Quan niệm nghệ thuật về thơ của chế lan viên trong di cảo thơ

Song cái đáng quý nhất của Chế Lan Viên lại là ở chỗ: Việc phê bình, thẩm định thơ của Chế Lan Viên không chỉ thể hiện trong các bài tiểu luận viết bằng văn xuôi mà qua các thời kỳ ông đ

Tr-ờng đại học vinh

Khoa ngữ văn

= = = = == = =

Quan niệm nghệ thuật về thơ của chế lan viên trong “di cảo thơ”

Khóa luận tốt nghiệp đại học

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam hiện đại

Ng-ời h-ớng dẫn : Ngô Thái Lễ

Sinh viên thực hiện: Nguyễn Thanh Ph-ơng

Lớp: 44E 1 – Ngữ văn

Vinh - 2008

Lời cảm ơn

-

Em xin chân thành cảm ơn thầy giáo h-ớng dẫn Ngô Thái Lễ, thầy giáo phản biện Hoàng Mạnh Hùng, các thầy cô trong tổ văn học Việt Nam II cùng toàn thể gia đình, bạn bè, ng-ời thân đã tạo điều kiện giúp đỡ em hoàn thành luận văn này

Trong quá trình thực hiện, nếu có điều gì sơ suất em kính mong sự l-ợng thứ

Vinh, 05/2008

Sinh viên

Nguyễn Thanh Ph-ơng Lớp:44E 1 – Khoa Ngữ văn

Mở đầu

I-Lý do chọn đề tài:

1 Thơ là thể loại văn học nảy sinh sớm, khi con ng-ời cảm thấy

mối liên hệ giữa mình với thực tại,và sâu sắc hơn là khi con ng-ời có những nhu cầu tự biểu hiện thì thơ ca xuất hiện

Từ khi ra đời, thơ ca đã có một vai trò rất lớn đối với cuộc sống, thơ ca luôn đ-ợc xem là loại hình nghệ thuật gắn bó mật thiết, gần gũi với con ng-ời qua các thời đại Thơ có khả năng đồng cảm lớn Thơ len lỏi vào ngõ ngách tâm hồn con ng-ời để động viên chia sẻ Thơ đi vào cuộc sống một cách tự nhiên không khiên c-ỡng,gò ép do đó sự tiếp nhận thơ cũng rất tự nhiên

Có thể nói, thơ là sản phẩm sáng tạo của trí tụê và tâm hồn con ng-ời, là nhu cầu trong đời sống tinh thần của mỗi con ng-ời Nó không chỉ là đối t-ợng để bộc lộ tâm tình mà chính bản thân nó còn là những nỗi niềm tâm sự thầm kín

Vì thơ phổ biến, mật thiết với con ng-ời nh- thế nên có rất nhiều ng-ời quan tâm đến thơ và bàn về thơ Đã không ít những định nghĩa

về thơ từ cổ chi kim, từ đông sang tây Ng-ời ta cho rằng trái đất có bao nhiêu ng-ời quan tâm đến thơ thì có bấy nhiêu ng-ời định nghĩa về thơ theo cách cảm nhận của mình Ai cũng cố gắng đ-a ra một quan niệm sát đáng nhất về thơ Song cho đến nay để có một ý kiến thống nhất chung cho quan niệm này thì quả là rất khó Nói cách khác, cuộc tranh luận về thơ vẫn ch-a kết thúc

Xuất phát từ nhiều góc độ cảm thụ thơ khác nhau, ng-ời ta bàn về thơ cũng khác nhau.Thậm chí, từ một điểm nhìn giống nhau ng-ời ta

cũng lại có những ý kiến khác nhau Có những định nghĩa đúng đắn xác đáng cho thơ, nh-ng cũng có những định nghiã về thơ mang tính lập dị

Tóm lại, nói đến quan niệm về thơ thì hầu hết những nhà thơ, những nhà phê bình, nghiên cứu… ai cũng đã hơn một lần phát biểu về

nó Họ đ-a ra nhiều kiểu định nghĩa khác nhau về thơ Song thực ra nếu nói nó còn là một ẩn số thì e rằng sẽ phủ nhận công lao của những ng-ời đã dày công nung nấu một định nghĩa về thơ Vậy thì, ta hãy nói rằng: đó đang còn là mảnh đất cần tiếp tục đ-ợc khai phá

2 Chế Lan Viên là một trong những ng-ời bàn nhiều nhất về thơ từ

tr-ớc đến nay :

Chế Lan Viên có một vị trí hàng đầu trong tiến trình văn học Việt Nam hiện đại, ông có công lao to lớn đối với nền văn học dân tộc trên nhiều ph-ơng diện :Sáng tác, xây dựng đội ngũ ,phê bình, bình luận… Trong những đóng góp ấy thì chủ yếu nhất là trên lĩnh vực sáng tác, nghiên cứu thơ Nói đến Chế Lan Viên là ng-ời ta nhắc ngay đến một nhà thơ với phong cách suy t-ởng độc đáo

Trong hơn 50 năm sáng tác, ông đã cống hiến vào nền thơ chung của dân tộc, 14 tập thơ trong đó có những tập thơ đạt đ-ợc giải th-ởng lớn của Hội nhà văn Dân tộc Việt Nam ghi nhận công lao to lớn của

ông Thành công ấy không phải bất cứ nhà thơ nào cũng có đ-ợc

Ngoài những thành tựu về thơ, ông còn có những đóng góp lớn lao khác cho nền văn nghệ n-ớc nhà Ông đã tham gia xây dựng, huấn luyện đội ngũ sáng tác trong nhiều năm Đặc biệt, thành công của ông còn phải kể đến trên lĩnh vực phê bình, tiểu luận Ng-ời ta không chỉ biết đến một nhà thơ Chế Lan Viên mà ng-ời ta còn biết đến ông với t- cách một ngòi bút phê bình sắc sảo, một ngòi bút văn xuôi tiểu luận tài hoa Bằng những bài tiểu luận phê bình ấy,Chế Lan Viên đã nói rõ

những quan niệm của mình về thơ, về thiên chức của mình, về ng-ời cầm bút

Song cái đáng quý nhất của Chế Lan Viên lại là ở chỗ: Việc phê bình, thẩm định thơ của Chế Lan Viên không chỉ thể hiện trong các bài tiểu luận viết bằng văn xuôi mà qua các thời kỳ ông đã dùng thơ để bàn luận về thơ, Chế Lan Viên phát biểu những quan niệm về thơ bằng chính những bài thơ của mình, nhờ thế tạo nên những nét riêng trong phong cách nghệ thuật của ông

3 Suốt cuộc đời cầm bút, trải dài hơn nửa thế kỷ từ “ Điêu tàn” đến

“ ánh sáng và phù sa” ,“ Hoa ngày th-ờng, chim báo bão” … đến “ Di cảo thơ” (tập I,II,III) hầu nh- tập nào ông cũng có những bài, những

đoạn, những khổ,viết về thơ thậm chí ông dùng cả bài để bàn

Trong ý của ng-ời cầm bút Chế Lan Viên luôn trăn trở ba chữ : thơ

là gì? Suốt đời thơ, ông luôn tìm kiếm và khẳng định môt quan niệm

thơ xác đáng Ng-ời ta ví Chế Lan Viên với con ong cần mẫn ,tận tuỵ hút nhuỵ hoa để làm mật cho đời Nh-ng rồi lại luôn trăn trở về thứ mật ấy: nó nh- thế nào ? bản chất của nó là gì ? và nó có ích lợi gì hay không?

Những quan niệm của ông qua những thời kỳ sáng tác không giống nhau ,song dù ở bất cứ thời kỳ nào, chặng đ-ờng nào ,thì ông cũng có những quan niệm nghệ thuật về thơ rất sắc sảo, thể hiện đ-ợc cá tính của mình, con đ-ờng và lối t- duy riêng của mình

Chế Lan Viên quan niệm về thơ một cách đầy đủ, toàn diện trên mọi ph-ơng diện Ông quan tâm đến nhiều khía cạnh của thơ, chẳng hạn: Về nhiệm vụ, vị trí, chức năng của thơ, về mối quan hệ giữa thơ với cuộc sống, giữa nhà thơ và thơ, về thiên chức của ng-ời cầm bút,

về nội dung và hình thức trong thơ… trên bất kỳ ph-ơng diện nào ông cũng tìm cách lý giải thật rõ ràng, sâu sắc và thấu tình đạt lý, điều đó

thể hiện trách nhiệm của Chế Lan Viên với ngòi bút của mình Ông luôn xem thơ nh- một nghề cao quý, do đó cần phải trau dồi, rèn rũa Mặc dù vậy, quan niệm của Chế Lan Viên về thơ còn có chỗ này, chỗ kia ch-a thật chuẩn mực, thậm chí mâu thuẫn nhau Điều này xuất phát từ cả nhân tố chủ quan và khách quan Song, nhìn chung những quan niệm của ông hầu hết là những quan niệm đúng đắn, nghiêm túc,

từ đó, có thể rút ra bài học kinh nghiệm cho bản thân và cho nhiều ng-ời cầm bút

Chế Lan Viên đã góp một tiếng nói quan trọng, cần thiết để xác lập một vấn đề mà cổ, kim, đông, tây đã, đang và sẽ bàn: vấn đề quan niệm

về thơ Thực tế, Chế Lan Viên đã làm phong phú kho tàng lý luận Việt Nam Tìm hiểu về thơ Chế Lan Viên nói chung và ba tập “ Di cảo thơ” nói riêng, chúng ta sẽ hiểu hơn về điều đó

4 Nếu nh- Hoài Thanh cho rằng: tập thơ Điêu tàn xuất hiện giữa

làng thơ nh- một niềm kinh dị thì 3 tập “ Di cảo thơ ” đ-ợc Chế Lan

Viên viết trong suốt cả cuộc đời và đ-ợc nhà văn Vũ Thị Th-ờng - ng-ời bạn đời của ông, cần mẫn gom nhặt và tuyển chọn, cho xuất bản thì nó nh- một điều bất ngờ cho giới nghiên cứu, phê bình Nói cách

khác:“ Di cảo thơ” của Chế Lan Viên là những sáng tác đ-ợc công bố

sau khi ông đã qua đời, bao gồm những tác phẩm đ-ợc Chế Lan Viên làm tr-ớc năm 1986 và đặc biệt là trong những năm cuối đời, “ Di cảo thơ” đ-ợc d- luận đánh giá rất cao, nó nh- một bảng tổng kết về đời và thơ Chế Lan Viên Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong ba tập “ Di cảo” ,có những nét kế thừa những quan niệm về thơ tr-ớc đây, nh-ng cái phần quan trọng hơn ở chặng đ-ờng thơ cuối đời

là ông đã đ-a ra những quan niệm mới mẻ , độc đáo về thơ

Đọc“ Di cảo thơ” của Chế Lan Viên, mỗi chúng ta nh- thấy có

một phần mình ở trong đó, tuy nhiên có những hình ảnh, câu thơ mới

đọc ta ch-a hiểu, ch-a hiểu nh-ng càng đọc lại càng hay, càng đọc lại

càng thấy triết lý ở đó chúng ta không chỉ gặp đ-ợc cuộc sống thực ở

đời , mà ta còn thấy đ-ợc cả vũ trụ bao la, mịt mùng qua những hình

ảnh thơ ông ở đó ông còn đề cập đến nhiều vấn đề trong cuộc sống

nh- sự sống và cái chết, sống và làm việc nh- thế nào, và quan trọng

nhất là ông đề cập đến vai trò trách nhiệm của ng-ời cầm bút đối với

thơ,với đời, với cuộc sống …Ngoài ra chúng ta còn rất cảm phục con

ng-ời Chế Lan Viên, ông nói những điều trong thơ, ông không chỉ là

hô hào khẩu hiệu mà chính ông đã thực hiện điều đó một cách xuất sắc

Từ những lý do trên mà chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài này để

hiểu thêm về thơ ông,về con ng-ời ông qua những trang thơ, để qua đó

thấy, hiểu đ-ợc những nét kế thừa và đặc biệt là những nét mới mẻ

trong quan niệm về thơ của ông, khẳng định thêm phong cách nghệ

thuật độc đáo của Chế Lan Viên

II- lịch sử nghiên cứu vấn đề:

Ba tập “ Di cảo thơ” liên tiếp ra mắt bạn đọc nh- một tiếng vang và

gân nên sự xáo trộn không nhỏ trong dự luận độc giả và phê bình văn

học Có những điều từ tr-ớc đến nay ta ch-a nhận ra ở Chế Lan Viên

hoặc ch-a thấy hết một cách sâu sắc thì nay qua “ Di cảo thơ” chúng ta

thấy rõ thêm những điều bất ngờ về nhà thơ Sức viết và tầm suy ngẫm

t- duy ở những lĩnh vực của ông, đặc biệt là ý thức trách nhiệm với

thơ, với đời của Chế Lan Viên làm chúng ta khâm phục Tuy nhiên,

cách đánh giá, nhìn nhận về ba tập “ Di cảo thơ” ch-a thống nhất Ch-a có

một công trình nghiên cứu lớn, quy mô về “ Di cảo” trên các tờ báo tạp

chí của những cây bút có tên tuổi và các nhà nghiên cứu trẻ Ngoài

thông báo của Hội nhà văn đ-a tin về “ Di cảo II” , tác phẩm duy nhất

trong 12 tác phẩm lọt vào chung khảo và những tác phẩm đ-ợc trao

giải, có thể kể tên một số bài viết sau:

1 “ Chế Lan Viên và “ Di cảo thơ” ” (Nguyễn Thái Sơn – Báo văn nghệ, số 4 – 11/ 03/1995)

2 “ Đọc Chế Lan Viên và “ Di cảo thơ” ” (Phan Quang Trung – Tạp chí Văn nghệ ,số 43 – 5/1995, ý kiến trao đổi với tác giả Nguyễn Thái Sơn.)

3 “ Đọc 2 tập “ Di cảo thơ” ” (Nguyễn Bá Thành – Tạp chí văn nghệ Quân đội,tháng 4/2004)

4 “ “ Di cảo thơ” Chế Lan Viên” (Võ Tấn C-ờng- Tạp chí Cửa Việt,

8 “ Ng-ời làm v-ờn vĩnh cửu” (Trần mạnh Hảo)

Những trang viết trên đã đ-ợc tập hợp thành sách trong cuốn:

“ Chế Lan Viên – Ng-ời làm v-ờn vĩnh cửu” do Phong Lan s-u tầm, tuyển

chọn và biên soạn – NXB Hà Nội – 1998

9 “ Trí tuệ, tài năng, tâm hồn” (đọc“ Di cảo thơ” của Chế Lan Viên –

13 “ Những tập thơ triết lý của Chế Lan Viên” (Trần Thanh Đạm) – Báo văn nghệ, số 36 – ngày 04/9/1993)

14 Báo cáo tham gia hội nghị khoa học : “ ý thức ng-ời cầm bút trong thơ Chế Lan Viên” ( Ngô Thái Lễ- tr-ờng Đại Học Vinh)

15 Ba tập “ Di cảo thơ” (Chế Lan Viên – NXB Thuận Hoá - Huế: "Di cảo thơ I- 1992, Di cảo thơ II - 1993, Di cảo thơ III - 1996 )

Những bài viết này hoặc trực tiếp đ-a ra những ý kiến về “ Di cảo thơ” của Chế Lan Viên hoặc chỉ nhắc tới “ Di cảo” nh- một phần sự nghiệp sáng tác của Chế Lan Viên Nếu có đề cập thì trong những khuôn khổ bài viết ngắn, đâu đó rải rác những ý kiến bàn sơ qua nh-ng chỉ là một phần của bài viết

Tuy nhiên, có thể tập hợp một số ý kiến của các nhà nghiên cứu có liên quan tới vấn đề đó là:

Tr-ớc hết là lời nhận xét của ban chấp hành hội nhà văn Việt Nam :

“ ….Di cảo thơ” giúp ng-ời đọc hiểu đ-ợc quá trình lao động sáng tạo một cách nghiêm túc, những trăn trở của một nhà thơ đến với cách mạng và cống hiến trọn đời cho sự nghiệp cách mạng bằng nghệ thuật

Nguyễn Thái Sơn cho rằng:

…Có những tình cảm, những nỗi niềm, những giá trị nhân văn và nghệ thuật mà chỉ đến khi đọc “ Di cảo thơ” của ông ta mới nhận ra

Ta càng hiểu ông và kính trọng ông và th-ơng Chế Lan Viên hơn

Võ Tấn C-ờng nhìn thấy:

… Hiện thực hành trình nghệ thuật của Chế Lan Viên nh- một vòng tròn khép kín Ông h-ớng tâm hồn đến những chân trời, t- t-ởng khác nhau của nhân loại để rồi lại trở về với chính mình trong những câu thơ vừa pha chút siêu hình

… Chỗ gặp gỡ của Chế Lan Viên và tôn giáo là ý thức về sự mong manh, ngắn ngủi của đời và sự tồn tại không bằng hữu hình mà vẫn bền vững của nghệ thuật

…Tâm hồn của nhà thơ là nơi hội tụ xung đột của hai lực l-ợng: Giữa cái ác và cái thiện, giữa cái đẹp và cái xấu

…Hành trình của sự sống đối với nhà thơ là sự tĩnh tại, vừa là sự bất an để chạy đua với cái chết… nhà thơ Chế Lan Viên đã đi vào h- vô nh-ng niềm tin mãnh liệt của ông về sự tồn tại và sức mạnh của thơ vẫn sống mãi trong chúng ta

Đoàn Trọng Huy có nhận xét:

…Thơ ba năm từ 1987 đến 1989 đã ghi dấu một sự khác lạ đột xuất cuối cùng Phải chăng có một sự phản tĩnh ở mức độ nào đó trong tâm hồn thơ của nhà thơ

….Chế Lan Viên đã tự khai thác lịch sử dân tộc đi về h-ớng thế sự

đạo đức, từ sự chú ý khía cạnh anh hùng , chuyển sang khía cạnh đời th-ờng

… Thơ những năm cuối đời của Chế Lan Viên trĩu nặng suy t- về cuộc đời, sự nghiệp, nhà thơ bộc lộ chân thành những tâm t- gửi gắm cho đời khi ông thấy sự đời gọi khẩn thiết một cuộc ra đi

- Đoàn Trọng Huy cũng nh- một số nhà nghiên cứu khác đều thống

nhất nhận ra sự đổi giọng điệu thơ Chế Lan Viên: Giọng cao bao nhiêu năm giờ anh hát giọng trầm

- Nguyễn Bá Thành khám phá thấy :

Hình ảnh cái chết, cảm giác về sự huỷ diệt, sự tiêu tan, cảm giác

về cái ngày tận số làm cho nhiều bài thơ trong“ Di cảo” buồn thảm hơn Mặc cảm cô đơn tăng lên những năm cuối đời”

Hình ảnh trong thơ Chế Lan Viên giờ đây không còn chói rực mà

mang một màu sắc ảm đạm Từ một tiếng thơ Đập bàn quát tháo lo

toan, tiếng thơ nhân danh lịch sử, nhân danh dân tộc để đối thoại với

kẻ thù, thơ Chế Lan Viên giờ là lời độc thoại nội tâm để tự chấn an Tầm vóc nhà thơ giờ cũng đ-ợc giãn l-ợc đi nhiều, từ một nhà thơ

mang tầm vóc dân tộc và thời đại Vóc nhà thơ đứng ngang tầm chiến luỹ, giờ đây (1988) nhà thơ tự hạ mình Tôi chỉ là nhà thơ c-ỡi trâu

- Trần Mạnh Hảo thì xúc động mãnh liệt khi nhận thấy sự hoà hợp của chất cảm xúc và trí tuệ trong thơ Chế Lan Viên và ông khẳng định:

Chế Lan Viên là cây đại thụ của thế kỷ XX trong lịch sử văn học n-ớc nhà Ông cũng nói nhiều và cảm thông sâu sắc với nỗi đau đời

của Chế Lan Viên

Chúng tôi hoàn toàn đồng ý với những ý kiến đánh giá đ-ợc l-ợc

ra trên đây Qua đó, chúng ta phần nào hình dung đ-ợc những quan niệm về thơ của Chế Lan Viên trong“ Di cảo thơ” , những quan niệm mang đậm dấu ấn con ng-ời cá nhân nhà thơ - cái tôi thế sự đời t-, cái tôi đầy trách nhiệm với thơ, với đời Tuy nhiên cũng cần thấy đ-ợc tính chất đa diện đầy phức tạp của Chế Lan Viên trong đoạn cuối của cuộc

đời Chúng tôi tiếp thu và ghi nhận những ý kiến trên cũng nh- một số

ý kiến khác không có điều kiện đ-a ra

Khái quát một số bài viết tham luận, phê bình, nghiên cứu trên chúng tôi không có tham vọng liệt kê hết mọi ý kiến của các tác giả quan tâm đến các vấn đề tôi đang bàn Có thể tôi đã bỏ sót rất nhiều ý kiến quý giá

Mục đích cuối cùng của chúng tôi trong việc đi tìm hiểu lịch sử vấn

đề này là nhằm khẳng định một điều: Đây không phải là vấn đề còn hoàn toàn mới mẻ Đã có rất nhiều ng-ời quan tâm đến nó nh-ng họ chỉ quan tâm ở khía cạnh này hay khí cạnh khác chứ ch-a có một công trình lớn mang tính toàn diện nghiên cứu về vấn đề này

Xuất phát từ tình hình nghiên cứu của các tác giả đi tr-ớc, lấy đó làm cơ sở, làm tài liệu quý báu để tham khảo, đồng thời xuất phát từ sự yêu mến, trân trọng đối với nhà thơ quá cố Chế Lan Viên, tôi xin mạnh

giạn trình bày đề tài : “ Quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan

Viên trong “ Di cảo thơ”

III- Mục tiêu nghiên cứu đề tài:

Ngay từ khi mới xuất hiện, “ Di cảo thơ” của Chế Lan Viên đã nhận

đ-ợc sự cổ vũ rất nồng nhiệt của độc giả Những bài viết tham luận của Trần Mạnh Hảo, Lê Đình Kỵ, Phạm Xuân Nguyên… về “ Di cảo thơ” đã phác hoạ một tài năng thơ độc đáo Số l-ợng bài viết tham luận của các tác giả về “ Di cảo thơ” ngày một tăng Và theo đó, tài năng thi ca của

ông cũng ngày càng đ-ợc khẳng định Qua những bài viết ấy, ng-ời ta nhận ra một phong cách thơ độc đáo, sáng tạo, điển hình, một khuynh h-ớng sáng tạo mới.Hầu hết các công trình có giá trị đi vào khai thác các lĩnh vực chủ yếu và quen thuộc nh-: Từ t-ởng, phong cách thơ… ng-ời ta mới chỉ quan tâm đến Chế Lan Viên với c-ơng vị một nhà thơ lớn, một nhà thơ chung chung Còn những đóng góp của ông trên lý luận, phê bình… đặc biệt là quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên nói chung và nhất là quan niệm nghệ thuật về thơ của ông trong

“Di cảo thơ” nói riêng thì ch-a đ-ợc nhiều ng-ời nhắc kỹ, bàn kỹ

Chế Lan Viên quan niệm về thơ trong “ Di cảo thơ” có thể ch-a hẳn

đã hoàn toàn mới Song Chế Lan Viên đã có cách nói riêng của mình,

do đó cách thuyết phục khác hẳn

Là một trong số độc giả yêu mến Chế Lan Viên, thực hiện đề tài này, tôi không giám có cao vọng làm bật lên đ-ợc tất cả những đặc tr-ng, phong cách,những quan niệm của Chế Lan Viên về thơ trong “ Di cảo thơ” Với l-ợng kiến thức ít ỏi của mình trong luận văn này,tôi chỉ mong thực hiện đ-ợc một số mục tiêu sau:

1.Đi sâu tìm hiểu những quan niệm nghệ thuật về thơ của thơ Chế

Lan Viên trong “ Di cảo thơ” từ đó góp phần làm sáng tỏ hơn chức năng của thơ và của nhà thơ, thấy đ-ợc những đặc sắc về nội dung và nghệ thuật trong “ Di cảo thơ” nói riêng cũng nh- trong toàn bộ sáng tác của Chế Lan Viên nói chung

2.Nhìn thấy đ-ợc những kế thừa và cách tân trong quan niệm nghệ

thuật về thơ của Chế Lan Viên, thấy đ-ợc những nét ổn định cũng nh- những nét đổi mới, phát triển trong phong cách nghệ thuật của Chế Lan Viên, qua đó, hiểu rõ hơn hành trình cầm bút của đời thơ Chế Lan Viên

3.Phát hiện ra những điểm độc đáo, đặc sắc trong quan niệm nghệ

thuật về thơ của Chế Lan Viên ở “ Di cảo thơ” so với các sáng tác ở các thời kỳ tr-ớc đây, để từ đó có đ-ợc cái nhìn bao quát, toàn diện quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong cuộc đời cầm bút làm thơ

4.Góp phần tổng kết, đánh giá lại diện mạo thơ Chế Lan Viên

Đó là những mục tiêu mà luận văn của tôi cần h-ớng tới và làm sáng tỏ

IV- Phạm vi nghiên cứu đề tài:

1 Nh- chúng tôi đã nói, Chế Lan Viên là nhà thơ không chỉ bàn về

thơ trong thơ mà còn phát biểu trong những cuộc hội thảo, những buổi nói chuyện hay những bài phê bình tiểu luận, chẳng hạn: “ Nghĩ cạnh dòng thơ” , “ Nói chuyện thơ đầu xuân” … Song trong đề tài này tôi chỉ xin

đi sâu nghiên cứu quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong

ba tập “ Di cảo thơ” Tất nhiên, để làm sáng tỏ vấn đề này, tôi có tham khảo và vận dụng những ý kiến phát biểu của Chế Lan Viên có liên quan đến vấn đề trong các bài tiểu luận phê bình

2 Cuộc đời cầm bút của Chế Lan Viên trải qua nhiều thời kỳ với

những quan niệm nghệ thuật khác nhau Không phải lúc nào những

quan niệm nghệ thuật ấy cũng hoàn toàn đúng, mặc dù tất cả đều xuất phát từ những băn khoăn, trăn trở của ông với thơ, với đời, với nghề

Trong những sáng tác của nhà thơ, thì có ý nghĩa sâu sắc, đặc biệt nhất là ba tập “ Di cảo thơ” ,bởi với “ Di cảo thơ” một lần nữa ng-ời đọc phải kinh ngạc về một Chế Lan Viên mới, khác với chân dung ông đã hiển diện suốt ba chục năm qua, giờ đây, nhà thơ tự hạ mình mà tuyên

bố rằng : Tôi chỉ là một nhà thơ c-ỡi trâu Trong hoàn cảnh chạy đua

với thời gian, với tuổi già, sức yếu và bệnh tật, Chế Lan Viên vẫn luôn thể hiện rõ cái ý thức cao cả của một ng-ời nghệ sỹ “ Di cảo thơ” giúp

độc giả hiểu đ-ợc quá trình lao động sáng tạo một cách nghiêm túc, những trăn trở của nhà thơ đến với cách mạng và cống hiến trọn đời cho cách mạng bằng nghệ thuật

3 “ Di cảo thơ” gồm 567 bài, đó là những bài thơ đ-ợc Chế Lan

Viên sáng tác từ những năm tr-ớc cách mạng cho đến những năm cuối

đời Trong đó có tới 287 bài đ-ợc nhà thơ làm trong hai năm cuối đời của một đời cầm bút tr-ớc khi ông ra đi, và điều đặc biệt là những bài

thơ này đ-ợc viết ra trong một hoàn cảnh mà nhà thơ gọi là hành trình

đi đến lò thiêu, vì vậy, hoạt động viết ở đây là sự chống trọi với thời

gian n-ớc xiết, với bệnh tật và buồn đau…cũng chính trong những bài thơ đó, ý thức trách nhiệm của ng-ời nghệ sỹ đ-ợc bộc lộ rõ nhất, quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên đ-ợc thể hiện một cách đầy

đủ, sâu sắc và đúng nhất…do đó, khi thực hiện đề tài này, phần lớn tôi chỉ khảo sát những bài thơ đ-ợc Chế Lan Viên sáng tác trong hai năm cuối đời

4 Chế Lan Viên quan niệm về thơ trong “ Di cảo thơ” trên nhiều

ph-ơng diện ít có nhà thơ nào bàn về thơ một cách toàn diện nh- thế Trong đó, ông đặc biệt quan tâm những vấn đề lớn sau:

- Mối quan hệ giữa thơ với hiện thực cuộc sống, giữa thơ và đời

- Quan niệm về vai trò, ý thức của ng-ời cầm bút

- Quan niệm về nội dung và hình thức trong thơ

- Mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại trong thơ

Đó cũng là những vấn đề mà tôi chú trọng đi sâu trong luận văn này

V- ph-ơng pháp nghiên cứu đề tài:

Luận văn của tôi có sử dụng các ph-ơng pháp nghiên cứu sau đây:

1.Ph-ơng pháp thống kê, tổng hợp, phân loại:

Vì những bài thơ trong “ Di cảo” đ-ợc Chế Lan Viên sáng tác ở nhiều thời kỳ khác nhau, từ tr-ớc cách mạng tháng tám 1945 cho

đến những năm cuối đời, nên b-ớc đầu tiên cần phải tập hợp thống

kê lại số l-ợng các bài thơ có trong ba tập “ Di cảo” , đặc biệt là những bài thơ đ-ợc ông làm trong hai năm 1987 và 1988 Sau đó khảo sát kỹ từng bài, ghi rõ những biểu hiện quan niệm nghệ thuật

về thơ của ông… và phân loại xem trong toàn bộ “ Di cảo” những

bài thơ nào viết về nội dung, về hình thức nghệ thuật, những bài thơ nào thể hiện ý thức của ng-ời cầm bút, những bài thơ nào viết về mối quan hệ giữa thơ với đời…

Tất nhiên, ba tập “ Di cảo thơ” với số l-ợng trên 500 bài thì đây

là một việc làm rất khó khăn và tốn nhiều công sức nh-ng đó là việc làm kỳ thú đem lại những bổ ích cho bài viết

2.Ph-ơng pháp phân tích – miêu tả:

Đây là ph-ơng pháp truyền thống ,đồng thời là ph-ơng pháp chính mà chúng tôi sử dụng Tiến hành phân tích nhằm chứng minh cho những quan niệm nghệ thuật cụ thể của Chế Lan Viên về thơ, từ

đó rút ra những kết luận khái quát

3 Ph-ơng pháp so sánh - đối chiếu:

Mỗi ng-ời quan niệm về thơ một cách khác nhau.Để nêu bật

đ-ợc những nét phong cách riêng, độc đáo, những quan niệm mang tính sáng tạo của nhà thơ, chúng tôi không thể không đặt Chế Lan Viên trong sự so sánh.Đối chiếu với các tác giả khác cùng thời hoặc tr-ớc và sau nó

Mặt khác, ở bất cứ thời kỳ nào,Chế Lan Viên cũng dùng thơ để bàn luận về thơ, nh-ng không phải quan niệm về thơ của ông luôn giống nhau mà ng-ợc lại ở mỗi thời kỳ ,trong mỗi sáng tác ông luôn quan niệm về thơ theo cách riêng, cho nên khi tiến hành đề tài này cũng cần đặt “ Di cảo thơ” sự so sánh- đối chiếu với những tập thơ khác của ông qua đó thấy đ-ợc những nét đổi mới đặc sắc, độc đáo trong quan niệm nghệ thuật về thơ cuả Chế Lan Viên ở “ Di cảo thơ”

4.Ph-ơng pháp hệ thống hoá :

Xây dựng kết cấu nội dung của đề tài thành một hệ thống luận

điểm, có mối quan hệ lôgic ,biện chứng, vừa tạo ra một bộ mặt tổng thể ,toàn cục; vừa tạo ra đ-ợc những điểm sáng của vấn đề

Phần I: Chế Lan Viên- vị trí văn học sử và những quan niệm

về thơ của ông qua các chặng đ-ờng sáng tác

I.Vị trí văn học sử của Chế Lan Viên :

II Những quan niệm về thơ của Chế Lan Viên qua các chặng

đ-ờng sáng tác

1 Thời kỳ tr-ớc cách mạng tháng tám 1945

2 Thời kỳ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ (1945-1975)

3 Thời kỳ sau 1975

Phần II: quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên

trong “Di cảo thơ”

Ch-ơng 1: “ Di cảo thơ” - Hoàn cảnh sáng tác mới và sự hình thành những quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên Ch-ơng 2: Quan niệm về ng-ời làm thơ ( ý thức ng-ời cầm bút)

Ch-ơng 3 : Quan niệm về thơ

3.1.Mối quan hệ giữa thơ và đời

3.2.Mối quan hệ giữa nội dung và nghệ thuật

3.3 Mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại

Kết luận

Nội Dung

Phần I:

Chế Lan Viên- vị trí văn học sử và những quan niệm

về thơ của ông qua các chặng đ-ờng sáng tác

I- Vị trí văn học sử của Chế Lan Viên:

1 Chế Lan Viên tên thật là Phan Ngọc Hoan, sinh năm 1920 ở

huyện Cam Lộ, tỉnh Quảng Trị, nh-ng mảnh đất Bình Định đã gắn bó với ông suốt thời thơ ấu và sau này theo ông vào đời thơ.Vì vậy ông coi Bình Định là quê h-ơng thân yêu của mình

Lớn lên, ông học tại một tr-ờng trung học ở Quy Nhơn Thời gian này ông đã có thơ đăng báo gây xôn xao d- luận trong bạn đọc và trong giới phê bình, khi ấy ông mới 16, 17 tuổi

Năm 1939, ông học ở tr-ờng Hà Nội, sau đó vào làm báo ở Sài Gòn rồi lại ra Thanh Hoá dạy học Cách mạng tháng tám bùng nổ, ông tham gia cách mạng ở Quy Nhơn, tham gia viết bài cho báo Quyết Thắng của Việt Minh Thời gian này Chế Lan Viên công tác ở liên khu IV cũ

từ Thanh-Nghệ-Tĩnh đến Bình-Trị-Thiên.Tháng 7 năm 1949, Chế Lan Viên gia nhập Đảng cộng sản Việt Nam

Kháng chiến chống Pháp thắng lợi Chế Lan Viên trở lại Hà Nội và tiếp tục sự nghiệp sáng tác của mình, thời kỳ này nhà thơ có nhiều thành công lớn, trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, ông tham gia Ban lãnh đạo Hội nhà văn Việt Nam, tham dự nhiều diễn đàn văn hoá quốc

tế ở nhiều n-ớc trên thế giới

Đất n-ớc hoàn toàn thống nhất, ông chuyển vào sống ở Thành phố

Hồ Chí Minh và vẫn tiếp tục viết cho đến cuối đời Ông trút hơi thở cuối cùng tại bệnh viện Thống Nhất – Thành phố Hồ Chí Minh vào

ngày19 tháng 6 năm 1989 trong niềm tiếc th-ơng vô hạn của gia đình,

2 Trong tiến trình phát triển của nền văn học Việt Nam hiện đại,

Chế Lan Viên giữ một vị trí quan trọng hàng đầu mà không ai có thể thay thế đ-ợc

Nguyễn Bá Thành đã phong cho Chế Lan Viên cái vinh dự là nhà thơ tiêu biểu cho nền thơ dân tộc, mà theo quan niệm của ông thì: Một nhà thơ đã gọi là tiêu biểu cho nền thơ dân tộc phải mang nhiều nét

đặc tr-ng về dân tộc và về thơ của thế kỷ mà nhà thơ đã sống Quan niệm về sự tiêu biểu ở đây bao hàm cả những mặt mạnh lẫn những mặt yếu, cả những cái hay lẫn những cái ch-a hay Đặc biệt là cái sáng tác thơ ấy, phải tiêu biểu cho những quan niệm sống và quan niệm thơ của ng-ời đ-ơng thời

Tiến trình sáng tác thơ của một nhà thơ nh- vậy sẽ phản ánh ít nhiều tiến trình vận động của thơ ca dân tộc đ-ơng thời

Tr-ớc cách mạng, Chế Lan Viên đ-ợc coi là một trong nhiều nhà thơ nổi tiếng của phong trào Thơ mới Cho đến nay, ông vẫn đ-ợc xem

là một cây đại thụ toả bóng mát xum xuê trong khu rừng lớn văn học Việt Nam thế kỷ XX Cả cuộc đời của mình, Chế Lan Viên đã phấn

đấu, nghiền ngẫm, đã viết bằng tất cả trí tuệ và tâm hồn mà mình có, bằng sự nung nấu bầu nhiệt huyết đối với thơ chẳng có giây phút nào

ông lơi lỏng với ngòi bút Ông có trách nhiệm với từng câu thơ, dòng

thơ mà mình viết ra Phong Lan đã ví Chế Lan Viên với kẻ hành h-ơng

thành tâm và bền bỉ , với con ong cần mẫn và tận tuỵ hút nhuỵ hoa cuộc đời để làm nên mật ngọt

Với sự cống hiến nhiệt thành và lớn lao nh- thế, Chế Lan Viên đã xác định đ-ợc chỗ đứng khá vững chắc trong lòng bạn đọc.Bằng chứng

là vào những năm 70, trong cuộc tr-ng cầu ý kiến nhằm thăm dò d- luận cho giải th-ởng văn học Quốc gia thì Chế Lan Viên hầu nh- có mặt trong tất cả lá phiếu bầu những nhà thơ danh tiếng của văn học

đ-ơng đại Việt Nam Cái vinh dự lớn lao ấy dành cho Chế Lan Viên âu cũng là lẽ hiển nhiên so với tài sản vô giá mà ông để lại cho thi đàn Việt Nam

2.1 Chế Lan Viên b-ớc vào làng thơ với tập “ Điêu tàn” đã gây nên

chấn động lớn bởi đó là một niềm kinh dị nh- chữ dùng của Hoài Thanh Giữa lúc Xuân Diệu đang chìm đắm trong niềm khắc khoải thời gian, Huy Cận bất lực vì nỗi sầu nhân thế, Thế Lữ tìm đến cõi tiên nh-

một cách giải thoát cho tâm hồn…thì Chế Lan Viên, một câụ thiếu niên

16, 17 tuổi cũng đ-ờng hoàng xuất hiện tr-ớc những bậc đàn anh chắc tay bằng một tiếng thơ lạ lùng và sắc nét Ng-ời ta không tránh khỏi bàng hoàng hoặc đôi chút tò mò bởi họ thấy nó lạ lẫm quá, nó to lớn quá, nó da diết và rùng rợn quá, bởi nó đã vẽ nên một thế giới yêu ma, quỷ quái, đầy sọ ng-ời và những tiếng khóc vật vờ, uất hận Có ai dám

tin rằng : Cái mạnh mẽ, cái to lớn ấy, những đau th-ơng vô lý mà da diết ấy, cái thế giới lạ lùng và rùng rợn ấy… ở trong một tâm trí của một cậu bé 15,16 tuổi Cậu bé ấy đã khiến bao ng-ời ngạc nhiên Giữa

đồng bằng văn học Việt Nam ở nửa thế kỷ XX, nó sừng sững nh- cái tháp chàm chắc chắn và lẻ loi, bí mật

Lớn lên trong không khí oi bức, ngột ngạt của chế độ thực dân, Chế Lan Viên đã ý thức đ-ợc nỗi nhục nhã mất n-ớc,chàng thiếu niên ấy phải vật vã trong sự bế tắc đến ngột thở, không tìm đ-ợc con đ-ờng đi

cho mình cũng nh- cả dân tộc đang chìm trong cùm kẹp, đói nghèo Và Chế Lan Viên đã tìm đến thơ nh- một liệu pháp tinh thần cho mình

Sự đổ nát của một nền văn minh Chiêm Thành cộng với cái đa cảm, sầu luỵ của một trí thức trẻ tuổi trong cơn bế tắc đã làm nên một “ Điêu tàn” Có ng-ời nói Chế Lan Viên là một nhà thơ chỉ dành riêng cho Chiêm Quốc Vì Chế Lan Viên đã giải dùm những nỗi uất ức bao nhiêu năm nh- nghẹn ngào trên núi sống này.Vong linh đau khổ của nòi giống họ đã nhập vào Chế Lan Viên, cho nên dầu không phải là ng-ời

họ Chế, Chế Lan Viên vẫn là một nhà thơ Chiêm Thành

Nh- vậy, với “ Điêu tàn” ,Chế Lan Viên đã thực sự làm nên một niềm kinh dị lớn lao trong nền thi ca Nó kinh dị không phải chỉ những

ý nghĩ khác th-ờng, siêu phàm; không chỉ ở cái rùng rợn, ma quái; không chỉ ở cái chán nản đến gắt gao; không chỉ ở cái tuổi tác còn quá khiêm tốn của bản thân thi nhân…; không ai có thể lý giải đ-ợc hết, nh-ng rõ ràng Hoài Thanh đã dùng từ thật xác đáng Từ bấy đến nay,

có những thi nhân đã thử thay thế ông Họ tập tành yêu ma hoá hình

ảnh, rùng rợn hoá câu chữ nh-ng sự rùng rợn, ma quái ấy khác xa Chế Lan Viên vì Chế Lan Viên tin vào những cái ông viết ra một cách tuyệt

đối

2.2 Nếu nh- tr-ớc cách mạng, Chế Lan Viên đã khẳng định đ-ợc

chỗ đứng của mình bởi một niềm kinh dị lớn lao trên thi đàn, thì sau cách mạng, vị trí ấy đ-ợc đẩy lên một tầm cao mới, tầm vóc ấy xứng

đáng với nhà thơ - chiến sỹ, nhà thơ cách mạng trong thời đại mới

Sự hồi sinh của Chế Lan Viên phải trải qua một thời gian khá dài Trong thời gian ấy, ông phải vật lộn với những bóng ma ám ảnh từ x-a trong quá khứ đến kiệt sức để tìm lại chính mình giữa bộn bề cuộc

sống, con ng-ời mới Chế Lan Viên đ-ợc chính thức bắt đầu từ khi có

“ Ng-ời thay đổi đời tôi, ng-ời thay đổi thơ tôi” Tập “ Gửi các anh” ra

đời nh- một minh chứng hùng hồn cho ý thức giác ngộ của một nhà thơ cộng sản Chế Lan Viên

Tuy nhiên, “ Gửi các anh” ch-a phải đã thật sự thành công Nó còn mang tính khuôn sáo nh- một khẩu hiệu tuyên truyền, ch-a có cái hồn của nhà thơ trong đó; nói chung ông viết ch-a thật đ-ợc thành tâm lắm

Có một số bài đ-ợc đánh giá là đ-ợc, còn lại những bài còn sơ sài, ch-a gây đ-ợc ấn t-ợng lớn Điều này, ta có thể thông cảm cho nhà thơ vì một nhẽ: Mới từ cái h- vô, cái siêu hình b-ớc ra ánh sáng, nhà thơ làm sao tránh khỏi những ngỡ ngàng, xa lạ đến có thể bắt nhịp ngay với dòng chảy cuộc đời Con ng-ời chỉ biết khóc, biết than tr-ớc kia

bây giờ để nói đ-ợc và nói cho thành thạo thì lẽ tất nhiên phải cho anh

ta một thời gian để từ bỏ chân trời cũ và làm quen với một chân trời mới

Suốt khoảng thời gian từ 1945-1954 , Chế Lan Viên không có thêm một thành tựu nào nổi bật ngoài “ Gửi các anh” Thơ của Chế Lan Viên chỉ thật sự khởi sắc từ sau 1954 đến hết thời kỳ chống Mỹ Từ

1954 Chế Lan Viên bắt nhịp với thời đại một cách nhịp nhàng, gặt hái

đ-ợc nhiều thành công lớn Hàng loạt tập thơ mới đ-ợc ra đời nh-

“ ánh sáng và phù sa” , “ Hoa ngày th-ờng, chim báo bão” , Những bài thơ đánh giặc” , “ Đối thoại mới” … đã thực sự đ-a Chế Lan Viên lên vị trí một nhà thơ lớn của dân tộc,của thời đại

Khi đời thơ của ông thành công nở rộ thì Chế Lan Viên lại không nguôi day dứt về qúa khứ của mình Ông luôn tự chất vấn, tự kiểm

điểm, than thở cho những ngày tháng buồn đau tủi cực của thơ ông Đó

là sự xám hối tất yếu của một nhà thơ có ý thức trách nhiệm với thơ,

với đời, với nghề

Sự tỉnh ngộ hay nói nh- các nhà phê bình là sự xám hối của ông lúc này nh- một lời xin lỗi : hãy tha thứ cho quá khứ đau buồn của tôi

Thơ ca chính là cuộc sống, cuộc sống thế nào thì thơ ca đ-ợc phản

ánh nh- thế ấy Cho nên, khi cuộc đời có niềm vui mới thì ắt hẳn thơ cũng phải đổi thay Âu cũng là lẽ hiển nhiên Chế Lan Viên cũng đã theo kịp cái lẽ tất yếu ấy để tự hoàn thiện mình Bản thân Chế Lan Viên cũng viết về quá trình tỉnh ngộ đó nh- sau:

.… Tôi đang tắm biển, triền miên trong cái biển thiên nhiên với tôi cũng là biển siêu hình….bỗng nhiên, tôi nghe tiếng hô khẩu hiệu vang trời, đoàn biểu tình rầm rộ đi qua, và ngọn cờ đỏ sao vàng Biết là cách mạng rồi, biết ngọn cờ ấy là ngọn cờ đánh Pháp giành độc lập rồi, tôi nhập vào ngay, đi một hơi đến tận bây giờ, thấy ngọn cờ cứu n-ớc là thoát cái tôi đi lẹ, đi ngay chứ ch-a kịp thanh toán gì lúc ấy với cái “ tôi” cũ đang còn trong biển… chứ thực ra, từ cái biển thiên nhiên, siêu hình h- vô vào cái biển xã hội của đời, từ bể này đến bể kia cuộc đời là phải đến 30 năm…

Dù có vắt chân lên cổ mà đi thì đó vẫn là nỗi ám ảnh khôn nguôi

trong suốt cuộc đời thơ ông:

Tôi ở đâu? Đi đâu? Tôi đã làm gì?

Đời thấp thoáng sau những trang sách phật

Đất n-ớc đau d-ới gót bầy ngựa Nhật Lạc giữa sao trời tôi vẫn còn mê

(Ng-ời thay đổi đời tôi, ng-ời thay đổi thơ tôi) Cũng nh- các nhà thơ mới choàng tỉnh dậy sau cách mạng, Chế Lan Viên kiểm điểm lại thơ mình nh-ng đó lại là tiếng nói gắt gao hơn , nghiêm khắc hơn

Bắt đầu từ “ ánh sáng và phù sa” , thơ Chế Lan Viên đều b-ớc với cuộc chiến đấu anh dũng, hào hùng của dân tộc, cũng từ đó thơ ông mang một giọng điệu mới, giọng thơ triết luận ch-a từng có trên thi

đàn Việt Nam Màu sắc triết luận của Thơ Chế Lan Viên thấm đậm và xuyên suốt những tập thơ sau này của ông

Thơ Chế Lan Viên là thứ thơ triết mỹ,giàu màu sắc nhận thức luận,

một thứ thơ không chỉ đ-a ru mà còn thức tỉnh Đó là một loại thơ

tranh luận, hùng biện, thơ chính luận đánh giặc rất tiêu biểu mà Chế Lan Viên đã dùng rất thành công Nếu nh- ng-ời ta biết đến Tố Hữu với một chất thơ trữ tình – chính trị , biết đến Huy Cận với những hình ảnh to lớn, sánh ngang tầm với vũ trụ….thì ng-ời ta chắc hẳn cũng

sẽ không quên một Chế Lan Viên với lối thơ bao giờ cũng nh- muốn xoáy sâu tới cái tận cùng, cái căn nguyên của vấn đề

Phát giác sự việc ở bề ch-a thấy

ở cái bề sâu, ở cái bề sau, ở cái bề xa

(Những bài thơ đánh giặc)

Đặc biệt, Chế Lan Viên đã sử dụng giọng thơ triết lý ấy để bàn về thơ, từ thơ hay, thơ dở, thơ có ích đến thiên chức nghệ sỹ của ng-ời làm thơ, Chế Lan Viên đều đề cập tới đủ, những quan niệm đó đều đề cập tới bằng một thứ ngôn ngữ sinh động và tài hoa, giàu chất thơ và tính triết lý, vừa phản ánh chính quan điểm thơ của chính tác giả , vừa phản ánh quan điểm thơ của mỗi một thời kỳ lịch sử

Vai trò to lớn của Chế Lan Viên đã đ-ợc Đảng và Nhà n-ớc ghi nhận một cách xác đáng Năm 1996, Chế Lan Viên đ-ợc nhận giải th-ởng Hồ Chí Minh đợt I Ông là một trong số 13 ng-ời có đ-ợc cái vinh dự ấy, đó là thành tích xứng đáng cho công lao của ông đóng góp vào nền thơ cách mạng Việt Nam

2.3 Vào giai đoạn cuối đời, khi cái khí thế chống giặc hào hùng

chỉ còn là d- âm Thơ Chế Lan Viên mang âm h-ởng mới, nó lắng xuống với cảm hứng thế sự đời th-ờng Chế Lan Viên lúc này không còn trẻ nữa Ông chạy đua với tuổi già, bệnh tật để vẫn có thơ Những

bài thơ ông viết trong thời kỳ này không còn cái phấn chấn, mạn h mẽ của những vần thơ đánh Mỹ mà nó đã lắng sâu vào tâm t-ởng, cái “ tôi” thế sự Tuy còn chứa đựng những dằng xé, mâu thuẫn lớn trong tâm hồn nh-ng nhìn chung đó vẫn là những tác phẩm có giá trị Tất cả sau này đ-ợc ng-ời bạn đời của ông là nhà văn Vũ Thị Th-ờng s-u tập lại trong ba tập “ Di cảo thơ” Với ba tập “ Di cảo thơ” này, Nguyễn Thái

Sơn coi ông là Đỉnh cao khắc nghiệt với những ai muốn v-ơn đến Có

thể là hơi quá lời nh-ng rõ ràng là không sai khi Nguyễn Thái Sơn cho

rằng : “ Có những tình cảm, những nỗi niềm, những giá trị nhân văn và nghệ thuật mà chỉ đến khi đọc thơ “ Di cảo” của ông ta mới nhận ra… Diện mạo thơ, chân dung Chế Lan Viên tr-ớc đây sắc sảo đến mấy, thần sắc đến mấy cũng chỉ mới ở trên một mặt phẳng, còn thơ ch-a in

và thơ sau khi nhà thơ từ trần đã tạo nên một diện mạo có chiều kích khác Đó là phù điêu, t-ợng tròn Đó là t-ợng đài”

Thơ Chế Lan Viên ở giai đoạn cuối đời này mang nhiều dấu ấn của “ Điêu tàn” ở đây, ta bắt gặp nhiều lần hình ảnh của những bãi tha

ma, những thiên đ-ờng, địa ngục, ông nhắc nhiều đến cái chết và nhắc nhiều đến đáy mồ, huyệt tối Hình ảnh cái chết, cảm giác huỷ diệt đã làm cho một số bài thơ trong “ Di cảo” mang màu sắc bi luỵ Song ở

đây không phải là nỗi đau thời th-ợng vong lên nh- một dàn đồng ca của thế hệ mới năm m-ơi năm tr-ớc Đây là sự đau đớn nảy sinh từ những điều trông thấy, nghiệm thấy Hành động viết ở đây là sự chống

trọi với thời gian n-ớc xiết, Chế Lan Viên gọi đó là hành trình đi đến

lò thiêu

“ Di cảo thơ” của Chế Lan Viên vẫn còn những khen chê khác nhau Song, dù sao nó cũng khẳng định đ-ợc vai trò to lớn và tài năng tuyệt vời của Chế Lan Viên Đặc biệt, tập “ Di cảo thơ II” của Chế Lan

Viên đã nhận đ-ợc giải xuất sắc của Hội nhà văn Việt Nam trao tặng năm 1994

2.4 Với những đóng góp trên, rõ ràng thơ Chế Lan Viên không

chỉ phản ánh lịch sử,phản ánh thời đại mà còn phản ánh bản thân tiến trình thơ ca dân tộc thế kỷ XX

Lịch sử thơ ca Việt Nam thế kỷ XX trải qua ít nhất là ba thời kỳ sôi động Với ba cuộc cách mạng lớn, cả ba thời kỳ đó, Chế Lan Viên

đều chiếm lĩnh những đỉnh cao Thời kỳ thơ mới- thời kỳ Cách mạng trong thi ca, “ Điêu tàn” trình làng nh- một niềm kinh dị; thời kỳ ba m-ơi năm dân chủ cộng hoà, Chế Lan Viên có “ ánh sáng và phù sa” ,

“ Hoa ngày th-ờng, chim báo bão” , “ Những bài thơ đánh giặc” làm sôi

động thi đàn, làm vẻ vang cho nền văn học chiến đấu chống ngoại xâm; thời kỳ đổi mới, thời kỳ cả văn học và cả dân tộc tiến lên hoà nhập cùng nhân loại, Chế Lan Viên để lại hàng trăm bài thơ đặc sắc

đ-ợc tập hợp trong ba tập “ Di cảo thơ”

Với những cống hiến đó, Chế Lan Viên xứng đáng đứng ở vị trí hàng đầu trong tiến trình văn học Việt Nam, một vị trí mà không ai có thể thay thế đ-ợc

ii- những quan niệm về thơ của Chế Lan Viên qua các chặng đ-ờng sáng tác:

Căn cứ vào nội dung, t- t-ởng của tác phẩm, hiện nay, các nhà nghiên cứu đa phần thống nhất ý kiến đ-a thơ Chế Lan Viên thành ba thời kỳ: Tr-ớc 1945, từ 1945-1975 và sau 1975 ở thời kỳ nào, Chế Lan Viên cũng cố gắng nêu lên những quan niệm của mình một cách thấu đáo và chắc chắn Những quan niệm về thơ của ông không hoàn toàn giống nhau, tức là có sự phát triển trong nội dung quan niệm Song, dù giống hay khác ở thời kỳ này hay thời kỳ khác thì nó vẫn

suy t-ởng thiên về lý trí Sự phát triển trong quan niệm thơ của ông chứng tỏ ông là ng-ời luôn trắc trở, băn khoăn đi tìm kiếm một bản thể thơ ca để rồi không bao giờ cảm thấy bằng lòng với những gì mình

có

1 Thời kỳ tr-ớc cách mạng tháng 8- 1945: “ Làm thơ là làm sự phi th-ờng” :

Với tập thơ đầu tay “ Điêu tàn” , Chế Lan Viên không trực tiếp bộc bạch những quan điểm của mình về thơ, song từ tr-ớc đến nay , lời đề tựa tập thơ đ-ợc xem nh- tuyên ngôn nghệ thuật của tác giả Ông đã trả lời thay những câu hỏi mà muôn đời nay các thi nhân băn khoăn:

Thi sỹ là ai?làm thơ để làm gì?hậu thế rồi sẽ có đồng cảm với nhà thơ? những câu trả lời đều mang đậm màu sắc siêu hình, thần bí

Thực tế, qua “ Điêu tàn” , Chế Lan Viên đã là một nhà thơ lãng mạn thực sự Cái lãng mạn ở đây của Chế Lan Viên không mơ màng,

êm dịu, không bàng bạc, mơ hồ mà gắt gao, quyết liệt nh- sự chối bỏ sạch trơn cuộc đời trần thế, dắt con ng-ời ta lạc với thế giới âm u , cổ tích của một nền văn minh đổ vỡ

Với quan niệm làm thơ là làm sự phi th-ờng, Chế Lan Viên đã

thực sự làm nên cái phi th-ờng trong thơ ca từ tr-ớc đến nay Có ai giám hình dung một thiếu niên 16, 17 tuổi lại có những suy nghĩ táo tợn đến thế Cũng nh- từ x-a tới nay, có mấy ai đ-a yêu ma, quỷ quái rùng rợn vào trong thơ một cách hợp lý đến nh- vậy Chế Lan Viên không giấu giếm, ông kêu to lên để mọi ng-ời cùng nghe đ-ợc, ông gào nh- thể làm nh- vậy thì nỗi buồn sẽ vơi đi rất nhiều:

Trời hỡi trời hôm nay ta chán hết Những sắc màu hình ảnh của nhân gian

(Tạo lập)

Và chạy trốn nơi xa lạ, hoang vu ẩn náu:

Hãy cho tôi một tinh cầu giá lạnh Một vì sao trơ trọi cuối trời xa

Để nơi đó tháng ngày tôi lẩn tránh Những -u phiền đau khổ với buồn lo

ma, là quỷ,là tinh, là yêu Nó thoát hiện tại Nó xáo trộn dĩ vãng Nó

ôm trùm t-ơng lai…”

Chế Lan Viên cứ triền miên suốt ngày ngụp lặn mà vùng vẩy, mà

kêu gào trong cõi âm ghê rợn ấy: “ Nó gào, nó thét, nó khóc, nó c-ời Cái gì của nó cũng tột cùng Nó gào vỡ sọ, nó théo đứt hầu, nó khóc trào máu mắt, nó c-ời trào cả tuỷ là tuỷ” Với thi nhân mọi cái đều

đ-ợc đẩy lên đến đỉnh điểm của nó, nh-ng lại chỉ cần biết thế, chỉ cần

nó có trên đờì là đ-ợc

Với quan niệm thoát ly thực tại nh- thế, trong những bài thơ đầu tay của mình, Chế Lan Viên đã làm cho mọi ng-ời phải kinh hãi bởi những hình ảnh, từ ngữ mà thi nhân đem đến một cách lạ lùng Một thế giới hoàn toàn đối lập cõi trần tục, khác xa hoàn toàn cái xã hội mà Chế Lan Viên đang sống Thi nhân đã lạc lối trên đất n-ớc Chiêm Thành đổ nát mà than khóc chứ đâu còn nhớ đ-ờng mà quay trở về trần thế nữa N-ớc non Chiêm Thành mất, hàng ngàn vạn ma Hời dắt dìu nhau đi trên bãi tha ma trong đêm đen u tịch đã trở thành quen thuộc

và cố hữu trong hồn thơ Chế Lan Viên, ông tự cho mình cũng là một

hồn ma ấy: Điêu tàn có riêng gì cho n-ớc Chiêm Thành yêu mến của tôi đâu Từ đó mà khi thấy mình thoáng lìa xa là kêu gào thảm thiết:

Tạo hoá hỡi trả tôi về Chiêm Quốc Hãy đem tôi xa lánh cõi trần gian Muôn cảnh đời chỉ làm tôi ch-ớng mắt Muôn vui t-ơi nhắc mãi vẻ điêu tàn

(Những sợi tơ lòng)

Xa lánh cõi trần gian, thi nhân tựa hồ không nhận ra mình nữa

Biểu hiện tột cùng của t- t-ởng siêu hình, huyền bí là không biết , không hiểu mình là ai? Không biết đâu là hồn, là xác:

Hồn của ai trú ẩn ở đâu ta

ý của ai trào lên trong đáy óc

Để bay theo tiếng c-ời điệu khóc

(Ta) Thi nhân đã tự tách mình thành hai nửa: phần hồn và phần xác Thể xác thì nằm đấy mà chẳng biết linh hồn lạc đi đâu,trú ngụ nơi nào bởi

cái linh hồn ấy cứ bay đi tìm chán nản với u buồn, để đỉnh sọ trơ trơ tràn ý thịt, để rồi chợt bàng hoàng nhận ra:

Ai bảo giùm ta có, có ta không

(Ta) Tiếng van xin thảm thiết ấy là bi kịch đau đớn nhất của con ng-ời

thi nhân trong “ Điêu tàn”

Hỏi rồi tự trả lời:

“ Tôi là kết tinh của ánh trăng trong Sao không cho tôi đến chốn h- không?”

Trả lời rồi lại hỏi:

“ Có bảo: Hồn có hay không trả lời Một khi trôi vào giữa giấc mơ cuồng”

Tắm mình trong trăng, trong sao, trong máu, trong n-ớc mắt, trong

đau khổ âu sầu, trong bóng ma Hời của n-ớc non Chiêm, Chế Lan Viên

đã thực sự bộc lộ quan niệm thần bí , siêu hình của mình trong buổi

đầu sáng tác

Và cái mục đích cuối cùng của thi sỹ muốn đạt đ-ợc qua cái rùng

rợn, yêu ma ấy là gì ?:Nếu khi đọc xong mà cái buồn cái chán , cái hãi hùng cứ cùng hùa nhau đến bọc lấy hồn anh, làm cho anh phải c-ời, phải gào, phải khóc cho hả hê, rồi gửi cái c-ời, cái gào, cái khóc ấy cho không trung Tôi nằm ngủ ở trong sao, nghe đ-ợc, tung mây ngồi dậy vồ lấy cái quà quý báu ấy rồi lại say s-a, rồi ngây ngất, rồi điên cuồng vỗ lên đầu sao Khuê, sau Đẩu, lên cả Nguyệt Cầu mà bảo chúng

nó rằng: Ha ha! Bay ôi! loài ng-ời thành thi sỹ nh- ta cả rồi

Chất lãng mạn, thoát ly,siêu hình, thần bí của Chế Lan Viên trong

“ Điêu tàn” vừa xuất phát từ ý t-ởng chủ quan của tác giả, vừa phù hợp

và chịu ảnh h-ởng của xu h-ớng lãng mạn thoát ly trong trào l-u thơ mới 1932 – 1945 Cùng với Hàn Mạc Tử, Yến Lan… Chế Lan Viên đã dựng nên một tr-ờng phái thơ điên loạn trong lịch sử thơ ca Việt Nam

2 Thời kỳ kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ (1945- 1975):

“ X-a tôi hát mà bây giờ tôi tập nói” :

Cách mạng tháng tám đến, đổi thay vận mệnh dân tộc, đổi thay vận mệnh con ng-ời Cuộc đời thực và cuộc đời thơ Chế Lan Viên cũng do

đó mà đổi thay Nỗi xót xa, bế tắc của một kẻ mất n-ớc tr-ớc kia đã trở thành lòng yêu thiết tha cuộc đời Cách mạng uốn nắn lại tâm hồn thi sỹ, giúp Chế Lan Viên nhận ra và phát huy đúng bản chất của mình,

Chế Lan Viên nói với lòng biết ơn sâu sắc: Không có cách mạng không

có thơ Chế Lan Viên

Để đến đ-ợc với cách mạng, với nhân dân, Chế Lan Viên đã phải trải qua cuộc vật lộn với cái cũ, tiếp nhận cái mới đầy vất vả Ông đã

sánh việc quay trở lại cuộc đời của mình với hành động của tên ăn cắp hoàn l-ơng: Tên ăn cắp chỉ cần có một b-ớc để ra khỏi cái cửa nhà

định ăn cắp là đã đứng về bên này bờ l-ơng thiện Nh-ng để có một Chế Lan Viên hoà nhịp hoàn toàn với cách mạng và cuộc đời thì phải

trả lời câu hỏi: Cuộc đời này có hay không có? Trong cuộc đời cho là

có đi đó, anh đứng về phía nào, ánh sáng hay bóng đêm Với một nhà

thơ siêu hình nh- Chế Lan Viên quả là gian nan, vất vả vì cái cơn mê

ma quái với “ Điêu tàn” “ Vàng sao” thật là khó tỉnh, nó đã ăn sâu vào máu thịt

Khó khăn là vậy nh-ng không có nghĩa là không thay đổi đ-ợc Và thực tế Chế Lan Viên đã thay đổi Thơ ông lúc này có xu h-ớng tìm về

sự trong sáng của thơ ca dân gian Từ dĩ vãng buồn th-ơng, thi nhân trở về hiện tại, từ mộng ảo trở về cuộc sống trần thế với bao bộn bề vất vả nh-ng nhiều niềm vui, từ chán nản, rã rời t-ởng chừng nh- khuỵ ngã, ông đi đến niềm tin và ý chí chiến đấu Sự tiến bộ ấy là cả một quá trình phấn đấu lâu dài mà sau đó Chế Lan Viên tự nhận xét:

Đi xa về hoá chậm Biết bao là nhiêu khê

Chế Lan Viên đã cố gắng để chạy theo mọi ng-ời,chạy theo cuộc

đời: Đi lẹ, đi ngay cho kịp với cuộc sống đang ào ào tr-ớc mắt Đi lẹ,

đi ngay để bù vào sự trì trệ, chậm trễ của mình Và trong hành trình

quay trở lại, ng-ời bộ hành không mệt mỏi ấy đã đ-ợc nhân dân tiếp sức Thơ ông tắm mình trong dòng suối mát ngọt lành của cuộc đời, của nhân dân Hồn thơ Chế Lan Viên đ-ợc tiếp thêm sinh lực cho một

sự thay đổi Và sự thay đổi ấy qua mỗi chặng đ-ờng hiện lên ngày một

rõ rệt

Chế Lan Viên thực sự b-ớc ra ánh sáng với tập “ Gửi các anh” đánh dấu giai đoạn tìm đ-ờng chuẩn bị cho tài năng nở rộ sau này Qua “ Gửi

các anh” , Chế Lan Viên đã nêu lên những quan niệm thơ hoàn toàn

mới, ban đầu tuy còn non nớt nh-ng về sau đã cứng cáp dần lên Trong

thơ ông đã biết hỏi về Tổ Quốc, về nhân dân, về cái ta chung thoát

khỏi cái tôi chật hẹp,tù túng; ông hăng say ca ngợi nhân dân, ca ngợi

những chiến sỹ cách mạng, ca ngợi những bà mẹ… “ Vàng sao” tr-ớc

kia nay đã thực sự trở thành sao vàng

Có ngã đau cũng dậy cho mẹ c-ời Con sống hiên ngang và nếu chết sẽ nên đời

Tuy không nói trực tiếp về thơ theo kiểu thơ gì?, tại sao lại sáng tác

thơ?, nh-ng chính t- t-ởng,tình cảm của tác giả trong “ G-ỉ các anh”

đã khẳng định sự thay đổi lớn lao trong tâm hồn nhà thơ

Rồi ánh sáng của Đảng, phù sa của cuộc đời đã soi sáng, vun đắp

cho khu v-ờn thơ Chế Lan Viên thêm t-ơi tốt Tập thơ “ ánh sáng và

phù sa” (1955- 1960) ra đời trong khi cả n-ớc b-ớc vào công cuộc

kháng chiến chống Mỹ vĩ đại Với “ ánh sáng và phù sa” ông đã b-ớc

ra cánh đồng vui từ thung lũng đau th-ơng, từ chân trời một ng-ời đến

chân trời tất cả Từ lãng mạn t-ợng tr-ng phảng phất siêu thực, Chế

Lan Viên đã trở thành nhà thơ hiện thực xã hội chủ nghĩa Tiếp sau

“ ánh sáng và phù sa” , một loạt tập thơ mới đã ra đời nh- một minh

chứng hùng hồn cho khả năng cải tự hoàn sinh của Đảng, cách mạng

đối với nhà thơ đang mê ngủ Nhìn chung, Chế Lan Viên giai đoạn này mang âm h-ởng sử thi của thơ ca chống Mỹ Cảm hứng chủ đạo thiên

về ngợi ca cái tôi vào cái ta cộng đồng, tuy có lúc nhà thơ đivào h-ớng nội nh-ng không phải để oán trách, kêu than mà là cái tôi chiến thắng nỗi đau, cái tôi chiến đấu vì lý t-ởng

Chế Lan Viên trong những năm tháng chống Mỹ lớn hơn bao giờ hết, ông bộc bạch quan điểm thơ của mình một cách trực tiếp, rõ rệt

Với ý thức: Thơ của mình thành tiếng sáo, thành giao liên dẫn dắt đ-a

đ-ờng, Chế Lan Viên không ngừng ngợi ca cách mạng, cổ vũ chiến

đấu, thức tỉnh nhân dân Thơ ông đã theo kịp những vẫn đề nóng bỏng của thời đại Theo Chế Lan Viên lúc này, thơ ca không đ-ợc và không thể thoát ly cuộc sống, thơ là đời, thơ gắn với cuộc sống Từ đó, Chế Lan Viên thoát hẳn và lên án cái tôi bi luỵ, lên án thứ thơ chỉ vì thơ và reo vui khi bắt gặp Tổ quốc mênh mông:

Cánh thơ tôi thoát khỏi phòng bé nhỏ L-ợn trong vòng trên tổ quốc mênh mông

(Chim l-ợn trăm vòng)

ông nâng thơ lên một c-ơng vị mới, giao phó cho nó thiên chức mới:

đặt ra, trả lời những vấn đề cách mạng đang cần, nhằm cải tạo cuộc sống:

X-a thơ chỉ hay than mà ít hỏi

Đảng dạy ta: Thơ phải trả lời

(Ng-ời thay đổi đời tôi Ng-ời thay đổi thơ tôi) Chế Lan Viên cũng đồng thời nâng tầm vóc của nhà thơ lên một tầm cao mới: nhà thơ - chiến sỹ:

Vóc nhà thơ đứng ngang tầm chiến luỹ

Bên những chiến sỹ đuỗi xe tăng ngoài đồng và hạ trực

thăng rơi

(Tổ Quốc bao giờ đẹp thế này chăng?)

Có thể nói, thơ Chế Lan Viên suốt hành trình chống Mỹ với âm h-ởng sử thi đã thu đ-ợc nhiều thành tựu rực rỡ và ở đây, ta bắt gặp một Chế Lan Viên khoẻ khoắn, mạnh bạo, hăm hở,sẵn sàng cùng nhân dân chiến đấu Quan niệm vê thơ cũng vì thế mà khác xa chặng đ-ờng tr-ớc và sau đó

3 Thời kỳ sau 1975: “ Giọng cao bao nhiêu năm giờ anh hát giọng trầm” :

Chiến tranh chấm dứt, trở về với những lo toan th-ờng nhật, con ng-ời có điều kiện nhìn lại bản thân mình Do ảnh h-ởng của khách quan va sự chi phối của t- t-ởng chủ quan, thơ Chế Lan Viên có phần chùng xuống, thậm chí hơi bi luỵ Ta không còn nghe tiếng voi gầm, ngựa hí….âm vang của thời cha ông đánh giặc, chỉ còn nghe đôi tiếng

gà báo hiệu một đêm đ-ơng qua, nghĩa là một con ng-ời bị mất thêm

một đêm sống, một con ng-ời b-ớc thêm một b-ớc về phía cái lò thiêu, không còn thấy một con sóng đều muốn hoá Bạch Đằng mà chỉ thấy

một dòng sông Ngân xa vời, tĩnh lặng đang đợi chờ thi sỹ ở trên cao Một cung bậc rất trầm, rất thấp nh- một thứ âm thanh thì thào, có khi

đứt quãng:

Giọng cao bao nhiêu năm giờ anh hát giọng trầm Tiếng hát lẫn với im lìm của đất

V-ờn lặng im mà thơm mùi mít mật Còn hơn anh rồ giọng hát vang ngân:

(Giọng trầm)

Có gì mâu thuẫn khi tr-ớc kia Chế Lan Viên từng tuyên bố:

X-a tôi hát mà bây giờ tôi tập nói

Chỉ nói thôi mới nói hết đ-ợc lời

(Sổ tay thơ) Nếu với “ Điêu tàn” , Chế Lan Viên đã ngân lên khúc bi ai, buồn thảm

về sự sụp đổ của nền văn minh Chiêm Thành thì đến “ ánh sáng và phù

sa” thi nhân d-ờng nh- quên hẳn cái giọng hát thảm th-ơng ấy đi để

mà học nói Bởi lúc này: Thơ không chỉ còn đ-a ru mà còn thức tỉnh, không chỉ ơ hời mà còn đập bàn quát tháo lo toan ấy là lần đổi giọng thứ nhất; Đổi từ hát ra nói; còn lần đổi giọng thứ hai: giọng cao đổi ra giọng trầm

Khi biết mình không còn đủ sức để đắp xong nấm mộ cho riêng

mình, Chế Lan Viên đã tự hạ tầm vóc nhà thơ Tr-ớc kia ông quan niệm:

Vóc nhà thơ đứng ngang tầm chiến luỹ

Còn bây giờ thì:

Vị trí nhà thơ nh- rác đổ thùng

Những mâu thuẫn ấy nảy sinh trong thơ Chế Lan Viên khẳng định

sự bế tắc trong suy nghĩ, trong tâm hồn của nhà thơ lúc về nhà , khi

mà ông phải tranh thủ làm thơ giữa hai chớp mắt Cái chết, bệnh tật cứ

ám ảnh, đeo đuổi khiến ông có cảm giác cô độc giữa cuộc đời Làm một cái gì đó để biết mình vẫn sống, vẫn có ích, nhà thơ đã viết, viết

một cách gấp gáp, viết để chạy đua với thời gian n-ớc xiết:

Viết đi!, viết đi!, viết!, viết!

Thời gian n-ớc xiết…

….viết thêm, viết nữa, viết vào

Những bài thơ viết trong niềm khắc khoải thời gian đã làm cho

nó gần nh- quay lại điểm xuất phát ban đầu trong “ Điêu tàn” : bế tắc suy nghĩ, nặng nề, u uất trong giọng thơ và pha chút siêu hình

Ta vì ai?, về đâu, hạt móc

Là ta chăng,dòng sông là ta chăng? Tiếng khóc

Là ta chăng?,vì sao lạc ph-ơng trời…

…Là ta chăng ta ch-a kịp trả lời Thì sóng đã cuốn ta vào bóng tối

(Hỏi, đáp)

Câu hỏi từ thuở nào t-ởng đã có lời giải đáp chợt vang lên nhức

nhối: ta là ai?, chua xót, tác giả nhận ra một điều :

Ng-ời diễn viên đóng trăm vai, vai nào cũng giỏi Chỉ một vai không đóng nổi: Vai mình

(Thơ về thơ) Tập hợp những bài thơ Chế Lan Viên sáng tác vào giai đoạn cuối

đời do nhà văn Vũ Thị Th-ờng s-u tập trong ba tập “ Di cảo thơ” giúp

ta hiểu thêm nhiều điều về cái tháp Bay-on bốn mặt thâm trầm, bí

hiểm Với ba tập “ Di cảo thơ” , Chế Lan Viên đã hoàn thiện đ-ợc quan niệm của mình về nghề, về thơ Có thể nói, bất kỳ lúc nào, nơi nào,

điều làm Chế Lan Viên day dứt nhất là ý thức của ng-ời cầm bút với thơ

Trên đây, chúng tôi đã bàn về vị trí văn học sử của Chế Lan Viên

và b-ớc đầu sơ l-ợc những quan điểm về thơ của Chế Lan Viên qua các chặng đ-ờng sáng tác Đó là cơ sở b-ớc đầu để chúng tôi đi vào phần sau: bàn về những quan niệm nghệ thuật về thơ của Chế Lan Viên trong ba tập “ Di cảo thơ”

PHần II :

Quan Niệm NGHệ THUậT Về Thơ Của chế lan viên

trong “di cảo thơ”

Ch-ơng 1 :

“di cảo thơ”- hoàn cảnh sáng tác MớI và sự hình thành quan niệm nghệ thuật về thơ củA chế lan viên

1.1 Giới thiệu về “ Di cảo thơ” :

Trong tiến trình phát triển của nền văn học Việt Nam hiện đại, Chế Lan Viên đ-ợc giữ một vị trí hàng đầu mà không ai có thể thay thế

đ-ợc B-ớc đầu sự nghiệp từ khi mới 16 tuổi, Chế Lan Viên sớm tự xây dựng cho mình một phong cách độc đáo Nguyễn Bá Thành đã phong

cho Chế Lan Viên cái vinh dự là nhà thơ tiêu biểu cho nền thơ dân tộc

mà theo quan niệm của Ông thì một nhà thơ đã gọi là tiêu biểu cho nền văn thơ dân tộc phải mang nhiều nét đặc tr-ng về dân tộc và về thơ mà của thế kỷ ông đã sống Quan niệm về sự tiêu biểu ấy ở đây bao hàm cả

những mặt mạnh và yếu, có những cái hay những cái ch-a hay, đặc biệt

là những sáng tác thơ ấy phải tiêu biểu cho những quan niệm sống và quan niệm thơ của ng-ời đ-ơng thời

Sự nghiệp thơ của Chế Lan Viên không chỉ có “ Điêu tàn” ,“ ánh sáng và phù sa” ,“ Hoa ngày th-ờng, chim báo bão” mà hơn cả chính là

ba tập “ Di cảo” bằng thơ của Chế Lan Viên Đây có thể coi là tác phẩm

kỳ diệu nhất của Chế Lan Viên Nó không những có giá trị về mặt nội

dung, nghệ thuật mà hơn hết nó còn có giá trị về t- t-ởng, chính trị, ba tập “ Di cảo thơ” đã đ-ợc ng-ời bạn đời của ông là nhà văn Vũ Thị Th-ờng tập hợp lại và cho xuất bản : “ Di cảo thơ I” năm 1992; “ Di cảo thơ II” năm 1993; “ Di cảo thơ III” năm 1996 Ba tập “ Di cảo thơ” với

số l-ợng trên 500 bài thơ ở dạng hoàn chỉnh và dạng phác thảo, mà

một d- luận sôi nổi,ng-ời khen có, ng-ời chê có Nhiều khi cùng một h-ớng nh-ng cách nhìn thì lại không hẳn thống nhất với nhau.Tuy nhiên sự xuất hiện“ Di cảo thơ” của Chế Lan Viên đã tạo ra một sự thật không thể chối cãi đ-ợc là: “ Di cảo thơ” (Lúc này mới in hai tập I và II)

, tạo nên một giá trị tổng thể v-ợt trội của tập thơ trong năm 1993 nói lên tính nhất quán trong toàn bộ sự nghiệp thơ ca của nhà thơ lớn Chế Lan Viên Do đó nó cần đ-ợc đánh dấu bằng giải th-ởng Hội nhà văn năm 1994 trong khi ch-a có giải th-ởng Quốc Gia (trích Thông báo về

giải th-ởng Hội nhà văn Việt Nam ngày 25/09/1994)

Có rất nhiều băn khoăn vì sao một khối l-ợng thơ “ Di cảo” đồ sộ

nh- vậy mà không đ-ợc in ra khi nhà thơ còn sống Điều này, chúng ta

nhất trí với ý kiến của Phạm Quang Trung: “ Cũng nh- phần đông các nhà văn, nhà thơ khác khi qua đời Chế Lan Viên có những sáng tác ch-a đ-ợc công bố gọi là “ Di cảo” Chúng ch-a đ-ợc công bố bởi ba nguyên do sau:

- Ng-ời viết ch-a có điều kiện hoàn thiện

- Ng-ời viết còn do dự về ý nghĩa khách quan của sáng tác

- Ng-ời viết coi đó là sáng tác riêng của mình hoặc những ng-ời gần gũi với mình

“ Di cảo thơ” xét cho cùng vẫn chỉ nằm trong mạch thống nhất của

đời thơ, hồn thơ Chế Lan Viên Tuy nhiên,“ có những tình cảm, những nỗi niềm những giá trị nhân văn và nghệ thuật mà chỉ đến khi đọc thơ

“ Di cảo” của ông, ta mới nhận ra, ta càng hiểu ông (Nguyễn Thái Sơn

– Báo văn nghệ số 4 và ngày 11/03/1995)

“ Di cảo thơ” có 32 bài viết trong thời kỳ 1937 đến 1947, một số baì bắc cầu qua hai giai đoạn tr-ớc năm 1975 và sau 1975, tập trung phần nhiều là những bài thơ sáng tác vào những năm cuối đời Đây nh- một

điều minh chứng chạy đua của tác giả với thời gian, với bệnh tật và

buồn đau; ở giai đoạn này nhà thơ đã đề cập đến nhiều vấn đề trong cuộc sống nh- : ý thức của ng-ời cầm bút, trách nhiệm của nhà thơ đối với đời; thái độ của tác giả đối với cái chết về thế sự đời th-ờng, triết

lý về cuộc đời về tồn tại và những vấn đề khác…Đó là những phác thảo thơ, những bài thơ tâm huyết, đầy tính chất dự cảm dự báo và tính chất kinh nghiệm, để lại cho đời sau Hành động“ công khai hoá” các t- t-ởng nghệ thuật của mình ở giai đoạn cuối đời đã tạo ra một Chế Lan Viên với tầm vóc nghệ thuật mới

1.2 Hoàn cảnh sáng tác mới và sự hình thành những quan

điểm nghệ thuật mới về thơ của Chế Lan Viên :

1.2.1 Sau 1975 lịch sử dân tộc chuyển sang một trang mới, chiến tranh

kết thúc, đất n-ớc đ-ợc giải phóng b-ớc vào một thời kỳ hoà bình xây dựng chủ nghĩa xã hội xây dựng trên phạm vi cả n-ớc Cuộc sống của mỗi dân tộc và gia đình dần dần trở lại quy luật bình th-ờng của nó, con ng-ời trở lại với muôn mặt đời th-ờng, phải đối mặt với những khó khăn, vất vả của thời hậu chiến và kinh tế thị tr-ờng Nh-ng từ năm 1986 với đại hội lần thứ VI của Đảng đã mở ra một thời kỳ toàn đổi mới toàn diện cho đất n-ớc Công cuộc đổi mới ấy đã đem lại những biến đổi to lớn về mọi mặt của cuộc sống Hoàn cảnh xã hội thay đổi dẫn tới quan niệm về thơ cũng thay đổi Thơ trở về với muôn mặt đời th-ờng Chất sử thi trong thơ tới giai đoạn này nhạt dần nh-ờng chỗ cho chất thế sự đời t- Trong thơ bừng lên một sự thức tỉnh những nhu cầu xã hội và cá nhân Nhà thơ vì thế có quyền nhìn thẳng vào hiện thực cuộc sống, nói thẳng, nói thật mọi vấn đề của đời sống từ thắng lợi đến thất bại , từ những -u điểm đến nh-ợc điểm… Nhà thơ Chế Lan Viên cũng nằm trong số đó

1.2.2 Sau ngày đất n-ớc đ-ợc giải phóng, Chế Lan Viên cùng gia

đình vào sống tại thành phố Hồ Chí Minh, tại đây ông đã sống những ngày tháng cuối đời Chế Lan Viên vẫn tiếp tục cầm bút dù trong hoàn

cảnh gia đình còn gặp nhiều khó khăn, bản thân lại tuổi già, sức yếu,bệnh tật

Đặc biệt, ở những năm cuối đời Chế Lan Viên phải sống trong hoàn cảnh xã hội Việt Nam đang trải qua cuộc khủng hoảng nghiêm trọng Sức khoẻ thể chất và tinh thần của Chế Lan Viên sa sút nhiều.Và chính

trong hoàn cảnh mà ông gọi là hành trình đi đến lò thiêu, hoạt động

viết ở đây là sự chống trọi với thời gian, n-ớc xiết, với bệnh tật và buồn đau… nhiều bài thơ đã ra đời mà ở đó những quan niệm nghệ thuật mới về thơ của Chế Lan Viên đ-ợc hình thành

Thực tế hằng ngày đập vào mắt Chế Lan Viên, chà xát trái tim nhà

thơ khiến ông không khỏi đau buồn.Anh sống trong ngịch cảnh nhà không trần, chạy trời không khỏi nắng:

Chung quanh bọn tham ô Xây biệt thự lớn ,nhỏ Còn lên lớp cho thơ

Cần chi đựng gian khổ

(Nhà không trần) Nh-ng ông không băn khoăn cho mình, mà ông đau nổi đau của bao nhiêu ng-ời mất mát thiệt thòi:

Bao nhiêu điều láo nháo chúng ta quên Quên rằng giờ chiến thắng m-ời năm Anh vẫn khổ

Con anh vào tr-ờng không có chổ