Tài liệu Sự sinh sản của thực vật bậc cao (Cụm hoa) pptx

Có những cụm hoa chùm đặc biệt, trong số đó có: • chùm một bên, với các hoa lệch cùng một phía Hoa huệ chuông - Convallaria majalis / Liliaceae; • chùm hai bên, với các hoa đính trên hai

Sự sinh sản của thực vật bậc cao

(Cụm hoa)

4.1.2 Cụm hoa

A Các cụm hoa của thực vật Hạt kín

Ở thời kỳ nở hoa, chỉ một số loài Hạt kín , mỗi cá thể chỉ có một hoa như hoa đơn độc của loài cây Giọt sữa (Galanthus

nivalis / họ Amaryllidaceae); hoa

Tulip/họ Liliaceae, nhưng đa số loài thực vật Hạt kín sản sinh ra một số lượng hoa nào đó Các hoa này tồn tại riêng biệt

trên một cá thể hay ngược lại, chúng

được tập hợp toàn bộ có diện mạo riêng, được cá biệt hóa rõ ràng Đó là cụm hoa đơn Các cụm hoa này đến lượt chúng, có thể tập hợp lại với nhau, có diện mạo

riêng Đó là cụm hoa kép hay hoa phức Các hoa riêng biệt như các cụm hoa, ở vị trí tận cùng trên thân và các nhánh của

chúng hay ở các vị trí bên (nách lá)

Thoạt nhìn, sự biến đổi thường rất nhiều

từ cụm hoa này đến cụm hoa khác Thế nhưng, cấu tạo cụm hoa dựa trên các quy luật phân nhánh của thân, chỉ có hai kiểu

cơ bản chủ yếu của các cụm hoa: cụm

hoa đơn trục và cụm hoa hợp trục

a Cụm hoa kiểu đơn trục (H.35)

Kiểu cụm hoa phân nhánh đơn trục gọi là chùm Chùm là cụm hoa cơ bản trong

cụm hoa kiểu đơn trục

+ Các cụm hoa đơn

- Cụm hoa chùm, cụm hoa này được cấu tạo từ các hoa có cuống bậc thang theo chiều dài của trục cụm hoa Cụm hoa này tăng trưởng vô hạn, trường hợp thông

thường nhất, được gọi là cụm hoa mở

(không xác định) Các hoa ở phía gốc nở trước tiên, trong khi đó, các hoa phía trên đang còn trạng thái nụ, kích thước giảm dần theo hướng ngọn Vì vậy, sự nở hoa

là từ gốc (hướng tâm) như cây Liểu diệp

(Epilobium angustifolium họ Rau dừa

nước); cây Liễu ngư

(Linaria vulgais họ Hoa mõm chó) vv Nếu trục tăng trưởng có giới hạn, đỉnh

của nó không còn sinh trưởng nửa, nhưng lại mang một hoa (cụm hoa chùm đóng =

có hạn ), đầu tiên được hình thành,

chùm ra hoa về phía gốc, hay là chùm

sinh trưởng gốc (ly tâm) Có những cụm hoa chùm đặc biệt, trong số đó có:

• chùm một bên, với các hoa lệch cùng một phía (Hoa huệ chuông - Convallaria majalis / Liliaceae);

• chùm hai bên, với các hoa đính trên hai đường sinh thẳng đứng ngược nhau

(thường ở thực vật Một lá mầm, hiếm

hơn ở thực vật Hai lá mầm);

• bề ngoài có mọc vòng (đậu lupin

(Lupinus - họ Đậu);

• co lại và vòng luồng với các đầu (Cỏ ba

lá, họ Đậu);

• lưng - bụng (Đậu tằm / họ Đậu, cây

Hoa đơn (Gladiolus communis - họ Lá đơn (Iridaceae)) Nếu giống nhau nhiều, trong trường hợp này, với xim một ngã,

có thể nhận biết lẫn nhau ở vị trí lá bắc (hình 36)

- Cụm hoa bông Cụm hoa này là chùm

của các hoa không cuống, được gắn chặt sát vào trục (cây Mã đề / họ

Plantaginaceae), loài Veronica spicata /

họ Hoa mỏm sói) Cụm hoa đuôi sóc của cây Liễu / họ Salicaceae là các bông rất

dày đặc các hoa đơn tính, không có bao hoa hay có vảy, kèm theo các lá bắc và các lá trước thông thường phát triển tốt Bông mo của họ Ráy là cụm hoa bông được đặc trưng bởi trục nạc được bao quanh một mo, lá bắc lớn của cụm hoa thường có màu sắc rất sặc sở

- Cụm hoa ngù Cụm hoa này được cấu

tạo bởi các hoa nằm ở vị trí có mức xấp

xỉ ngang như nhau vì các cuống hoa có kích thước khác nhau [( Cụm hoa ngù đơn và đóng kín của Táo tây (họ Hoa

hồng); cây sửa chim (Ornithogalum

umbellatum / họ Liliaceae) mà cụm hoa của loài này không phải là cụm hoa tán nhưng là cụm hoa ngù đơn và mở)]

- Cụm hoa tán Cụm hoa này khác với

cụm hoa ngù bởi sự đính các hoa ở cùng một mức, được thể hiện bởi vòng lá bắc của chúng làm thành bao chung Cụm

hoa tán đơn tương đối hiếm: Cây Cần

quạt / họ Hoa tán, hoa tán hữu hạn của Chelidonium / họ Thuốc phiện, hoa tán

vô hạn của cây Anh đào / họ Hoa hồng, Allium / họ Hành

- Cụm hoa đầu Cụm hoa này gồm các

hoa với các cuống chập lại với nhau hay thậm chí không có cuống và sắp xếp trên một đĩa dẹp của đế cụm hoa được bao

bọc xung quanh bởi các lá bắc (cụm hoa đầu hướng tâm của họ Cúc)

+ Cụm hoa kép và cụm hoa hỗn hợp

Cụm hoa kép được cấu tạo nhiều cụm

hoa đơn chúng được tập hợp lại theo một trong các cách của cụm hoa kiểu đơn

trục: trên cùng một cách (cụm hoa

phức)hay trên các cách khác nhau (cụm hoa hỗn hợp)

* Cụm hoa kép sơ cấp:

• Cụm hoa chùm của chùm thường có ở

họ Đậu, với sự chuyển qua cụm hoa đầu bởi sự rút ngắn lại;

• Cụm hoa ngù của ngù hữu hạn của cây Đầu gai (Aubepine / họ Hoa hồng);

• Cụm hoa bông của các bông chét (rất nhiều ở họ Hòa thảo như lúa, lúa mì, lúa mạch đen vv

• Cụm hoa tán của các tán con hay các tán nhỏ (họ Hoa tán trừ Astrantia)

* Cụm hoa kép thứ cấp:

• Cụm hoa chùm của bông ( họ Cau);

• Cụm hoa chùm hữu hạn của hoa tán như câu Dây thường xuân (Hedera helix

họ Ngũ gia bì);

• Cụm hoa ngù của hoa đầu như cây

Xương cá (Achillea / họ Cúc);

• Cụm hoa chùm kép đóng kín của các bông chét [chùy của cây Yến mạch

(Avena sativa / họ Hòa thảo)]

b Cụm hoa hợp trục

- Cụm hoa hợp trục đơn

- Xim hai ngả

Xim hai ngả được xác định bởi 4 đặc tính:

• Xim hai ngả do dãy của các chùm nhỏ tận cùng ba hoa, hai lá trước α và β của

hoa bậc một (hay bậc n), gốc (nách) của mỗi hoa bậc hai (hay n +1) (cần chú ý lá trước thấp nhất là α

• Các hàng liên tiếp của phân nhánh xim hai ngả cắt nhau góc vuông

• Cùng chiều và ngược chiều: chiều dài của mỗi phân nhánh, vị trí tương hỗ của các lá trước xác định cùng chiều và

ngược chiều của các nhánh Người ta nói rằng, nhánh bậc hai là ngược chiều khi các lá trước này chiếm một vị trí đảo

ngược với vị trí của các lá trước trục bậc một Cũng giống như vậy cho mỗi cặp bậc 3 và bậc 4 vv Đó là trường hợp

thường hay xảy ra, nhưng không thể vì thế mà khái quát chung cho toàn bộ như người ta đã nghĩ từ lâu Trong thực tế, Nozeran đã chỉ ra rằng, ở một số loài họ

Hồ tiêu, các nhánh nách α và β, cả hai đều ngược chiều với trục cấp một, vì vậy

cùng chiều giữa chúng (H.37)

Sự cùng chiều và ngược chiều của các

nhánh liên tiếp được nhấn mạnh bởi tiền khai hoa của lá đài (Hoa được quan sát mặt bên, sự xuất hiện các lá đài từ trái

sang phải (vì vậy chiều ngược kim đồng hồ) nếu hoa xoắn phải và từ phải sang

trái (và vì vậy theo chiều kim đồng hồ

khi hoa xoắn trái) Đối với xim được xem xét ở đây, các nhánh bậc , mà chúng là khác chiều, mang các hoa mà tiền khai hoa của chúng là chiều đảo ngược (một hoa xoắn trái, một hoa xoắn phải) Cũng giống như thế đối với mỗi cặp nhánh bậc 3,4, n

• Hai phía của xim hai ngả có thể phát

triển bằng nhau (Cây Thu hải đường / họ Begoniaceae); Thông thường nhất, một trong hai phát triển mạnh hơn Người ta cho rằng, nó được ưu tiên, α ưu tiên đối

với họ Mao lương, β ưu tiên đối với họ Cẩm chướng và họ Cà

- Xim một ngã

Xim một ngã phát sinh từ xim hai ngã mà chỉ một nữa các nhánh được phát triển Nghĩa là, các nhánh này không sắp xếp trong một mặt phẳng

• Xim bò cạp, chỉ tồn tại các nhánh

ngược chiều Từ một hoa dãy n đến hoa tiếp theo dãy n+1, tiền khai hoa đảo

ngược

Các xim như thế thường xảy ra ở thực vật Hai lá mầm (họ Vòi voi) nhưng rất hiếm

ở thực vật Một lá mầm (họ Thài lài)

Từ xim bò cạp phát sinh các xim xoắn, chỉ các nhánh cùng chiều phát triển và tất

cả các hoa, dù dãy của chúng như thế

nào, cũng có cùng tiền khai hoa

Sự phân phối các xim này trong các họ khác nhau là ngược với các xim bò cạp:

có nhiều ở thực vật Một lá mầm, nhưng rất hiếm ở những thực vật Hai lá mầm Nếu như tất cả các nhánh quay về trong cùng một mặt phẳng, ta có xim hình rẻ quạt Xim này là xim xoắn; xim dạng

liềm là của xim bò cạp

- Xim nhiều ngã

Chúng tương đối ít gặp: Cây Trường sinh (Sedum/ họ Thuốc bỏng), nhiều ở Thầu dầu như loài Euphorbia helioscopia

chẵng hạn (họ Thầu dầu)

- Cụm hoa xim đầu li tâm

Cụm hoa xim đầu li tâm phát sinh từ các xim vì cụm hoa đầu hướng tâm phát sinh

từ cụm hoa chùm Các hoa đầu tiên của cụm hoa đầu li tâm thường ít nhất, sự nở hoa bắt đầu từ trung tâm của đầu, các hoa sau nằm ở xung quanh cụm hoa đầu

+ Cụm hoa hợp trục kép và cụm hoa hợp trục hỗn hợp (H.38)

Cụm hợp trục hỗn hợp của họ Loa kèn đỏ (Amarylldaceae) (hình 38) cung cấp một

ví dụ lý thú Đó là xim hai ngã tiêu biểu của các xim xoắn mà tất cả hoa của

chúng (ngay cả hoa bậc một) đều xoắn

phải

Vì vậy, xim hai ngả không thể phát sinh

từ xim hai ngã với các nhánh liên tiếp

cùng một hướng như Nozeran đã quan

niệm, và nó chỉ có thể sinh ra từ các xim xoắn

c Cụm hoa hỗn hợp

Được gọi là cụm hoa hỗn hợp bởi vì cấu tạo của chúng trộn lẫn kiểu đơn trục và kiểu hợp trục - Đó là:

- Cụm hoa chùm của xim hai ngả: cây

Đinh hương / họ Nhài (nói một cách

tổng quát, cụm hoa chùm của xim được gọi là chùm xim.);

- Cụm hoa chùm của xim bò cạp: cây

Hàm rắn (họ Vòi voi);

- Cụm hoa bông của xim xoắn: Cây Đuôi diều (Iris/ họ Iridaceae);

- Cụm hoa bông của các xim nhỏ hai ngã,

ba hoa, đơn tính mà chúng cấu tạo đuôi sóc của họ Betulaceae

- Cụm hoa tán của xim bò cạp: cây Tỏi tây (Allium porrum/ họ Hành)