Xây dựng, sử dụng phiếu học tập để dạy học một số bài trong chương sinh trưởng và phát triển sinh học 11 thpt (ban cơ bản)

Xây dựng, sử dụng phiếu học tập để dạy học một số bài trong ch-ơng: Sinh tr-ởng và phát triển.... Sử dụng ph-ơng tiện là phiếu học tập đã chuyển hoạt động của giáo viên từ giảng giải, th

Tr-ờng Đại học Vinh

Khoa sinh học

=== ===

Xây dựng, sử dụng phiếu học tập để dạy học một bài trong ch-ơng "sinh tr-ởng và phát triển"

sinh học 11 - THPT (ban cơ bản)

Khóa luận tốt nghiệp

Vinh - 2008

- -

Mục lục Trang Mở đầu……… 1

1 Lý do chọn đề tài……… 1

2 Mục đích nghiên cứu……… 2

3 Khách thể và đối t-ợng nghiên cứu……… 2

4 giả thiết khoa học……… 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu……… 3

6 Giới hạn đề tài……… 3

7 Ph-ơng pháp nghiên cứu……… 3

7.1 Ph-ơng pháp nghiên cứu lý thuyết ……… 3

7.2 Ph-ơng pháp điều tra……… 4

7.3 Ph-ơng pháp chuyên gia……… 4

7.4 Ph-ơng pháp thực nghiệm s- phạm……… 4

7.5 Ph-ơng pháp thống kê toán học……… 4

8 Bố cục của khóa luận……… 5

Nội Dung……… 6

Ch-ơng I: Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của đề tài……… 6

1.1 Cơ sở lí luận của việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học… 6

1.1.1 Khái niệm phiếu học tập… 6

1.1.2 Các dạng phiếu học tập… 7

1.1.3 Cấu trúc của phiếu học tập… 9

1.1.4 Vai trò của việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học 10

1.2 Cơ sở thực tiễn của ph-ơng pháp dạy học sử dụng phiếu học tập 10

1.2.1 Tình hình nghiên cứu việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học 10

1.2.2.Thực trạng sử dụng ph-ơng pháp dạy học sinh học ở tr-ờng phổ thông 11

1.2.3 Nội dung ch-ơng trình ch-ơng Sinh tr-ởng và phát triển 14

Ch-ơng II: Xây dựng, sử dụng phiếu học tập để dạy học một số bài trong ch-ơng "Sinh tr-ởng và phát triển" - SH11- THPT 16

2.1 Phân tích nội dung ch-ơng Sinh tr-ởng và phát triển 16

2.1.1 Mục tiêu ch-ơng 16

2.1.2 Phân tích cấu trúc và nội dung ch-ơng "Sinh tr-ởng và phát triển" SH11 – THPT 17

2.1.3 Kiến thức đặc tr-ng 20

2.1.3.1 Kiến thức khái niệm 20

2.1.3.2 Kiến thức qui luật 20

2.1.3.3 Kiến thức về quá trình sinh học 21

2.1.3.4 Kiến thức ứng dụng thực tế 21

2.2 Xây dựng, sử dụng phiếu học tập để dạy học một số bài trong

ch-ơng: Sinh tr-ởng và phát triển 22

2.2.1 Xây dựng phiếu học tập 22

2.2.1.1 Quy trình thiết kế phiếu học tập 22

2.2.1.2 Những vấn đề cần chú ý khi xây dựng phiếu học tập 25 2.2.1.3 Hệ thống các phiếu học tập đ-ợc xây dựng để dạy học một số bài trong ch-ơng Sinh tr-ởng và phát triển (Bài 34, 35, 37, 38) 25

2.2.2 Sử dụng phiếu học tập 30

2.2.2.1 Cơ sở để hoàn thành phiếu học tập 30

2.2.2.2 Qui trình sử dụng phiếu học tập 31

2.2.2.3 Sử dụng phiếu học tập trong khâu hình thành khái niệm mới 33

2.3 Thiết kế giáo án giảng dạy một số bài trong ch-ơng "Sinh tr-ởng và phát triển" SH11 – THPT 34

Ch-ơng III - Thực nghiệm s- phạm 59

3.1 Mục đích thực nghiệm 59

3.2 Nội dung thực nghiệm 59

3.3 Ph-ơng pháp thực nghiệm 59

3.3.1 Chọn đối t-ợng thực nghiệm ……… 59

3.3.2 Bố trí thực nghiệm ……… 59

3.3.3 Tiến hành thực nghiệm……….… 60

3.3.4 Xử lí số liệu ……… 60

3.4 Kết quả thực nghiệm……… 61

3.4.1 Kết quả thu đ-ợc về mặt định l-ợng … 61

3.4.2 Kết quả thu đ-ợc về mặt định tính 73

Kết lụân và kiến nghị 75

Tài liệu tham khảo 77

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Chúng ta đang sống trong một thời đại mà cách mạng khoa học công nghệ làm biến đổi sâu sắc mọi mặt của đời sống xã hội Khối l-ợng tri thức

mà loài ng-ời tích lũy đ-ợc ngày càng tăng nhanh và có tính đột biến theo quy luật hàm số mũ, cứ khoảng 4 - 5 năm khối l-ợng tri thức lại tăng lên gấp đôi Trong sự phát triển chung đó thì kiến thức sinh học có gia tốc tăng lớn nhất

Sự gia tăng khối l-ợng tri thức, sự đổi mới của khoa học sinh học tất yếu đòi hỏi cần có sự đổi mới trong dạy học, đào tạo thế hệ trẻ

Để bắt kịp với thời đại, Đảng ta đã đề ra đổi mới giáo dục toàn diện, trên mọi mặt: từ mục tiêu, nội dung, ph-ơng pháp, hình thức tổ chức, ph-ơng tiện Trong đó đổi mới ph-ơng pháp dạy học là trọng tâm, có ý nghĩa chiến l-ợc vì thực chất của đổi mới mục tiêu, nội dung, ph-ơng tiện là đổi mới ph-ơng pháp và từ đó có điều kiện thực hiện mục tiêu cơ bản của giáo dục Mục tiêu giáo dục của thế kỉ XXI là học để biết chung sống, học để hiểu, học

để làm, học để tồn tại (bốn trụ cột của giáo dục) Để đạt đ-ợc bốn trụ cột đó giáo dục cần h-ớng tới việc phát huy tối đa tính tích cực, chủ động sáng tạo của ng-ời học, cần đ-a ng-ời học vào vị trí trung tâm của nền giáo dục Tạp chí nghiên cứu giáo dục Tháng 9 - 1993, Trần Hồng Quân viết: "Muốn đào tạo

đ-ợc con ng-ời khi vào đời là con ng-ời tự chủ, năng động và sáng tạo thì ph-ơng pháp giáo dục cũng phải h-ớng vào lĩnh vực khơi dậy, rèn luyện và phát triển khả năng nghĩ và làm một cách tự chủ, năng động và sáng tạo ngay trong lao động, học tập ở nhà tr-ờng"

Để đổi mới ph-ơng pháp dạy học, Nghị quyết Trung -ơng 2 khóa VIII khẳng định: "Phải đổi mới ph-ơng pháp đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện nền t- duy sáng tạo của ng-ời học Từng b-ớc áp dụng ph-ơng pháp tiên tiến và ph-ơng tiện hiện đại vào dạy học, bảo đảm điều kiện

và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh"

Đổi mới ph-ơng pháp dạy học dẫn đến hệ quả là phải đổi mới ph-ơng tiện, kĩ thuật dạy học nhằm biến chủ thể nhận thức thành chủ thể hành động, chuyển h-ớng từ kiểu dạy tập trung vào ng-ời dạy sang h-ớng tập trung vào ng-ời học Con đ-ờng để nâng cao tính tích cực, chủ động giải quyết vấn đề là

sử dụng ph-ơng tiện dạy học Vì ph-ơng tiện dạy học giúp giáo viên có thêm

công cụ để tổ chức các hoạt động học tập, h-ớng cho học sinh đào sâu tri thức, nhận biết đ-ợc quan hệ giữa các hiện t-ợng nhằm phát hiện tính quy luật khi hình thành khái niệm Sử dụng ph-ơng tiện là phiếu học tập đã chuyển hoạt

động của giáo viên từ giảng giải, thuyết trình sang hoạt động h-ớng dẫn, chỉ

đạo còn học sinh tự lực phát hiện kiến thức qua đó t- duy đ-ợc phát triển Ch-ơng "Sinh tr-ởng và phát triển" khối kiến thức đặc tr-ng là kiến thức khái niệm, kiến thức quy luật, quá trình sinh học và kiến thức ứng dụng thực tiễn Với mỗi loại kiến thức cần có ph-ơng pháp, ph-ơng tiện dạy học phù hợp nhằm nâng cao chất l-ợng lĩnh hội tri thức, một trong những loại ph-ơng tiện phù hợp ở đây là hệ thống các phiếu học tập

Phiếu học tập và việc sử dụng chúng đ-ợc xem là ph-ơng tiện và là ph-ơng pháp dạy học tích cực tuy nhiên hiện nay lại ch-a đ-ợc nghiên cứu nhiều và ch-a đ-ợc sử dụng rộng rãi trong dạy học ở tr-ờng phổ thông

Xuất phát từ những lí do trên mà chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài: Xây

dựng, sử dụng phiếu học tập để dạy một số bài trong ch-ơng: "Sinh tr-ởng

và phát triển" SH11 - THPT (ban cơ bản)

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu việc xây dựng và sử dụng phiếu học tập để nâng cao hiệu quả dạy học ch-ơng: "Sinh tr-ởng và phát triển" SH11 – THPT

3 Khách thể và đối t-ợng nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Học sinh khối 11, giáo viên bộ môn sinh học ở một số tr-ờng THPT: THPT Diễn Châu 2 (Nghệ An), THPT Hàm Rồng (Thanh Hóa), THPT Yên Khánh A (Ninh Bình), THPT Hoa L- A (Ninh Bình)

3.2 Đối t-ợng nghiên cứu

Quá trình dạy học với ph-ơng pháp sử dụng phiếu học tập để dạy một số bài của ch-ơng: "Sinh tr-ởng và phát triển" SH 11-THPT

4 giả thiết khoa học

Nếu việc xây dựng và sử dụng phiếu hoạt động học tập phù hợp thì sẽ

thuận lợi để nâng cao chất l-ợng giảng dạy ch-ơng: "Sinh tr-ởng và phát

triển" SH11 - THPT

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của việc xây dựng, sử dụng

phiếu hoạt động học tập để dạy học một số bài trong ch-ơng: "Sinh tr-ởng và

phát triển" - SH11 - THPT (ban cơ bản)

- Phân tích cấu trúc và nội dung ch-ơng: "Sinh tr-ởng và phát triển" SH11 - THPT (ban cơ bản)

- Xây dựng và sử dụng các phiếu học tập để dạy học bài 34, bài 35, bài

37, bài 38 trong ch-ơng: "Sinh tr-ởng và phát triển" SH 11 - THPT

- Thực nghiệm s- phạm để kiểm tra chất l-ợng của việc xây dựng, sử

dụng phiếu học tập

6 Giới hạn đề tài

Do thời gian có hạn nên chúng tôi chỉ nghiên cứu việc xây dựng, sử dụng

phiếu học tập trong khâu hình thành kiến thức mới ở 4 bài (34, 35, 37, 38)

trong ch-ơng: "Sinh tr-ởng và phát triển" SH11 - THPT (ban cơ bản)

7 Ph-ơng pháp nghiên cứu

7.1 Ph-ơng pháp nghiên cứu lý thuyết

Nghiên cứu các tài liệu có liên quan đến nội dung của đề tài nh-:

- Các văn bản, nghị quyết của đảng và nhà n-ớc về giáo dục

- Các tài liệu về ph-ơng pháp dạy học sử dụng PHT

- Nội dung ch-ơng trình Sinh học 11 - phần Sinh tr-ởng, phát triển và các

tài liệu h-ớng dẫn hiện hành

7.2 Ph-ơng pháp điều tra

Điều tra thực trạng sử dụng ph-ơng pháp dạy học sinh học hiện nay của

giáo viên PT bằng cách phát phiếu thăm dò, trao đổi ý kiến với giáo viên, dự

giờ

7.5 Ph-ơng pháp thống kê toán học

Dùng các tham số thống kê để xử lí số liệu nghiên cứu nh-:

+ Điểm trung bình: Là tham số xác định giá trị trung bình của dãy số thống kê, đ-ợc tính theo công thức sau:

xi : Giá trị từng điểm số nhất định

n : Tổng số bài kiểm tra

+ Độ lệch tiêu chuẩn: Biểu thị mức độ phân tán của các số liệu quanh giá trị trung bình cộng

1

Cv = 0% - 10%: độ giao động nhỏ, độ tin cậy cao

Cv = 10% - 30%: Dao động trung bình

Cv= 30% - 100%: Dao động lớn, độ tin cậy nhỏ

+ Độ tin cậy (Tđ): Kiểm định độ tin cậy về sự chênh lệch của 2 giá trị

trung bình cộng của TN và ĐC bằng đại l-ợng kiểm định Td theo công thức:

n

s n

s T

DC DC TN

TN

DC TN

d

X X

2 2

ĐC: Ph-ơng sai của lớp đối chứng

nTN: Số bài kiểm tra của lớp TN

nĐC: Số bài kiểm tra của lớp ĐC Giá trị tới hạn của Td là T tra trong bảng phân phối student với

 = 0,05 và bậc tự do f = n1 + n2 - 2 Nếu |Td| ≥ T thì sự sai khác của các giá

Ch-ơng 1: Cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của đề tài

Ch-ơng 2: Xây dựng, sử dụng phiếu học tập để dạy học một số bài trong

ch-ơng: "sinh tr-ởng và phát triển", SH11 - THPT

Ch-ơng 3: Thực nghiệm s- phạm

Nội Dung Ch-ơng 1

Cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của đề tài

1.1 Cơ sở lí luận của của việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học

1.1.1 Khái niệm phiếu học tập

Với các bài học tiến hành theo ph-ơng pháp dạy học tích cực thì hoạt

động của học sinh chiếm tỉ trọng cao hơn so với hoạt động của giáo viên về mặt thời gian cũng nh- c-ờng độ làm việc Vì vậy để có đ-ợc một tiết học thành công giáo viên cần đầu t- thời gian và công sức để soạn bài Khi soạn bài theo ph-ơng pháp dạy học tích cực những dự kiến của giáo viên phải tập trung vào các hoạt động của học sinh (quan sát mẫu vật, tiến hành thí nghiệm, nghiên cứu tài liệu …) và phải hình dung cụ thể giáo viên sẽ tổ chức các hoạt

động của học sinh nh- thế nào Để tổ chức các hoạt động tích cực của học sinh ng-ời ta th-ờng dùng các phiếu hoạt động học tập gọi tắt là PHT còn gọi

là phiếu hoạt động (Activitysheet) hay phiếu làm việc (Worksheet) Đó là ph-ơng tiện để tổ chức hoạt động nhận thức của học sinh trong dạy học

Phiếu học tập là những tờ giấy rời in sẵn những công tác độc lập, đ-ợc phát cho từng học sinh, nhóm học sinh tự lực hoàn thành trong một thời gian ngắn của tiết học [6]

Mỗi phiếu học tập có thể giao cho học sinh một hoặc một vài nhiệm vụ nhận thức cụ thể nhằm dẫn dắt tới một kiến thức, tập d-ợt một kỹ năng, rèn luyện một thao tác t- duy hay thăm dò thái độ tr-ớc một vấn đề

Có thể xem PHT là ph-ơng tiện để tăng c-ờng công tác độc lập của học sinh trong dạy học bởi vì PHT là những câu hỏi định h-ớng cho học sinh tự lực tìm đến với tri thức mới hoặc bộc lộ thái độ của mình tr-ớc một vấn đề nào đó đ-ợc đặt ra trong giờ học Do đó khi hoàn thành PHT sẽ rèn luyện cho học sinh năng lực phán đoán, chủ động sáng tạo và bộc lộ rõ năng lực của bản thân

1.1.2 Các dạng phiếu học tập

Trong dạy học Sinh học th-ờng sử dụng nhiều dạng phiếu học tập khác nhau tuỳ thuộc vào mục tiêu đặt ra cũng nh- đặc điểm nội dung kiến thức

Giáo viên có thể sử dụng các PHT do các chuyên gia biên soạn hoặc giáo viên

tự biên soạn nhằm tăng c-ờng hoạt động độc lập của học sinh trong giờ học

Theo giáo s- Trần Bá Hoành có 6 dạng PHT sau:

Dạng 1: Phát triển kĩ năng quan sát

Dạng PHT này yêu cầu học sinh phải quan sát mẫu vật, mô hình, tranh vẽ

để hoàn thành nhiệm vụ nhận thức đ-ợc giao trong PHT Ch-ơng Sinh tr-ởng

và phát triển có số tranh vẽ rất nhiều, nếu phát huy đ-ợc vai trò của dạng

phiếu này hiệu quả dạy học sẽ cao hơn Để hoàn thành tốt phiếu học tập dạng

này học sinh cần có sự quan sát tinh tế, sâu sắc

VD1: Nghiên cứu SGK trang 134, quan sát hình 34.1, hoàn thành bảng sau:

Dạng PHT này h-ớng sự chú ý của học sinh vào việc nghiên cứu những

vấn đề phức tạp Học sinh phải có sự phân tích sự vật, hiện t-ợng cụ thể từ đó

áp dụng vào các tr-ờng hợp t-ơng tự

VD2: Sau khi học xong bài hoocmôn thực vật, em hãy điền nội dung thích

Với các khái niệm mang tính chất ngang hàng, t-ơng đ-ơng nhau, nội hàm, ngoại diên có một phần chồng chéo nhau có thể yêu cầu học sinh lập bảng so sánh để phân biệt những điểm khác nhau giữa các khái niệm đó

VD3: Quan sát hình 34.2, 34.3 hoàn thành bảng sau:

Dạng 4: PHT phát triển kĩ năng qui nạp, khái quát

Kiến thức ch-ơng Sinh tr-ởng và phát triển mang tính lí thuyết cao,

đ-ợc hình thành chủ yếu qua quan sát, khái quát hình vẽ và nghiên cứu sách giáo khoa do đó yêu cầu học sinh phải t- duy cao độ

VD4: Hãy nghiên cứu các ví dụ sau:

1 Trẻ sơ sinh có trọng l-ợng 3 kg, cao 60 cm Sau 2 năm có trọng l-ợng

13 kg, cao 90 cm

2 Hợp tử  Phôi  mầm cơ quan, bộ phận  cơ thể

Câu hỏi 1: Trong 2 ví dụ trên VD nào là sinh tr-ởng ? VD nào là phát triển ?

Câu hỏi 2: Nêu khái niệm sinh tr-ởng và phát triển ở động vật ? Động vật

có những kiểu phát triển nào ?

Dạng 5: Dạng PHT phát triển kĩ năng suy luận, đề xuất giả thuyết

Dạng PHT này th-ờng đ-ợc sử dụng cuối bài, cuối mục lớn Gợi ý cho học sinh xem xét một vấn đề d-ới nhiều góc độ, có thói quen suy nghĩ sâu sắc, có

óc hoài nghi khoa học Từ đó học sinh nắm đ-ợc kiến thức một cách tích cực

và phát triển đ-ợc t- duy suy luận, các vấn đề mâu thuẫn đề ra trong học tập cũng nh- trong đời sống

VD5: Để củng cố lại kiến thức bài 37 sử dụng PHT:

Nội dung so sánh Sinh tr-ởng sơ cấp Sinh tr-ởng thứ cấp

Định nghĩa

Nguồn gốc

Loại cây

Kết quả

Hãy giải thích các hiện t-ợng sau:

1 Tại sao ở côn trùng: b-ớm, ruồi…lại chia thành các giai đoạn: trứng, ấu trùng, nhộng và b-ớm tr-ởng thành ?

2 Theo em trong trồng trọt nên diệt sâu ở giai đoạn nào? Vì sao ?

3 Tại sao sâu b-ớm phá hoại mùa màng rất ghê gớm, trong khi đó b-ớm tr-ởng thành không gây hại cho cây trồng ?

Dạng 6: Dạng PHT vận dụng kiến thức đã học

Các câu hỏi đặt ra trong PHT càng gần gũi với thực tiễn càng thu hút

đ-ợc sự chú ý, kích thích trí tò mò của học sinh để đi tìm lời giải đáp thích

hợp

VD6: Dùng mũi tên nối hoocmôn với tác dụng của nó:

Gibêrelin Nuôi cấy mô và tế bào động vật

1.1.3 Cấu trúc của phiếu học tập

* Thành phần cấu tạo của PHT

Về giá trị dạy học thì PHT h-ớng dẫn học sinh thực hiện trình tự các thao

tác để tìm ra kết quả học tập Do đó thành phần cấu tạo của PHT gồm :

- Phần đầu hay câu dẫn đặt vấn đề: Phần này h-ớng dẫn học sinh thu thập thông tin từ những nguồn nào: có thể từ SGK, tranh ảnh, mẫu vật…

- Phần hoạt động hay các công việc thực hiện

- Thời gian hoàn thành: Mỗi PHT cần quy định thời gian hoàn thành nhất

định Tuỳ l-ợng nội dung kiến thức cần hoàn thành ở PHT mà đề ra thời gian

- Đáp án (phần riêng): Do giáo viên chuẩn bị d-ới hình thức là tờ nguồn

* Yêu cầu s- phạm của PHT

PHT cần phải đạt các yêu cầu s- phạm sau đây:

- Phải thực sự là ph-ơng tiện để hình thành kiến thức, kĩ năng

- Phải thực sự là ph-ơng tiện giúp học sinh tự lực trong học tập phát huy

1.1.4 Vai trò của việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học

PHT không chỉ là ph-ơng tiện cụ thể hoá công việc tới từng học sinh trong lớp, giúp các em không bị thụ động khi ngồi nghe giáo viên chỉ dẫn, thuyết trình và làm theo có tính bắt ch-ớc…mà nó là ph-ơng tiện giúp cho giáo viên theo dõi, nắm bắt đ-ợc tình hình học tập của từng học sinh trong lớp

để có thể đôn đốc, uốn nắn, động viên kịp thời những sáng kiến nảy sinh trong học tập, tạo động lực thúc đẩy hứng thú học tập ở các em

Sử dụng PHT giải quyết đ-ợc khó khăn hiện nay là: Trong lớp, học sinh

đông nên trong mỗi giờ học chỉ có một tỷ lệ rất ít học sinh đ-ợc phát biểu ý kiến xây dựng bài, còn phần lớn là ngồi nghe và ghi chép thụ động, học sinh

đang học, suy nghĩ gì, làm gì trong giờ học giáo viên cũng không biết Nh- vậy, sử dụng PHT buộc hầu hết học sinh phải tự lực suy nghĩ và làm việc tích cực trong giờ học, trên cơ sở đó tạo đ-ợc yếu tố tâm lý, tâm trạng tích cực hoạt động Mặt khác nó là ph-ơng tiện dạy học rất đắc lực giúp giáo viên có thể nắm đ-ợc thực tiễn dạy học của mình để kịp thời khắc phục thiếu sót có thể xảy ra trong mọi khâu của một giờ lên lớp

1.2 Cơ sở thực tiễn của ph-ơng pháp dạy học sử dụng phiếu học tập

1.2.1 Tình hình nghiên cứu việc sử dụng phiếu học tập trong dạy học

Hiện nay, n-ớc ta cũng nh- các n-ớc trên thế giới đều tiến hành cải cách giáo dục mà trọng tâm là đổi mới ph-ơng pháp dạy học Hệ thống các ph-ơng pháp dạy học đ-ợc nhiều nhà giáo dục quan tâm là các ph-ơng pháp dạy học tích cực

Từ năm 1980 lại đây, n-ớc ta có nhiều công trình nghiên cứu về các ph-ơng pháp dạy học tích cực đ-ợc thực nghiệm ở các môn học, cấp học đã xác định đ-ợc hiệu quả và tính khả thi

Sử dụng phiếu học tập là một trong các ph-ơng pháp dạy học tích cực, mang lại hiệu quả khá cao trong dạy học ở n-ớc ta đã có một số công trình nghiên cứu về ph-ơng pháp này nh-:

Trên thông tin khoa học giáo dục số 45/1994, Nguyễn Thị Dung có công trình nghiên cứu khái quát về "Phiếu học tập - Ph-ơng pháp dạy học có sử dụng phiếu học tập"

Nguyễn Thị Thuỳ Linh với luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục nghiên cứu về đề tài "Sử dụng phiếu hoạt động học tập trong dạy học ch-ơng 6, Sinh học 7 - THCS nhằm phát triển ở học sinh khả năng hệ thống hoá kiến thức" Tác giả Nguyễn Thị Thanh Chung đã xây dựng và sử dụng phiếu học tập để dạy học các khái niệm trong ch-ơng Các quy luật di truyền Sinh học 11 - THPT Ngoài ra ở các tr-ờng đại học còn có một số công trình nghiên cứu đề cập đến vấn đề này

Nh- vậy, đã có một số công trình nghiên cứu về việc sử dụng phiếu tập học trong dạy học nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh Song việc sử dụng phiếu học tập để dạy học ch-ơng Sinh tr-ởng và phát triển Sinh học 11 - THPT (ban cơ bản) thì ch-a đ-ợc nghiên cứu nhiều

1.2.2 Thực trạng sử dụng ph-ơng pháp dạy học sinh học ở tr-ờng phổ thông

Để phục vụ cho h-ớng nghiên cứu của đề tài, chúng tôi đã tìm hiểu thực trạng sử dụng ph-ơng pháp dạy học môn Sinh học tại các tr-ờng PT bằng cách soạn thảo phiếu thăm dò ý kiến GV

Chúng tôi phát phiếu thăm dò 23 giáo viên thuộc các tr-ờng: THPT Diễn Châu 2 (Nghệ An), THPT Yên Khánh A (Ninh Bình), THPT Hoa L- A (Ninh Bình), THPT Hàm Rồng (Thanh Hoá) về tình hình sử dụng các ph-ơng pháp dạy học sinh học và thu đ-ợc kết quả ở bảng sau:

Bảng 1.1: Kết quả thăm dò việc sử dụng ph-ơng pháp dạy học Sinh học

của giáo viên

Sử dụng th-ờng xuyên

Sử dụng không th-ờng xuyên

Số l-ợng

Tỷ lệ

%

Số l-ợng

Tỷ lệ

%

Số l-ợng

Tỷ lệ

%

Số l-ợng

Từ số liệu ở bảng thống kê cho thấy:

- Các ph-ơng pháp dạy học đ-ợc nhiều GV sử dụng th-ờng xuyên là: hỏi - đáp (87%), dạy học nêu và giải quyết vấn đề (78,3%), giải thích - minh hoạ (65,2%) Các ph-ơng pháp khác đ-ợc sử dụng nh-ng còn ở mức độ không th-ờng xuyên hoặc ít sử dụng: dạy học sử dụng PHT (43,5%), dạy học sử dụng bài tập (34,8%), dạy học sơ đồ hoá (39,2%) Bên cạnh đó một số GV còn nặng về dạy học thuyết trình (mức th-ờng xuyên chiếm 34,8%) Thậm chí qua dự giờ chúng tôi thấy có GV còn cho HS chép nội dung SGK hoặc ghi phần lớn nội dung SGK lên bảng cho HS chép lại Phần lớn thời gian của tiết học thì GV thuyết trình, học sinh chỉ chú ý ghi chép mà không có cơ hội tham gia đóng góp ý kiến

Đối chiếu với kết quả thăm dò của những năm tr-ớc cho thấy hiện nay tình hình sử dụng các ph-ơng pháp dạy học tích cực đã có nhiều tiến triển cụ thể tỷ lệ GV sử dụng ở mức th-ờng xuyên các ph-ơng pháp tích cực nh-: hỏi

đáp (87%), dạy học nêu và giải quyết vấn đề (78,3%), giải thích minh hoạ (65,2%) Tuy nhiên ph-ơng pháp dạy học sử dụng PHT ch-a đ-ợc sử dụng nhiều Cụ thể có 17,4% GV không sử dụng và 43,5% GV ít sử dụng ph-ơng pháp này

Trao đổi với các GV ít sử dụng, không sử dụng PHT trong dạy học, chúng tôi rút ra một số nguyên nhân sau:

- GV ch-a hứng thú với ph-ơng pháp này vì để chuẩn bị cho một tiết học

GV cần đầu t- nhiều thời gian, công sức, kinh phí cho khâu chuẩn bị bài, đặc biệt là việc chuẩn bị các phiếu học tập, tờ nguồn kiến thức

- Khi sử dụng phiếu học tập tốn nhiều thời gian để tiến hành đầy đủ các b-ớc lên lớp nh-ng thời gian của một tiết học là có hạn nên GV lo ngại "cháy giáo án"

- N-ớc ta, số l-ợng HS trong một lớp quá đông (đa số 45 - 58 HS/1 lớp) gây khó khăn cho GV khi điều khiển lớp và không phát huy đ-ợc tối đa vai trò của các phiếu học tập

- Ngoài ra còn có một số trở ngại về mặt tâm lý của GV nh-: bất cứ sự

đổi mới nào cũng chứa đựng những rủi ro do ch-a đ-ợc chuẩn bị đầy đủ về lý luận và kỹ năng áp dụng các ph-ơng pháp dạy học mới Lo ngại khi áp dụng ph-ơng pháp mới có thể không thành công bằng ph-ơng pháp thuyết giảng truyền thống, đặc biệt là giai đoạn bắt đầu đổi mới Về t- duy có ng-ời cho rằng không cần đổi mới gì mình vẫn sống yên ổn, vị trí công tác vẫn không thay đổi, mình đã trong biên chế Nhà n-ớc cứ "trung bình chủ nghĩa" là yên trí làm việc đến lúc về h-u

Kết luận:

- Hiện nay đa số các GV đã đổi mới ph-ơng pháp dạy học, tuy nhiên

phong trào đổi mới dạy học ch-a đồng đều ở mọi lớp học, mọi giáo viên Nó mới chỉ dừng lại ở bề nổi của hình thức mà ch-a đi vào chiều sâu của chất l-ợng, ch-a th-ờng xuyên và liên tục

- Sử dụng PHT trong dạy học là một ph-ơng pháp dạy học mới nh-ng ch-a đ-ợc sử dụng rộng rãi Để nâng cao hiệu quả của ph-ơng pháp này cần

có nhiều công trình nghiên cứu, xây dựng và vận dụng PHT vào dạy học Sinh học Theo h-ớng này việc nghiên cứu đề tài của chúng tôi là hoàn toàn thiết thực

1.2.3 Nội dung ch-ơng trình ch-ơng Sinh tr-ởng và phát triển

Nội dung ch-ơng Sinh tr-ởng và phát triển đ-ợc xây dựng trên sự kế thừa kiến thức sinh tr-ởng và phát triển của vi sinh vật mà học sinh đã đ-ợc tìm hiểu ở lớp 10 Đây là hệ quả của ch-ơng Trao đổi chất và năng l-ợng, nhờ có quá trình trao đổi chất mà cơ thể tích luỹ đ-ợc vật chất, làm tăng khối l-ợng

và kích th-ớc đến một mức độ nào đó sẽ phân hoá thành các cơ quan mới, thực hiện những chức năng mới Đây chính là quá trình sinh tr-ởng và phát triển

Ch-ơng này đề cập tới những vấn đề bản chất về quá trình sinh tr-ởng và phát triển của thực vật và động vật Quá trình sinh tr-ởng và phát triển là những quá trình sinh lí phức tạp, liên quan mật thiết với nhau, sinh tr-ởng gắn liền với phát triển và phát triển trên cơ sở của sinh tr-ởng Theo Gwzimxki:

"Sinh tr-ởng là sự biểu hiện, là sự tăng kích th-ớc, khối l-ợng của sinh vật cả hiện t-ợng tạo hình có nghĩa là liên quan đến các yếu tố cấu trúc của cơ thể, xuất hiện những cơ quan mới và sự phân hoá của chúng Còn phát triển là sự biến đổi nội tại của sinh vật trong từng giai đoạn của sinh vật, không những về hình thái mà cả chức năng sinh hoá, sinh lí" Quá trình này chịu sự chi phối của nhiều nhân tố : nhân tố di truyền, hoocmôn, thức ăn, ánh sáng, nhiệt độ… Ch-ơng "Sinh tr-ởng và phát triển" đ-ợc chia thành 2 phần, gồm 7 bài (6 bài lí thuyết, 1 bài thực hành):

Phần A Sinh tr-ởng và phát triển ở thực vật

Phần B Sinh tr-ởng và phát triển ở động vật

ở thực vật cũng nh- động vật quá trình sinh tr-ởng và phát triển đều

đựơc đề cập một cách logic từ khái niệm, quá trình, ảnh h-ởng của các nhân

tố bên trong, bên ngoài, ứng dụng

Với mỗi thành phần kiến thức cần có ph-ơng pháp, ph-ơng tiện dạy học phù hợp nhằm nâng cao chất l-ợng lĩnh hội tri thức Một trong những loại ph-ơng tiện phù hợp ở đây là hệ thống các phiếu học tập

Ch-ơng 2

Xây dựng, sử dụng phiếu học tập để dạy học một số bài trong

ch-ơng "Sinh tr-ởng và Phát triển" SH11- THPT

2.1 Phân tích nội dung ch-ơng Sinh tr-ởng và phát triển

2.1.1 Mục tiêu ch-ơng

- Mục tiêu kiến thức

Sau khi học xong ch-ơng này học sinh phải :

+ Trình bày đ-ợc cơ sở chung về tế bào học của quá trình sinh tr-ởng, phát triển của thực vật, động vật

+ Phân biệt đ-ợc sự khác nhau cơ bản trong quá trình sinh tr-ởng, phát triển của động vật so với thực vật

+ Trình bày đ-ợc sự ảnh h-ởng của các nhân tố bên ngoài, bên trong đến sinh tr-ởng, phát triển của thực vật, động vật

+ Trình bày đ-ợc mối quan hệ giữa sinh tr-ởng và phát triển

+ ứng dụng đ-ợc các kiến thức đã học vào thực tiễn sản xuất, điều chỉnh tốc độ sinh tr-ởng, phát triển của vật nuôi, cây trồng nhằm tăng năng suất, cải thiện phẩm chất của giống và chăm sóc sức khoẻ con ng-ời

- Mục tiêu kĩ năng

Học xong ch-ơng này học sinh rèn luyện đ-ợc các kĩ năng sau:

+ Kỹ năng thực hành: Tiếp tục phát triển kĩ năng quan sát, đánh giá, nhận xét khi xem phim về sinh tr-ởng, phát triển ở động vật

+ Kỹ năng t- duy: Tiếp tục phát triển kĩ năng t- duy thực nghiệm, quy nạp, chú trọng phát triển t- duy lý luận nh- phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát hoá…đặc biệt là kĩ năng nhận biết, nêu và giải quyết vấn đề nảy sinh trong học tập và trong thực tiễn cuộc sống

+ Kỹ năng học tập: Phát triển kĩ năng học tập, đặc biệt là tự học, biết thu thập, xử lí thông tin, quan sát phân tích tranh vẽ…

+ Kỹ năng làm việc cá nhân, làm việc theo nhóm…

- Mục tiêu về thái độ

+ Bồi d-ỡng qui luật thống nhất: Mối quan hệ biện chứng giữa sinh tr-ởng và phát triển Củng cố niềm tin vào khả năng của khoa học hiện đại trong việc nhận thức bản chất và tính qui luật của các hiện t-ợng sinh học + Quan điểm biện chứng về vận động và phát triển

+ Có ý thức vận dụng các tri thức, kĩ năng học đ-ợc vào cuộc sống, lao

động và học tập Thấy đ-ợc mối quan hệ thiên nhiên và con ng-ời, sức mạnh của khoa học kĩ thuật Xây dựng ý thức tự giác và thói quen bảo vệ thiên nhiên, bảo vệ môi tr-ờng sống…

2.1.2 Phân tích cấu trúc và nội dung ch-ơng Sinh tr-ởng và phát triển

Phân tích logic cấu trúc, nội dung ch-ơng trình dạy học là cơ sở quan trọng cho việc thiết kế và sử dụng các phiếu học tập để tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh Việc phân tích logic cấu trúc nội dung dạy học cần đi

đôi với việc cập nhật hoá và chính xác hoá kiến thức, đặc biệt chú ý tính kế thừa và phát triển hệ thống khái niệm qua mỗi bài, mỗi ch-ơng Cấu trúc ch-ơng Sinh tr-ởng và phát triển đ-ợc biên soạn thể hiện tính logic chặt chẽ

- Logic thể hiện ở sự sắp xếp các bài

Ch-ơng này gồm 7 bài, chia thành 2 phần:

Phần A: Sinh tr-ởng và phát triển ở thực vật

Tên bài Kiến thức cơ bản

Bài 34: Sinh tr-ởng ở thực vật - Khái niệm sinh tr-ởng ở thực vật

- Mô phân sinh, sinh tr-ởng sơ cấp, sinh tr-ởng thứ cấp

- Các nhân tố ảnh h-ởng đến sinh tr-ởng Bài 35: Hoocmôn thực vật - Khái niệm hoocmôn thực vật

hoa - Nhân tố chi phối sự ra hoa

- Mối quan hệ sinh tr-ởng và phát triển

- ứng dụng kiến thức sinh tr-ởng và phát triển

Phần B: Sinh tr-ởng và Phát triển ở động vật

Bài 37: Sinh tr-ởng và phát triển ở động vật - Khái niệm sinh tr-ởng và phát triển

ở động vật

- Phát triển không qua biến thái

- Phát triển qua biến thái: Biến thái hoàn toàn và biến thái không hoàn toàn

Bài 40: Thực hành Xem phim sinh tr-ởng và phát triển ở

động vật

Sự sắp xếp các bài các thể hiện mối liên hệ logic với nhau, kiến thức bài tr-ớc là cơ sở, nền tảng để hình thành kiến thức mới ở các bài sau Khi mối liên hệ này bị vi phạm thì việc tiếp thu tri thức gặp rất nhiều khó khăn vì muốn nghiên cứu cái ch-a biết cần gắn nó vào cái đã biết

- Logic về mặt kiến thức

Hệ thống kiến thức ch-ơng Sinh tr-ởng và phát triển trình bày theo một trình tự từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp, từ tổng hợp sơ bộ qua quá trình so sánh để cuối cùng khái quát ở mức cao hơn Các sự vật, hiện t-ợng,

quá trình không xem xét riêng lẻ, cục bộ mà đặt trong mối liên hệ với nhau, đi

từ kiến thức cơ sở đến kiến thức chuyên ngành Các khái niệm đ-ợc nhắc lại trong tình huống mới khơi dậy tính tò mò, hứng thú học tập của học sinh Tạo

điều kiện để học sinh nắm vững và phát triển các khái niệm sau này

Vd: ở lớp 10, học sinh đã đ-ợc tìm hiểu khái niệm sinh tr-ởng ở vi sinh vật Tiếp đến ở lớp 11, các khái niệm này đ-ợc nhắc lại trên đối t-ợng khác

đó là thực vật, động vật

Thành phần kiến thức đ-ợc trình bày theo trình tự nh- sau:

+ Kiến thức về cấu tạo tổ chức sống: Là kiến thức làm cơ sở để hiểu bản chất của các quá trình sống

+ Kiến thức đại c-ơng về quá trình, quy luật: Thông qua các mạch nội dung để thấy đ-ợc nguyên nhân, chiều h-ớng, ph-ơng thức hoạt động của các quá trình Thấy đ-ợc sự thống nhất giữa cấu trúc và chức năng, mối quan hệ mật thiết giữa cơ thể và môi tr-ờng

+ Kiến thức ứng dụng vào thực tiễn sản xuất: Nắm vững kiến thức lý thuyết cơ bản là cơ sở để hiểu các biện pháp kĩ thuật nhằm nâng cao năng suất vật nuôi, cây trồng, bảo vệ môi tr-ờng, góp phần nâng cao chất l-ợng cuộc sống con ng-ời

VD: Sau khi tìm hiểu về đặc điểm cấu tạo và chức năng của các loại mô phân sinh thì học sinh mới hiểu đ-ợc bản chất của quá trình sinh tr-ởng sơ cấp và sinh tr-ởng thứ cấp ở thực vật Trên cơ sở đó ứng dụng những kiến thức này vào cuộc sống nh- tính tuổi của cây để đề ra kế hoạch khai thác gỗ hợp lí Trong từng bài cụ thể logic kiến thức thể hiện đổi mới ph-ơng pháp dạy học một cách sâu sắc Bố cục bài học h-ớng vào hoạt động tích cực, chủ động của học sinh Nh- mở đầu bài, mục hoặc cuối bài, mục là các câu lệnh yêu cầu học sinh phải giải quyết Đặt học sinh vào tình huống có vấn đề yêu cầu học sinh phải t- duy Đặc biệt ở ch-ơng này có sự tăng c-ờng kênh hình, tranh, ảnh màu minh hoạ giúp học sinh dễ nắm kiến thức hơn là tập trung vào việc mô tả, diễn giải các khái niệm…

Logic kiến thức thể hiện sự kết hợp giữa hệ thống hàng ngang và hệ thống hàng dọc giúp học sinh dễ tiếp nhận kiến thức và dễ nghiên cứu hơn + Hệ thống hàng ngang: Giống nh- các ch-ơng khác trong ch-ơng trình Sinh học 11, ch-ơng Sinh tr-ởng và phát triển nghiên cứu bản chất quá trình sinh tr-ởng và phát triển riêng cho từng giới động vật và thực vật

+ Hệ thống hàng dọc: Kiến thức đ-ợc xây dựng trên quan điểm tiến hoá

giúp học sinh thấy đ-ợc các chiều h-ớng tiến hoá của sinh giới cấu tạo cơ thể ngày càng phức tạp, tổ chức ngày càng cao, thích nghi ngày càng hợp lí

2.1.3 Thành phần kiến thức đặc tr-ng

Qua phân tích cấu trúc, nội dung của ch-ơng "Sinh tr-ởng và phát triển"

ta thấy có các thành phần kiến thức sau:

2.1.3.1 Kiến thức khái niệm

Khái niệm là những kiến thức khái quát về những dấu hiệu, thuộc tính chung nhất của từng nhóm sự vật, hiện t-ợng, quá trình cùng loại và những mối quan hệ bản chất tất yếu của sự vật hiện t-ợng, quá trình khác nhau Trong ch-ơng này có các khái niệm sau:

Bài 34: Sinh tr-ởng ở thực vật, mô phân sinh, sinh tr-ởng sơ cấp, sinh tr-ởng thứ cấp…

Bài 35: Khái niệm hoocmon thực vật…

Bài 36: Khái niệm phát triển ở thực vật, hoocmon ra hoa, xen kẽ thế hệ, thể giao tử, thể bào tử…

Bài 37: Khái niệm sinh tr-ởng, phát triển ở động vật, biến thái, phát triển qua biến thái, phát triển không qua biến thái…

Kiến thức khái niệm trong ch-ơng này chủ yếu là các khái niệm đại c-ơng, phản ánh dấu hiệu chung về cấu trúc sống, các hiện t-ợng sống, quá trình sống cũng nh- mối quan hệ giữa cấu tạo và chức năng

2.1.3.2 Kiến thức qui luật

Đây là những kiến thức phản ánh chiều h-ớng hoàn thiện dần về các mặt Quá trình sinh tr-ởng và phát triển cũng tuân theo quy luật:

- Sự sinh tr-ởng và phát triển của sinh vật trải qua nhiều giai đoạn, mỗi giai đoạn có đặc điểm riêng, giai đoạn tr-ớc là cơ sở của giai đoạn sau, không

bỏ qua giai đoạn nào, không thể đảo ng-ợc

- ở thực vật: Sinh tr-ởng diễn ra liên tục, suốt đời cá thể

- ở động vật: Đa số các loài sự sinh tr-ởng chỉ diễn ra đến giai đoạn nào

đó rồi dừng lại Quá trình sinh tr-ởng diễn ra không đều giữa các giai đoạn phát triển và các cơ quan khác nhau

2.1.3.3 Kiến thức về quá trình sinh học

Quá trình sinh học là những kiến thức phản ánh diễn biến của hiện t-ợng sinh học theo trình tự từ điểm bắt đầu đến điểm kết thúc Kết quả là từ những chất tham gia qua quá trình biến đổi thành những chất trung gian và cho sản phẩm cuối cùng

ở ch-ơng này có thể chia kiến thức quá trình sinh học thành 2 loại:

- Quá trình hình thành cấu trúc sống nh-: Quá trình hình thành cơ quan sinh d-ỡng, cơ quan sinh sản, cơ quan cảm ứng…

- Quá trình hoạt động sống: Quá trình sinh tr-ởng, phát triển: từ hợp tử

đến cơ thể tr-ởng thành, rồi cho giao tử mới tăng khối l-ợng, kích th-ớc…

2.1.3.4 Kiến thức ứng dụng

Là những kiến thức cơ bản sẽ vận dụng vào đời sống, sản xuất đ-ợc thể hiện qua từng nội dung, từng bài học trong ch-ơng Đây là ch-ơng có khối l-ợng kiến thức ứng dụng vào sản xuất trồng trọt, chăn nuôi rất lớn

- Xác định đúng thời vụ nuôi trồng, xác định thời điểm thu hoạch phù hợp đối với cây trồng, vật nuôi dựa trên đặc điểm sinh tr-ởng, phát triển của sinh vật và điều kiện sống của chúng

- Nắm đ-ợc các giai đoạn và sự ảnh h-ởng của các nhân tố đến quá trình sinh tr-ởng và phát triển của sinh vật để đề ra chế độ chăm sóc hợp lý nhằm nâng cao năng suất vật nuôi, cây trồng, bảo vệ môi tr-ờng…

2.2 Xây dựng và sử dụng phiếu học tập để dạy học một số bài trong ch-ơng: Sinh tr-ởng và phát triển SH11 - THPT (Ban cơ bản)

2.2.1 Xây dựng phiếu học tập

2.2.1.1 Quy trình thiết kế phiếu học tập

Qui trình thiết kế đ-ợc hiểu là trình tự các thao tác để tạo ra sản phẩm là PHT Qui trình thiết kế phiếu học tập gồm các b-ớc sau:

B-ớc 1 Phân tích nội dung dạy học

B-ớc 2 Xác định mục tiêu dạy học

B-ớc 3 Chuyển nội dung kiến thức thành điều cho biết và điều cần tìm B-ớc 4 Diễn đạt điều đã biết và điều cần tìm vào PHT

B-ớc 5 Xây dựng đáp án và thời gian hoàn thành

B-ớc 6 Hoàn thiện và viết PHT chính thức

Giải thích qui trình:

B-ớc 1: Phân tích nội dung dạy học

Trong từng bài học cụ thể, tiến hành lập dàn ý theo cấu trúc dạng sơ đồ cành, cấu trúc hợp lí sẽ thuận lợi cho việc thiết kế PHT Dàn bài là tổ hợp các

đề mục chứa đựng những ý cơ bản của bài học Mỗi đề mục chứa đựng một nội dung và có giới hạn t-ơng đối với các đề mục khác

Lập dàn ý cho bài học cần xác định mối quan hệ giữa các mục với nhau, giữa mục lớn với các mục nhỏ Thiết lập mối quan hệ giữa các ý chính, rồi tiếp tục phân chia nội dung ra từng ý nhỏ, thành các đơn vị kiến thức làm cơ

sở để xây dựng câu hỏi cho PHT Bên cạnh đó cần xác định nội dung cơ bản, trọng tâm của bài, đây là tiêu điểm để xác định mục tiêu dạy học và giúp cho việc đánh giá kết quả của học sinh sau này Nắm vững logic nội dung, cấu trúc của ch-ơng, bài giáo viên mới chủ động lựa chọn nội dung và xây dựng

hệ thống PHT có khả năng thực hiện đ-ợc mục tiêu dạy học

B-ớc 2: Xác định mục tiêu dạy học

Xác định mục tiêu là việc làm cần thiết có tính chiến l-ợc trong khi tiến hành một tiết dạy Theo quan điểm "Dạy học lấy học sinh làm trung tâm", phát huy vai trò chủ thể tích cực chủ động của ng-ời học thì mục tiêu đề ra là cho học sinh, do học sinh thực hiện Giáo viên phải hình dung đ-ợc sau một bài, một ch-ơng học sinh phải nắm đ-ợc những kiến thức, kĩ năng gì, hình thành những thái độ gì …

Theo Magen (1975) Khi xác định mục tiêu cần quan tâm 3 thành phần sau:

- Nêu rõ hành động mà học sinh cần phải thực hiện Phần này chứa một

động từ chỉ cái đích học sinh phải đạt đ-ợc

- Xác định những điều kiện học sinh cần phải thực hiện hành động

- Tiêu chí đánh giá mức độ đạt mục tiêu

Theo Gronlund (1985), khi xác định mục tiêu cần dựa vào 5 tiêu chí sau:

- Mục tiêu phải định rõ mức độ hoàn thành công việc của học sinh, nghĩa

là cần chỉ rõ học xong bài này học sinh phải đạt đ-ợc cái gì, chứ không phải

là trong bài này giáo viên phải làm gì?

- Mục tiêu phải nói rõ đầu ra của bài học chứ không phải là tiến trình của bài học

- Mục tiêu không đơn thuần là chủ đề của bài học mà là cái đích bài học cần đạt tới

- Mỗi mục tiêu chỉ phản ánh một đầu ra để thuận tiện cho việc đánh giá kết quả bài học Nếu bài học có nhiều mục tiêu thì nên trình bày riêng từng mục tiêu với mức độ phải đạt về mỗi mục tiêu đó

- Mỗi đầu ra của mục tiêu nên đ-ợc diễn đạt bằng một động từ đ-ợc lựa chọn để xác định rõ mức độ học sinh phải đạt đ-ợc bằng hành động Những

động từ nh- nắm đ-ợc, hiểu đ-ợc th-ờng thích hợp cho những mục tiêu chung Để xác định mục tiêu cụ thể cần dùng các động từ nh- phân tích, so sánh, chứng minh, áp dụng, quan sát…

B-ớc 3: Chuyển nội dung kiến thức thành điều cho biết và điều cần tìm

Sau khi xác định nội dung kiến thức và mục tiêu dạy học Giáo viên chuyển nội dung kiến thức thành 2 phần sau:

- Điều cho biết: Chính là phần dẫn, yêu cầu để học sinh thu thập nguồn thông tin Có thể là yêu cầu học sinh nghiên cứu SGK, quan sát tranh vẽ, mẫu thí nghiệm, một phần kiến thức liên quan đến thực tiễn hoặc từ kinh nghiệm bản thân…

Điều cần tìm: Chính là l-ợng kiến thức mà học sinh cần phải điền vào PHT để hoàn thành nhiệm vụ nhận thức

B-ớc 4: Diễn đạt điều đã biết và điều cần tìm vào PHT

Khi diễn đạt nội dung vào PHT, đòi hỏi ng-ời xây dựng PHT phải nắm vững cú pháp, sử dụng các từ ngữ chính xác và khoa học sao cho ng-ời đọc hiểu đ-ợc đúng những yêu cầu đề ra

B-ớc 5: Xây dựng đáp án và thời gian hoàn thành

- Xây dựng đáp án

Ngoài kiến thức sách giáo khoa, giáo viên cần cập nhật, chính xác hoá những nội dung kiến thức liên quan đến bài học mà SGK không có điều kiện trình bày đầy đủ để xây dựng đ-ợc đáp án chính xác Đáp án đ-ợc trình bày d-ới hình thức là tờ nguồn kiến thức

Chuẩn bị tờ nguồn

Tờ nguồn là nơi chứa đựng các tri thức khoa học mà học sinh cần phải chiếm lĩnh đ-ợc sau khi hoàn thành phiếu học tập Tờ nguồn có tác dụng nh- một kết luận khoa học cuối cùng giúp học sinh so sánh, đối chiếu, bổ sung hoàn thiện sản phẩm ban đầu của mình Học sinh có nhiệm vụ ghi lại nội dung đó vào vở Khi chuẩn bị tờ nguồn GV cần l-u ý:

+ Bám sát nhiệm vụ đã đ-ợc đặt ra trong phiếu học tập

+ Nội dung tờ nguồn phải đảm bảo sự chính xác của tri thức khoa học + Ngôn ngữ rõ ràng, chính xác, dễ hiểu và ngắn gọn

+ Trong một bài sử dụng nhiều PHT thì cũng phải xây dựng số l-ợng tờ nguồn t-ơng ứng để thuận tiện khi sử dụng

- Thời gian hoàn thành phụ thuộc vào các yếu tố sau:

+ L-ợng kiến thức mà PHT yêu cầu

+ Phân phối ch-ơng trình của tiết học

B-ớc 6: Hoàn thành và viết phiếu chính thức

Tuỳ thuộc vào đặc điểm nội dung, mục tiêu bài học mà PHT có thể

đ-ợc thiết kế d-ới các dạng sau: PHT dạng bản, PHT dạng sơ đồ, PHT dạng câu hỏi, bài tập…

2.2.1.2 Những vấn đề cần chú ý khi xây dựng phiếu học tập

- Mục đích rõ ràng, khối l-ợng công việc vừa phải, thời gian phù hợp để

đa số học sinh hoàn thành đ-ợc

- Xác định rõ cơ sở vật chất cần có để hoàn thành PHT nh-: hình vẽ, sgk, dụng cụ trực quan…

- Nội dung ngắn gọn, diễn đạt chính xác

- Mỗi PHT phải có phần chỉ dẫn nhiệm vụ rõ ràng, phải có khoảng trống thích hợp để học sinh điền công việc phải làm

- Nếu bài học mà sử dụng nhiều PHT nên đánh số thứ tự để tiện sử dụng

2.2.1.3 Hệ thống các phiếu học tập đ-ợc xây dựng để dạy học một số bài trong ch-ơng sinh tr-ởng và phát triển (Bài 34, 35, 37, 38)

Do điều kiện thời gian có hạn và phân phối ch-ơng trình chúng tôi chỉ xây dựng đ-ợc một số PHT để dạy học trong khâu hình thành khái niệm mới

ở 4 bài 34, 35, 37, 38 trong ch-ơng Sinh tr-ởng và phát triển Trong đó có 7 phiếu (VD 2, 5, 6, 7, 12, 13, 14) do các chuyên gia biên soạn đ-ợc tổng hợp từ tài liệu Thiết kế bài giảng sinh học 11 – Nguyễn Thị Nghĩa chủ biên, 7 phiếu (VD 1, 3, 4, 8, 9, 10, 11) do tác giả biên soạn và chỉnh sửa lại trên cơ sở các góp ý của các giáo viên trực tiếp giảng dạy ở tr-ờng PT

VD1: Mục tiêu: Hình thành khái niệm các loại mô phân sinh

Yêu cầu: Nghiên cứu SGK trang 134 và quan sát hình 34.1, hoàn thành bảng sau:

Yêu cầu: Quan sát hình 34.2, 34.3 hoàn thành bảng sau:

(Thời gian hoàn thành: 7 phút) VD3: Mục tiêu: Trình bày các nhân tố ảnh h-ởng đến sinh tr-ởng ở thực vật

Yêu cầu: Nghiên cứu SGK trang 137 hoàn thành bảng sau:

Yêu cầu: Nghiên cứu mục I, SGK trang 139 trả lời các câu hỏi sau:

Câu hỏi 1: Hooc môn thực vật là gì ?

Câu hỏi 2: Hooc môn thực vật có những đặc điểm chung gì ?

(Thời gian hoàn thành: 4 phút)

Nội dung so sánh Sinh tr-ởng sơ cấp Sinh tr-ởng thứ cấp

Định nghĩa

Nguồn gốc

Loại cây

Kết quả

VD5: Mục tiêu: Hình thành khái niệm các hoocmôn kích thích

Yêu cầu: Quan sát tranh 35.1; 35.2; 35.3, nghiên cứu SGK trang 139, 140 hoàn thành bảng sau:

Hoocmôn Nơi hình thành Tác dụng sinh lí

Auxin (IAA)

Gibêrelin (GA)

Xitôkinin

(Thời gian hoàn thành: 8 phút)

VD6: Mục tiêu: Hình thành khái niệm các hoocmôn ức chế

Yêu cầu: Quan sát hình 34.4 và nghiên cứu SGK trang 141, hoàn thành nội dung vào bảng sau:

Êtilen

Axit Abxixic (AAB)

(Thời gian hoàn thành: 5 phút)

VD7: Mục tiêu: Củng cố về các hoocmôn thực vật và tác dụng của chúng Yêu cầu: Dùng mũi tên nối hoocmôn với tác dụng của nó:

Auxin Thúc quả chín, tạo quả trái vụ

Gibêrelin Nuôi cấy mô và tế bào động vật

Xitôkinin Phá ngủ cho củ khoai tây

Êtilen Kích thích ra rễ cành giâm

Axit abxixic Làm rụng lá cây

(Thời gian hoàn thành: 3 phút)

VD8: Mục tiêu: Củng cố về các hoocmôn thực vật

Yêu cầu: Sau khi học xong bài: Hoocmôn thực vật, em hãy điền nội dung thích hợp vào dấu ?

?

1 Trẻ sơ sinh có trọng l-ợng 3 kg, cao 60 cm Sau 2 năm có trọng l-ợng

13 kg, cao 90 cm

2 Hợp tử  Phôi  mầm cơ quan, bộ phận  cơ thể

Câu hỏi 1: Trong 2 ví dụ trên VD nào là sinh tr-ởng ? VD nào là phát triển ?

Câu hỏi 2: Nêu khái niệm sinh tr-ởng và phát triển ở động vật? Động vật

có những kiểu phát triển nào ?

(Thời gian hoàn thành: 5 phút) VD10: Mục tiêu: Mở rộng kiến thức về phát triển qua biến thái hoàn toàn Yêu cầu: Hãy giải thích các hiện t-ợng sau:

1 Tại sao ở côn trùng: b-ớm, ruồi…lại chia thành các giai đoạn trứng, ấu trùng, nhộng và b-ớm tr-ởng thành ?

2 Theo em trong trồng trọt nên diệt sâu ở giai đoạn nào ? Vì sao ?

3 Tại sao sâu b-ớm phá hoại mùa màng rất ghê gớm trong khi đó b-ớm tr-ởng thành không gây hại cho cây trồng ?

(Thời gian hoàn thành: 7 phút) VD11: Mục tiêu: Hình thành khái niệm phát triển không qua biến thái và phát triển qua biến thái (biến thái hoàn toàn, biến thái không hoàn toàn)

Yêu cầu: Nghiên cứu SGK, trang 147150, quan sát tranh hình 37.1; 37.2; 37.3; 37.4 Hoàn thành bảng sau:

Tiêu chí Không qua biến

Yêu cầu: Nghiên cứu SGK trang 152, quan sát hình 38.1 Điền nội dung phù hợp vào bảng sau:

(Thời gian hoàn thành: 5 phút)

VD14: Mục tiêu: Hình thành khái niệm về các hoocmôn ảnh h-ởng đến sinh tr-ởng và phát triển ở động vật không x-ơng sống

Yêu cầu: Nghiên cứu hình 38.3, nghiên cứu SGK trang 153 Hoàn thành bảng sau:

Loại hoocmôn Nguồn gốc Tác dụng với sinh tr-ởng và phát triển Ecdixơn

- Định h-ớng của giáo viên

Không phải mọi kiến thức đều có thể do học sinh tự chiếm lĩnh bằng hoạt

động tích cực Dù có đủ ph-ơng tiện học tập cũng không đảm bảo mọi học sinh đều sẵn sàng chủ động tham gia các hoạt động tích cực Để giúp học sinh hoàn thành PHT đòi hỏi một số điều kiện trong đó quan trọng là ng-ời giáo viên D-ới sự chỉ đạo của giáo viên, học sinh phải dần dần hình thành những phẩm chất, năng lực thích ứng với các ph-ơng pháp dạy học tích cực hiện nay nh-: giác ngộ mục đích học tập, tự nguyện, tự giác, có ý thức trách nhiệm trong học tập

Để học sinh hoàn thành tốt PHT, giáo viên cần có những gợi ý nhỏ thông qua các câu hỏi gợi mở Tuy nhiên cần tránh sa vào những gợi ý tỉ mỉ

- Sách giáo khoa

SGK là ph-ơng tiện quan trọng của học sinh trong giờ học Hiện nay, SGK mới đã định h-ớng cách học cho học sinh, cách dạy cho giáo viên và cách đánh giá trong dạy học

SGK đ-ợc biên soạn theo h-ớng giúp học sinh tự học, tự tìm tòi khám phá kiến thức với sự trợ giúp của giáo viên Đồng thời nội dung và cách trình bày của SGK góp phần giúp học sinh học tốt hơn, yêu thích môn học hơn nh-:

+ Tăng kênh hình, tranh ảnh minh hoạ: lựa chọn các ảnh chụp sống

động, kèm theo các sơ đồ làm sáng tỏ quá trình sống…tăng tính hấp dẫn của môn học

+ Mục "Em có biết" cung cấp nhiều điều bổ ích, lí thú mà ch-ơng trình chính khoá không có điều kiện giới thiệu

+ Kiến thức liên hệ thực tiễn đ-ợc phát huy triệt để để học sinh thấy rằng kiến thức đã học thực sự có ích với bản thân, cộng đồng

+ SGK đ-ợc trình bày theo h-ớng giúp học sinh rèn luyện kĩ năng t- duy khoa học, chú trọng rèn luyện cho học sinh những kĩ năng quan sát, tiến hành thí nghiệm, phân loại, khái quát hoá, suy luận…Điều này đ-ợc thể hiện qua nhiều khía cạnh khác nhau học sinh đ-ợc giới thiệu tranh ảnh, tự mình quan sát và sau đó đ-a ra kết luận

+ SGK h-ớng dẫn học sinh xử lý thông tin bằng các câu lệnh đặt ở đầu, giữa và cuối bài Tích luỹ thông tin qua phần ghi nhớ ở cuối bài

Với kết cấu, hình thức nh- trên SGK góp phần quan trọng giúp học sinh hoàn thành PHT

- Các ph-ơng tiện trực quan

Mẫu vật, tranh ảnh, thí nghiệm…do giáo viên hoặc học sinh chuẩn bị nh-ng chủ yếu là giáo viên Muốn phát huy hiệu quả tối đa ph-ơng tiện cần

có sự gia công s- phạm của giáo viên

Ngoài các cơ sở trên, học sinh còn có thể sử dụng những kiến thức thực tiễn hoặc những kiến thức đ-ợc đúc rút từ kinh nghiệm của bản thân để hoàn thành PHT

2.2.2.2 Qui trình sử dụng phiếu học tập

- Giải thích quy trình sử dụng

B-ớc 1 : Nhận nhiệm vụ nhận thức

Giáo viên nêu lên tình huống, dẫn dắt vào vấn đề cần ngắn gọn, súc tích,

dễ hiểu, phát PHT cho từng học sinh hoặc từng nhóm học sinh

Từ PHT học sinh xác định nhiệm vụ học tập qua các yêu cầu đã có sẵn trong phiếu: đọc sgk, quan sát tranh, sơ đồ…để hoàn thành PHT bằng cách trả lời câu hỏi, nhận xét, điền vào bảng…

B-ớc 2 : Thu thập thông tin

Để thực hiện các yêu cầu đề ra trong PHT học sinh phải thu thập thông tin Nguồn thông tin có thể từ sgk, kiến thức đã học, ph-ơng tiện trực quan, kinh nghiệm bản thân…Trong quá trình học sinh thu thập thông tin giáo viên cần giúp đỡ bằng cách gợi ý qua một số câu hỏi định h-ớng

B-ớc 3: Xử lý thông tin

Từ các thông tin đã thu thập đ-ợc, học sinh, nhóm học sinh thảo luận phân tích, sắp xếp lại các thông tin và đi đến thống nhất đáp án để điền vào PHT

Giáo viên có thể yêu cầu học sinh đổi chéo phiếu cho nhau và tiếp tục bổ sung, hoàn thành phiếu lần thứ 2

B-ớc 4: Trình bày kết quả

Sau khi các cá nhân, các nhóm hoàn thành PHT, giáo viên có thể treo một số PHT lên bảng, mời đại diện nhóm trình bày ý kiến của nhóm mình Mỗi cá nhân phải tích cực, chủ động lắng nghe bạn trình bày lời giải, đối chiếu với lời giải của mình Sau đó có thể đóng góp ý kiến bổ sung

Lời giải của tập thể (tổ, nhóm, lớp) là sản phẩm đ-ợc tổng hợp từ các sản phẩm ban đầu của mỗi học sinh và đ-ợc bổ sung, điều chỉnh bằng những điều thu hoạch đ-ợc qua thảo luận của tập thể

B-ớc 5: Tự hoàn thiện kết quả vào PHT

Trong quá trình tổ chức thảo luận, học sinh có thể gặp những bế tắc, khó phân biệt đúng sai, khó đi đến kết luận khoa học hoặc lời giải ch-a hoàn thiện, giáo viên có thể xử lý các tình huống đó với t- cách là ng-ời trọng tài,

cố vấn…nh- sau: Xem xét và tổng kết báo cáo của các nhóm, nhận xét những

điểm nhất trí, ch-a nhất trí, đ-a ra kết luận đúng tức là lời giải, đáp án cho các PHT (tờ nguồn), yêu cầu học sinh hoàn chỉnh PHT

2.2.2.3. Sử dụng phiếu học tập trong khâu hình thành khái niệm mới

Phiếu học tập có thể sử dụng có hiệu quả trong các khâu của quá trình dạy học nh- hình thành khái niệm mới, củng cố, hoàn thiện kiến thức hay trong khâu kiểm tra, đánh giá Tuy nhiên trong giới hạn của đề tài chúng tôi chỉ nghiên cứu việc sử dụng PHT trong khâu hình thành khái niệm mới

Khi sử dụng PHT để hình thành khái niệm mới, tuỳ tr-ờng hợp mà có thể

áp dụng cho từng cá nhân hoặc từng nhóm học sinh Cũng có khi cả một tiết học hay một phần lớn của tiết học đ-ợc biên soạn thành một chuỗi công tác

độc lập, trình bày trên một tờ giấy rời để học sinh lần l-ợt điền vào theo định h-ớng của giáo viên

Để hình thành đ-ợc một khái niệm, qui luật sinh học mới là rất quan trọng và phức tạp do đó ng-ời giáo viên phải có nghệ thuật khi sử dụng các ph-ơng pháp, ph-ơng tiện dạy học Vậy tr-ờng hợp này PHT đ-ợc sử dụng nh- thế nào cho có hiệu quả:

- Giáo viên nên phát PHT cho HS sau khi ghi đề mục lên bảng

+ Giúp HS xác định rõ nhiệm vụ cần giải quyết đ-ợc ghi trong PHT và nên cho HS thời gian để nghiên cứu, thu thập các thông tin cần điền vào PHT Kiến thức mới th-ờng đ-ợc hình thành trên nên tảng là kiến thức HS đã

đ-ợc tiếp cận do đó GV cần có những gợi ý hoặc câu hỏi gợi mở để học sinh liên hệ, xâu chuỗi vấn đề Nếu học sinh có điều gì thắc mắc giáo viên giảng giải thêm

- Từng HS thu thập và xử lí thông tin, nếu sử dụng PHT kết hợp hoạt

động nhóm thì cho các nhóm thảo luận thống nhất ý kiến điền vào PHT

(Nếu có thời gian thì có thể đổi chéo PHT của các nhóm cho nhau, các nhóm hoàn thành lại phiếu một lần nữa)

- Báo cáo kết quả: Các nhóm trình bày kết quả của nhóm mình, nhóm khác bổ sung

- Giáo viên nhận xét, bổ sung thêm, tổng kết lại và đ-a ra đáp án

2.3 Thiết kế giáo án giảng dạy một số bài trong ch-ơng sinh tr-ởng

và phát triển

Bài 34 Sinh tr-ởng ở thực vật

I Mục tiêu dạy học

1 Mục tiêu kiến thức

Sau khi học xong bài này học sinh phải:

- Nêu đ-ợc khái niệm sinh tr-ởng ở thực vật

- Quan sát, phân tích, tổng hợp kiến thức trên tranh vẽ

- Kĩ năng phân tích, so sánh, khái quát hoá

Yªu cÇu: Nghiªn cøu SGK trang 134 vµ quan s¸t h×nh 34.1, hoµn thµnh b¶ng sau:

* Hoạt động 1: Tìm hiểu khái niệm sinh tr-ởng ở thực vật (7 phút)

- GV: Yêu cầu quan sát tranh vẽ quá trình sinh tr-ởng của cây đậu và rút

ra nhận xét về những thay đổi của cây đậu từ lúc nhú rễ đến xuất hiện 3 lá chét

- HS: cây đậu tăng lên về kích th-ớc, hoàn thiện cơ quan sinh d-ỡng (rễ thân, lá)

- GV: Sinh tr-ởng ở thực vật là gì ?

- HS: Là quá trình tăng không thuận nghịch kích th-ớc cơ thể thực vật do tăng về số l-ợng và kích th-ớc tế bào

- GV: Bổ sung: tăng số l-ợng tế bào thông qua nguyên phân, tăng kích th-ớc tế bào nhờ quá trình tổng hợp các chất trong tế bào

Khái niệm mới đ-ợc hình thành:

Sinh tr-ởng là quá trình tăng không thuận nghịch kích th-ớc cơ thể thực vật do tăng số l-ợng và kích th-ớc tế bào Tăng kích th-ớc bao gồm (Tăng chiều dài, tăng diện tích bề mặt tiếp xúc, tăng thể tích)

II) Sinh tr-ởng sơ cấp và sinh tr-ởng thứ cấp

* Hoạt đông 2: Tìm hiểu về mô phân sinh, sinh tr-ởng sơ cấp, sinh tr-ởng

thứ cấp, các nhân tố ảnh h-ởng đến sinh tr-ởng (25 phút)

1) Mô phân sinh

- GV: Từ kiến thức đã học ở lớp giới, em hãy cho biết mô là gì ?

- HS: Là tập hợp các tế bào cùng nguồn ngốc, có cấu tạo và chức năng sinh lí giống nhau

- GV: Em hãy cho biết mô phân sinh là gì ?

- HS: Là nhóm tế bào ch-a phân hóa, duy trì đ-ợc khả năng nguyên phân

- GV: Tổng hợp thành nội dung kiến thức

Mô phân sinh là nhóm tế bào ch-a phân hoá, duy trì đ-ợc khả năng nguyên phân

Các loại mô phân sinh: Mô phân sinh đỉnh, mô phân sinh bên, mô phân sinh lóng

- GV: Chia nhóm HS (8 - 10 HS/1 nhóm) Yêu cầu học sinh quan sát tranh hình 34.1, nghiên cứu SGK trang 134, hoàn thành PHT số1

- HS: Cá nhân nghiên cứu các vấn đề: tên các mô phân sinh, vị trí và chức năng của chúng Sau đó thảo luận trong nhóm thống nhất ý kiến điền vào PHT

- GV: yêu cầu các nhóm lần l-ợt trình bày kết quả sau khi hoàn thành PHT số 1

- HS: Cả lớp theo dõi, nhận xét, bổ sung

- GV: Nhận xét, bổ sung: Mô phân sinh lóng th-ờng gặp ở cây một lá mầm, ít khi gặp ở cây hai lá mầm

thân cây

Giúp cây sinh tr-ởng

thứ cấp Mô phân sinh lóng Phân bố tại các mắt (nơi

gắn lá)

Tăng chiều dài lóng,

thân

2) Sinh tr-ởng sơ cấp và sinh tr-ởng thứ cấp

- GV: Yêu cầu nghiên cứu tranh vẽ hình 34.2, 34.3 và hoàn thành PHT số 2

- GV: Gợi ý: thân cây thay đổi nh- thế nào? Sự thay đổi đó nhờ các mô nào?

- HS: ở hình 34.2 thân cây dài ra nhờ hoạt động của mô phân sinh đỉnh, hình 34.3 thân cây to ra nhờ hoạt động của mô phân sinh bên và dài ra nhờ hoạt động mô phân sinh đỉnh