Chương 4 (p2) cận lâm sàng hệ tiết niệu

cận lâm sàng hệ tiết niệu CLS hệ tiết niệu cận hệ niệu xét nghiệm hệ tiết niệucận lâm sàng hệ tiết niệu CLS hệ tiết niệu cận hệ niệu xét nghiệm hệ tiết niệucận lâm sàng hệ tiết niệu CLS hệ tiết niệu cận hệ niệu xét nghiệm hệ tiết niệucận lâm sàng hệ tiết niệu CLS hệ tiết niệu cận hệ niệu xét nghiệm hệ tiết niệu

CẬN LÂM SÀNG HỆ THẬN TIẾT

NIỆU

Ths Bs Võ Hoàng Nghĩa

MỤC TIÊU

chẩn đoán bệnh lý thận- tiết niệu

sàng trong bệnh lý thận- tiết niệu

trong bệnh lý thận- tiết niệu

A XÉT NGHIỆM NƯỚC TIỂU

I CÁCH LẤY NƯỚC TIỂU

1.1 Thời điểm lấy nước tiểu:

 Sáng sớm ngay khi ngủ dậy:

Ưu điểm: cô đặc nên phản ánh trung thật tìnhtrạng bệnh lý thận

Nhược điểm: bệnh nhân ở xa phòng xét

nghiệm khó lấy và khó giữ nước tiểu đến khilấy

1.1 Thời điểm lấy nước tiểu (tt):

 Nước tiểu bất kỳ:

Ưu điểm: tiện lợi, dễ sử dụng

Nhược điểm: phụ thuộc nhiều vào chế độ ăn

I CÁCH LẤY NƯỚC TIỂU (tt)

1.2 Các kỹ thuật lấy nước tiểu: có 6 kỹ thuật sau:

- Nước tiểu 24 giờ

- Nước tiểu giữa dòng

- Nước tiểu qua chọc hút bàng quang

- Lấy nước tiểu qua sonde

- Lấy nước tiểu qua soi bàng quang

- Lấy nước tiểu buổi sáng

Nước tiểu 24 giờ

giờ

bệnh nhân có phù uống bằng lượng tiểu

ra hôm trước

Nước tiểu giữa dòng

ngay phòng xét nghiệm vi sinh, nếu chưa kịp bảo quản trong tủ lạnh

Nước tiểu qua chọc hút bàng quang

 Mục đích: cấy tìm vi khuẩn niệu, nhất là ở trẻ nhỏ.

 Chuẩn bị bệnh nhân:cho uống 300ml nước, đầy.

 Chuẩn bị phương tiện cho chọc hút

 Cách làm: 1cm trên xương mu đúng đường giữa khi kim qua thành bàng quang vừa chọc vừa hút, bỏ 5

ml đầu, lấy 5ml nước tiểu cho vào ống nghiệm gởi phòng xét nghiệm vi sinh.

Lấy nước tiểu qua sonde

sạch tạp khuẩn khử khuẩn bỏ đi ít nước tiểu đầu, lấy vào ống nghiệm vô khuẩn 5ml gởi vi sinh

Lấy nước tiểu buổi sáng

ống nghiệm sạch, mỗi ống 5-10ml gởi xét nghiệm

II TỔNG PHÂN TÍCH NƯỚC

TIỂU

2.1 Màu sắc nước tiểu:

Bình thường: màu vàng trong, thường thể tích

từ 1,1 đến 1,8 lít trong 24 giờ

Bất thường: thay đổi màu sắc nước tiểu:

- Đỏ: tiểu máu, phẩm màu (thuốc: rifampicine,riboflavin )

Màu sắc nước tiểu (tt):

- Màu xá xị: tiểu hemoglobin, tiểu myoglobin

2.2 Mùi nước tiểu:

Bình thường: có mùi khai một khoảng thời giansau khi đi tiểu

Bất thường:

- Có mùi khai ngay sau khi đi tiểu: nhiễm trùngtiểu do Proteus

- Mùi hôi: ung thư bàng quang, ung thư thận

- Mùi acetone: tiểu đường nhiễm ceton acid

Tỉ trọng nước tiểu (tt):

Bất thường:

phụ thuộc chế độ ăn uống, tập luyện

đường), tỷ trọng thấp (dùng thuốc lợi tiểu, đái tháo nhạt, suy thận mạn)

2.4 pH nước tiểu:

Bình thường: 4,6- 8 (trung bình 6).

Sinh lý: vận động nhiều, ăn nhiều đạm (acid), sau

bữa ăn (kiềm).

Bệnh lý:

- Toan: toan chuyển hóa, lao hệ niệu, ngộ độc rượu methyl, toan hóa ống thận.

- Kiềm: nhiễm trùng tiểu do Proteus, mất bicarbonate

ra nước tiểu Giá trị Ph?

III XÉT NGHIỆM ĐỊNH

LƯỢNG ĐẠM NIỆU

Có 2 cách:

- Đạm niệu của một mẫu nước tiểu bất kỳ

- Đạm niệu 24 giờ: có ý nghĩa nhiều trong lâm sàng

Xét nghiệm định lượng đạm niệu (tt):

Kết quả:

Bình thường: không có hoặc chỉ có đạm vết

Bất thường: tiểu đạm khi đạm niệu > 150mg/

24 giờ hoặc protein/creatinin >150 mg/g tiểu albumin khi albumin/creatinin niệu > 17mg/g ởnam và 25mg/g nữ

Xét nghiệm định lượng đạm niệu (tt):

Microalbumin niệu ?

ALBUMINE NIỆU

Nồng độ albumine niệu Tỷ lệ albumine niệu/

creatinine niệu Thuật ngữ Nt 24h NT bất kỳ (NT bất kỳ)

mg/day mg/L mg/g mg/mmol Bình thường <30 <20 <30

Nam <20 Nữ <30

<3.0 Nam <2.0 Nữ <3.0

3-30

Nam 2-20 Nữ 3-30 Macroalbumin

>30 Nam>20 Nữ >30

K-DOQI (2002) Kidney-Disease Outcome Quality Initiatives K-DIGO (2005) Kidney Disease Improving Global Outcomes

IV XÉT NGHIỆM CẶN LẮNG

NƯỚC TIỂU

Mục đích:

- Xác định các thành phần hữu hình có trongnước tiểu: hồng cầu, bạch cầu, tế bào biểu mô,tinh thể, trụ niệu

- Tính số lượng tế bào được bài xuất qua vi

trường, trong 1 ml, trong 1 phút (cặn addis)

Kỹ thuật:

- Nước tiểu lấy giữa dòng

- Mẫu nước tiểu 3 tiếng để làm cặn Addis

- Soi tươi

- Que nhúng.

Nước tiểu lấy giữa dòng

 Lấy khoảng 10ml, đem quay ly tâm với tốc độ 1500 vòng trong 1 phút, trong 10 phút, bỏ 9- 9,5 ml nước tiểu ở trên, lấy 0,5- 1 ml cặn Lắc đều, nhỏ phẩm

nhuộm rồi để lêm lam Phủ lame và quan sát dưới

kính hiển vi quang học:

 Quang trường 10: khảo sát trụ, tế bào bì, tinh thể.

 Quang trường 40: khảo sát hồng cầu, bạch cầu, xác định bản chất của trụ.

Mẫu nước tiểu 3 tiếng để làm cặn

Addis

250-350 ml nước Đo thể tích nước tiểu, khuấy

đều, lấy 10 ml nước tiểu quay ly tâm, bỏ 9 ml phía trên, lấy 1 ml cặn quan sát kính hiển vi quang học ở quang trường 40, đếm số lượng hồng cầu, bạch cầu và trụ bài tiết trong một phút

Soi tươi

Nước tiểu không quay ly tâm, nhỏ trực tiếp trên lame có buồng đếm và quan sát dưới kính hiển vi

Que nhúng

Hồng cầu được phát hiện gián tiếp dựavào phản ứng của que nhúng với

hemoglobin (bình thường < 25/μl), bạchcầu gián tiếp qua men leukoesterase củabạch cầu (bình thường < 25/μl)

Hồng cầu:

Bình thường: không có hoặc có ít < 5 HC/

quang trường 40 hoặc không quá 1000 HC/phút (cặn Addis) khi vận động, sốt

Bất thường: số lượng lớn hơn mức cho phép

Hồng cầu (tt):

Ý nghĩa:

- Xác định tiểu máu vi thể hay đại thể

(Vi thể: HC > 5/ quang trường 40 hoặc > 5000/phút (cặn Addis) Đại thể: HC >

- Xác định nguyên nhân

Bạch cầu:

Bình thường: không có Giới hạn sinh lý: < 5

bạchcầu/quang trường 40 hoặc < 1000 bạch

cầu/phút (cặnAddis)

Bất thường: > 2000 bạch cầu/phút (cặn Addis)

Nếu >5000 bạch cầu/phút gọi là tiểu mủ

Bạch cầu (tt):

Ý nghĩa: kết quả cho ta nghĩ đến một số bệnh tại

cầu thận: viêm vi cầu thận, viêm ống thận mô kẽ

và bệnh sau thận: nhiễm trùng tiểu, sỏi niệu

Các loại trụ: Trụ trong, trụ hạt, trụ hồng cầu,

trụ bạch cầu, trụ sáp, trụ mỡ, trụ rộng

Các tinh thể:

Bình thường: không có hoặc rất ít khi nước

tiểu cô đặc: acid uric, oxalate calcium (môi

trường acid), phosphate, calcium (môi trườngkiềm)

Các tinh thể (tt):

Bất thường: hiện diện với số lượng nhiều Một

số tinh thể chỉ cần có một là bệnh lý: cystin

(bệnh tiểu racystin), sulfamid (khi dùng

sulfamid), magnesium (nhiễm trùng)

V XÉT NGHIỆM VI KHUẨN NIỆU

Kỹ thuật khảo sát:

Nước tiểu phải đảm bảo vô trùng trong khi lấy Khảo sát ngay khi lấy, hoặc để ở nhiệt độ 40C nhưng không quá 8 giờ

Kỹ thuật khảo sát (tt):

Có 2 phương pháp khảo sát:

- Trực tiếp: quan sát trên lame

- Gián tiếp: thử bằng sinh hóa:

Nitrate Nitrite Giấy nhúng: hồng nhạt

Enterobacteriacae

Soi tươi: nghĩ đến nhiễm trùng tiểu:

quay ly tâm)

ly tâm)

Nhận định kết quả (tt):

Nhuộm Gram:

Phân biệt nhiễm khuẩn do trực khuẩn gram âm hoặc cầu khuẩn gram dương

Cấy nước tiểu:

Nhiễm khuẩn: ≥ 100000 khúm vi khuẩn/ml

chọc hút bàng quang, nhiễm khuẩn tiết niệu khi:

> 100 khúm vi khuẩn/ml

B ĐO MỨC LỌC CẦU THẬN:

I Độ lọc cầu thận (glomeruler filtration rate):

B ĐO MỨC LỌC CẦU THẬN (tt)

B ĐO MỨC LỌC CẦU THẬN (tt)

( x 0,742 nếu là nữ

C XÉT NGHIỆM MIỄN DỊCH

 Một số chỉ định xét nghiệm miễn dịch thường được chỉ định:

 - Viêm cầu thận tiến triển nhanh: ANCA,

anti-GBM, ANA, anti-dsDNA, bổ thể C3, C4.

 - Tiểu máu vi thể: xem xét xét nghiệm

ANCA, anti- GBM.

 - Tiểu đạm: ANA, anti-dsDNA, bổ thể C3, C4…

D THĂM DÒ HÌNH THÁI

HỌC

 XQUANG

 SIÊU ÂM

E SINH THIẾT

THẬN

Một số chỉ định thường gặp trong sinh thiết thận: chẩn đoán tiểu máu và tiểu đạm (viêm cầu thận, hội chứng thận hư), tổn thương thận trong bệnh hệ thống, theo dõi đáp ứng điều trị và diễn biến của bệnh, ghép thận