Tiếng nói tri âm của các nhà thơ hiện đại với nguyễn du và truyện kiều

Thơ Việt Nam hiện đại viết về Nguyễn Du và Truyện Kiều là một hiện t-ợng đặc biệt độc đáo, bởi đây là tiếng thơ cất lên từ tiếng nói tri âm đồng điệu của tâm hồn nghệ sĩ tr-ớc những vấn

Lời cảm ơn

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Thầy giáo

Lê Văn Tùng - ng-ời đã tận tình h-ớng dẫn và giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thành luận văn này

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo khoa Ngữ văn và tổ Văn học hiện đại, cảm ơn gia đình

và bạn bè đã giúp đỡ, động viên tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Vinh, tháng 5/2008

Sinh viên

Phí Thị H-ơng Trang

Trang

Mở đầu 1

1 Mục đích nghiên cứu 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Ph-ơng pháp và phạm vi nghiên cứu 6

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 8

Nội dung 10

Ch-ơng 1 Tiếng nói tri âm trong văn học 10

1.1 Tri âm và tiếng nói tri âm trong đời sống 10

1.2 Tiếng nói tri âm trong văn học nghệ thuật 14

1.3 Nghệ sĩ suốt đời đi tìm tri âm và tiếng nói tri âm 20

1.4 Nhân vật (hay hình t-ợng) ng-ời tri âm trong văn ch-ơng 23

1.5 Nghệ sĩ tìm đến với nhau trong tiếng nói tri âm 25

Ch-ơng 2 Tiếng nói tri âm của các nhà thơ hiện đại với Nguyễn Du 28

2.1 Nguyễn Du trong dòng thời gian 28

2.2 Tiếng nói tri âm với chính cuộc đời Nguyễn Du 30

2.3 Tiếng nói tri âm với nhân cách của Nguyễn Du 39

2.4 Các nhà thơ hiện đại tri âm với nghệ thuật Nguyễn Du 48

Ch-ơng 3 Tiếng nói tri âm của các nhà hiện đại với Truyện Kiều 56

3.1 Tiếng nói tri âm với Truyện Kiều nói chung 56

3.2 Tiếng nói tri âm của các nhà thơ hiện đại với nhân vật Thúy Kiều 66

3.3 Tiếng nói tri âm của các nhà thơ hiện đại với các nhân vật khác trong Truyện Kiều 80

Kết luận 90

Tài liệu tham khảo 91

Khoa ng÷ v¨n

===  ===

phÝ thÞ h-¬ng trang

khãa LuËn tèt nghiÖp

Vinh - 2008

=  =

Tr-ờng đại học vinh

Khoa ngữ văn

===  ===

Tiếng nói tri âm của các nhà thơ hiện đại

khóa Luận tốt nghiệp

chuyên ngành: văn học Việt Nam hiện đại

mở đầu

1 Mục đích nghiên cứu

Trong toàn bộ nền văn học cổ của dân tộc ta, Nguyễn Du và Truyện

Kiều là vấn đề đ-ợc nghiên cứu, bàn cãi nhiều nhất, sôi nổi nhất Từ khi Truyện Kiều ra đời đến nay, đã có không biết bao nhiêu bài thơ, bài báo, cuốn

sách, ngâm vịnh, bình phẩm, nghiên cứu về Nguyễn Du và Truyện Kiều Đặc

biệt từ sau cách mạng Tháng tám, mà sự kiện tiêu biểu nhất là: Hội đồng hoà bình thế giới cũng quyết định kỷ niệm Nguyễn Du trong số các danh nhân văn hoá đ-ợc toàn thế giới kỷ niệm trong năm 1965, sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Du một lần nữa lại đ-ợc nghiên cứu sâu sắc hơn trong n-ớc ta và

đ-ợc giới thiệu rộng rãi trên văn đàn văn học thế giới

Thơ Việt Nam hiện đại viết về Nguyễn Du và Truyện Kiều là một hiện

t-ợng đặc biệt độc đáo, bởi đây là tiếng thơ cất lên từ tiếng nói tri âm đồng

điệu của tâm hồn nghệ sĩ tr-ớc những vấn đề của hạnh phúc, tự do và số phận con ng-ời, mặc dù nhà thơ hiện đại đã cách Nguyễn Du nhiều thế hệ trên d-ới hai thế kỷ

Nguyễn Du và Truyện Kiều suốt hai thế kỉ qua đã từng là nguồn cảm

hứng của bao ng-ời và đến bây giờ vẫn tiếp tục sống trong sáng tác thơ của các thi nhân hiện đại Thật hiếm có tác giả và tác phẩm nào ngấm vào máu thịt con ng-ời Việt Nam và có sức sống bền đến nh- vậy Các sáng tác thơ viết về Nguyễn Du và Truyện Kiều đã góp phần làm tôn vinh thêm tác giả lớn, tác phẩm lớn của dân tộc

Qua thơ hiện đại viết về Nguyễn Du và Truyện Kiều, ta hiểu nhà thơ

hiện đại hơn, cũng đồng thời có đ-ợc một cách hiểu độc đáo về Nguyễn Du và

Truyện Kiều, qua chính sự đồng điệu tâm hồn của các thi nhân Th-ờng khi

những văn nghệ sĩ tiếp xúc với một tác phẩm của nhà văn, nhà thơ khác thì họ

đứng ở vị trí là ng-ời đọc Nh-ng đây là ng-ời đọc đặc biệt, bởi họ dễ hiểu, dễ

cảm nhau hơn Và khi ở vị trí ng-ời đọc, họ lại có cách đọc, cách cảm thụ khác những ng-ời bình th-ờng bởi họ có quá trình lao động nghệ thuật gần nh- nhau Họ cũng là những con ng-ời nhìn và cảm những vấn đề của cuộc sống ở góc nhìn đặc biệt Mỗi con ng-ời, ai ai cũng có những khát vọng tốt

đẹp và luôn h-ớng tới mội cái đích chung nhất, cao cả nhất, đẹp đẽ nhất Đó là

cái chân - thiện - mĩ Chính vì vậy mỗi tác phẩm nhà văn viết ra đều nhằm một

mục đích h-ớng tới những gì tốt đẹp nhất trong xã hội Do đó, những nhà văn

và ng-ời đọc có sự gặp gỡ ở những -ớc muốn, những khát vọng tốt đẹp cho con ng-ời - đó là sự gặp gỡ "tri âm "

Nguyễn Du đã khóc cho nỗi đau về thân phận con ng-ời, và suốt đời

ông không khỏi băn khoăn, trăn trở:

Không biết ba trăm năm lẻ nữa Ng-ời đời ai khóc Tố Nh- chăng ?

Thực tế đâu cần đến ba trăm năm đã có rất nhiều nhà thơ khóc cùng ng-ời: "Biết ai hậu thế khóc cùng Tố Nh-?" (Tố Hữu) Ng-ời đời nay, thế hệ hôm nay không chỉ "khóc Tố Nh-" mà còn là "khóc cùng Tố Nh- " - đau với nỗi đau nhân tình, đồng cảm với tiếng khóc, tấm lòng nhân đạo của đại thi hào dân tộc Nguyễn Du Và ta có thể khẳng định, lớp ng-ời hiểu Nguyễn Du nhiều nhất chính là các nhà thơ, đặc biệt là những nhà thơ hiện đại - Thể hiện

bằng hàng loạt các sáng tác thơ về Nguyễn Du và Truyện Kiều Trên thực tế,

Nguyễn Du chính là tác gia có thời l-ợng giảng nhiều nhất ở ch-ơng trình phổ thông Từ bài về văn học sử, về tác gia cũng nh- các đoạn trích thơ đ-ợc đ-a vào giảng dạy trong nhà tr-ờng phổ thông Một điều đặc biệt nữa là nhiều nhà thơ hiện đại có tác phẩm đ-ợc giảng dạy trong nhà tr-ờng Đây là một dịp để

hiểu hơn tâm hồn họ Có tác giả có bài thơ viết về Nguyễn Du và Truyện Kiều

đ-ợc đ-a vào sách giáo khoa phổ thông, nh- Tố Hữu với bài: "Kính gửi cụ Nguyễn Du"

Khi nghiên cứu đề tài: "Tiếng nói tri âm của các nhà thơ hiện đại đối

với Nguyễn Du và Truyện Kiều sẽ giúp chúng ta hiểu sâu hơn những vấn đề

nhân loại và về sáng tạo thi ca Hơn thế, chúng ta sẽ đ-ợc hiểu thêm những

sáng tác thơ ca về Nguyễn Du và Truyện Kiều của các nhà thơ hiên đại Từ đó giúp ng-ời viết một cách hiểu sâu hơn về Truyện Kiều - một kiệt tác của văn

học dân tộc

2 Lịch sử vấn đề

Gần 200 năm qua, Nguyễn Du và Truyện Kiều đã trở thành đề tài không

thể thiếu trong các loại hình nghiên cứu văn học nghệ thuật, là nguồn cảm hứng vô tận của các văn nghệ sĩ Hàng ngàn bài nghiên cứu, hàng ngàn tác

phẩm văn học nghệ thuật ra đời từ cảm hứng về Nguyễn Du, về Truyện Kiều

của quần chúng nhân dân đến các bậc tao nhân mặc khách, các văn nghệ sĩ cho đến các nhà chính trị Từ những bài nghiên cứu khách quan, khoa học đến những bài bị ràng buộc bởi một chính kiến chính trị cực đoan… Sẽ phải hàng vạn trang sách may ra mới tập hợp đ-ợc t-ơng đối đầy đủ những gì các thế hệ

ng-ời Việt và ng-ời n-ớc ngoài viết về Nguyễn Du và Truyện Kiều

Truyện Kiều của Nguyễn Du không chỉ sống mãi với thời gian mà còn

tác động trở lại cuộc đời Ch-a có một tác phẩm nào mà sức sống của nó lại

trở nên kỳ diệu đến nh- thế Ngay từ khi mới xuất hiện, Truyện Kiều và

Nguyễn Du đã đ-ợc các nhà nghiên cứu, phê bình, giới văn nghệ sỹ dành cho

sự quan tâm đặc biệt Truyện Kiều nh- có hấp lực bắt ng-ời đọc phải làm

theo, phải nỗ lực sáng tạo

Điểm qua lịch trình nghiên cứu về Nguyễn Du và Truyện Kiều, chúng

tôi thấy hàng trăm, hàng ngàn công trình lớn nhỏ, và có rất nhiều luận văn

thạc sĩ, tiến sĩ làm về vấn đề này, đồng thời có cả một cuốn từ điển về Truyện

Kiều của Đào Duy Anh Ng-ời ta còn nỗ lực sáng tạo với những hình thức lẩy Kiều, tập Kiều… Nhiều cuộc thi tập Kiều ra đời và kéo dài tới bây giờ (Tạp chí

"Thế giới mới", "Tài hoa trẻ" tổ chức năm 1999 Truyện Kiều còn có thể hấp dẫn ng-ời ta đến với một thế giới sau Truyện Kiều, vì thế có những "Hậu

Kiều”, "Đ¯o hoa mộng kí" (d¯i 24 hồi cða Nguyễn Đăng Tuyển "Đo³n trường

vô thanh” (3296 câu thơ lục b²t) cða Ph³m Thiên Thư…)

V¯ trong cuốn "Kỉ niệm 200 năm sinh Nguyễn Du” - Nhà xuất bản khoa học xã hội năm 1967 - đ-ợc xem là công trình khá đầy đủ về Nguyễn

Du Trong đó tập hợp các văn kiện và tài liệu kỉ niệm 200 năm - năm sinh Nguyễn Du; và cũng không kém phần quan trọng nữa là các tiểu luận nghiên cứu về Nguyễn Du ở trong n-ớc nh- của Hoài Thanh, Đặng Thai Mai, Lê

Đình Kỵ, Cao Huy Đỉnh, L-u Trọng L-, Xuân Diệu… Và một số bài thơ sáng

tác về Nguyễn Du và Truyện Kiều (nh- của Tố Hữu, Tế Hanh, Huy Cận, Chế

Lan Viên, Ph-ơng Thuý) Bên cạnh đó còn có các diễn văn và tiểu luận nghiên cứu về Nguyễn Du ở n-ớc ngoài

Những vấn đề mà chúng tôi nghiên cứu ở đây nó đặc biệt hơn - đó

chính là những bài viết về Nguyễn Du cũng nh- Truyện Kiều bằng hình thức

thơ ca - Với tiếng nói tri âm của các nhà thơ hiện đại Đối với thế giới thi ca,

thế giới của cảm xúc thì Nguyễn Du và Truyện Kiều hầu nh- là nguồn cảm hứng vô tận Nói nh- L-u Trọng L-: "Truyện Kiều là một sự không cùng", và

dĩ nhiên sức hấp dẫn của tác giả cũng không kém Biết bao nhiêu tác phẩm ra

đời từ sau Truyện Kiều cho đến bây giờ, kể cả nhà thơ của các nhà thơ n-ớc

ngoài Năm 1970 cuốn "Thơ vịnh Kiều” (NXB L³c Việt, S¯i Gòn) ra đời, Nguyễn Văn Y đã tập hợp trong đó một số lớn tác phẩm viết về Nguyễn Du và

Truyện Kiều từ năm này trở về tr-ớc Những năm gần đây, Phạm Đan Quế,

Ngô Viết Dinh… cũng sắp xếp lại một số tác phẩm có tiếng và đ-a vào công trình nghiên cứu của mình Còn lại một số l-ợng khá lớn ở rãi rác khắp nơi trên các báo, tạp chí, sách, các trang web… ch-a có ai thu thập Và điều đáng nói ở đây là hầu nh- các nhà thơ tên tuổi đều đã hơn một lần lấy cảm hứng từ

Truyện Kiều hoặc Nguyễn Du Qua thơ của mình họ muốn thể hiện "Tiếng nói

tri âm" với Nguyễn Du và Truyện Kiều Theo thống kê của chúng tôi đã có 95 nhà thơ với gần 123 bài thơ sáng tác về Nguyễn Du và Truyện Kiều trong cuốn

"Nguyễn Du và Truyện Kiều trong cảm hứng thơ ng-ời đời sau" của TS Lê

Thu Yến, NXBGD

Và trong cuốn "Nguyễn Du - Sao mai lấp lánh", Sở văn hoá Thông Tin Hội Liên hiệp VHNT Hà Tĩnh, có tới 86 nhà thơ với 86 bài thơ cùng sáng tác

về Nguyễn Du và Truyện Kiều

Kể cả cuốn "Kỉ niệm 200 năm - năm sinh Nguyễn Du" cũng đã đăng một số bài thơ sáng tác theo cảm hứng đó Và cả trong tập "200 năm nghiên

cứu bàn luận Truyện Kiều”, củng đ± in một số lượng c²c s²ng t²c thơ về Nguyễn Du và Truyện Kiều

Không chỉ thế, ở trên các trang Web cũng có rất nhiều những sáng tác

thơ về Nguyễn Du và Truyện Kiều mà ch-a có sách nào xuất bản

Có thể nói hầu nh- các sáng tác thi ca đó đều có các bài của các nhà thơ tên tuổi: Tố Hữu, Huy Cận, Chế Lan Viên, Tế Hanh, Nguyễn Bính, Hoàng Trung Thông, Bùi Giáng, V-ơng Trọng, Anh Thơ, Đoàn Thị Lam Luyến, Phan Thị Thanh Nhàn, Hồ Dzếnh…Đặc biệt có những nhà thơ hầu nh- không dứt ra đ-ợc với Nguyễn Du, Truyện Kiều: Chế Lan Viên có đến 14 bài, Tế Hanh có 6 bài, riêng Bùi Giáng không thể đếm chính xác đ-ợc số l-ợng

Một điều khá đặc biệt là có rất nhiều những nhà thơ nữ cũng sáng tác

về Nguyễn Du và Truyện Kiều (theo thống kê ch-a đầy đủ của chúng tôi thì

có tới 13 nhà thơ nữ, chúng ta sẽ tìm hiểu thi phẩm của họ trong phần nội dung) Và còn có những bài đ-ợc đ-a vào giảng dạy trong nhà tr-ờng nh- bài

"Kính gửi cụ Nguyễn Du" (Tố Hữu)

Qua đó chúng ta có thể thấy điều đặc biệt là Nguyễn Du và Truyện Kiều

đã trở thành hiện t-ợng văn học, thành đề tài và nguồn cảm hứng vô tận của thi ca Và hình t-ợng Nguyễn Du là sự gắn bó máu thịt của truyền thống văn học dân tộc

Nh- vậy chúng tôi thấy rằng, hầu hết các bài nghiên cứu - phê bình đều

đánh giá sự nghiệp sáng tác và giá trị tác phẩm của Nguyễn Du Nh-ng những

công trình đó chỉ tập trung vào nghiên cứu chính về Nguyễn Du và Truyện

Kiều chứ ch-a có một công trình nào thật sự và qui mô để nghiên cứu về

"Tiếng nói tri âm" của các nhà thơ hiện đại đối với Nguyễn Du và Truyện

Kiều Vì vậy, khóa luận này sẽ giúp mọi ng-ời hiểu thêm đ-ợc một đặc tr-ng

của thể loại văn học hiện đại Đồng thời hiểu thêm sự đồng cảm của thế hệ thi

sĩ hiện đại với Nguyễn Du và Truyện Kiều - càng về sau càng hiểu Nguyễn Du

và Truyện Kiều sâu sắc hơn

3 Ph-ơng pháp và phạm vi nghiên cứu

3.1 Ph-ơng pháp

ở khóa luận, này chúng tôi muốn khẳng định vấn đề nghiên cứu

là:"Tiếng nói tri âm của các nhà thơ hiện đại với Nguyễn Du và Truyện Kiều

Nh- vậy, đối t-ợng mà chúng tôi nghiên cứu là những thi phẩm hiện đại viết

về Nguyễn Du và Truyện Kiều chứ không phải bản thân Truyện Kiều và

Nguyễn Du Nh-ng muốn hiểu thơ ca hiện đại "Tri âm" với Nguyễn Du và

Truyện Kiều nh- thế nào thì tr-ớc hết ta phải hiểu về Nguyễn Du và Truyện Kiều Đó chính là mối quan hệ mật thiết giữa đề tài - tác giả và tác phẩm

Trong tr-ờng hợp này thì Nguyễn Du và Truyện Kiều trở thành đề tài của các

nhà thơ hiện đại thông qua các thi phẩm hiện đại Và l-u ý ở đây là chúng ta

đi tìm hiểu tiếng nói của thơ ca hiện đại đối với Nguyễn Du và Truyện Kiều chứ không phải đi vào bình hay giảng giải Truyện Kiều và Nguyễn Du Do đó,

chúng tôi phải đi tìm cho đ-ợc dấu nối giữa đề tài với tác giả - tác phẩm mà ta

gọi đó là tiếng nói tri âm

Trong những thi phẩm mà chúng tôi đã tập hợp đ-ợc thì có rất nhiều tác

giả chỉ có một bài thơ viết về Nguyễn Du hoặc Truyện Kiều nh-ng cũng có

những tác giả lại có từ hai bài trở lên (Chế Lan Viên, Tế Hanh, Bùi Giáng,

Đoàn Thị Lam Luyến…) Đối với những tác giả có từ hai bài trở lên ấy thì nhiệm vụ của chúng tôi phải tìm thấy đ-ợc sự biến đổi trong hồn thơ của họ về tác giả cũng nh- tác phẩm Trong tr-ờng hợp không xác định đ-ợc thời gian sáng tác cụ thể thì chúng ta có thể thấy sự biến đổi trong quan niệm thơ Và ở tr-ờng hợp này nhiệm vụ của chúng tôi cũng phải phân biệt đ-ợc những thi phẩm khác nhau, và tiếng nói tri âm khác nhau

Mục tiêu chủ yếu của đề tài này là tìm hiểu tiếng nói tri âm, sự đồng

điệu của những nhà thơ hiện đại đối với Nguyễn Du và Truyện Kiều, chứ

không phải tất cả những thi phẩm hiện đại bày tỏ sự đồng điệu đó mặc dù

không thiếu những ý trong một số thi phẩm nói về Truyện Kiều theo h-ớng

thiếu thiện cảm, thiếu sự đồng điệu… trong cái nhìn, cách cảm Nh-ng về cơ bản và quan tâm nhất là sự đồng điệu - là tiếng nói tri âm của các nhà thơ hiện

đại dành cho Nguyễn Du và Truyện Kiều thông qua sáng tác của mình

Trong ph-ơng pháp mà chúng tôi nghiên cứu có một khó khăn đó là có nhiều bài thơ mà chúng tôi tìm đ-ợc, trong bản in không ghi chú thời gian sáng tác Nh- vậy sẽ không thể biết đ-ợc bài thơ ra đời trong hoàn cảnh thời

đại nào, và sẽ không có đ-ợc liên hệ thực tế Mà tâm sự của nhà thơ bao giờ cũng gắn với thời đại mình Ta có thể lấy một ví dụ cụ thể:"Bài thơ kính gửi cụ Nguyễn Du" (Tố Hữu) là lời tâm sự của Tố Hữu xuất phát từ tấc lòng tri âm, tri kỷ Ng-ời nay đồng cảm với ng-ời x-a, viết về ng-ời x-a mà để ký thác những tâm sự tri âm của ng-ời nay Mà phần lớn là nỗi niềm của những kẻ tuy cách xa về không gian, thời đại nh-ng đều "đồng bệnh t-ơng liên" Ngày x-a, Nguyễn Du đã viết về Đỗ Phủ, Khuất Nguyên, Tiểu Thanh… là thế Giờ đây

Tố Hữu cũng viết về Tố Nh- cũng nh- vậy Đó là sự cảm thông của một nhà thơ với một nhà thơ - một ng-ời thời chống Mỹ với một ng-ời thời đen tối của chế độ phong kiến, một ng-ời cách mạng vơi một nạn nhân của thế kỷ tối tăm tàn bạo…

ở khóa luận này chúng tôi đã sử dụng các ph-ơng pháp:

- Thống kê - tổng hợp: chúng tôi đã thống kê và tập hợp tất cả các thi phẩm có liên quan

- So sánh - đối chiếu: Đối chiếu giữa các thi phẩm với nhau và những thi phẩm cách nhau về thời đại

- Phân tích: ph-ơng pháp này chúng tôi sử dụng khi triển khai ở phần nội dung

3.2 Phạm vi

Khi nghiên cứu đề tài này chúng tôi cũng đặt trong phạm vi đó là: chỉ

nói đến các nhà thơ hiện đại viết về Nguyễn Du và Truyện Kiều thông qua các thi phẩm của họ Còn có một số nhà thơ nào đó viết bài phê bình về Truyện

Kiều nh-ng chúng tôi chỉ lấy làm thi phẩm nghiên cứu hay đó là một sự tham

khảo cần thiết

Không phải nhà thơ hiện đại nào, hay bất cứ bài thơ hiện đại nào viết về

Nguyễn Du và Truyện Kiều cũng đều là tiếng nói tri âm cả Nh- bài "Vịnh

Kiều", Tản Đà đã viết với sự thiếu đồng điệu, Nh-ng ở đề tài này, chúng tôi chỉ xác định phạm vi nghiên cứu chính là những thi phẩm có tiếng nói tri âm, nh-ng cũng không quên những thi phẩm hay những câu thơ có sắc màu không

đồng cảm, thiếu sự đồng cảm - mặc dù không chủ yếu để qua đó ta thấy đ-ợc

đặc tr-ng của văn học hiện đại là tính đa dạng, phức tạp

Chúng ta cũng biết thơ viết về Nguyễn Du và Truyện Kiều rất nhiều, đó

chính là độc đáo số một bởi Nguyễn Du đ-ợc các nhà thơ hiện đại quan tâm nhất nh-ng do vị thế không thể tìm hiểu hết đ-ợc nên ở đề tài này chúng tôi

cố gắng tìm những thi phẩm tiêu biểu nhất Và những thi phẩm ấy tiêu biểu

cho tiếng nói tri âm của các nhà thơ hiện đại với Nguyễn Du và Truyện Kiều

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đối với đề tài này, tr-ớc hết ng-ời nghiên cứu phải hiểu đ-ợc khái niệm

"Tiếng nói tri âm" và "Tiếng nói tri âm của các nhà thơ hiện đại Việt Nam với

Nguyễn Du và Truyện Kiều nh- thế nào? Và phải hiểu nó nh- một hiện t-ợng

độc đáo của văn học dân tộc Bởi Nguyễn Du đã cách chúng ta khá xa về thời

đại, Truyện Kiều cũng cách chúng ta cả một thời gian dài Vậy mà tiếng thơ Nguyễn Du, nỗi lòng của Nguyễn Du qua Truyện Kiều vẫn đ-ợc các nhà thơ hiện đại cảm nhận bằng sự tri âm Nguyễn Du và Truyện Kiều không độc đáo

sao đ-ợc khi đã trở thành một đề tài nghiên cứu, sáng tác của các nhà thơ

Khi nghiên cứu đề tài này, chúng tôi phải khảo sát qua các công trình nghiên cứu về Nguyễn Du và đặt tiếng nói tri âm của các nhà thơ hiện đại trong

cả mạch thơ chung viết về Nguyễn Du và Truyện Kiều từ hai thế kỷ vừa rồi

Qua đề tài này, chúng tôi đ-a ra một cái nhìn chung về thơ viết về

Truyện Kiều và Nguyễn Du từ truyền thống đến hiện đại Có thể đó là cái nhìn

thiếu sự đồng điệu nh-ng phần lớn là tiếng nói đồng điệu - là sự tri âm của các nhà thơ trong mạch thơ dân tộc

Qua việc nghiên cứu đề tài này, chúng tôi muốn làm nổi bật đ-ợc sự gặp gỡ của những tâm hồn đồng điệu về vấn đề vĩnh cửu của số phận nhân loại

mà Nguyễn Du đã đặt ra trong Truyện Kiều - Đó là vấn đề về hạnh phúc, về tự

do của con ng-ời

Nội dung

Ch-ơng 1

Tiếng nói tri âm trong văn học

1.1 Tri âm và tiếng nói tri âm trong đời sống

Ví dụ: "Đã cam tệ với tri âm bấy chầy"

Theo Từ điển Hán Việt - Từ nguyên của Bửu Kế thì tri âm có nghĩa là

"biết th-ởng thức âm nhạc" (Nh- câu chuyện của Tử Kỳ và Bá Nha - ng-ời

đời Tống Tử Kỳ chính là tri âm của Bá Nha Sau khi Tử Kỳ chết Bá Nha biết tin thì đập vỡ cây đàn thì không bao giờ gảy đàn nữa) [2210, 6] - Nói rõ câu chuyện này ở phần tiếp theo

Nghĩa bóng có nghĩa là: bạn bè biết rõ tâm sự của nhau:

Ví dụ: "Ai tri âm đó mặn mà với ai" [1248,7]

1.1.2 Tiếng nói tri âm trong đời sống

Tiếng nói tri âm trong đời sống nghĩa là tiếng nói thấu hiểu lòng nhau trong đời sống của mỗi con ng-ời Đó là sự tri âm tri kỷ trong quan hệ bạn bè, trong tình yêu hôn nhân hay trong rất nhiều lĩnh vực khác của cuộc sống

Tiếng nói tri âm tr-ớc hết là hiểu lòng nhau qua lời nói, qua ngữ điệu của lời nói trong mọi lĩnh vực của quan hệ đời sống

Quan hệ bạn bè ng-ời ta th-ờng h-ớng tới cái cao cả, tốt đẹp mà đỉnh cao nhất chính là sự gắn bó tri âm tri kỷ Đã bao đời nay ng-ời ta vẫn truyền

tụng cho nhau nghe về một tình bạn - chuyện về Lưu Bình - Dương Lễ Đó là những tình cảm những xúc cảm chân thật nhất mà ng-ời ta dành cho nhau - không tính toán, không vụ lợi, ng-ời ta giúp đỡ nhau một cách chân thành nhất Hay tình bạn giữa Chung Tử Kỳ và Bá Nha - Ng-ời đời Tống cũng là một tình bạn tri âm tri kỷ, tình cảm tốt đẹp của con ng-ời không phân biệt

đẳng cấp hay địa vị sang hèn Bá Nha là một quan th-ợng đại phu nổi tiếng giỏi đàn Một hôm, nhân đi sứ n-ớc Sở về gặp buổi trăng thanh gió mát dừng thuyền lại nghỉ ở bến sông Hàm Dương cao hứng lấy đàn ra gảy Tử Kỳ đi

đốn củi về, nghe đàn dừng chân lại chăm chú nghe Bá Nha không tin một gã tiều phu lại biết th-ởng thức âm nhạc, nên khi gảy đàn xong thì hỏi Tử Kỳ có biết bản gì không? Tử Kỳ đáp: "Ng-ời đàn bản đức Khổng Tử th-ơng tiếc Nhan Hồi" Bá Nha mời Tử Kỳ xuống thuyền hai ng-ời trò chuyện với nhau rất thân mật Bá Nha lại tiếp tục gảy đàn - Tử Kỳ chăm chú th-ởng thức Sau

đó Bá Nha mời Tử Kỳ về nhà mình, nh-ng lấy lý do mẹ ốm Tử Kỳ xin cáo và hẹn gặp ngày này năm sau Năm sau, Bá Nha lại đến khúc sông Hàm Dương nh-ng chẳng thấy Tử Kỳ, Bá Nha mang đàn ra gảy đàn ngâm điệu ai oán Bá Nha tìm hỏi nhà Tử Kỳ mới biết Tử Kỳ đã chết Bá Nha vô cùng đau xót và

đập vỡ cây đàn thề không bao giờ gảy đàn nữa

Đây là một tình bạn tri âm tri kỷ mà không phải bao giờ ta cũng bắt gặp trong cuộc sống

Trong cuộc sống có thể nhiều ng-ời tri âm với một ng-ời Ta th-ờng thấy báo chí đ-a tin về hoàn cảnh hoạn nạn, khó khăn của một th-ơng binh, một bé mồ côi, một ng-ời tàn tật… đáp lại thông tin đó là bao ng-ời hiểu rõ nỗi đau của một cá nhân đồng loại - và ng-ời ta chia sẻ với hoàn cảnh đó bằng những lời động viên an ủi, bằng những hành động cụ thể, hay bằng của cải vật chất, tiền bạc

Bên cạnh đó cũng có thể một ng-ời tri âm với nhiều ng-ời, nhiều ng-ời

ở đây là số đông ng-ời có chung hoàn cảnh nào đó đang rất cần đ-ợc thông

cảm Một cá nhân ai đó thấu hiểu hoàn cảnh oan trái của số đông kia đã viết

đơn kêu kiện cho họ Ta có thể ví dụ: một vùng địa ph-ơng nào đó đang phải chịu chất thải rất độc hại của một nhà máy công nghiệp nào đó, nh-ng dân chúng không ai dám lên tiếng, trong đó có một ng-ời đã vì cộng đồng đi tìm lại công bằng cho họ bằng cách đ-a tin lên báo chí, truyền hình…

Ta có thể thấy một cá nhân vì cộng đồng vì dân tộc, vì nhân loại đã dám lấy cái chết của mình ra để ngăn hành động tàn bạo Nh- hình ảnh chị RâyMôngDiêng đứng chắn đ-ờng ray ngăn chuyến tàu lửa sang đàn áp dân tộc Việt Nam Đó là sự cảm thông cho cả một cộng đồng…

Ng-ời ta tri âm với nhau trong cuộc sống không nhất thiết phải biết toàn

bộ đời sống tinh thần nội tâm của nhau Phần nhiều là tri âm với nhau ở một khía cạnh nhất định nào đó của tâm hồn, khát vọng, quan niệm hay thái độ sống thôi Ví dụ hai ng-ời cùng yêu cái đẹp của biển đang cơn bão, lại có hai ng-ời khác lại say mê những cánh đồng trơ gốc rạ, hay cảnh chợ họp đã hết ng-ời… Vì cuộc sống tinh thần là cực kỳ đa dạng, phong phú Họ gặp nhau, hiểu nhau trong một ứng xử, một thái độ, một quan niệm dù rất nhỏ, rất lập dị, thế đã là tri âm

Trong quan hệ bạn bè thì ng-ời ta tìm đến sự tri âm tri kỷ, và trong quan hệ tình yêu hôn nhân cũng vậy Tình yêu hôn nhân là mối quan hệ tồn tại lâu đời với con ng-ời Ai cũng khao khát một tình yêu đẹp, bền vững và cái

đích đến là hôn nhân hạnh phúc Tình yêu vốn muôn hình vạn vẻ, tình cảm ng-ời ta dành cho nhau cũng thật kỳ lạ Ng-ời ta yêu nhau không phân biệt ranh giới thứ bậc, không kể sang hèn, địa vị xã hội, kể cả tuổi tác Tình yêu giữa hai ng-ời đồng điệu trong tâm hồn Tình yêu mang đến cho họ những giây phút hạnh phúc Yêu là say - say nhau từ tiếng hát nh- nàng công chúa

Mỵ Nương với anh chàng đánh cá nghèo Tr-ơng Chi Tình yêu này là sự cách biệt giữa hai địa vị xã hội nh-ng họ vẫn tìm đến nhau bởi họ cùng say tiếng hát Đó còn là tình yêu không phân biệt tuổi tác nh- tình yêu của Hàn Mặc Tử với nàng Thương Thương

Ta vẫn th-ờng nghĩ đến tiếng nói tri âm là thông qua lời nói để hiểu lòng nhau, cảm thông sẻ chia tình cảm với nhau Song nhiều khi tiếng nói tri

âm là tiếng nói vô ngôn trong đời sống: ng-ời ta hiểu nhau qua một cái nhìn, một ánh mắt, một nụ c-ời, một hành vi, một việc làm cho nhau Tình cảm không phải bao giờ cũng bộc bạch thành lời, có thể chỉ qua một cái nhìn, ánh mắt hay nụ c-ời ấy mà ng-ời ta đã hiểu đ-ợc tất cả Chẳng hạn, khi mình đang rất buồn, đang khóc chỉ cần có ng-ời đến ngồi cạnh chẳng nói gì cả cũng đủ làm mình thấy ấm lòng và đ-ợc sẻ chia nỗi lòng mình Tiếng nói vô ngôn thể hiện rõ nhất ở cái nhìn, ở ánh mắt, ng-ời ta vẫn th-ờng nói "mắt biết nói"

Đúng là rất nhiều lúc mắt đã nói hộ ta bao điều từ sâu thẳm trái tim đặc biệt trong tình yêu thì "mắt muôn đời vẫn nói hộ lời yêu" Qua ánh mắt, qua cái nhìn mà ta có thể hiểu rằng ng-ời đó đang vui, buồn, dỗi hờn hay bực tức Tiếng nói tri âm khi không thể hiện bằng lời nói, có thể thể hiện bằng việc làm

- ng-ời ta vẫn ca ngợi tình bạn giữa L-u Bình - D-ơng Lễ Khi L-u Bình đã thành danh rồi đã để vợ mình đến nấu ăn, chăm lo việc đèn sách cho bạn mình quyết chí thành danh Đó là tình cảm tốt đẹp nhất - tình tri âm tri kỷ

Trong cuộc sống nhiều khi rất cần tiếng nói vô ngôn, không phải bao giờ cứ nói ra là mới hiểu nhau đ-ợc Mà nhờ tiếng nói vô ngôn - nhờ sự tri âm

đặc biệt cũng đủ làm ấm một tâm hồn, sởi ấm một trái tim, nó làm cho cuộc sống thêm phần ý nghĩa

Cuộc sống con ng-ời trong lịch sử xã hội đã để lại bao nhiêu bi kịch, có không ít bi kịch đã thất vọng vì vỡ mộng tri âm Một trí thức tiến bộ, muốn gửi gắm khát vọng cải tạo xã hội vì hạnh phúc của ng-ời dân vào bậc 'minh quân" nào đó, muốn một tiếng nói tri âm ở vua chúa, nh-ng cuối cùng lại bị

đối xử tàn tệ Có ng-ời đã phải bỏ mạng vì những gì tiến bộ mình đã đề x-ớng

- chẳng hạn nh- Nguyễn Trãi

Do đó nỗi khát tri âm vẫn là nỗi khát của muôn đời

1.2 Tiếng nói tri âm trong văn học nghệ thuật

Một quá trình văn học trọn vẹn thể hiện đầy đủ qua ba mối quan hệ với bốn yếu tố:

Cuộc sống hiện thực với nhà văn với tác phẩm với ng-ời đọc

Cả ba mối liên hệ phải là ba quan hệ "tri âm" thì mới thực sự là một quá trình văn học đích thực Mọi sự giả danh, không chân thực đều làm ph-ơng hại đến giá trị nghệ thuật

Nhà văn đi vào cuộc sống hiện thực, quan sát và cảm nhận cuộc sống từ chính trái tim mình, quan niệm của mình (chứ không phải do sự áp đặt của một ai khác) và nhập thân vào hiện thực, coi hiện thực cuộc sống con ng-ời nh- là chính máu thịt của mình Từ đó khi viết tác phẩm thực sự thể hiện một niềm đồng cảm tri âm với hiện thực cuộc sống, mới có say mê sáng tạo Tác phẩm văn học thực sự là nghệ thuật, ngoài các yêu cầu khác phải là tiếng nói tri âm đồng cảm của nhà văn với hiện thực đời sống đang vận động theo quy luật của tiến bộ và nhân đạo Chỉ có nh- vậy, quan hệ giữa nhà văn và tác phẩm với ng-ời đọc mới có thể trở thành một quan hệ tri âm Tác phẩm với ng-ời đọc vừa có một quan hệ tri âm, nh-ng tác phẩm lại là khâu trung gian là vạch nối của quan hệ tri âm giữa ng-ời đọc với nhà văn, vì tác phẩm chính là máu thịt tâm hồn nhà văn Hiển nhiên ng-ời đọc có thể tìm thấy ở nhà văn một tiếng nói tri âm nhờ các yếu tố ngoài văn bản tác phẩm, chẳng hạn nh- cuộc đời và số phận của tác giả

1.2.1 Tiếng nói của tác giả trong tác phẩm gặp gỡ tiếng lòng của bao nhiêu số phận con ng-ời - nhà văn nói trong tiếng lòng của con ng-ời

Về vấn đề này ta bắt gặp rất nhiều trong các tác phẩm của nhà văn Sự

gặp gỡ tiếng lòng của tác giả với số phận con ng-ời Ta biết Truyện Kiều là kiệt tác để đời bởi Truyện Kiều là câu chuyện của nghìn tâm trạng, cho nên bất cứ ng-ời nào đọc Truyện Kiều đề có thể phát biểu ý kiến riêng của mình -

ng-ời ta hiểu Nguyễn Du bởi ông d-ờng nh- gom nhặt những đau đớn ở đời,

tập hợp nhiều tâm trạng để đ-a vào Truyện Kiều nên khi đọc tác phẩm Truyện

Kiều ng-ời đọc vẫn t-ởng Nguyễn Du đang nói hộ tiếng lòng mình

Hay ta đọc một tác phẩm nào đó, chúng ta cảm nhận nó hay, có những

đoạn làm ta bật khóc - đó chính là sự gặp gỡ giữa tiếng lòng nhà văn với ng-ời

đọc ở số phận con ng-ời

Trong mỗi ng-ời, ai cũng có những khát vọng, những -ớc mơ tốt đẹp,

và luôn h-ớng tới một cái đích chung nhất, cao cả nhất, đẹp đẽ nhất Đó là cái

chân - thiện - mỹ Chính bởi vậy, mỗi tác phẩm nhà văn viết ra đều nhằm một

mục đích h-ớng tới những gì tốt đẹp nhất trong xã hội Do đó tiếng nói của tác giả trong tác phẩm gặp gỡ tiếng lòng của bao nhiêu số phận con ng-ời, nhà văn nói trong tiếng lòng của con ng-ời Họ gặp gỡ nhau ở những -ớc muốn, những khát vọng tốt đẹp cho con ng-ời Đó chính là cơ sở tâm lý xã hội của tiếng lòng tri âm

Tiếng nói của tác giả trong tác phẩm là tiếng nói đồng cảm, cảm th-ơng cho ng-ời phụ nữ xa chồng, có chồng đi chiến trận, họ ở nhà với tâm trạng lo lắng, ngổn ngang trăm mối tơ lòng… và ta tìm thấy tâm trạng này rõ nét nhất trong tác phẩm "Chinh phụ ngâm"(Đặng Trần Côn - Đoàn Thị Điểm)

Hay khi đến với những tác phẩm của Thạch Lam là chúng ta đến với nỗi buồn nhẹ nhẹ, man mác của cảm giác Tiếng nói của Thạch Lam trong tác phẩm về số phận con ng-ời là tiếng nói nhân đạo - Thạch Lam là một nhà văn của cảm giác, với những cảm giác về nỗi buồn thân phận con ng-ời

Văn ch-ơng vốn là địa hạt để ng-ời ta hiểu nhau, gieo mầm cho tình yêu th-ơng, sự đồng cảm Vậy nên thế giới của văn ch-ơng là thế giới của sự diệu kỳ - không gì là không thể! Và trong đó có thế giới của những tấm lòng

tri âm Ngay sau khi Truyện Kiều ra đời, Phạm Quý Thích đã có một bài thơ

hết sức ca ngợi và đầy th-ơng cảm với nhân vật chính của truyện Có thể nói

Phạm Quý Thích chính là ng-ời tri âm đầu tiên với Nguyễn Du và Truyện

Kiều Tiếng nói của Nguyễn Du là là tiếng nói th-ơng cảm về thân phận con

ng-ời trong xã hội phong kiến mà đặc biệt là số phận những ng-ời "tài hoa bạc mệnh" Phạm Quý Thích đã đi vào nỗi niềm sâu sa của tác phẩm để bày tỏ

cảm xúc và quan điểm của mình Đọc Truyện Kiều của Nguyễn Du ta hiểu

hơn về cuộc đời ông, hiểu hơn về số phận của những con ng-ời bất hạnh Ng-ời ta hiểu Nguyễn Du, tri âm với Nguyễn Du; ng-ời ta th-ơng Kiều, đồng cảm với số phận đau đớn của nàng…và ng-ời ta đã thấu hiểu Nguyễn Du: "Lời văn tả ra hình nh- có máu chảy ở đầu ngọn bút, n-ớc mắt thắm ở trên tờ giấy khiến ai đọc đến cũng phải thấm thía, ngậm ngùi, đau đớn nh- đứt ruột"(Mộng Liên Đ-ờng Chủ Nhân)

Hay "Ta nhân lúc đọc hết cả một l-ợt, mới lấy làm lạ rằng: Tố Nh- tử dụng tâm đã tử dụng tâm đã khổ, tự sự đã khéo, tả cảnh đã hệt, đàm tình đã thiết, nếu không phải có con mắt trông thấu cả sáu cõi, tấm lòng nghĩ suốt cả nghìn đời, thì tài nào có cái bút lực ấy…"(Mộng Liên Đ-ờng Chủ Nhân)

Những ý kiến nhận xét về Nguyễn Du và Truyện Kiều rất nhiều Đó

toàn là những lời châu ngọc, đ-ợc kết tinh từ tấm lòng của ng-ời đọc, từ sự tri

âm của ng-ời đọc dành cho Nguyễn Du và Truyện Kiều Phong Tuyết chủ

nhân nhận xét: "Đem bút mực tả lên tờ giấy khi nào những câu vừa lâm ly, vừa uỷ mị, vừa đốn toả, vừa giả th-, vẽ hệt ra ng-ời tài mệnh trong m-ời mấy năm trời, cũng là vì cái cảnh lịch duyệt của ng-ời ấy có tâm lý, uỷ mỵ, đốn toả, giải th-, mới có cái văn tả hệt ra nh- vậy…"

Phạm Quỳnh cũng có nhận xét:" Truyện Kiều còn, tiếng ta còn; tiếng ta còn, n-ớc ta còn…"

D-ơng Quảng Hàm: "Trên từ các bậc văn nhân thi sĩ, d-ới đến các kẻ th-ờng dân phụ nhu, ai cũng thích đọc, thích ngâm và thuộc đ-ợc ít nhiều…"

Ngay cả ng-ời n-ớc ngoài cũng có những nhận xét rất thích đáng: "ít nhà thơ trên thế giới có khả năng đạt đ-ợc tiếng vang sâu đậm trong dân

chúng của mình nh- Nguyễn Du ở Việt Nam Truyện Kiều của ông là cuốn

sách kinh điển mọi ng-ời đều biết không một ngoại lệ nào" (Georges Boudard) [1, 14]

1.2.2 Tiếng nói tri âm của bạn đọc hiểu tấm lòng của nhà văn, tập trung

ở tiếng nói của nhà nghiên cứu, phê bình văn học

ở những bài phê bình văn học của một số nhà văn hay của các cây bút phê bình văn học thì đó là sự thể hiện tiếng nói tri âm của mình Giữa các nhà văn với nhau th-ờng có chung tiếng lòng Ta biết, ng-ời đầu tiên đọc tác phẩm của Thạch Lam là Khái H-ng, Khái H-ng đã đọc tập truyện "Gió đầu mùa" của Thạch Lam khi còn ở trong bản thảo Và có thể nói Khái H-ng chính là ng-ời tri âm xứng đáng cho sáng tác của Thạch Lam Bởi ngay từ đầu Khái

H-ng đã có những đánh giá xác đáng phong cách của Thạch Lam - Thạch

Lam là nhà văn của cảm giác

Hay Thạch Lam cũng là ng-ời tri âm đầu tiên cho sáng tác của Thanh Tịnh và Hồ Dzếnh…

Và không xa lạ gì với chúng ta về nhà văn hiểu lòng nhà văn - đó là

Phạm Quý Thích với Nguyễn Du và Truyện Kiều Đó là tiếng nói hiểu nhau

hơn về thân phận con ng-ời - "tài hoa bạc mệnh", "hồng nhan bạc mệnh"

Khi nói về tiếng nói tri âm của bạn đọc hiểu tấm lòng của nhà văn thì không thể không kể đến "Thi nhân Việt Nam" - chính Hoài Thanh đã cất lên

tiếng nói tri âm với các nhà thơ mới Hoài Thanh yêu thích thơ mới, say thơ

mới Đối với tác giả "Thi nhân Việt Nam" suốt một thời gian dài, thơ mới đã

trở thành máu thịt nên không dễ gì dứt bỏ Mặc dù có khi ng-ời say thơ cũng

mơ hồ cảm thấy đấy là một thứ tình say có dáng dấp Liêu Trai

"Say thơ cũng nh- say ng-ời có khi đúng, có khi sai Có khi đúng mặt này, sai mặt khác Nh-ng đã say thì không dễ gì dứt ra đ-ợc" [122;7]

Hoài Thanh đã dành cho các nhà thơ mới một sự -u ái đặc biệt, ông nói trong tiếng lòng của các nhà thơ Hoài Thanh đã "lấy hồn ta để hiểu hồn ng-ời", đây là một lối phê bình tình cảm, xuất phát từ tình cảm, từ sự rung

động của tâm hồn, từ thái độ trân trọng quý mến của các nhà phê bình đối với nghệ thuật Tác phẩm nghệ thuật của nghệ sĩ để lại giống nh- một thứ "của tin" trao lại cho đời Khi ông tuyên bố: "lấy hồn ta để hiểu hồn ng-ời" cũng có nghĩa là ông tìm đến sự gặp gỡ giữa hai tâm hồn - tâm hồn nhà nghệ sĩ sáng tác và tâm hồn nhà phê bình Đây chính là tiếng nói tri âm đã có truyền thống

từ trong phê bình văn học Trung Đại Nhà phê bình muốn trở thành tri âm của nhà nghệ sĩ sáng tác thì bản thân anh ta cũng phải có hồn thơ, cũng phải có khả năng rung động nhạy bén, tinh tế tr-ớc những biểu hiện của sự sống và số phận con ng-ời

Hoài Thanh hết sức trân trọng cái tài tình của nhà thơ đối với cuộc đời, với tự nhiên sự sống Từ đó mà ông khao khát phát hiện cái hay cái đẹp trong thơ Cái hay, cái đẹp này ở mỗi nhà thơ mỗi ng-ời một vẻ, ông chỉ cần dùng vài từ ngữ rất đích đáng để gợi nên tính đặc thù của cái hay, cái đẹp của nhà thơ, chẳng hạn: "Hùng tráng nh- Huy Thông, trong sáng nh- Nguyễn Nh-ợc Pháp, ảo não nh- Huy Cận, rộng mở nh- Thế Lữ, mơ màng nh- L-u Trọng L-, quê mùa nh- Nguyễn Bính, kỳ dị nh- Chế Lan Viên" [37;4] Do sự cảm nhận tinh tế mà Hoài Thanh sớm phát hiện ra cái riêng, giọng riêng, hồn riêng mang tính đặc thù của từng nhà thơ

Hoài Thanh th-ờng tạo ra không khí đồng cảm, chia sẻ một cách thân tình với ng-ời nghệ sĩ sáng tác - ông phải tìm thấy nơi nhà thơ một cánh cửa tâm hồn rộng mở để mà phê bình:

"Mỗi bài thơ hay là một cánh cửa cho tôi đi vào một tâm hồn, tôi ngâm

đi ngâm lại để cố lấy hồn tôi để hiểu hồn ng-ời" [407, 4]

Thật hiếm có một ng-ời nghệ sĩ nào say thơ mới và yêu thơ mới nh- Hoài

Thanh, "Thi nhân Việt Nam" nh- hoà với dòng tình của tác giả để hát lên bài ca sầu não mộng mơ, vui vội, buồn sâu đau đớn, ngơ ngác tr-ớc cuộc đời

Trở về với thời Trung Đại, Truyện Kiều đã gây nên cuộc tranh luận làm

chấn động cả thời đại ít có tác phẩm ngay khi ra đời cho đến mãi mãi về sau

vẫn đ-ợc nhân dân cả n-ớc yêu chuộng nh- Truyện Kiều Một tác phẩm nh- thế đã là một thành công vĩ đại, một vinh dự tuyệt vời Truyện Kiều là một tác

phẩm có giá trị nh- một thông điệp cho con ng-ời giao cảm với thế giới vô hình, dạt dào xúc động, mơ mà nh- thực, ảo huyền mà minh bạch lạ lùng Và cũng là một bản tổng kết cuộc đời, tổng kết những cáo trạng, cáo trạng về cuộc đời bao nhiêu nỗi th-ơng tâm Có phải vậy mà cả thời Trung Đại, từ khi

Truyện Kiều ra đời đã có rất nhiều nhà thơ Trung Đại sáng tác với sự đồng

cảm, mến yêu Tr-ớc tiên là bài thơ chữ Hán của Phạm Quý Thích - Đoạn

tr-ờng Tân Thanh đề từ, viết ngay sau khi Truyện Kiều ra đời Bài thơ bày tỏ

tấm lòng thông cảm với nhân vật chính và tác giả cũng chứng tỏ nhà phê bình

đối với Nguyễn Du là một ng-ời tri âm Tiếp đó, ng-ời học trò của Phạm Quý Thích là Vũ Tông Phan đã cảm th-ơng đặc biệt cho thân phận nàng Kiều bằng

bài thơ Quan tiểu thuyết V-ơng Thuý Kiều ngẫu hứng Nguyễn Xuân Sanh củng c°m thương về thân phận “t¯i hoa b³c mệnh” nên đ± s²ng t²c Độc Thuý

Kiều cảm tác Cảm tác khi đọc truyện Thuý Kiều) Ngay cả nhà yêu n-ớc

Phan Bội Châu cũng thực sự xúc động tr-ớc tấm lòng hiếu thảo của Kiều và

làm một bài thơ chữ Hán là Vịnh Thuý Kiều Bên cạnh đó, còn có rất nhiều

những bài thơ khác cùng thể hiện sự cảm th-ơng cho số phận Thuý Kiều nh-:

Phan Văn Trị (Thuý Kiều), Đỗ Minh Tâm (Vịnh Kiều), Nguyễn Kỳ Nam (Vịnh

Kiều), Nguyễn Đôn Phục (Đề từ Truyện Kiều), Nguyễn Khuyến và Chu Mạnh

Chinh cũng có rất nhiều sáng tác về Truyện Kiều,

Cả một thời đại quan tâm đến Kiều, ng-ời ta thi nhau làm thơ về Kiều, vịnh Kiều, tập Kiều… Có thể nói Truyện Kiều cũng đã từng trở thành đề tài lớn

cho sáng tác văn ch-ơng thời Trung Đại

ở thời đại nào cũng vậy, rất cần tiếng nói tri âm - đặc biệt trong văn học nghệ thuật thì đó là sự tri âm giữa tác giả và bạn đọc Nh- trên ta đã nói về sự

tri âm của Hoài Thanh với phong trào thơ mới trong "Thi nhân Việt Nam" và

các nhà thơ nhiều thế hệ tri âm với Truyện Kiều của Nguyễn Du; Bên cạnh đó

còn rất nhiều những bài viết, bài phê bình…

1.3 Nghệ sĩ suốt đời đi tìm tri âm và tiếng nói tri âm

Không có tài liệu nào cho biết Nguyễn Du đã nhận ai làm tri âm tri kỉ của mình Mà có lẽ suốt đời Nguyễn Du đã đi tìm tri âm tri kỉ Ông đã tìm đến nhiều cuộc hát, những cô gái ph-ờng vải, cũng bởi từ nhỏ Nguyễn Du đã ham mê chuyện văn thơ trong kho sách chất đầy th- các, hoặc lặng chìm trong tiếng đàn, giọng hát của ca nữ không mấy ngày không ngâm nga trong dinh thự của cha, anh Ông vẫn say mê trong giọng ru hời của ng-ời mẹ khi x-a, hay trong các làn điệu riêng của ca nữ Sau cơn binh lửa, trở lại Thăng Long, Nguyễn Du vẫn say s-a lắng nghe tiếng đàn, giọng hát của đoàn ca nữ Nguyễn Du đã th-ởng thức tài nghệ tuyệt vời của cô Cầm - "một khúc đàn hay nhất trên đời cũng nh- ở giữa cõi ng-ời Đó chính là sự đồng cảm, hiểu lòng nhau qua tiếng đàn - một sự tri âm không lời Chỉ có sự tri âm ng-ời ta mới cảm nhận đ-ợc nỗi lòng của nhau không cần bộc bạch

Say mê đàn hát đã ngấm vào máu thịt Nguyễn Du, trở về làng quê, hàng năm vào những tháng đầu xuân, Nguyễn Du mòn gót trên các nẻo đ-ờng làng Tràng L-u rộn tiếng hát đối đáp của nam nữ Chẳng phải say thói trăng hoa,

mà vì sự quyến rũ trong giọng hát lời ca dạt dào tình cảm của các cô gái thuỳ

mị, dịu dàng Nơi làng quê êm đềm, Nguyễn Du đ-ợc hoà mình trong đám trai trẻ, m-ợn lời thơ nôm na trao đổi tình cảm trong các làn điệu đặc sắc của quê h-ơng

Nguyễn Du đã từng cảm nhận tiếng đàn của cô Cầm khi thời son sắc, và sau hai m-ơi năm gặp lại Nguyễn Du vẫn nhớ tiếng đàn của cô ca nữ bên Giám Hồ đã từng làm cho mình xao xuyến D- âm của tiếng đàn và hình ảnh ng-ời ca nữ cứ ám ảnh mãi Nguyễn Du Nó gợi một mối đau th-ơng về thân phận ng-ời con gái phải dấn thân đem tài sắc làm vui cho thiên hạ để rồi bị hắt hủi, lãng quên trong cuộc đời dâu bể

Nguyễn Du đã nhỏ những giọt n-ớc mắt xót th-ơng xuống số phận bi thảm của Đạm Tiên, của Kiều, của Long Thành Cầm giả ca, của Ngô Gia Đệ

cự ca cơ và ông còn tìm về lịch sử để th-ơng xót một nàng Tiểu Thanh Đó là mối đồng cảm đặc biệt mang ám ảnh ngậm ngùi về thân phận con ng-ời

Nguyễn Du đã viết Độc Tiểu Thanh ký nh- một bức thông điệp tình th-ơng,

nỗi nhói buốt can tràng của muôn đời Nguyễn Du đã thấu hiểu nàng Tiểu Thanh, uất ức mà khóc cho Tiểu Thanh để gợi lên những nhức nhối trong bao

đời này Nguyễn Du đã tự th-ơng cho mình bơ vơ, không tri âm tri kỉ tr-ớc cõi đời Song ông lại chính là tri âm, tri kỉ cho những số phận bất hạnh của cuộc đời

Đến Tản Đà, suốt đời ông là những chuỗi ngày đi tìm tri âm, tri kỉ Tản

Đà đã muốn tìm ph-ơng thuốc chữa bệnh nghèo nàn lạc hậu cho xã hội Việt Nam - bằng văn hoá, khoa học để phát triển kinh tế, xã hội mình Đó là sự nghiệp lớn lao cao cả Tản Đà tin t-ởng ở ngày mai và cố gắng đi tìm ng-ời

đồng chí, đồng hành để cùng nhau hành động, phấn đấu Và suốt đời ông là chuỗi ngày đi tìm tri âm, tri kỉ Có ng-ời cho rằng hình ảnh "tri âm tri kỉ" là nói tới bạn tình của Tản Đà hay chỉ là bạn r-ợu, bạn thơ bình th-ờng Nói thế

là ch-a hiểu hết Tản Đà Ph-ơng thức bạn tình hay bạn thơ với non sông đất n-ớc Tìm ng-ời "tri âm tri kỉ" để sẻ chia gánh nặng non sông Nh-ng thực tại mặt đất này vắng vẻ quá tìm đâu ra ng-ời đồng tâm, đồng chí bây giờ "trên

đời mấy mặt tri âm"? Cố tìm mà chẳng thấy:

Chung quanh những đá cùng mây Biết ng-ời tri kỉ đâu đây mà tìm…

Không tìm đ-ợc bạn tri âm trên mặt đất thì thi sĩ lãng mạn bay lên trời

và một thế giới tri âm trên đó, dù là huyền thoại cũng phản ánh nỗi niềm da diết của ông đối với quê h-ơng: nỗi buồn của Nguyễn Trãi, nỗi lo của Khổng

Tử, tâm sự của Rút xô, niềm đau của ba ng-ời đẹp… tất cả đều gắn bó với vận mệnh và t-ơng lai của đất n-ớc

Ông đã khoác cho ng-ời tri âm một cái áo của hình thức luyến ái nam nữ Tản Đà đã gửi cho "ng-ời tình nhân không quen biết" ba bức th- (viết bằng thơ song thất lục bát) Ng-ời ta có thể lầm t-ởng Tản Đà viết thơ cho ba ng-ời tình bởi giọng điệu thiết tha, gắn bó của ba bài Nh-ng xét kỹ ng-ời tình nhân đó chính là ng-ời tri âm tri kỉ mà Tản Đà đã hé lộ cho độc giả thấy qua câu thơ: "Đã sinh cùng n-ớc cùng thời" Ng-ời tri âm đã b-ớc khỏi vòng tình

ái, mà đó là một ng-ời có bầu nhiệt huyết với dân tộc hiện ra rõ nét hơn trong

"th- lại trách ng-ời tình nhân không quen biết" (…) Rõ ràng ng-ời tri âm là một ẩn dụ tha thiết của Tản Đà trên con đ-ờng sự nghiệp muốn tìm ng-ời

đồng tâm, đồng chí để cùng mình chèo chống con thuyền mong manh trong cơn giông tố giữa đại d-ơng, nhằm thực hiện khát vọng lớn lao vì non sông

đất n-ớc

Trong lịch sử văn học, biết bao nhà thơ, nhà văn suốt một đời thao thức

đi tìm tri âm tri kỉ Thời nào cũng vậy, nghệ sĩ cần ng-ời đồng cảm tri âm với mình nh- cuộc sống cần màu xanh của cây lá ở trên ta nói về tr-ờng hợp của Nguyễn Du và Tản Đà suốt đời đi tìm tri âm, bên cạnh đó còn rất nhiều các nhà văn, nhà thơ khác cũng suốt đời đi tìm tri âm, nh- Nguyễn Công Trứ và Phạm Thái…

Nguyễn Công Trứ là một nhà văn đa tình rất mực Ông đã khổ vì tình, sầu não vì tình, bứt rứt vì tình Vì tình, ông đã nếm đủ sự cay đắng và biệt ly Thi sĩ cũng đã sầu và đã nhớ Sầu tình đã ma quái nh- vậy thì sự "nhớ tri âm" giày vò Nguyễn Công Trứ cũng chẳng kém Nguyễn Công Trứ đã tìm đến hát

ả đào với một niềm say mê bởi chỉ có hát ả đào mới kích thích đủ các giác quan, chỉ có hát ả đào là giúp ông đạt đ-ợc ý muốn ấy

Trong thơ mới 30 - 45, chúng ta th-ờng thấy xuất hiện hàng loạt những:

em, anh, nàng, chàng và cả ng-ời ta, Đây đều là biểu hiện những khao khát

tri âm của ng-ời nghệ sĩ chứ đau chỉ là ng-ời tình Cũng nh- Thế Lữ là một ng-ời khát yêu, lòng mở sẵn để đón một tình duyên không thấy tới Mối tình yêu không ng-ời yêu ấy man mác khắp cỏ cây mây n-ớc mấy khi v-ơn tới

đ-ợc hài hoà Các nhà thơ nh- đắm chìm trong mơ mộng vẩn vơ và có cảm giác về sự buồn nản, thất vọng Và các nghệ sĩ thơ mới th-ờng trở về quằn quại, đau đớn trong những tâm hồn trong cuộc đời cô độc Thiếu tri âm là

tiếng lòng chung, nỗi sầu chung của thơ mới

1.4 Nhân vật (hay hình t-ợng) ng-ời tri âm trong văn ch-ơng

Các nhà văn xây dựng nhân vật của mình th-ờng là để gửi gắm tâm sự thiết tha với cuộc đời Nh-ng nhiều khi nhân vật xây dựng lên chính là ng-ời tri âm của chính nhà văn Điều này ta thấy rất nhiều trong văn ch-ơng

Đó là Nguyễn Du với nàng Tiểu Thanh trong Độc Tiểu Thanh ký Bài

thơ đã bộc lộ một cách sâu sắc cái nhìn cảm thông của tác giả tr-ớc những thân phận "tài hoa bac mệnh" trong xã hội cũ Nguyễn Du viếng di chỉ của một ng-ời bạc mệnh, thời gian đã hơn 300 năm Ba trăm năm thật quá đủ để một ng-ời bị lãng quên, đủ để n-ơng dâu thành bãi biển Nh-ng đối với cả hai

ng-ời ấy thì lại khác, họ có mối đồng bệnh t-ơng lân Và Nguyễn Du đã viết

ĐộcTiểu Thanh ký với tất cả tấm lòng Từ hai di vật là cái gò hoang và mảnh

giấy tàn còn sót lại đã tạo cho Nguyễn Du nguồn cảm hứng sâu xa Nguyễn

Du đã bày tỏ tấm lòng đồng cảm của mình về một đời ng-ời, về cả c-ộc đời nói chung Nhà thơ đã thổn thức với thân phận bạc mệnh của nàng Tiểu Thanh Từ niềm th-ơng cảm ấy một câu hỏi khắc khoải, hoài vọng đầy xót xa:

Cổ kim hận sự thiên nam vấn Phong vận kỳ oan ngã tự c-

Nhà thơ đã từ cái hận muôn đời mà thấu hiểu cái hận của Tiểu Thanh Tác giả đau đớn, căm giận tr-ớc sự thất bại của cái đẹp, cái thiện Nguyễn Du

đã tự coi mình là đồng hội đồng thuyền với kẻ mang nỗi oan lạ lùng vì nét phong nhã Đau đớn tr-ớc nỗi oan lạ kỳ của Tiểu Thanh, xót xa tr-ớc sự quên lãng của ng-ời đời - Nguyễn Du đã khóc cho Tiểu Thanh - ng-ời con gái hồng nhan đa truân của hơn 300 năm về tr-ớc Nguyễn Du đã khóc chính cuộc đời nàng - Nguyễn Du là tri âm của ng-ời đã khuất - nàng Tiểu Thanh

Nhắc đến Nguyễn Du, không ai không nhớ tới Truyện Kiều, bởi đó là

"Lời lời châu ngọc hàng hàng gấm thêu" Tất cả lời châu ngọc ý vàng ấy đều

đ-ợc viết ra từ một tấm lòng đau đớn cho thân phận con ng-ời, cho thời thế Trong trái tim ấy, cái phần thống thiết nhất ông đã dành cho thân phận bi kịch của phận hồng nhan - nàng Kiều Tấn bi kịch nỗi đau của Kiều cũng là để nói

về nỗi đau của mình - "Cùng một lứa bên trời lận đận" cả thôi Vừa là lòng nhân ái của con ng-ời dành cho con ng-ời Nh-ng cũng là nỗi niềm của kẻ tri

kỉ, nỗi niềm của kẻ cùng hội cùng thuyền, đồng bệnh t-ơng lân

Cũng bởi tự đau, tự th-ơng cho mình bơ vơ, không tri âm tri kỉ tr-ớc cõi

đời mà ông đã đi tìm tri âm trong các gánh hát, ph-ờng vải, ông đã từng đau khổ để n-ớc mắt thầm rơi tr-ớc ng-ời ca nữ bị lãng quên trong cuộc đời làm vui cho thiên hạ, nhan sắc bị đoạ đầy Và ông đã xây d-ng nhân vật Thuý Kiều với đủ nỗi đau đời, bao oan trái bi kịch vùi dập đớn đau Số phận nàng Kiều có nhiều điểm t-ơng đồng với cuộc đời Nguyễn Du - ta có thể nói Kiều

đ-ợc xây dựng lên chính là tri âm của Nguyễn Du Cái tố chất đặc thù của ng-ời nghệ sĩ chính là sự cảm thông Khả năng cảm thông sâu sắc khiến cho ng-ời nghệ sĩ hoá thân thành ng-ời trong cuộc, nhập thân thành ng-ời trong cuộc đến từng thoáng gợn mơ hồ nhất của xúc cảm để nói lên những tiếng nói sâu xa kín khuất nhất của cõi lòng Nguyễn Du đã làm đ-ợc điều đó Nguyễn

Du đã hoá thành Thuý Kiều - Kiều trở lại cuộc đời là tri âm của Nguyễn Du

Ta đã nhắc đến Tản Đà là một ng-ời nghệ sĩ suốt đời đi tìm tri âm Nh-ng thực tại mặt đát này vắng vẻ quá tìm đâu ra ng-ời đồng chí bây giờ -

"Trên đời mấy mặt tri âm" Không tìm đ-ợc bạn tri âm trên mặt đất, Tản Đà

đã bay lên trời và một thế giới tri âm trên đó Dù là huyền thoại cũng phản ánh nỗi niềm da diết của ông đối với quê h-ơng: nỗi buồn của Nguyễn Trãi Lên thiên đình cũng là cơ hội cho thi sĩ gặp lại những ng-ời không tìm đâu ra ở Hạ Giới Gặp cụ Khổng Tử - cha đẻ cða Nho gia để b¯y tà c²i trí “tôn phù khổng học” cða mình T°n Đ¯ còn đến thăm uống rượu cùng Nguyễn Tr±i, hài ý kiến

cụ về vận hội n-ớc nhà Cụ Nguyễn buồn vì đời thiếu hào kiệt mà mình không

đ-ợc tái sinh lần nữa Đó là những tâm sự không biết tỏ cùng ai của những ng-ời tri âm tri kỉ

Tản Đà vốn đa tình, vì thế ông luôn thích ng-ời đẹp Các nhân vật của

ông đều là những kẻ tài sắc - những kẻ đ-ợc coi là tri kỉ nh-: Tây Thi, Chiêu Quân, D-ơng Quý Phi…Toàn là ng-ời tài sắc mà đa đoan, thân hồng nhan mà bạc phận Đối với Tản Đà là con gái thì phải đẹp, mà đẹp thôi thì ch-a đủ mới chỉ là hoa không h-ơng và nếu chỉ đẹp sẽ không làm nên số phận gì cả, vì thế phải có tài Tài sắc cho trời đánh ghen - một quan niệm "số mệnh" Tây Thi, Chiêu Quân, D-ơng Quý Phi, là một loạt những kẻ "quốc phá thân vong",

mỹ nữ ôm mãi tấm lòng hoài quốc nơi tiên giới Đó cũng là sự gặp gỡ trong tâm hồn, t- t-ởng của Tản Đà với những ng-ời thuộc thế giới khác để mà tri

âm với họ Chính Tản Đà cũng đã tự t-ởng t-ợng ra tri âm để mà gửi gắm niềm tâm sự (T-ởng t-ợng ra cuộc trò chuyện với Nguyễn Trãi, làm thơ cho D-ơng Quý Phi, )

1.5 Nghệ sĩ tìm đến với nhau trong tiếng nói tri âm

Ta có thể kể về những câu chuyện cảm động giữa Nguyễn Tuân và Tản

Đà Chính Nguyễn Tuân đã viết trong bài Chén rượu vĩnh biệt: “ con ng-ời ta

chơi với nhau, đã mến đ-ợc nhau, đã kính nhau, th-ờng hay có những cái tỉ mỉ nh- thế Cái thanh đóm dùng để châm điếu thuốc lào, ở ng-ời khác không hiểu

nó nh- thế nào, nh-ng giữa ông Tản Đà và tôi thanh đóm đã là một cái gạch liên lạc nối một già vào một trẻ" [50, 9] Câu chuyện về thanh đóm và thuốc lào đã theo suốt tình bạn của Nguyễn Tuân và Tản Đà Hai ng-ời thông điếu lẫn nhau (mặc dù Tản Đà hơn Nguyễn Tuân 20 tuổi đời) Khi Tản Đà thất thế, Nguyễn Tuân đã gửi tặng Tản Đà một bó đóm… và mỗi làn gặp nhau, lại là một dịp để say s-a, để hút thuốc lào với thanh đóm cũ, để nói chuyện dịch Liêu Trai, dịch

Đ-ờng Thi, và phê bình về ng-ời và việc trong "Đông Chu liệt quốc",

Tản Đà th-ờng gọi Nguyễn Tuân là cố nhân lai, hai ng-ời vẫn th-ờng

tiểu ẩm với nhau với những phong tục êm đềm, khung cảnh thanh bạch - hai

thầy trò gần nh- trọn nhầm thế kỷ Tình bạn giữa Nguyễn Tuân và Tản Đà là

sự tri âm giữa hai tâm hồn nghệ sĩ

Ta không thể không nhắc tới câu chuyện thâm giao giữa cặp Xuân - Huy thi sĩ Đó là tình bạn giữa Xuân Diệu và Huy Cận Huy Cận đã viết một bài: "Nửa thế kỷ tình bạn" trong đó Huy Cận đã kể những câu chuyện về một tình cảm đẹp giữa hai ng-ời Năm 1936, lần đầu tiên hai ng-ời gặp nhau và trở thành bạn thân thiết, họ đã cùng giúp nhau hoàn thành những sáng tác đầu tay Khi tạm xa nhau, có tuần gửi cho nhau hai, ba lá th- Họ còn "làm nhà xuất bản Huy - Xuân" Huy Cận h-ớng Xuân Diệu vào hoạt động cách mạng

Tình bạn của Xuân Diệu và Huy Cận:

Bạn từ lúc tuổi còn thơ

Hai ta hạt chín chung mùa nắng trong

ánh đèn trên gác d-ới phòng Cũng là đôi kén nằm trong kén trời

Huy Cận đã viết: "Cuộc sống và thơ đã cho tôi ng-ời bạn đời thân thiết nhất, cho tôi tâm hồn tri kỉ, tấm lòng tri âm nơi Xuân Diệu Chúng tôi sống giữa đời nh- anh em sinh đôi, nh-ng bản lĩnh và phong cách văn ch-ơng thì rất khác nhau, khác nhau mà bổ sung cho nhau thành một "quả đôi" Hai ng-ời còn viết chung hồi ký có nhan đề "Hồi ký song đôi" nh-ng ch-a hoàn thành thì Xuân Diệu mất, Huy Cận đã hoàn thành hồi ký

Một tháng tr-ớc khi Xuân Diệu mất, Diệu đã tâm sự với Huy Cận:

"Trong hai đứa mình, đứa nào chết tr-ớc là s-ớng, đứa nào chết sau chắc là khổ lắm" Đó cũng là lời trối trăng với Huy Cận Và liền nửa năm Huy Cận hụt hẫng và nhiều lần Diệu về gặp Cận trong chiêm bao

Ngày Diệu mất, đúng ngày giờ đó Huy Cận bị xuất huyết nặng Đó chính là thần giao cách cảm

"Nửa thế kỷ tình bạn, nói sao cho xiết! Diệu ơi, ở thế giới bên kia Diệu

có còn nghe chàng Cận kể chuyện Xuân - Huy trong hơi thở ấm nồng của

Tiếng Việt mà chúng ta đã yêu tha thiết, yêu da diết nh- chính hồn của dân tộc, nh- chính hồn của mỗi chúng ta…" [47,10]

Tình tri âm tri kỉ của cặp Xuân - Huy không phải nhiều trong cuộc đời này Đó là một tình cảm đẹp, chân thành

Và chúng ta cũng đã nhắc đi nhắc lại rất nhiều lần về Phạm Quý Thích

với Nguyễn Du Phạm Quý Thích chính là ng-ời tri âm với Truyện Kiều ngay

từ trên bản thảo Là ng-ời đầu tiên đ-ợc Nguyễn Du cho đọc "tác phẩm để

đời" của mình Chính Phạm Quý Thích đã đau nỗi đau của Nguyễn Du, đã th-ơng và đã nhỏ những giọt n-ớc mắt mà Nguyễn Du đã dành cho Kiều bằng một bài thơ chữ Hán "Đoạn tr-ờng Tân Thanh đề từ" Ta có thể nói rằng Phạm Quý Thích chính là tri âm đầu tiên của Nguyễn Du

Đó là những tr-ờng hợp nghệ sĩ tìm đến với nhau trong tiếng nói tri âm Nh-ng đó là những tr-ờng hợp mà hai ng-ời đó sống cùng thời với nhau

Nh-ng trong lịch sử văn học, ng-ời nghệ sĩ không sống cùng thời, thậm chí cách nhau cả nghìn năm vẫn tìm đến nhau nh- tri âm tri kỉ Đó chính là tr-ờng hợp: ng-ời đời nay khóc ng-ời đời x-a, ng-ời đời sau khóc ng-ời đời nay Trong tr-ờng hợp đi tìm tri âm này mới thực sự là sâu sắc, độc đáo Ng-ời sau đi tìm ng-ời tr-ớc từ cuộc đời, lịch sử đặc biệt từ những giá trị nghệ thuật mà ng-ời tr-ớc đã để lại Nhà thơ phía sau làm thơ đồng cảm tri âm với nhà thơ lớp tr-ớc là một hiện t-ợng đặc biệt độc đáo Có khi cách nhau mấy thế kỷ tuổi mà nhà thơ hậu thế có thể gọi nhà thơ x-a là "anh" bởi nhà thơ làm gì có tuổi

Chúng ta có thể lấy một số ví dụ nh-: Tố Hữu đồng cảm với Nguyễn Trãi trong "Tiếng g-ơm khua, tiếng thơ kêu xé lòng" hay Nguyễn Khuyến

đồng cảm với Đào Tiềm và tự thấy mình còn thẹn với ông Đào "Nghĩ ra còn thẹn với ông Đào" ("Thu vịnh" - Nguyễn Khuyến)…

Thi phẩm của nhà thơ phía sau viết về nhà thơ quá khứ và tác phẩm của

họ là tr-ờng hợp rất độc đáo trong cuộc đi tìm tri âm muôn kiếp của loài ng-ời Và chúng ta sẽ thấy rất cụ thể là những nhà thơ hiện đại viết về Nguyễn

Du và Truyện Kiều với tiếng nói cảm thông sâu sắc

Ch-ơng 2

Tiếng nói tri âm của các nhà thơ hiện đại

với Nguyễn Du

2.1 Nguyễn Du trong dòng thời gian

Dòng thời gian cứ trôi đi… vạn vật xung quanh biến chuyển xoay vần Duy chỉ có tinh tuý của con ng-ời, những chắt lọc của cuộc đời thì vẫn còn

sáng ngời mãi mãi Nguyễn Du và Truyện Kiều là minh chứng rõ nhất, hùng

hồn nhất cho điều n¯y Có thể nói “danh gi²” cða Nguyễn Du như viên ngọc

càng mài càng thấy sáng và "nhan sắc" Truyện Kiều qua năm tháng vẫn không

hề phai mờ

Phải chăng vì vậy mà các nhà thơ, nhà văn hiện đại cách Nguyễn Du

đến 200 năm vẫn có tiếng nói đồng vọng với Nguyễn Du, vẫn tri âm với Nguyễn Du Vậy nên, tiếng nói tri âm không bao giờ bất lực tr-ớc thời gian và không gian hay một dân tộc, một quốc gia nào

Ng-ời dân tộc này tiếp xúc với một tác phẩm của dân tộc khác vẫn cảm nhận đ-ợc nội dung hay ý nghĩa t- t-ởng của tác phẩm ấy Khi tác phẩm

"Những ng-ời khốn khổ" ra đời và đến với công chúng các n-ớc thì hàng triệu con tim quặn đau, xót xa tr-ớc nỗi đau và sự bất hạnh cứ đeo đuổi những ng-ời khốn khổ đến suốt đời

Có thể dẫn chứng về một tác phẩm v-ợt khỏi ranh giới quốc gia, dân tộc nữa là kịch của Sêcxpia Trong khi chiến tranh đang diễn ra ở Việt Nam, ở Hải Phòng ng-ời ta vẫn diễn kịch của Sêcxpia Khi đến đoạn ng-ời con gái thứ ba của vua Lia bị treo cổ thì gần nh- lúc đó cả rạp lắng lại, nghẹn ngào nức nở th-ơng khóc cho số phận một con ng-ời

Dù ng-ời tiếp nhận là ng-ời Việt Nam hay một ng-ời n-ớc nào đó thì nỗi đau vẫn là nỗi đau chung - mối đồng cảm chung của ngàn đời Từ đó ta thấy văn ch-ơng có sức truyền cảm vĩnh cửu bên lề thời gian và không gian,

nó v-ợt qua mọi ranh giới, quốc gia, hay phong tục Nó tìm đến gắn bó những trái tim với trái tim trong mỗi đồng cảm đặc biệt - tiếng nói tri âm Bởi nhân loại bao giờ cũng có chung niềm hi vọng, sự khát khao và thao thức về một câu hỏi: "hạnh phúc ở đâu?" một vấn đề gắn bó máu thịt với con ng-ời

Cũng bởi thế chúng ta có quyền nghiên cứu về những nhà văn nghệ sĩ, những thi sĩ và những tác phẩm của họ cách chúng ta khá xa về thời gian Và

ta thấy rõ hơn khi các nhà thơ hiện đại tìm đến Nguyễn Du và Truyện Kiều

trong tiếng nói tri âm Tiếng nói tri âm v-ợt thời đại, b-ớc qua mọi dân tộc, sắc tộc Ng-ời đời này tri âm với ng-ời đời tr-ớc, thế hệ hôm nay tri âm với ng-ời sống cách chúng ta cả nghìn năm, xa xôi về về khoảng cách Ng-ời dân tộc này hiểu và tri âm với dân tộc khác qua những áng văn ch-ơng bất hủ Tiếng nói tri âm chính là sự xích lại gần nhau về mặt tâm hồn của con ng-ời,

là tiếng nói đồng vọng của trái tim

Th-ờng các văn nghệ sĩ gặp gỡ nhau, đồng cảm nhau ở vấn đề nhân lo³i Bởi như H¯ Qu°ng viết: “vấn đề nhân lo³i dù l¯ dưới hình thức ng¯y xưa của thời quân chủ mang màu sắc phật giáo, con ng-ời ở mọi thời đại mọi dân tộc đều có nhu cầu sống thành ng-ời, đ-ợc quan tâm đ-ợc che chở, đ-ợc chú

Truyện Kiều là "Lời lời châu ngọc hàng hàng gấm thêu", "lời văn tả ra hình

nh- có máu chảy ở đầu ngọn bút, n-ớc mắt thắm trên tờ giấy khiến ai đọc đều cũng phải thấm thía ngậm ngùi, đau đớn nh- đứt ruột" (Mộng Liên Đ-ờng Chủ nhân)

Truyện Kiều chính là ngọn roi sắt quất thẳng vào những bất công, độc

ác, dối trá, đê hèn của bọn thống trị xã hội cũ, và cũng có thể nói nó là bản án

đối với tất cả chế độ xã hội cũ, là bản án đối với tất cả chế độ ng-ời bóc lột ng-ời Ng-ời đọc còn thấy thân phận chìm nổi đau đớn của nàng Kiều, rất gần gũi với cuộc đời cực nhục của con ng-ời Và thấm sâu từng lời thơ, ng-ời ta thấy lòng xót th-ơng bao la đối với những con ng-ời bị chà đạp, lòng trân trọng phẩm giá của những con ng-ời t-ởng chìm xuống tận đáy của xã hội

Truyện Kiều vẫn không tắt lòng hi vọng về một ngày mai tốt đẹp phải lẽ hơn

Nguyễn Du đã:

Đau nỗi đau nhân thế

Cụ gửi lại cho đời Nh-ng trăm năm thao thức

Ai sẽ khóc cùng ng-ời?

(Về Tiên Điền - Quỳnh Hoa) Nguyễn Du đã đau nỗi đau cuộc đời nhân loại và chính cuộc đời riêng? Vậy hậu thế sau này "Ai sẽ khóc cùng ng-ời" Ai hiểu rõ cuộc đời ng-ời đây?

2.2 Tiếng nói tri âm với chính cuộc đời Nguyễn Du

2.2.1 Các nhà thơ hiện đại thấu hiểu những mâu thuẫn trong cảm quan chính trị của Nguyễn Du

Nói đến cuộc đời Nguyễn Du - không nhiều bí ẩn, không lắm giai thoại nh-ng luôn luôn dặt ra những câu hỏi không dễ dàng giải đáp Câu hỏi về Nguyễn Du còn đ-ợc đặt ở nhiều bình diện Đi tìm chứng cứ về ông, hậu thế luôn luôn gặp những băn khoăn Ông thật thà đi theo nhà Nguyễn hay ông về với Gia Long mà luôn day dứt vì phụ nghĩa nhà Lê? Ông kh- kh- ôm mối cô trung mù quáng, hay ông cũng không hẳn vô tình với sự nghiệp của nhà Tây Sơn? Nói về điều này Tố Hữu đã viết:

Ngổn ngang bên nghĩa bên tình Trời đêm đâu biết gửi mình nơi nao Ngẩn ngơ trông ngọn cờ đào

Đành nh- thân gái sóng xao Tiền Đ-ờng!

Nỗi niềm x-a, nghĩ mà th-ơng Dẫu lìa ngó ý, còn v-ơng tơ lòng!

"Ngẩn ngơ" - phải chăng tâm trạng của Nguyễn Du tr-ớc thời cuộc khi Tây Sơn ra Bắc Hà Và "ngọn cờ đào" ấy vẫn có thể là ng-ời anh hùng Nguyễn Huệ? Ng-ời ta vẫn băn khoăn và cảm thấy nhiều uẩn khúc khi Nguyễn Du không ủng hộ Tây Sơn, mà còn chống lại, ông ra làm quan cho Triều Nguyễn Nh-ng về mặt này t- t-ởng và thái độ của Nguyễn Du bị nhiều nhân tố chi phối Tr-ớc hết là hoàn cảnh lịch sử lúc bấy giờ, điều kiện khách quan để giải quyết mâu thuẫn giữa giai cấp phong kiến và nông dân theo chiều h-ớng tiến lên Nguyễn Du có cảm tình với nông dân, nh-ng ông ch-a hiểu và tin ở lực l-ợng này Tình cảm của Nguyễn Du đã ngừng lại ở chỗ thông cảm sâu sắc với những thống khổ của nông dân, và làm ng-ời phát ngôn cho những thống khổ đó, đồng thời tố cáo bọn quan lại trong xã hội đã gây nên thảm kịch

ấy Nguyễn Du đã tiếp thu những giá trị đó cho tâm hồn một nghệ sĩ Nh-ng còn sức mạnh của nhân dân nh- là nhân tố đẩy tới sự phát triển của lịch sử xã hội mà những chấn động cách mạng là những biểu hiện thì trong nhận thức của Nguyễn Du còn rất mơ hồ T- t-ởng Nguyễn Du ở đây cũng có chỗ bế tắc Nh-ng, dù sao những hạn chế về cuộc đời Nguyễn Du, chủ yếu là do những hạn chế của điều kiện lịch sử, do ý thức và lập tr-ờng chính trị của ông

mà ra Bất lực của Nguyễn Du cũng là bất lực chung của xã hội, của thời đại

ông Chính vì thế mà tâm trạng ông u uất Nh-ng con đ-ờng mà ông chọn là

đi theo Nguyễn ánh chứ không phải Tây Sơn cũng không làm ông vui nên:

Nỗi niềm x-a, nghĩ mà th-ơng

Dẫu lìa ngó ý, còn v-ơng tơ lòng!

Nguyễn Du là một nho sĩ thấm nhuần tam giáo, khuôn mình trong giới hạn của thời đại với những lí thuyết về nghiệp báo, mệnh trời? Tạ Hữu Yên cũng đã viết:

Làm sao c-ỡng đ-ợc mệnh trời Kiếp hồng nhan thế cho đời thảm th-ơng

Tạ Hữu Yên đã nói cùng tiếng nói của Nguyễn Du về điều đó Hay Nguyễn Du dã từng trong vô thức, dứt khoát với cái gốc nho gia phật tử mà gắn bó với tầng lớp thị dân t-ơng t- nh- bao nhà văn ph-ơng tây cuộc sống thuộc về phong kiến, quý tộc mà tinh thần lại đi tiên phong cho cách mạng t- sản? Những cuộc "đi tìm Nguyễn Du" hàng trăm năm nay vẫn luôn luôn phải quan tâm đến các vấn đề ấy Mà hình nh- Nguyễn Du đoán tr-ớc đ-ợc điều này Đoán tr-ớc mà không nói, chẳng thế mà ông viết:

Ngã hữu thốn tâm vô d- ngũ Hồng sơn sơn hạ Quế giang thâm (Tấc lòng không nói cùng ai đ-ợc D-ới núi Hồng Sơn sông Quế sâu!)

Tuy nhiên chẳng phải vì thế mà Nguyễn Du trở nên khó hiểu Có những

điều phải tìm tòi, nghiên cứu, tranh luận gần xa Nh-ng Nguyễn Du vẫn đến với nhân dân bao đời nay trong cả một bầu tâm sự cảm thông sâu sắc Đó là một khát vọng của nhân cách tạo nên sóng gió của đời, thấm nhuần bản chất của nhân dân, của dân tộc

"Vấn đề Nguyễn Du" thì đến bao giờ cho hết? Cuộc đi tìm Nguyễn Du

sẽ mãi mãi là những công của nhiều thế hệ Ta có thơ Nguyễn Du trong cuộc

đời, cần có tình Nguyễn Du trong cuộc sống, nên càng cần hiểu về ông Mối sầu của ông mênh mông, tấm lòng của ông rộng lớn, ngòi bút của ông thần kì, chính ông cũng không nhận ra mà vẫn chờ đợi những đáp ứng của nhiều thế

hệ hậu sinh tri kỉ:

Hận x-a không hỏi trời già, Nỗi oan phong vận mình ta buộc giàng

Ba trăm năm lẻ mơ màng Biết ai hậu thế khóc chàng Tố Nh-?

Ông đ± chọn lựa con đường đi cða cuộc đời m¯ “ Nỗi oan phong vận mình ta buộc giàng" cuộc đời ông đã chịu nhiều oan trái bất công: Lên thác xuống ghềnh, lên voi xuống chó, có thời gian đã từng bị lên án Bằng tiếng nói tri âm của mình các nhà thơ đã thấu hiểu cuộc đời đầy sóng gió ấy, và cả số phận đầy oan trái của ông:

Đã sinh ra để th-ơng yêu Nên tai -ơng cũng là điều tự nhiên

Và đó còn là cuộc đời nhiều uẩn khúc, bế tắc của Nguyễn Du:

Anh sinh vào thế kỉ nhiều tà huy, m-a bụi Quơ tay ra không ng-ời đồng điệu nằm bên Nỗi đau anh trùng với nỗi đau nhân loại M-ợn câu Kiều hoá thạch cuộc đời riêng

Chế Lan Viên cũng không ngần ngại đ-a Nguyễn Du ra "thử lửa" khi cả giai đoạn Nguyễn Du bị lên án:

Nhà thơ lớn -, là để cho nhân loại yêu mình bằng mọi cách Khi thì nâng niu, khi lại hạch sách

Khi trân trọng ngắm từ xa Nhà th- nguyên vẹn sau bao lần thử lửa

Cuộc đời đầy đau khổ mà chính Nguyễn Du đã phải "M-ợn câu Kiều hoá thạch cuộc đời riêng", và qua bao lần "thử lửa" đã trả lại cho Nguyễn Du vầng sáng của niềm tin yêu:

… Hơn một trăm năm sau Một phần ba thời gian ng-ời mơ -ớc

… Kiều đ-ợc trả về đúng giữa lòng dân

Hoài Thanh - nhà phê bình văn học cũng đã viết về Nguyễn Du bằng tấm lòng trân trọng, yêu th-ơng: "Chúng ta không trách Nguyễn Du vì ngay giờ đây mặc dù lịch sử nhân loại đã chan hoà ánh sáng, trên thế giới vẫn còn không ít những đầu óc thông thái đang quằn quại trong những cảnh bế tắc của Nguyễn Du" [143,1]

Các nhà thơ đã không ngần ngại nói thẳng những cảm xúc của mình Những lục xét, tra vấn từ ngữ tác phẩm là quyền của ng-ời đọc, quan trọng là còn đọng lại sau khi dã lục xét, tra vấn là gì? cũng nh- cách nói thẳng hay nói quanh co về những cảm xúc của mình là quyền của nhà thơ, quan trọng

là cảm xúc ấy nh- thế nào? Trên hết mọi điều trong đó là giá trị của tác phẩm ấy có tr-ờng tồn cùng thời gian hay không? Trả lời vấn đề này Nguyễn Việt Văn đã viết:

Thơ anh x-a đ-ợc mấy tri âm Nay ng-ời yêu thơ không đếm hết

(Đêm thơ trên v-ờn hoa Nguyễn Du) Nguyễn Du đã từng trăn trở:

Ba trăm năm lẻ mơ màng Biết ai hậu thế khóc chàng Tố Nh-?

Ngô Văn Phú cũng trăn trở với nỗi niềm Nguyễn Du:

Nguyễn Du ơi ba trăm năm nữa

Liệu còn ai lặng khóc ng-ời?

Nữ thi sĩ Đồng Thị Chúc trả lời hộ Nguyễn Du:

Khóc ng-ời đâu đợi bao giờ Nghiêng trang thơ gạt lệ chờ hôm nay…

2.2.2 Các nhà thơ hiện đại đồng cảm với khối sầu trong cuộc đời Nguyễn Du

Khi sống Nguyễn Du quan tâm đến bao ng-ời, đau cho số phận của con ng-ời, Lê Đại Thanh đã viết trong bài "Nguyễn Du":

- Nguyễn đau xã hội của ng-ời

- Ng-ời đau cho một tiếng đàn

- Ng-ời đau câu chuyện của Từ

- Ng-ời đau cho một chữ tình

- Ng-ời đau cho một tài ba

Nguyễn Du đã th-ơng khóc cho bao ng-ời, đã từng nức nở trên những trang văn Thì khi Nguyễn đã không còn nữa, ng-ời đời nhớ đến ông và viếng thăm nơi an nghỉ cuối cùng của ông Ng-ời ta sẻ chia nỗi niềm của ông - sáng tác thơ bày tỏ lòng mình Có rất nhiều bài thơ lấy ngay tựa đề viếng mộ, và cả những bài không có tựa đề về viếng mộ nh-ng cũng nói về việc viếng mộ đại thi hào dân tộc Có điều, con ng-ời vĩ đại mà sao "phong trần còn để phong trần nh- ai?" nơi an nghỉ cuối cùng của Nguyễn Du gây nhiều ấn t-ợng cho ng-ời đọc, d-ờng nh- ng-ời đời sau ai cũng cảm thấy quá xót xa, ngỡ ngàng, th-ơng cảm…

Một vùng còn bãi trống chênh

Cụ cùng thập loại chúng sinh nằm kề

(Bên mộ Nguyễn Du - V-ơng Trọng)

Nơi an nghỉ của cụ chỉ là " Một vùng cồn bãi" thôi sao? đâu phải chỉ mình V-ơng Trọng thấy vậy, mà hàng loạt những ng-ời đến thăm đều thấy thế:

Heo heo gió rít bên cồn đìu hiu

(Viết bên mộ Nguyễn Du - Thạch Quỳ)

Gò đống ngổn ngang xanh lối cỏ R-ợu tự tay ng-ời rót đẫm mộ nhà thơ

(Tr-ớc mộ Nguyễn Du - Ngọc Bái) Phạm Ngọc Cảnh đã "Khấn tr-ớc hồn Ng-ời, khóc tr-ớc mộ ng-ời", khóc bởi:

"Cát vàng cồn nọ…" xa trông Nguồn đau nhân thế thúc dòng cuồng l-u

(Bến Giang Đình năm 1976) Hoàng Trung Thông lại quá ngỡ ngàng:

Thật kì lạ nơi Nguyễn Du nằm đó Cũng cát vàng cồn nọ, bụi hồng dặm kia Cũng nấm mộ sè sè ngọn cỏ

Trong trang Kiều tôi đọc d-ới đêm khuya

(Thăm mộ Nguyễn Du) Nấm mộ của Nguyễn Du có gì khác với Đạm Tiên x-a không nhỉ?:

Sè sè nấm đất bên đ-ờng