Nghệ thuật hài hước trong truyện ngắn khái hưng

Cái hài, với các cấp độ hài hước, châm biếm, đả kích là sự đánh giá về mặt thẩm mỹ của tác giả văn chương đối với những hiện tượng không hợp thời, không hợp lý, thậm chí phản động… của đ

Bộ giáo dục và đào tạo

Trường Đại học Vinh

- -

Đặng Thị Hương

Nghệ thuật hài hước

trong truyện ngắn khái hưng

Chuyên ngành: văn học Việt Nam

Mã số: 60 22 34

Luận văn thạc sĩ ngữ văn

Người hướng dẫn khoa học:

TS Phạm tuấn vũ

Vinh - 2007

Lời cảm ơn

Luận văn được hoàn thành với sự hướng dẫn của TS Phạm Tuấn Vũ và

sự động viên giúp đỡ của gia đình và các thầy cô giáo

Tác giả luận văn xin cảm ơn các thầy, gia đình và bạn bè

Đặng Thị Hương

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Khái Hưng là một trong những tác giả chủ chốt của Tự lực văn đoàn

Bên cạnh tiểu thuyết, nhà văn này còn để lại nhiều tập truyện ngắn.Ông thuộc

số tác giả thời 1930-1945 có công “làm cho truyện ngắn Việt Nam trở nên sinh sắc” [18; 264] Tuy nhiên cho đến nay các nhà nghiên cứu mới chủ yếu tìm hiểu tiểu thuyết Khái Hưng, thành tựu về nghiên cứu truyện ngắn chưa tương xứng, bởi vậy đây vẫn là đối tượng cần tìm hiểu thêm

1.2 Cái hài, với các cấp độ hài hước, châm biếm, đả kích là sự đánh giá

về mặt thẩm mỹ của tác giả văn chương đối với những hiện tượng không hợp thời, không hợp lý, thậm chí phản động… của đời sống và con người Thông qua việc tìm hiểu những giá trị tiêu cực được tác giả thể hiện bằng cấp độ nào

đó trong phạm trù hài, người ta có thể đánh giá được lý tưởng thẩm mỹ xã hội của nhà văn

1.3 Lâu nay người ta vẫn chia văn học 1930-1945 thành ba bộ phận: văn học lãng mạn, văn học hiện thực phê phán, văn học cách mạng Đôi khi chúng

ta vẫn bắt gặp những cách nhìn nhận đây là ba dòng chảy độc lập Nghiên cứu

đề tài này chúng tôi muốn nhận thức sự khác biệt và một vài nét tương đồng của chúng (nhất là giữa văn học lãng mạn và văn học hiện thực phê phán) ở một khía cạnh cụ thể- cảm hứng bài, trước cùng một hiện thực lịch sử xã hội 1.4 Việc đánh giá lại văn học Việt Nam 1930- 1945 đã được đặt ra đối

với các nhà văn trong nhóm Tự lực văn đoàn Hoà vào không khí đổi mới

nghiên cứu văn học đó, tìm hiểu nghệ thuật hài hước trong truyện ngắn của Khái Hưng còn góp phần khẳng định những cống hiến của ông trong việc làm giàu nghệ thuật hài hước của văn học lãng mạn nói riêng và của văn học Việt Nam thời kỳ 1930-1945 nói chung

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

Nhìn chung, cho đến nay sự nghiệp văn chương của Khái Hưng chủ yếu mới được nghiên cứu ở thể loại tiểu thuyết Tuy nhiên những thành quả đó không trực tiếp phục vụ cho việc giải quyết vấn đề này nhưng có ý nghĩa đáng

kể để chúng ta so sánh, đối chiếu

Vũ Ngọc Phan là người sớm chú ý đến truyện ngắn Khái Hưng Theo nhà nghiên cứu: “Về truyện ngắn, Khái Hưng viết truyện hay, Người ta thấy phần nhiều truyện ngắn của ông lại có vẻ linh hoạt và cảm người đọc hơn cả truyện dài của ông” Điều đáng chú ý nữa là Vũ Ngọc Phan đã so sánh truyện ngắn của Khái Hưng với truyện ngắn Nguyễn Công Hoan: “Truyện ngắn của Khái Hưng vui tươi và rộng mở… nhưng không phải cái vui thái quá như truyện ngắn Nguyễn Công Hoan” [50; 395] Vũ Ngọc Phan cho rằng truyện ngắn Khái Hưng “miêu tả rất giản dị, nhưng ngụ ý thật cao” Nhà nghiên cứu này đánh giá cao khả năng quan sát, ý nghĩa xã hội của truyện ngắn Khái Hưng: “tôi nhận thấy sự quan sát của ông rất chu đáo: người đọc có thể tin những người, những việc dưới ngòi bút ông đều thật cả” [50; 402] Nhận định này trái ngược với nhận định của Bạch Năng Thi sau đó vài thập kỷ: “Xã hội của Khái Hưng là một xã hội bay bướm, thế giới của Khái Hưng là thế giới của sự ảo tưởng Thế giới hiện thực chẳng đẹp đẽ bóng bẩy như cái thế giới

tưởng tượng của Khái Hưng” [50;95] Chúng tôi thấy ý kiến của tác giả Nhà

văn hiện đại gần với sự thật hơn, còn ý kiến của Bạch Năng Thi xuất hiện

trong thời kỳ xã hội nói chung và nhà nghiên cứu văn học nói riêng khe khắt, lệch với văn chương Tự lực văn đoàn nên không thật khách quan Cách đánh giá này vẫn còn đến tận hôm nay Nhận định về các truyện ngắn của Khái

Hưng thời kỳ 1932-1935 tác giả cuốn Tự lực văn đoàn-trào lưu-tác giả (Nxb

Giáo dục, 2007) cho rằng “các truyện ngắn không có gì sâu xa về nội dung”

(tr.209) Hệ luận tất yếu của cài hài trong các truyện ngắn thời kỳ đó cũng không được đánh giá cao

Phạm Thế Ngũ trong Việt Nam văn học sử giản ước tân biên cũng đã nói

tới những truyện ngắn, rất ngắn mà cái giọng chung là bỡn cợt khôi hài trong

đó có truyện như cổ tích hoặc khôi hài mang tính chất phóng sự Phạm Thế Ngũ cũng không đánh giá cao giá trị của những truyện này: “Những mẩu

chuyện vui này khi xưa đăng trên Phong Hoá kèm thêm những hình vẽ minh

họa của Đông Sơn, của Nguyễn Gia Trí, xem không phải là không có thú vị, nhưng nay góp in thành sách, nhiều truyện hiện ra thật lạt lẽo… Nó cho ta thấy nụ cười hóm hỉnh của tác giả mà nhắc nhở ta nhớ lại cái chủ trương bỡn

cợt nổi tiếng một thời của báo Phong Hoá” [50; 349]

Trên Tạp chí Văn học số 3/2005 có bài của Lê Dục Tú Tìm hiểu truyện

ngắn Khái Hưng trong đó tác giả khái quát một số đặc điểm nội dung và nghệ

thuật của truyện ngắn Khái Hưng, tuy nhiên những truyện ngắn hài hước không được nhắc đến

Cũng trong số tạp chí này có bài của Ngô Văn Thư về Quan niệm văn

chương của Khái Hưng, tuy nhiên những truyện ngắn có cảm hứng hài cũng

không được nhắc đến

Mục từ Khái Hưng trong Từ điển văn học (bộ mới) Nxb Thế giới 2004

cũng chỉ viết về tiểu thuyết của tác giả này, chỉ kể tên các tập truyện ngắn mà không đưa ra nhận định nào

Tóm lại, nhìn chung truyện ngắn Khái Hưng chưa được nghiên cứu tương xứng với thành tựu của nó và nghệ thuật hài hước trong những tác phẩm đó càng chưa được quan tâm Điều này có hai ly do cơ bản Một là trong thời gian dài xã hội nói chung và giới nghiên cứu văn học nước ta nói

riêng thành kiến nặng về với Tự lực văn đoàn (trong đó có Khái Hưng)

Thành kiến này đến nay vẫn còn mặc dầu luôn thấy người ta hô hào đổi mới nghiên cứu văn học quá khứ Điều thứ hai là cùng trong thời gian dài người ta

chú ý trước hết đến phương diện nội dung của văn chương, những thành tựu

về phương diện nghệ thuật chưa được nhìn nhận đúng với đặc trưng của thể loại với quan điểm lịch sử cụ thể

T.S Ngô Văn Thư trong cuốn Bàn về tiểu thuyết Khái Hưng, Nxb Thế

giới, 2006, cũng đã đề cập đến truyện ngắn của Khái Hưng"( )Bút pháp, giọng điệu đa dạng: Khi bông đùa, dí dỏm, lúc triết lý ngụ một ý, tình sâu xa, man mác, thơ mộng"

Trên Tạp chí Văn học số 3-2005, T.S Lê Dục Tú có bài Tìm hiểu truyện

ngắn Khái Hưng nhưng mới đi sâu vào nội dung, còn ở nghệ thuật chỉ nói đến

nghệ thuật miêu tả chứ chưa đề cập đến nghệ thuật hài hước của truyện ngắn Khái Hưng

Bạch Năng Thi trong bài về Khái Hưng trong cuốn Tự lực văn đoàn

trong tiến trình văn học dân tộc( Mai Hương tuyển chọn và biên soạn), Nxb

Văn hoá- thông tin, HN, 2000, viết: "Đặc biệt đọc văn Khái Hưng, cả ở những đoạn tả những mối tình tuyệt vọng nhất, người ta cũng không chìm vào cái buồn ảo não: một cái gì nhẹ nhàng, hóm hỉnh lôi cuốn độc giả làm bật một nụ cười tế nhị"

Tự lực văn đoàn trào lưu- tác giả, của Hà Minh Đức (Nxb Giáo dục,

2007), là một công trình khá hoàn thiện về khảo luận và tuyển chọn những bài

viết về Tự lực văn đoàn Trong dó, tác giả Khái Hưng được đề cập trong rất

nhiều bài viết, nhưng mới chỉ nói đến những đóng góp của ông về tiểu thuyết, còn truyện ngắn , ít được nghiên cứu

Trong công trình đồ sộ Văn học Việt Nam thế kỷ XX [18] tên Khái Hưng

có được nhắc đến khi tác giả công trình kể tên các tác giả truyện ngắn thời kỳ 1930-1945 nhưng không có một dòng nhận định nào về nội dung hay về nghệ thuật Đây quả là một điều đáng tiếc trong một công trình có ý nghĩa tổng kết,

do một tập thể tác giả biên soạn có chương riêng cho truyện ngắn Theo Phạm Thế Ngũ, Khái Hưng viết khoảng 200 truyện ngắn [51; 347] Đây là

một con số không nhỏ, thể hiện sự nỗ lực đáng ghi nhận, nhất là trong hoàn cảnh đầu thế kỷ XX Như vậy, đã có những, ý kiến đánh giá cao truyện ngắn Khái Hưng nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu đầy đủ, toàn diện nghệ thuật hài hước trong truyện ngắn của tác giả này Đây là một yêu cầu đặt ra đối với các nhà nghiên cứu cũng như độc giả yêu mến Khái Hưng Có thể nói đây chính là một" khoảng trống" mà nếu không đi sâu vào tìm hiểu sẽ không thấy đầy đủ đóng góp của ông vào nền văn học lãng mạn nói riêng và của văn học Việt Nam thời kỳ 1930-1945 nói chung Với đề tài này chúng tôi muốn tìm hiểu một giá trị thẩm mỹ của truyện ngắn Khái Hưng: cái hài Trong những tài liệu nghiên cứu về mỹ học các tác giả chia cái hài thành ba cấp độ: hài hước, châm biếm, đả kích Có nơi cho

rằng “hài hước là cung bậc đầu tiên và châm biếm là cung bậc cuối cùng” [98; 30] Chúng tôi theo quan niệm cho rằng sau hài hước đến châm biếm và sau

Tập Truyện ngắn Khái Hưng do Hoàng Bích Hà sưu tầm, Vương Trí

Nhàn biên soạn, Nxb Hội Nhà văn (không ghi năm xuất bản) gồm 40 tác phẩm, trong đó có 4 vở kịch nhưng theo lời dẫn đầu sách thì đây “thực chất là

truyện được viết dưới dạng đối thoại” Các tập truyện ngắn Dọc đường gió

bụi, Anh phải sống, Tiếng suối reo, Số đào hoa và những truyện mới in báo

đều có truyện được chọn vào, nghĩa là tuy đây không phải là toàn bộ truyện ngắn của Khái Hưng nhưng đều có đại diện của mọi thời kỳ sáng tác Người

làm sách cũng không đặt ra tiêu chuẩn là lựa chọn những tác phẩm có cảm hứng hài Theo chúng tôi, trong tập có 29 truyện mang cảm hứng thẩm mỹ này Một tuyển tập không lựa chọn theo chủ đề hay cảm hứng mà có tới 29/40 truyện (72,5%) thể hiện một cảm hứng thẩm mỹ chủ đạo như vậy, thật đáng

để nghiên cứu, nhất là điều này lại xẩy ra ở một nhà văn chưa khi nào được xếp vào khuynh hướng trào phúng Các truyện đó là:

14 Tôi sẽ đổi ông lên thượng du

15 Câu chuyện cổ tích hay là truyện bốn nàng dâu

16 Ông đồ Lương Sơn

23 Ông cứ giã cho nó

24 Cái vòng luẩn quẩn

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1.1 Làm rõ những thủ pháp nghệ thuật nổi bật của Khái Hưng trong việc thể hiện cảm hứng hài hước( như nghệ thuật sáng tạo chi tiết hài, nghệ thuật xây dựng tính cách hài, nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ tạo nên sắc thái hài)

3.1.2 Lý giải tại sao cái hài ở truyện ngắn Khái Hưng chỉ ở cấp độ hài hước

3.1.3 So sánh cảm hứng hài hước trong truyện ngắn với cảm hứng hài hước trong tiểu thuyết cùng tác giả

3.1.4 Bước đầu so sánh với cảm hứng hài trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan- một tác giả có nhiều đặc sắc ở nghệ thuật hài hước( thuộc dòng văn học phê phán)

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu những truyện ngắn được tập hợp trong Truyện ngắn Khái

Hưng, Nxb Hội Nhà văn, 2002

4 Phương pháp nghiên cứu

ở đây chúng tôi dùng khái niệm phương pháp với hai cấp độ ý nghĩa, một

là phương pháp với nghĩa là cách thức để tiếp cận đối tượng và một nghĩa là các thao tác nghiên cứu

4.1 “Phương pháp là tương ứng với đối tượng” (Hêghen) Để giải quyết

đề tài này chúng tôi lưu ý những điểm sau:

- Không thoát ly thể loại truyện ngắn Mỗi thể loại có cách chiếm lĩnh riêng về đời sống, có sở trường sở đoản riêng Truyện ngắn là hình thức tự sự

cỡ nhỏ về đời sống, thể hiện cuộc sống và con người bằng những tình huống, những xung đột nào đó

- Không thoát ly hoàn cảnh lịch sử xã hội trong đó nhà văn sống và sáng tác

- Luôn ý thức rằng truyện ngắn Khái Hưng là truyện ngắn của một nhà văn lãng mạn

- Cố gắng nhận thức cái hài hước trong truyện ngắn Khái Hưng với đặc điểm của cái hài theo nhãn quan của nhà văn lãng mạn Việt Nam đầu thế kỷ XX

4.2 Chúng tôi sử dụng các thao tác phổ biến trong nghiên cứu văn học như thống kê, tổng hợp, phân tích, đặc biệt chú trọng thao tác so sánh cái hài trong một số tác phẩm của cùng nhà văn ở hai thể loại - truyện ngắn và tiểu thuyết; so sánh với các bài ở một nhà văn hiện thực phê phán tiêu biểu: Nguyễn Công Hoan

5 Đóng góp của luận văn

- Luận văn này nghiên cứu cái hài trong Truyện ngắn Khái Hưng một

cách hệ thống

- Lý giải nó từ hoàn cảnh xã hội, thể loại, phương pháp sáng tác và lý tưởng thẩm mỹ, lý tưởng chính trị xã hội của tác giả

Có sự đối sánh

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu và kết luận, phần nội dung gồm bốn chương như sau: Chương 1: Nghệ thuật sáng tạo tình huống hài hước

Chương 2; Nghệ thuật sáng tạo chi tiết hài hước

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng tính cách hài hước

Chương 4: Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ hài hước

Nội dung chính Chương1 Nghệ thuật sáng tạo tình huống hài hước

1.1 Tình huống và tình huống trong truyện ngắn

Khi bàn về nghệ thuật truyện ngắn, nhà văn Nguyên Ngọc đã đặc biệt chú ý đến tình huống: “Truyện ngắn dẫu sao cũng phải ngắn, do đó thủ thuật chủ yếu của truyện ngắn là thủ thuật điểm huyệt Trên cơ thể con người cũng như trên cơ thể cuộc đời, có những điểm huyệt nào đó, có thể làm rung động tất cả Truyện ngắn nhằm vào đó Truyện ngắn điểm huyệt thực hiện bằng

cách nắm bắt trúng những tình huống cho phép phơi bày cái chủ yếu nhưng

lại bị che dấu trong muôn mặt cuộc sống hàng ngày Nhìn chung mỗi truyện

ngắn bao giờ cũng được xây dựng trên một tình huống, khai thác tình huống

ấy” [80; 114]

Nhà văn Nguyễn Minh Châu trong bài Đôi điều về truyện ngắn không

dùng khái niệm tình huống mà nói tới những khoảnh khắc đặc biệt: “Những người cầm bút có cái biệt tài có thể chọn trong cái dòng đời xuôi chảy một khoảnh khắc thời gian mà ở đó cuộc sống đậm đặc nhất chứa đựng nhiều ý nghĩa nhất, một khoảnh khắc cuộc sống với vài sự việc diễn biến sơ sài và cũng bình thường thôi (hoặc có thể dồn dập và không bình thường) nhưng bắt buộc con người ở vào một tình thế phải bộc lộ ra cái phần tâm can nhất, cái phần ẩn náu sâu kín nhất, thậm chí có khi đó là cái khoảnh khắc chứa cả một đời nhân loại” [8; 313]

Qua những ý kiến trên ta thấy sáng tạo tình huống là yêu cầu khách quan của thể loại truyện ngắn, do có sự tỷ lệ nghịch giữa dung lượng ngôn từ nhỏ

và khát vọng của tác giả muốn phản ánh được phạm vi lớn với những vấn đề quan trọng của cuộc sống và con người Tuy nhiên tính chất của tình huống không chỉ phụ thuộc vào cá tính sáng tạo của tác giả mà còn phụ thuộc vào

thời đại, vào phương pháp sáng tác, vào truyền thống văn học và thị hiếu thẩm mỹ của dân tộc

1.2 Tình huống hài hước

Tình huống hài hước là tình huống hài hước là tình huống nghệ thuật tạo nên cảm hứng hài hước Cái hài là một phạm trù mỹ học phản ánh các mâu thuẫn có ý nghĩa của hiện thực dưới một góc nhìn có tính chất phê phán

về mặt tình cảm, xuất phát từ một lý tưởng xã hội nhất định Cái hài được nhận định như là kết quả của sự tương phản, sự bất đồng; sự đối lập giữa cái xấu và cái đẹp; thật và giả; giữa cái nhỏ nhặt , trống rỗng bên trong và bên ngoài mang vẻ phô trương, hào nhoáng; giữa cái vô nghĩa lý và cái hữu lý, cái máy móc với cái sống động

Cái hài thường gắn với cái cười Không thể hình dung cái hài thiếu cái cười Song cũng không phải cái cười nào cũng mang tính hài Khi ta bị cù, khi trong lòng cảm thấy sung sướng, thoã mãn, người ta có thể cười Đó là cái cười thiên về bản năng, sinh lý Cái cười mang tính hài đòi hỏi, trước hết, phải

có một đối tượng cười, tức là cái có thể gây cười, và bị cười Vậy những gì có thể gây cười? Trong cuộc sông rất nhiều hiện tượng có thể gây cười, mỗi thứ một vẻ, hết sức đa dạng Song, nói chung những cái gây cười, xét về bản chất, cái có mâu thuẫn hiểu như là sự đối lập không cân xứng, không hài hoà Khái quát lại, đó có thể là mâu thuẫn giữa hình thức và nội dung, giữa bộ phận và toàn thể, giữa ý nghĩa và phương tiện, giữa ước muốn và khả năng thực tế, giữa cái được phép và cái không được phép, bình thường và không bình thường

Bản thân đối tượng cười không thể gây nên tiếng cười nếu chủ thể không nhận thức được những mâu thuẫn chứa đựng trong nó Như vậy, cái hài

là một kiểu nhận thức Đồng thời, cái hài là một hình thức đánh giá, thể hiện trình độ con người làm chủ đối tượng, làm chủ bản thân mình "Khi cười cái

xấu, chúng ta trở nên cao cả hơn nó" [ 73;191] Cái cười chân chính, bởi vậy, không thể là vũ khí của kẻ yếu mà nó thuộc về nhân dân, về chính nghĩa

Cái hài có nhiều loại Sự đa dạng này phụ thuộc cả vào tính chất nhiều mầu, nhiều vẻ của đối tượng có thể gây cười lẫn chủ thể cười Có thể chia thành các loại sau:

Hài hước: ở đây, cái cười xuất phát từ những mâu thuẫn bề ngoài và

mang tính chất nhẹ nhàng, thoải mái

Châm biếm: Cái cười mang sắc tái phê phán nhưng không với thái độ

có thể xác định một dạng mâu thuẫn tạo nên tiếng cười riêng của mình

Như vậy cường độ và mức độ của tiếng cười cũng mang nhiều sắc thái, cung bậc, cấp độ Có tiếng cười vui vẻ, khôi hài Có tiếng cười mỉa mai, giễu cợt Lại có tiếng cười châm biếm, đả kích Truyện ngắn của Khái Hưng và Nguyễn Công Hoan cũng vậy, cường độ và mức độ tiếng cười cũng khác

nhau Từ nụ cười nhẹ nhàng như Bến Hòn Gai, ngộ nghĩnh như Chơi ôtô, có những truyện khôi hài như Thả vỏ quýt ăn mắm ngấu, Cầm vườn, Bá cáo việc

riêng trong truyện ngắn của Khái Hưng; đến những truyện châm biếm, mỉa

mai sâu sắc như Xin chữ cụ Nghè, hay giễu cợt, tố cáo mạnh mẽ như Tôi tự

tử, trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan Như vậy, ngay ở tiếng cười của

hai tác giả cũng đa dạng nhưng vẫn thống nhất trên cơ sở một giọng điệu chủ đạo: giọng hài hước

Chữ tình huống (situation), còn có người gọi là tình thế, cảnh huống,

trường hợp

Một truyện ngắn có thể có một hoặc nhiều tình huống Có thể có nhiều cách khác nhau để phân loại các tình huống trong truyện ngắn

Sự cách tân về nghệ thuật của truyện ngắn Việt Nam giai đoạn

1930-1945 không chỉ thể hiện ở kết cấu, mà còn ở tình huống truyện Trong truyện ngắn hiện đại, tình huống truyện giữ một vai trò hết sức quan trọng Những truyện ngắn hay, đặc sắc thường có tình huống độc đáo, hấp dẫn Truyện ngắn giai đoạn 1930-1945 đạt đuợc những thành công về nội dung và nghệ thuật một cách rực rỡ, trước hết là vì các nhà văn đã sáng tạo ra nhiều tình huống tiêu biểu

Nếu lấy con người làm trung tâm thì có những tình huống tập trung vào

mối quan hệ giữa con người và con người Hoặc cảnh đò nát đụng

nhau(Người ngựa và ngựa người của Nguyễn Công Hoan); hoặc là sự hoà hợp tuyệt diệu giữa hai tâm hồn( Dưới bóng hoàng lan của Thạch Lam, Đợi

chờ của Khái Hưng, ), hoặc là đối kháng giai cấp (Chị phu mỏ của Nguyễn

Công Hoan) Lúc có sự hoà hợp giữa hai tâm hồn đẹp, ta có thể có những tình huống giàu chất thơ, lúc xung đột giai cấp, xung đột tính cách căng thẳng, ta có những tình huống giàu kịch tính Một loạt tình huống khác

tập trung vào mối quan hệ giữa con người với hoàn cảnh (Tống tiền, Đồng xu

của Khái Hưng) Có thể gọi đây là những tình huống thử thách nhằm làm nổi bật nhân cách và phẩm chất con người

Khác với những tình huống hành động, ta có những tình huống đi sâu vào thế giới bên trong của con người, đó là những tình huống tâm trạng (Hai

đứa trẻ của Thạch Lam, Đợi chờ của Khái Hưng) hoặc những tình huống tâm

lý (Bức tranh của Nguyễn Minh Châu, Bến đò năm xưa của Khái Hưng)

Những tình thế con người ta phải trải qua trong cuộc đời lắm khi chỉ mới nghe thuật lại thôi, đã thấy được cái tâm trạng, cái bi, cái hài Đó là sự tác động qua lại giữa con người và hoàn cảnh Những nhà văn có tài đều là những người có tài tạo tình huống xảy ra truyện vừa rất cá biệt vừa mang tính phổ

biến, hoặc tượng trưng Có những nhà văn lại cố tình đưa nhân vật vào những

va chạm bình thường hàng ngày, những tình huống giao tiếp bình thường hàng ngày, ai cũng đã nhiều lần trải qua và cái tình huống xảy ra truyện lại nằm trong tâm trạng, tính cách của nhân vật

Không phải đến bây giờ giới nghiên cứu cũng như sáng tác mới quan

tâm tới vấn đề tình huống trong nghệ thuật Hêghen, nhà triết học, mỹ học lỗi

lạc người Đức (1770-1831) trong tác phẩm nổi tiếng Mỹ học (còn gọi là

Những bài giảng về Mỹ học hay là Triết học về Mỹ học, 1836- 1838) đã giành nhiều trang viết về tình huống:" Nói chung tình huống là một trạng thái có

tính chất riêng biệt và trở thành được quy định ở trong thuộc tính này của nó,

tình huống góp phần biểu lộ nội dung là cái phần có được một sự tồn tại bên ngoài bằng sự biểu hiện nghệ thuật''

Theo quan điểm này, tình huống cấp cho ta một thao trường rộng lớn

để tìm hiểu, bởi vì từ lâu nhiệm vụ quan trọng nhất của nghệ thuật vẫn là tìm những tình huống thú vị, tức là những tình huống nào cho phép ta bộc lộ những hứng thú quan trọng và sâu sắc cũng như cái nội dung chân thực của tâm hồn '' Tính đa dạng bên trong các tình huống ở điêu khắc tỏ ra hạn chế, ở

âm nhạc nó đã rộng lớn hơn và tự do hơn, còn ở trong thơ thì nó lại vô tận hơn cả''

Không dừng lại ở xác định vai trò, bản chất tình huống, Hêghen còn phân tích cho chúng ta bước chuyển tạo nên tình huống:'' Thứ nhất, trước khi tình huống chuyển hoá trở thành cái cụ thể ở trong bản thân mình, nó vẫn mang

hình thức của cái chung và cái phiếm định Thứ hai, tình huống vượt ra ngoài

giới hạn của cái chung này, chuyển thành cái đặc thù và trở thành một thuộc

tính lúc đầu rất vô hại, không có sự đối lập gì hết, cũng không cần phải giải quyết sự đối lập Thứ ba, tình trạng phân đôi và thuộc tính của nó làm thành bản chất của tình huống và tình huống do đó trở thành xung đột'' Từ định

nghĩa của Hêghen, chúng ta có thể rút ra những kết luận chính để hiểu về tình huống:

- Tình huống giúp cho những gì còn nằm trong hình thức chưa phát triển nay bộc lộ và hoạt động tích cực

- Tình huống là một trạng thái có tính chất riêng biệt

là một màn kịch chớp nhoáng, một trạng thái tâm lý, một biến chuyển tình cảm''

Ví dụ: Nguyễn Công Hoan khi xây dựng tác phẩm rất quan tâm đến tình

huống Phải có ý đồ của truyện nhưng cũng phải bắt gặp tình huống của đời sống Nhân vật của Nguyễn Công Hoan chẳng qua là để khắc sâu đậm những

tình huống truyện mà thôi (Thằng ăn cướp, Bữa no đòn, Thế cho nó chừa)

Khi bàn về tình thế xẩy ra truyện, Nguyễn Minh Châu cho rằng:'' Với truyện ngắn và với một tác giả có kinh nghiệm viết, tôi nghĩ rằng đôi khi người ta nghĩ ra được một cái tình thế xẩy câu chuyện thật hay, thế là coi như xong một nửa''

'' Những người cầm bút có cái biệt tài có thể chọn ra trong cái dòng

đời xuôi chảy một khoảnh khắc thời gian mà ở đó cuộc sống đậm đặc nhất, chứa đựng nhiều ý nghĩa nhất, một khoảnh khắc cuộc sống với một vài sự

việc diễn biến sơ sài và cũng bình thường thôi( hoặc có thể dồn dập và không

bình thường), nhưng bắt buộc con người ở vào một tình thế phải bộc lộ ra cái

phần tâm can nhất, cái phần ẩn náu sâu kín nhất, thậm chí có khi đó là cái khoảng khắc chứa cả một đời người, một đời nhân loại'' [8 ;257]

Truyện ngắn điểm huyệt hiện thực bằng cách nắm bắt trúng những tình

huống cho phép phơi bày cái chủ yếu nhưng lại bị che giấu trong muôn mặt

cuộc sống hàng ngày Nhìn chung, mỗi truyện ngắn bao giờ cũng được xây dựng trên một tình huống, khai thác tình huống ấy

Có những tình huống lớn, như trong Số phận con người của

Cholokhow: Một người lính bị địch bắt là tù binh, trở về, hoàn toàn cô đơn giữa thế gian này, và bắt gặp một đứa bé cũng cô đơn vì chiến tranh ''bùng nổ''

ở cái tình huống gặp gỡ của một con người cô đơn cưu mang mang một con người cô đơn ấy

Có những tình huống'' nhỏ'' mà ý nghĩa lại lớn: Trong Kịch câm của

Phan Thị Vàng Anh, tình huống được tác giả khám phá ra là việc cô gái bắt được bức thư ngoại tình của ông bố xưa nay vốn hết sức đạo mạo, mô phạm Tình huống đó, rất nhỏ thôi, tạo nên tính kịch kỳ lạ của của truyện ngắn này Vấn đề lớn: Vấn đề thế hệ

Trong nghệ thuật tạo tình huống ở truyện ngắn, cũng nhiều khi nhà văn

dùng thủ thuật'' đánh lừa'': Cái tình huống quyết định lại nằm lửng lơ đâu đó ở

chỗ có vẻ như chẳng đáng chú ý gì cả trong truyện Nó giấu mình trong chuyện đời thường, nhưng chính nó sẽ'' gây nên chuyện'', có khi lại là chuyện tày đình

1.3 Các kiểu tình huống trong truyện ngắn Khái Hưng

Đứng trước mỗi vấn đề xã hội, với mỗi người, mỗi cảnh, mỗi hiện tượng, từng nhà văn có cách nhìn, cách nghĩ khác nhau, nhất là cách khai thác và thể hiện thành truyện thì thật thiên hình vạn trạng Thường trong nhiều hiện tượng của xã hội cũ vừa có cái bi, vừa có cái hài Nhiều khi cái bi cái hài, đan xen, trộn lẫn với nhau Nếu như Nguyễn Công Hoan- người nghệ sỹ có sở trường về trào phúng dễ dàng nhìn ra những nét lấp lánh của cái hài và có

ngay một góc độ để lia ống kính chiếu thẳng vào những cái đáng cười, đáng chế giễu, đáng đả kích; thì Khái Hưng lại biết thể hiện linh hoạt, tài tình những tình huống bi hài lẫn lộn nên đằng sau tiếng cười thường ẩn chứa những giọt nước mắt đắng cay

Cuộc sống vốn đa dạng và phức tạp đã sinh ra muôn vàn kiểu tình thế, truyện ngắn khi khái quát nghệ thuật đời sống, muốn miêu tả được bản chất của nó là hướng tới xây dựng những tình huống tiêu biểu

Nếu như Nguyễn Công Hoan thường tạo nên những tình huống truyện khác thường có tính trào phúng để lật tẩy những mặt trái xấu xa trong cuộc đời, thì Khái Hưng lại đề cập đến những vấn đề hết sức bình thường, nhỏ nhặt nhưng lại có ý nghĩa xã hội rộng lớn Truyện của Khái Hưng ít khi đi vào các tình huống hành động, mà ông thường khai thác những tình huống tâm lý Có truyện chỉ là tâm trạng chờ đợi, mong ngóng của nhân vật; có truyện là tâm sự của bà hàn Năm( hay chính là "lời thú tội"?) về câu chuyện mà bà giữ kín bao năm qua, bà sẽ không kể ra nếu như không có đợt ân xá vừa rồi và người bạn của bà được tha về; hay câu chuyện cô ả hát chèo đắm say nghề cũ mà bỏ cảnh phong lưu, một truyện có cái buồn lai láng, gợi mối thê lương cho người đọc Điểm đặc sắc của Khái Hưng là từ những sự việc tưởng như mờ nhạt

ấy, ông đã đúc kết, khái quát thành những vấn đề có ý nghĩa sâu sắc, có tính

xã hội rộng lớn

Việc sử dụng linh hoạt các kiểu tình huống khác nhau đã giúp nhà văn

có thể bộc lộ những nét bản chất nhất của hiện thực cuộc sống và qua đó thể hiện rõ nét tính cách nhân vật và chủ đề tư tưởng của tác phẩm Tình huống truyện càng độc đáo, tập trung được nhiều hành động, suy nghĩ của nhân vật thì tác phẩm càng trở nên hấp dẫn và có sức thuyết phục

Trong truyện ngắn của Khái Hưng, chúng tôi chia tình huống thành các kiểu sau:

1.3.1 Tình huống tâm trạng

Nhà văn Nguyễn Minh Châu cho rằng: "Có những nhà văn lại cố tình

đưa nhân vật của mình vào những va chạm bình thường hàng ngày, những tình thế giao tiếp hàng ngày, ai cũng nhiều lần trải qua và các tình thế xảy ra lại nằm trong tâm trạng, tính cách nhân vật" Loại tình huống này ta thường gặp trong loại truyện tâm tình, loại truyện không có chuyện, nghĩa là không tiêu biểu về cốt truyện nhưng sâu sắc về tâm lý

Một số truyện ngắn của Khái Hưng được kết cấu theo kiểu tình huống tâm trạng Đây là kiểu tình huống mà câu truyện được tái hiện theo tâm trạng nhân vật Lối kết cấu này được khá nhiều cây bút truyện ngắn sử dụng Thạch Lam- một cây bút truyện ngắn xuất sắc của Tự lực văn đoàn cũng đã sử dụng khá thành công kiểu kết cấu này Kết cấu theo tình huống tâm trạng thường được sử dụng để thể hiện ý đồ nghệ thuật của nhà văn là đi sâu khai thác và thể hiện thế giới nội tâm của nhân vật Một số truyện ngắn của Khái Hưng

viết theo kiểu kết cấu này là Đợi chờ, Tập ảnh, Bến đò năm xưa, dưới ánh

trăng ở những truyện ngắn này, truyện của Khái Hưng đã lôi cuốn người

đọc ở khả năng am hiểu và phân tích tình huống tâm lý sâu sắc, tinh tế

Trong Đợi chờ, Khái Hưng đã mở đầu bằng một tình huống tâm trạng:

Linh là một thanh niên sống ở một đồn điền vắng vẻ Trong một tình huống đặc biệt: Linh gặp người đẹp giữa đường trong cuộc du lịch, nàng hết săng cho vào xe hơi nên vay chàng thanh niên ấy Nàng hứa thế nào mùa cam năm sau cũng sẽ quay lại thăm chàng Sống trong tâm trạng đợi chờ người mình

ao ước gặp, Linh cảm thấy trong lòng khắc khoải Khái Hưng đã miêu tả được tâm trạng hy vọng xen lẫn "thất vọng của một tấm lòng vơ vẩn đợi chờ " [69

;8] "Nhưng cái kỷ niệm giây phút ấy đối với Linh đã thành vĩnh viễn, thiêng liêng"[69 ;15] Rồi cứ mỗi năm trôi qua, mỗi mùa cam "rám đỏ dưới luồng gió heo may"[ 69;15], chàng lại "chờ đợi" và "mong ngóng" Cũng chỉ vì lời hứa" thốt ra theo cách xã giao trong câu chuyện thù ứng"[69 ;16] "Nhưng Linh tin là lời hứa thành thực"[69 ;16]

''Đã hai năm chàng chờ đợi

Và trên bờ cao, khóm cây vẫn yên lặng nghiêng mình soi bóng xuống mặt nước rêu xanh không đọng, những bụi lau lá sắt và nhọn vẫn đứng thẳng hàng, bông trắng loáng thoáng lẩn trong không Và trên ngọn đồi xa, làn mây bạc vẫn ngập ngừng dừng lại

Cùng chàng mong ngóng người năm ấy, vạn vật trầm ngâm mong ngóng xuân về "[69 ;17]

ở đời ai không có đợi chờ, mà đợi chờ một mỹ nhân hứa hẹn với mình trong lúc tình cờ gặp gỡ, sự chờ đợi ấy mới càng thiết tha Rồi khi chờ đợi cái hình ảnh người mình ao ước ghi sâu trong trí nhớ, mà phương trời đăm đăm thì lại đau đớn biết chừng nào? Nếu không có tình huống Phụng bị hết săng

xe dọc đường và được chàng thanh niên hào hiệp giúp đỡ thi chắc không có cảnh đợi chờ trong vô vọng như vậy

Trong truyện Tập ảnh câu chuyện về cuộc đời, về tình duyên của cô

gái xinh đẹp, nhưng lỡ thì hiện lên theo mạch hồi ức của Lý Những trạng thái vui buồn, những kỷ niệm thơ mộng xen lẫn những dư vị xót xa khi mối tơ duyên đầu không thành của Lý đã được Khái Hưng thể hiện khá sinh động:" Năm 1926 là năm Lý có nhiều ảnh nhất Thời ấy Lý đang theo học năm thứ tư trường Nữ học và tuổi nàng vừa mười tám Trên sáu trang nàng hiện ra, tươi sáng, hồng hào, mạnh mẽ như cái mầm hồng mập mạp buổi đầu xuân Bỗng nàng lim dim nhắm mắt, thở dài Nàng vừa nhìn thấy ảnh một trang thiếu niên xen lẫn vào giữa hình nàng trong những khuôn giấy nhỏ và chụp hơi vụng Mối tình âm thầm, đau đớn ấy nay nàng nhớ lại vẫn còn làm cho lòng nàng rạo rực" Tâm trạng của Lý cũng thay đổi theo thời gian:" Nhưng Lý buồn rầu nhận thấy rằng thời gian đã bắt đầu, - tuy chưa rõ rệt, - vạch dấu vết trên vừng trán sáng rộng, trên đôi má hồng tươi Thời gian, nàng đã cố vui vẻ

và không lo nghĩ để quên nó đi, để chống lại nó, nhưng vô ích, nó cứ tiến,

thong thả, nhưng đều đều chắc chắn Tình xưa của nàng đã mất, nhường chỗ cho một tính tình mãnh liệt hơn nhiều: sợ già"

ở truyện Dưới ánh trăng, các tình huống câu chuyện hiện ra liên kết với

nhau: nào chuyện Văn về quê, cuộc sống ở làng quê với những đêm trăng gặt lúa, chuyện tình của Văn với Tẹo, chuyện Tẹo có thai bị làng phạt và phải tự vẫn, rồi Văn về quê để giải quyết chuyện của Tẹo Tất cả hiện ra theo dòng hồi tưởng của nhân vật Văn

1.3.2 Tình huống gây cười

Đây là loại tình huống quan trọng nhất trong những truyện ngắn hài Cái hài mang nhiều cung bậc, sắc thái Để làm bật ra tiếng cười, bao giờ tác giả cũng phải tạo ra được một tình huống gây cười Tình huống này phải là tình huống bất bình thường, trái với lẽ thông thường Bên cạnh đó, tác giả phải dẫn dắt tình tiết sao cho cốt truyện lên tới đỉnh điểm, mang nhiều kịch tính, tạo nên sự lôi cuốn, hấp dẫn người đọc, để người đọc dõi theo cách giải quyết của nhà văn và kết cục câu chuyện như thế nào

Để tạo nên tình huống gây cười, Khái Hưng có nhiều cách Chẳng hạn nhà văn cho cho nhân vật xuất hiện với tâm trạng khác thường khiến cả các nhân vật hữu quan và cả người đọc đều không hiểu vì sao, và khi đã hiểu thì

bật ra tiếng cười thoải mái Truyện tiêu biểu cho loại tình huống này là Tức

nước cờ Cả Cốm đi chơi về khuya, “vứt khăn xuống giường, vò đầu, vò tai,

ngồi phịch xuống ghế thở dài” Đây rõ ràng là những biểu hiện của người đang lâm vào tình huống khác thường Vợ càng căn vặn động viên, y càng phản ứng gay gắt Y trằn trọc không ngủ và đỉnh điểm là tung chăn ngồi dậy kêu: “Chết tôi rồi” Cả người vợ, cả người đọc càng sửng sốt Về sau mới vỡ

lẽ ra rằng y đang đặt cả tâm trí vào một nước cờ Đọc đến đây người đọc đã thẩy buồn cười nôm ruột, tuy nhiên tác giả còn khai thác tiếp tình huống đó Tác giả để cho cả Cốm đang đêm gọi xe đến nhà bạn chơi cờ để giải quyết lại ván cờ Xong xuôi về tới nhà đã ba giờ sáng và từ đó y mới ngủ yên được!

Tình thế này tạo ra sự hài hước vì có sự đối nghịch giữa nguyên cớ và biểu hiện tâm trạng Qua tâm trạng nhân vật, người đọc hình dung một tình huống nghiêm trọng, thực ra nguyên cớ chỉ rất bình thường

1.3.3 Tình huống luận đề

Để tạo nên tiếng cười, Khái Hưng lôi cuốn đối tượng vào những tình huống luận đề Đây là kiểu tình huống truyện lồng trong truyện, một câu truyện phụ làm tiền đề dẫn dắt câu chuyện chính Câu chuyện chính này thường nói lên một vấn đề thế sự nhân sinh Các sự kiện được đan xen vào nhau một cách hiệu quả và bất ngờ, một vấn đề về thế sự nhân sinh được thể hiện một cách thâm trầm kín đáo nhưng vẫn bật ra được tiếng cười

Kiểu tình huống này, câu chuyện chính được dẫn dắt từ một câu chuyện phụ nhưng truyện không bị tách rời hoặc ngắt quãng mà vẫn liền mạch Khái Hưng đã dẫn dắt câu chuyện từ hiện tại trở về quá khứ hoặc từ quá khứ sang hiện tại một cách nhuần nhuyễn, tự nhiên Một số truyện ngắn của Khái Hưng

có kiểu kết cấu này là Bến Hòn Gai, Biến đổi, Tống tiền Để thực hiện gắn

kết câu chuyện chính tiếp theo với câu chuyện phụ trước một cách liền mạch, nhà văn đã dùng một số câu chuyển kiểu như "Nhưng bắt trộm cũng là một nghệ thuật Nghệ thuật mà vẫn ở trong phạm vi luân lý xã hội"." Câu trả lời nhỏ nhẹ khoan thai khiến ai nấy phải quay lại nhìn Người vừa nói là một ông già sáu mươi tuổi, vẻ mặt rắn rỏi, da dẻ hồng hào, tuy mái tóc, chòm râu đã

bạc, một ông lão quắc thước"(Bắt trộm) Hoặc trong câu chuện Biến đổi tác

giả dùng câu chuyển:

Truyện Bến Hòn Gai cũng được dẫn dắt từ một câu chuyện phụ trước

khi đi vào câu chuyện chính Tình huống đầu tiên xuất hiện khi nhân vật "tôi" đựơc chứng kiến cuộc cãi nhau giữa hai vợ chồng nọ trên bến sông trong lúc ngồi đợi tàu để ra thăm vịnh Hạ Long Mọi người trên thuyền cũng được chứng kiến và "coi như được xem một trò khôi hài trên sân khấu" Và cuộc đời đầy những bi kịch của chị Đông, vợ anh Bê được kể theo mạch của người đàn bà trên cùng boong tàu Chị Đông là một người con gái đẹp, mười hai tuổi đã có người dạm hỏi cho con, nhưng sau đó chị lại phải lòng một ông thầy giáo làng bên Hậu quả là chị có bầu với ông giáo nhưng lại không được gia đình ông giáo cho lấy Sau rồi ông giáo cũng đổi lên tỉnh dạy, không đi lại thăm nom chị nữa, chị vẫn giấu kín chuyện mình có bầu cho tới ngày sinh, "ra

đẻ giấu vào ruộng lúa chín, rồi lại đứng lên đi về như người ta đi đồng thôi ấy mà" Thằng bé sinh ra kháu khỉnh và giống ông giáo y hệt, "từ cái mắt, cái miệng, cho chí cái tai, ai thoạt trông thấy cũng nhận ra ngay" Bác xã Vọng

đi chợ qua trông thấy liền bế về nuôi đặt tên cho nó là "Ruộng Lúa" Sau đó anh Bê vẫn lấy chị Đông dù biết chị chẳng ra gì, vì anh rất say mê chị Hai vợ chồng phải bỏ làng đi vì ông giáo kia cứ nhì nhằng về đòi bắt đứa con, lại còn tuyên bố trước mặt mọi người rằng ông là bố thằng bé mà mẹ nó là chị Đông Trở lại thời hiện tại, nhân vật "tôi"đến bến Quảng Yên lúc mười hai giờ đêm và thuê phòng ngủ ở một khách sạn Tình huống tiếp theo khiến người đọc cũng bật ra tiếng cười khi tác giả kể: "Tới nơi tôi gặp một thiếu niên âu phục sánh vai cùng một cô gái quê đương hấp tấp bước lên thang gác Tôi mỉm cười nghĩ thầm: - Biết đâu lại sẽ không có một thằng "Khách sạn" ra đời?"[70 ;27]

1.4 So sánh với tình huống trong tiểu thuyết của cùng tác giả

Một điểm khiến truyện ngắn Khái Hưng gợi liên tưởng đến tiểu thuyết của Khái Hưng là tính chất luận đề của tác phẩm Đặc điểm của cái hài hước trong truyện ngắn của nhà văn là hay toát lên từ tình huống luận đề Đây cũng là

chỗ thường là khác với nhà văn trào phúng thuộc trào lưu hiện thực phê phán, như Nguyễn Công Hoan chẳng hạn Những truyện mang cảm hứng hài hước

và có tính chất luận đề tiêu biểu là Tiếng dương cầm, Yêu đời

Tiếng dương cầm kể về cuộc sống gia đình của Đoàn, qua sự cảm nhận

của nhân vật Minh Đoàn có cuộc sống gia đình thật êm ấm hạnh phúc Hạnh phúc viên mãn cứ lồ lộ qua con người vợ chồng người bạn, qua mọi khung cảnh, mọi câu chuyện của họ, khiến Minh thèm khát, ao ước Đến cuối tác phẩm, qua lời kể của Đoàn thì Minh và người đọc mới biết người vợ ấy… Câm Tác giả để cho nhân vật Minh kết luận: “Hạnh phúc chỉ trong sự yên lặng” Cái kết thúc này thật hóm hỉnh và người đọc thấy tư tưởng của nhân vật này thật gần gũi với tư tưởng của tác giả - một nhà văn lãng mạn

Yêu đời cũng là truyện ngắn rất đặc sắc về tình huống và đây cũng là

truyện ngắn luận đề Truyện kể về hai thanh niên có tâm hồn lãng mạn tên là Viện và Bút đứng đợi xe điện thì một người đàn bà mà theo chàng là “bà bá,

bà chánh gì đó ở xứ quê” đến xin đổi tờ bạc to lấy bạc lẻ Cung cách thô mộc, quê kệch của bà ta khiến hai chàng “thích chí cười ngất” “Từ đó hai chàng luôn mồm tấm tắc khen ngợi cái tính hồn nhiên của người xứ quê” và tự thấy mình như những con người đi khai hoá Tuy nhiên, về đến nhà, nhờ vợ chàng mới biết đó là tờ bạc giả, hoá ra mình bị lừa Lời của người vợ an ủi chàng có

ý nghĩa như một bài học rút ra từ truyện ngụ ngôn: “Cởu đã học được một bài học khôn thì cũng chả nên tiếc” Truyện rất hóm hỉnh, thú vị vì sự bất ngờ được giữ đến phút cuối, cả nhân vật, cả người đọc đều thấy đột ngột Đây là kiểu tình huống phổ quát của tác phẩm hài, tuy nhiên âm hưởng của truyện lãng mạn cũng rất rõ Điều này thể hiện qua tính cách bồng bột, ngây thơ của hai chàng thanh niên có lớn mà không có khôn, gợi người ta nhớ đến những tình cảnh thoát lý thực tế Đây là truyện ngắn rõ ràng có ý nghĩa giễu cợt những anh chàng lãng mạn Và thật đáng suy nghĩ khi Khái Hưng, một trong những nhà văn lãng mạn trụ cột của Tự lực văn đoàn lại làm điều đó Nếu

truyện kết thúc ở chỗ người vợ phát hiện ra tờ bạc giả thì thật gần gũi với lối kết thúc của Nguyễn Công Hoan, nhà văn thường hạ màn ngay sau khi đỉnh

Tiếng cười của Nguyễn Công Hoan mang nhiều cung bậc Có thể phân chia cái hài trong truyện ngắn của ông thành các loại chính sau:

Loại thứ nhất, thường dừng ở mức khôi hài ở đấy nhà văn cường điệu, phóng đại, những hiện tượng nào đó tới mức làm cho nó trở thành dơ dáng,

kỳ quặc, đến độ ai cũng nhận thấy Loại này còn là sự phủ nhận những cái có tính chất cá biệt hoặc thứ yếu, chứ chưa hẳn là cái thuộc bản chất cuộc sống,

như Anh hùng tương ngộ, Nỗi lòng ai tỏ

Loại thứ hai, là truyện ở dạng mỉa mai, giễu cợt Nếu ở loại thứ nhất, tác giả hình như hạ thấp hình tượng xuống thì ở đây hình như ông nâng nó lên, gán cho nó những điều mà nó không đạt tới, rồi cuối cùng mới để lộ ra

bản chất thực Loại này đã tiến tới phủ nhận những cái chung, cơ bản, như Cụ

Chánh Bá mất giầy, Xin chữ cụ Nghè

Loại thứ ba, thuộc loại châm biếm, tố cáo, lên án ở đây, người viết nâng các đặc điểm vốn có lên tới mức khôi hài lố bịch, làm cho người đọc

nhận thức được mặt trái của hiện tượng đã tới mức phải căm ghét, phẫn nộ, đôi khi có sức kích động, khiến người đọc cảm thấy cần thiết phải tiêu diệt

hiện tượng đó và cả những điều kiện sản sinh ra nó trong cuộc sống, như tinh

thần thể dục, Tôi tự tử,

Nguyễn Công Hoan rất sở trường về lối gây cười trực tiếp bằng cách phóng đại những xung đột trào phúng để làm nổi bật tính chất hài hước của đối tượng trào phúng Nhưng tiếng cười chỉ có thể bật ra khi những xung đột trào phúng kia được bộc lộ trong những tình huống trào phúng đó Trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan, ông rất tài nghệ trong việc sắp xếp, tổ chức các tình tiết tạo tình huống làm bộc lộ xung đột trào phúng Nguyễn Công Hoan tỏ ra sắc sảo, nhạy bén khi phát hiện ra những tình huống hài hước, trớ trêu trong cuộc sống Tình huống trong các truyện ngắn của ông thường là những tình huống nghịch lý, phi lý Để tạo nên tiếng cười, nhà văn đã đặt nhân vật của mình vào những tình huống nghịch lý, phi lý, trái với đạo đức thông thường

Tình huống hài hước trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan có thể chia làm hai nhóm tình huống sau:

1.5.1 Tình huống nghịch lý, vô nghĩa lý

Nguyễn Công Hoan rất quan tâm tới vấn đề con người tha hoá về nhân tính Con người trong truyện ngắn của ông là con người mất đạo đức, vô lương tâm, giả dối, thấp hèn nhiều khi lại mang một màu sắc hào nhoáng, giả tạo Tiếng cười của nhà văn đã phanh phui, lột trần lớp vỏ bề ngoài ấy để trơ ra cái xấu xa đáng ghê tởm bên trong

Đúng như M.Bakhtin đã nhận xét về giá trị và chức năng của tiếng cười:

"Tiếng cười có một sức mạnh tuyệt vời kéo đối tượng lại gần, tiếng cười lôi cuốn đối tượng vào khu vực tiếp xúc thân mật đến thô bạo, ở đó có thể suồng sã sờ mó nó từ khắp mọi phía, lật ngửa, lộn trái, nhòm ngó từ dưới

và từ trên, đập vỡ vỏ ngoài để nhìn vàobên trong, hồ nghi, phân tích, chia cắt, bóc trần, nghiên cứu và thử nghiệm một cách tự do Tiếng cười xoá bỏ nỗi sợ hãi và thái độ tôn kích trước khách thể, trước thế giới, biến nó thành đối tượng của sự tiếp xúc thân mật và bằng cách đó chuẩn bị cho việc nghiên cứu

nó một cách hoàn toàn tự do Tiếng cười là nhân tố cơ bản nhất tạo ra thái độ không biết sợ, mà không có tiền đề ấy thì không thể chiếm lĩnh thế giới hiện thực".

Để tạo nên tiếng cười, Nguyễn Công Hoan lôi đối tượng vào những tình huống nghịch lý, vô nghĩa lý Nhà văn đưa nhân vật vào trong những hoàn cảnh mang tính chất nghịch lý để làm nổi bật thân phận, số kiếp của họ

ở đây thường là những nhân vật dưới đáy xã hội, muốn sống họ phải làm trái

lẽ phải thông thường

Đêm ba mươi tết, anh phu xe vẫn phải kéo cô gái điếm để mong kiếm

lại một hai hào về ăn tết Cuối cùng còn bị lỗ, mất công, mất tiền( Ngựa người

và người ngựa) Hoặc thằng ăn mày vì lành lặn nên không xin ăn được Để

kiếm sống, nó phải kiếm'' vốn sinh nhai'' bằng cách tự làm thương tật

mình.Nếu lành lặn thì sẽ bị đói, nó phải què cụt để có miếng ăn( Cái vốn để

sinh nhai) Anh Tiêu ốm nặng đến nỗi ho ra máu mà vẫn phải đi kéo xe giờ

Bởi vì không kéo thì không có tiền, anh đói, vợ con anh đói và không có tiền

trả thuê xe( Được chuyến khách) Người ta chết thì được chôn dưới đất,

nhưng anh Cu chết không có đất mà chôn vì nước lũ đã ngập hết đất đai(

Chiếc quan tài) Anh Xích bị chết đuối mà vẫn chưa đượcvớt lên đưa ma vì

quan nghi ngờ có chuyện "bức tử'' Ông bà Cứu đứt từng khúc ruột khi xác

con trương phềnh dưới nước làm mồi cho cá rỉa( Thịt người chết) Kép Tư

Bền phải cười mua vui cho thiên hạ trong hoàn cảnh đáng khóc vì nghe tin

cha ở nhà sắp mất( Kép Tư Bền) Một người trong hoàn cảnh sắp chết đói Một kẻ lại phát ốm vì quá béo và ăn quá no( Hai cái bụng)

Ông chủ hãng ôtô Con Cọp là một nhà tư sản, giàu có mời rất đông khách khứa đến ăn giỗ cha nhưng lại đuổi mẹ ra ngoài trời mưa gia rét sau khi

thí bỏ cho hai đồng hào ván( Báo hiếu: Trả nghĩa cha) Cũng ông chủ hãng

ôtô Con Cọp cùng vợ giết mẹ đẻ ra mình rồi lại làm đám ma hết sức to tát để che mắt thiên hạ Nhưng đám ma càng to bao nhiêu, người đọc càng nhìn rõ thực chất bất hiếu của hắn bấy nhiêu Không còn là "báo hiếu" nữa mà là bất

hiếu, đại bất hiếu( Báo hiếu: Trả nghĩa mẹ) Đây là truyện tương đồng với truyện Câu chuyện cổ tích hay là truyện bốn nàng dâu của Khái Hưng Điểm

tương đồng là chỗ các truyện ngắn đều khẳng định sự tha hoá đến mức mất nhân tính của các nhân vật Họ đều vì những quyền lợi ích kỷ của mình mà quên đi tình ruột thịt hoặc đạo nghĩa thông thường Điểm tương đồng nữa là

để che mắt thế gian họ sẵn sàng đóng kịch, sống giả dối Điểm khác biệt là ở truyện của Nguyễn Công Hoan mang sắc thái hiện đại, còn ở truyện ngắn này của Khái Hưng - như tên gọi đã cho thấy có màu sắc cổ tích Những truyện này cho thấy ngay cả khi các nhà văn cùng phản ánh một vấn đề đời sống bằng cùng một thể loại thì họ vẫn có sự khác biệt, điều này do không chỉ

cá tính của họ mà còn do phương pháp sáng tác nữa

Một nhà tư sản sẵn sàng đè chết người ăn mày vì người này đánh gãy hai cái răng con chó của hắn rồi đền mạng " bất quá ba chục là cùng!'' Một mạng người không bằng hai cái răng con chó, không bằng ba chục bạc Tiếng cười ở đây chĩa vào sự mất nhân tính của tên tư sản nọ, đồng thời cũng là tiếng cười xót xa cho thân phận con người yếu hèn trong xã hội vô nhân ấy(

Răng con chó của nhà tư sản)

Thằng ăn cắp ăn quỵt bát bún riêu, lấy trộm củ khoai lang mà bị bữa no đòn của đám đông hàng chục, hàng trăm người Đành rằng ăn cắp là xấu, là đáng khinh, nhưng chỉ vì" bát bún riêu'', "củ khoai lang'' mà nó bị trận đòn nhừ tử thì cũng là một sự nghịch lý, nghịch lý xót xa cho số phận kiếp con người giá trị không bằng'' bát bún riêu'', "củ khoai lang''ấy Tiếng cười ở đây

lại chĩa vào đám đông vô hồn, chĩa vào tình trạng mất nhân tính của con

người trong xã hội phi nhân tính( Thằng ăn cắp, bữa no đòn)

Quan huyện tư pháp đi khám người chết đuối lại đòi khấn'' bảy mươi đồng''mới cho chôn Thật là một sự vô lý quá mức thông thường về tư cách

quan '' tư pháp''( Thịt người chết) Quan đi bắt thằng ăn cướp nhưng lại'' cướp

lại'' những thứ thằng ăn cướp cướp được Quan cao tay hơn kẻ cướp đến nỗi

nó phải bỏ nghề( Thằng ăn cướp) Một ông phán nuôi kẻ hầu người hạ trong

nhà nhưng lại đuổi khéo người cậu nhớ cháu mà ra thăm, vì"tốn kém lắm''

cũng là một nghịch lý( Mất cái ví)

Nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan( chủ yếu là nhân vật

phản diện) thường được đặt vào những tình huống oái oăm, (Một tin buồn,

Xuất giá tòng phu, Đồng hào có ma, ) Còn gì kỳ quặc bằng cái chủ trương

thực dân Pháp tránh cho tỉnh thành, phố xá khỏi mất "vẻ mỹ quan" bằng cách cho giải những người ăn mày về nguyên quán mà không tính chuyện sắp xếp công ăn việc làm cho họ Mỗi lần giải như thế, nào tiền tàu xe, tiền ăn đường, tiền phụ cấp cho lính, tất cả chỉ vì một thằng bé ăn mày mà mất đến tám đồng bạc, trong khi thằng bé chỉ mong có được một hào để mua nồi đi gánh nước thuê, hoặc bán nước vối mà không được Cuối cùng, lý trưởng phải nuôi báo cô rát ruột, cũng lại đuổi đi, làm cho thằng bé cứ phải tiếp tục cái vòng luẩn

quẩn ấy( Giá ai cho cháu một hào) Hoặc một sự vô lý như "ngài" kia, đánh đập

tàn nhẫn người vợ như thể bắt được quả tang vợ đi ngoại tình, nhưng chính là

"ngài" bắt vợ đi ngoại tình với quan trên, mà bà ta thì không chịu làm điều ô nhục Hết đỗ dành đến nói sẵng, rồi quát tháo, rồi đánh:" Là vợ mà chồng bảo không

nghe! Luân lý để đâu? Giáo dục để đâu?"( Xuất giá tòng phu)

Trong Truyện ngắn Khái Hưng tiêu biểu cho loại tình huống vô nghĩa lý

là ở truyện Báo thù Anh Vân mê cô hàng tạp hoá Xuân Ký nên cố tập hút

thuốc lào để lấy cớ mua thuốc nhằm tiếp cận người đẹp Cô Xuân Ký biết tỏng chuyện nên dường như xuôi chiều để ghẹo anh chàng Kết cục là người

đẹp vẫn rời xa còmn anh mắc tật nghiện thuốc Truyện ngắn này có ý nghĩa xã hội không đáng kể

Tạo dựng ra những tình hống nghịch lý, vô nghĩa lý trong truyện là để nói tới sự thật mâu thuẫn, vô lý trong xã hội, nhà văn Nguyễn Công Hoan đã phản ánh thực trạng tồi tệ của xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỷ này Về phương diện này Khái Hưng còn xa mới kịp Nguyễn Công Hoan

1.5.2 Tình huống ngẫu nhiên

ở trong truyện cuời, người ta thường dùng cái ngẫu nhiên để hình

thành nên cốt truyện Trong truyện" Đồng hào có ma" thì chi tiết "con mẹ

Nuôi" đánh rơi đồng hào đôi là bắt đầu cho biến cố phát triển Chi tiết ngẫu nhiên này dẫn đến hành động ăn cắp của quan, từ đó làm bật ra chủ đề của truyện

Anh phu xe ngẫu nhiên gặp cô gái điếm Nếu là người khác thì lại

không có chuyện( Ngựa người và người ngựa) Sự hiểu lầm ở đây tăng thêm

chất bi hài kịch cho số phận mỗi người!

Bác phó lý ngẫu nhiên trúng xổ số cái ôtô của quan huyện Và phải là bác phó lý trúng xổ số thì tính cách đểu giả của quan cũng như cái vận hạn

mới bộc lộ rõ, bởi vì bác nghèo, lại là thuộc hạ quan( Cái nạn ôtô) Được xe

tưởng là sướng mà hoá ra khốn nạn

Nhân vật "tôi" được chứng kiến Trinh nói gì trúng đấy( Ngẫu nhiên)

Đi tìm bắt kẻ giết người, ngẫu nhiên gặp cái lò gạch, trong có người( Cái lò

gạch bí mật) Thật là chó ngáp phải ruồi

Nếu "tôi" gặp người nhà ông chủ, người này nói luôn là "mèo đẻ" thì không có chuyện Người viết truyện phải sử dụng các yế tố ngẫu nhiên Một người nói cộc lốc:"- ồ! Thôi!" Một người nói:"- Đi nhà thương Đương gắt như mắm đấy!" Một người nói:"- Đẻ" Một người nói:"- Bông, băng cồn" những ch tiết ngẫu nhiên kéo độc giả theo mạch nghi ngờ của "tôi" Cả nhân

vật trong truyện, cả độc giả phán đoán( Lại chuyện con mèo) Thì ra chuyện

con mèo đẻ mà ông chủ làm rùm beng như chuyện con người!

Tuy nhiên thực tiễn văn học không chỉ của nước ta cho thấy, nếu tác giả lạm dụng sự ngẫu nhiên thì sức thuyết phục nghệ thuật sẽ giảm đi đáng kể, có trường hợp bị triệt tiêu hẳn bởi vì ai cũng biết rằng cuộc sống của con người phong phú tưởng chừng hỗn độn không có quy luật, song thực ra các hiện tượng luôn có quan hệ nhân quả Người ra thấy có những hiện tượng có vẻ như lộn xộn, không lệ thuộc vào cái gì là vì người ta chỉ nhìn nó trong một lát cắt Nhiều nhà văn nổi tiếng đã nói rằng hiện thực trong nghệ thuật là thứ hiện thực cao hơn thực tế, điều này nghe qua có vẻ như vô lý nhưng rất đúng vì đó

là thứ hiện thực đã được chọn lọc, tước bỏ bớt những cái không điển hình, tô đậm những cái có ý nghĩa nhất, theo quan niệm của tác giả

Nguyễn Công Hoan rất nhạy bén phát hiện ra những tình huống gây cười, những mâu thuẫn hài hước trong các sự vật, hiện tượng xung quanh Có thể nói, sự nhạy bén đặc biệt trước những mâu thuẫn trào phúng trong đời sống là đặc điểm quan trọng nhất trong tư duy nghệ thuật của Nguyễn Công Hoan Dường như nhà văn luôn luôn nhìn xã hội đương thời dưới lăng kính trào phúng Bản thân cái xã hội thuộc địa nửa phong kiến đầy rẫy mâu thuẫn thối nát, cái "tấn trò đời" ấy, vốn rất trào phúng Song vẫn phải có sự nhạy bén của người nghệ sỹ trào phúng thì điều đó mới trở nên sinh động, nổi bật

ở truyện Thầy cáu, tình huống truyện nảy sinh từ một ông thầy đi

đường vô ý dẫm phải phân thối Khi vào lớp, ông lại ngờ cho lũ học sinh của mình nên ráo riết điều tra, khám xét Sau cùng, một học sinh khám phá ra mùi thối từ chiếc giày của thầy Trong truyện ngắn này bản thân nó đã có ý trào phúng: anh thối mà không biết, còn dùng quyền lực để đổ cho người khác là thối

Có những truyện ngắn, tình huống được tạo nên từ hư cấu, tưởng tượng của nhà văn, tất nhiên là phải trên cơ sở thực tế khách quan được phản ánh và

hội tụ qua lăng kính của người viết để thành truyện Chẳng hạn, vào một năm lụt to, Nguyễn Công Hoan đọc báo hằng ngày, thấy in tấm ảnh chụp một chiếc quan tài đặt trên cái bè chuối, ông tưởng tượng ra cảnh chôn chiếc quan

tài đó giữa đồng nước mênh mông Thể là ông viết liền ba truyện Chiếc quan

tài

Cũng có truyện ngắn, từ một sự việc có thật mang nội dung này đã được Nguyễn Công Hoan lật ngược lại để biểu đạt một ý khác Chẳng hạn truyện

Xuất giá tòng phu đã dược hình thành khi tác giả chứng kiến cảnh người

chồng đánh vợ vì vợ ngoại tình Nhưng ông thấy truyện này chẳng có gì đáng viết, trong khi ông biết có những tên quan phủ, quan huyện đưa vợ vào hầu quan trên để mong được thăng quan tiến chức, nên ông mới viết thành chuyện chồng đánh vợ vì vợ không chịu hiến thân cho "ông chủ" của chồng Từ những sự việc trong cuộc sống, Nguyễn Công Hoan đã tạo nên những tình huống truyện độc đáo, phù hợp với ngòi bút trào phúng của mình, đồng thời

có ý nghĩa phê phán sâu cay xã hội đương thời

Ông phán muốn đuổi cậu nên mới lập ra mẹo mất cái ví( Mất cái ví)

Cụ Chánh Bá muốn có đôi giày mới nên cùng thằng đầy tớ lập mẹo mất giày

(Cụ Chánh Bá mất giày) Cụ lớn Tuần lập mưu nhờ bà Chánh Tiền đong thóc hộ( Hé! Hé! Hé!) Một ông quan vì vô trách nhiệm để đê vỡ nhưng khôn khéo

lập mưu "tự tử" để tránh tội Kết quả, không những thoát tội còn được tiếng là

thương dân ( Tôi tự tử) Một vị quan ra lệnh cấm chợ rồi quên Dân tình khổ

sở, điêu đứng Quan nghĩ cách "làm ra cái khó khăn, đổ cho lệnh trên, và

mình làm ơn cố xin hộ để được tiếng là nhân- quan" (Cấm chợ) Vì nhầm lẫn

đám chọi gà là "biểu tình", để tránh lỗi với quan trên, ông Huyện phải tạo ra biểu tình giả bằng cách cho lính đón lõng hai đầu làng, đồn người vào giữa

làng (Biểu tình) Vì thua lỗ, "bản báo chủ nhiệm", báo "Đời nay", "mời" Lê

Hùng Dũng ra nhận chức "Phó chủ nhiệm", "ngồi chơi xơi nước" Kết quả, Lê

Hùng Dũng mất không năm nghìn bạc (Tôi chủ báo, anh chủ báo, nó chủ

báo)

Nhìn chung, các tình huống truyện được xây dựng khéo léo, giàu kịch

tính nhờ tính chất nghịch lý, vô nghĩa lý, ngẫu nhiên của sự vật Trong Truyện

ngắn Khái Hưng, truyện có tình huống gần gũi với tình huống trong truyện

ngắn Nguyễn Công Hoan là truyện Ông cứ giã cho nó Đoan vào bắt rượu xã

Khuếch Xã Khuếch và em trai bỏ chạy sang nhà hàng xóm, không kịp huỷ tang vật Vợ xã Khuếch mưu trí nhận là em gái của chủ nhà và chủ động chòng ghẹo Đoan Thị mưu trí lừa Đoan đứng lên cối giã gạo và bỏ đứa con vào lòng cối, khiên Đoan tiến thoái lưỡng nan, không dám hạ cối sợ gây án mạng, cứ đứng giữ cho chày không hạ xuống, chim gái cũng không được, làm phận sự cũng không xong Truyện này sắc thái hiện thực phê phán rất rõ, tuy nhiên ý nghĩa xã hội không nhiều vì chế diễu một thói xấu có tính phổ biến của người đời, như câu thành ngữ, “thấp mưu thua trí đàn bà”

Nhìn chung tình huống trong truyện ngắn hài hước của Khái Hưng không trần trụi, góc cạnh, cay nghiệt như trong truyện ngắn hài hước của Nguyễn Công Hoan

Tiểu kết chương 1

Sự cách tân về mặt nghệ thuật của truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1930- 1945 không chỉ thể hiện ở kết cấu, mà còn ở tình huống truyện Trong truyện ngắn hiện đại, tình huống truyện giữ một vai trò hết sức quan trọng Những truyện ngắn hay, đặc sắc thường có tình huống độc đáo, hấp dẫn Truyện ngắn Việt Nam giai đoạn 1930- 1945 đạt được những thành công về

cả nội dung và nghệ thuật một cách rực rỡ, trước hết là vì các nhà văn đã sáng tạo ra nhiều kiểu tình huống tiêu biểu

Dựa vào phạm trù cái hài cùng các cung bậc của nó, tác giả Lê Thị Đức

Hạnh trong cuốn Tìm hiểu truyện ngắn Nguyễn Công Hoan đã chia truyện

ngắn Nguyễn Công Hoan làm ba loại:

- Loại thứ nhất: Dừng ở mức khôi hài ở đây nhà văn cường điệu, phóng đại những hiện tượng nào đó đến mức làm cho nó trở thành kỳ quặc

- Loại thứ hai: ở dạng mỉa mai giễu cợt

- Loại thứ ba: Thuộc loại châm biếm tố cáo

Trần Ngọc Dung trong công trình Ba phong cách truyện ngắn trong

văn học Việt Nam thời kỳ đầu những năm 1930- 1945: Nguyễn Công Hoan- Thạch Lam- Nam Cao, có một chương riêng bàn về phong cách Nguyễn Công

Hoan là đi từ "tư tưởng nghệ thuật" của nhà văn đến "phong cách" Tác giả cho rằng, "Mỗi một truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan là một màn kịch xây chung quanh một tình huống trào phúng"

Về sắc thái tiếng cười, có rất nhiều mức độ khác nhau Nếu Nguyễn Công Hoan có "nụ cười đắng cay, chua chát", " cái cười ra nước mắt", "cái cười sặc sụa, cái cười hả hê"; thì trong truyện ngắn Khái Hưng cái cười lại trở nên tế nhị hơn, cười để mua vui, tiếng cười ấy dường như chỉ hướng đến vấn

đề cải tạo phong hoá theo tư tưởng xã hội mang màu sắc cải lương

Việc tìm ra các kiểu tình huống hài hước trong truyện ngắn Khái Hưng, cùng với việc so sánh với tình huống hài hước trong truyện ngắn Nguyễn Công Hoan, chính là làm sáng tỏ nhãn quan của nhà văn Bởi cùng một giai đoạn văn học nhưng lại thuộc hai dòng văn học khác nhau, cách nhìn nhận cái hài cũng khác nhau Nhu cầu trào phúng bắt buộc nhà văn phải tìm kiếm khía cạnh hài hước của xã hội Cái gốc của chủ nghĩa hiện thực lại là sự cảm thông sâu sắc với nỗi khổ của nhân dân Để gây cười, nhất là tiếng cười phê phán hiện thực, nhất thiết phải có một trí tuệ sắc sảo và nhiều khi phải ẩn mình dưới một thái độ tỉnh táo, lạnh lùng Những tầm cỡ của của một cây bút trào phúng lớn lại tuỳ thuộc vào trái tim nóng bỏng yêu thương Một số tác phẩm

của Nguyễn Công Hoan chưa chứng tỏ được điều đó Còn đối với Khái Hưng, ảnh hưởng của dòng văn học lãng mạn, nặng về tình cảm và miêu tả, không triệt để coi trọng sự thật, cốt là gây được cảm xúc Tính chất lãng mạn của Khái Hưng còn biểu lộ ở nhiều truyện ngắn, khiến người đọc băn khoăn tự hỏi không biết truyện thực hư thế nào

Chương 2:

Nghệ thuật sáng tạo chi tiết hài hước

2.1 Vai trò của chi tiết trong truyện ngắn

Chi tiết là các tiểu tiết của tác phẩm nghệ thuật văn xuôi tự sự, có khả

năng biểu hiện tư tưởng và cảm xúc ăngghen đã nhấn mạnh: "Chủ nghĩa hiện thực ngoài sự chính xác của các chi tiết cần phải xây dựng những tính các điển hình trong hoàn cảnh điển hình" Chi tiết nghệ thuật gắn với quan niệm nghệ thuật, về thế giới và con người Chi tiết nghệ thuật đóng vai trò là vật liệu xây dựng, làm tiền đề cho cốt truyện phát triển

Nhà văn Nguyễn Công Hoan nhận xét: "Nó( chi tiết) là cảnh, là người, là

ý nghĩ, là tiếng nói, giọng nói, việc làm của nhân vật Những chi tiết là những hòn gạch xây nên bức tường, nếu tường ấy bằng gạch"[38 ;305] Như vậy, theo nhà văn thì chi tiết là những điều nhỏ nhặt mà nhờ nó xây nên truyện vì truyện ngắn là một vấn đề được xây dựng bằng chi tiết

Truyện ngắn sống bằng các chi tiết: Chi tiết càng cụ thể, chính xác, sắc sảo thì truyện càng sinh động Không có chi tiết, nghèo chi tiết, hoặc chi tiết không chính xác, cụ thể, sắc sảo thì nhân vật và tình huống sẽ nhạt nhẽo, truyện không phát triển được Người ta nói rằng chitiết nhỏ làm nên tác phẩm lớn là như vậy

Truyện ngắn có thể không có cốt truyện tiêu biểu nhưng sống được là nhờ vào các chi tiết hay, vì nhờ chúng mà không khí, tình huống, tính cách, hành động, tâm

tư nhân vật được bộc lộ đầy đủ Truyện ngắn cũng có khi chẳng có cốt truyện, không kể được nhưng truyện ngắn không thể nghèo chi tiết Nhà văn Nguyễn Công hoan đưa ra quan điểm của mình về truyện ngắn:" Truyện ngắn không phải là truyện mà là một vấn đề được xây dựng bằng chi tiết." Đọc Nguyễn Công Hoan thú

vị nhất là bởi các chi tiết đặc sắc, ông là người biết "nhặt" lên những chi tiết ta biết

cả rồi nhưng ít để ý và nhờ sự soi sáng của nhà văn mà bật lên một ý nghĩa sâu xa Trong truyện ngắn, ở một chừng mực nào đó, ý nghĩa của tác phẩm được soi sáng từ bên trong các chi tiết

Nhằm làm cho chủ đề tác phẩm được thể hiện sâu sắc, cần thiết phải tìm

được những chi tiết phát sáng, những chi tiết đắt giá Ví dụ trong Đôi mắt của

Nam Cao, chi tiết mỗi đêm trước khi ngủ, Hoàng và vợ thích đọc Tam Quốc chí và rất mê nhân vật Tào Tháo

2.2 Chi tiết hài hước trong truyện ngắn Khái Hưng

Truyện ngắn của Khái Hưng không giống truyện ngắn Thạch Lam với chất thơ trong đời sống bình lặng hằng ngày, nhẹ mà thấm; cũng không giống truyện ngắn Nam Cao, chân thực đến nỗi tưởng chừng chỉ là cuộc đời thực không hề hư cấu nhưng lại mang triết lý sâu xa; cũng không giòn giã, sảng khoái, ném thẳng vào mặt những kẻ ông khinh ghét như Nguyễn Công Hoan Truyện ngắn Khái Hưng hồn nhiên, mặn mà, có cái khôi hài, hóm hỉnh nhưng thuộc loại nhẹ nhàng, vui tươi Truyện ngắn Khái Hưng là một biểu hiện cụ thể về sức sống mạnh mẽ của truyền thống đó trong thời kỳ hiện đại

Đọc truyện ngắn của Khái Hưng, chúng ta nhận thấy sự quan sát của ông rất chu đáo qua các chi tiết, làm cho người đọc tin rằng những người và những việc dưới ngòi bút của ông đều rất thật

Trong Đồng xu, một chi tiết thật hài hước:" Phiên móc túi lấy đồng xu cầm

ở tay nghĩ tiếp: "Đây này, cái bằng cớ rằng mình sung sướng hơn, giàu có hơn bà

ta nữa, là mình có thể cho bà ta đồng xu cuối cùng của mình Này cho!" Qua đôi cánh cổng hé mở, Phiên lia thia đồng xu vào trong sân và lên tiếng:

- Cho đấy! Chốc nữa xuống thăm vườn cảnh tìm thấy lại không sướng

mê tơi!

Khoái trá về cử chỉ anh hùng và phi thường của mình, Phiên thọc tay vào túi và đi nghênh ngang, miệng se sẽ huýt còi"[70;137]

Phải chăng đó là cái ngông của kẻ cơ nhỡ, đem tất cả tài sản của mình có

là một đồng xu lại đi ném phăng vào một nhà giàu? Nhưng cái ngông ấy

ít khi người ta để ý tới, nên người ta dễ làm cho họ tủi nhục Còn chi tiết trèo vào nhặt lại đồng xu cũng chỉ vì cái dạ dầy xui khiến Cuối cùng, mặc cho Phiên cố phân trần, nhưng đáp lại mỗi lời chàng nói là những cái tát hay những cú đấm; rồi chàng bị điệu lên sở cảnh sát

Đọc Ngày giỗ, có những chi tiết thật khôi hài, nhưng không khỏi xót xa:

" Trong xe, một bức ảnh phóng đại, ảnh Lương, con anh Đình Tuy cái khung

gụ lồng kính không lấy gì làm nặng, bón người cũng xúm xít vào khiêng, trông có vẻ rất khôi hài, nhưng mặt ai nấy đều cảm động tỏ tình thương xót Chỉ một mình người cha kẻ bạc mệnh là vẫn vui vẻ như thường, vừa bước

theo nhịp Fox trot vừa hát: - On n'a Jamái vu ca " Trong đám lễ, ai nấy đều

buồn rầu, bỗng trong sự yên lặng hoàn toàn đó, người cha lại mở đĩa hát- anh bảo hát thế cho đỡ buồn, với lại bài hát ấy khi còn sống, thằng con trai anh vẫn thích và hát cả ngày Khi đĩa hát quay, "tức thì Đình cũng hát theo, vừa hát, vừa cười và vừa khóc, vì tuy cặp môi anh ấy nhách rất tươi và nhe ra hàm răng trắng rất đều, nhưng đôi mắt anh ấy vẫn lặng lẽ để hai hàng lệ chảy xuống má

và nhỏ từng giọt xuống áo" Trong khi những người bạn lần lượt theo nhau đến bàn thờ thắp hương, cúi đầu đứng chừng một phút im lặng, hoặc sụt sùi khóc; những cử chỉ ấy trang nghiêm và cảm động biết bao, nhưng cũng có vẻ hài hước biết bao "vì

không để ý tới người ta đã theo nhịp Fox trot của đĩa hát mà tiến bước, mà cắm

hương, mà rác hoa: lòng kính thành, tình thương xót đã thu lấy hết cả tâm hồn người ta, thân thể tứ chi người ta chỉ còn như cái máy bị điệu âm nhạchuyền bí kia sai khiến" Còn anh Đình vẫn hát theo điệu nhạc Thật là cái vui vô lý và không phải lúc, cái vui hầu thành sự điên cuồng của anh ta

Đọc Trúng số, cũng có nhiều chi tiết rất thú vị và nực cười Mẫn và Bính

là bạn học cùng nhau, một lần vào hiệu Gô Đa chơi và chung tiền mua vé số chỉ vì "không chống lại nổi cái nụ cười thơm tho" của cô Pháp lai thủ quỷ bán

vé số Thực ra hai chàng không bao giờ nghĩ đến việc mình trúng số, mà chỉ

"để đổi lấy cái cười đủ hai hàm răng trắng nuột, và một phiếu đánh số xe đạp" Thật may mắn là hai chàng trúng số độc đắc, được lĩnh xe môtô nhưng lại chiếc xe không quen chủ hay do một số máy móc mà nó không chịu chạy nên hai chàng đành dắt bộ về nơi trọ học Nhưng thật không may cho hai chàng, cũng vì chiếc xe ấy mà gây bao chuyện rắc rối.Tưởng trúng số độc đắc

là may mắn, là sung sướng hoá ra vừa mất tiền, vừa mất công

Cầm vườn lại là sự láu lỉnh, cao mưu của Độ Khái Hưng đưa ra những

chi tiết thật bất ngờ, để rồi tình thế lại bị lật ngược Chúng ta tưởng ông Đang mới là người cao mưu, hoá ra lại bị vợ chồng Độ lừa với mưu cao hơn "Ông hàn Đang và vợ lẽ thì uất ức đến sinh ốm Nhất là nhà ông hàn lại ngay cạnh nhà ông Độ, nên thường nghe người qua lại chỉ trỏ vào vườn khen ngợi:

- Cây cối tốt quá, đẹp quá nhỉ!

Rồi họ mỉa mai nói tiếp:

- Đó là công trình nhà ông hàn Đang và cô vợ lẽ ông ta

- Công trình! Công cốc!"[70 ;228]

Còn vợ chồng Độ mỗi lần ra vườn trẩy quả để nếm, hai người ''không thể không mỉm cười, bảo nhau:

- Ăn qủa phải nhớ kẻ trồng cây nhé?

Rồi chồng láu lỉnh bảo vợ:

Vì tôi không lập mưu thuê khéo người ta trông nom giúp thì ngày nay làm gì có cái vườn đẹp như thế này

Vợ đáp:

- Nhưng cũng tốn mất mấy trăm bạc lãi

Chồng cười:

- Sự nghiệp này đáng hàng nghìn, kể chi mấy trăm bạc!"[70 ;227]

Đọc Bá cáo việc riêng, chúng ta không thể không buồn cười cho cái việc

ông hàn muốn thông báo cho tất cả mọi người biết việc con trai ông là anh Cả