Mỗi DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh là một “trường học” thực tiễn, sinh động, một trong những thiết chế văn hoá đặc thù, mang lại hiệu quả thiết thực trong các hoạt động văn hoá, xã hội, đáp ứ
Trang 1Nguyễn Anh Minh
QUẢN LÝ DI TÍCH LƯU NIỆM CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH
Trang 2BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đặng Văn Bài
Có thể tìm hiểu luận án tại:
- Thư viện Quốc gia Việt Nam
- Thư viện Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam
Trang 3MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Trong cuộc đời hoạt động cách mạng của mình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã sống và làm việc ở nhiều nơi, nhiều địa danh đã khắc ghi những đóng góp to lớn của Chủ tịch Hồ Chí Minh đối với cách mạng Việt Nam Để ghi nhớ, tôn vinh và tri ân công lao to lớn của Người, Đảng, Nhà nước, nhân dân rất quan tâm, trân trọng giữ gìn và phát huy giá trị các di tích có liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp của Người
Có thể khẳng định rằng trong những năm qua, các di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc tuyên truyền, giới thiệu thân thế sự nghiệp, tư tưởng, đạo đức Hồ Chí Minh đối với nhân dân trong nước, kiều bào và bè bạn quốc tế Mỗi DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh là một “trường học” thực tiễn, sinh động, một trong những thiết chế văn hoá đặc thù, mang lại hiệu quả thiết thực trong các hoạt động văn hoá, xã hội, đáp ứng nguyện vọng của nhân dân, góp phần tích cực vào việc thực hiện nhiệm vụ giáo dục truyền thống yêu nước, đạo đức cách mạng, phong cách, lối sống cho thế hệ trẻ Việt Nam
Trên thực tế, mỗi một DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh được vận hành
bởi nhiều chủ thể quản lý: Bộ VHTTDL, Cục DSVH, Bảo tàng Hồ Chí Minh Trung ương với tư cách là các cơ quan quản lý về chuyên ngành
và hướng dẫn nghiệp vụ, bên cạnh đó là sự quản lý của UBND, Sở VHTTDL các tỉnh, thành phố, nơi có DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh Nhìn theo hệ thống, các di tích tuy có quy mô, xếp hạng đồng dạng, nhưng lại có sự phân cấp quản lý khác nhau: có di tích do Bộ VHTTDL trực tiếp quản lý, có di tích do UBND tỉnh trực tiếp quản lý; có di tích
do Sở VHTTDL quản lý và cũng có di tích do Quân đội quản lý…
Trang 4Thực tế cho thấy, việc tham gia của nhiều chủ thể quản lý, hay sự phân cấp quản lý của các DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh bên cạnh những mặt tích cực đối với cộng đồng và xã hội, còn không ít những hạn chế, bất cập nảy sinh do chưa có sự phân cấp hợp lý, sự phối hợp thống nhất, khoa học giữa các cơ quan hữu quan
Từ thực tiễn cho thấy, vấn đề quản lý hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị các DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh, góp phần tuyên truyền, giáo dục tư tưởng, tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh, thực hiện thắng lợi các Chỉ thị, Nghị quyết, Chính sách của Đảng và Nhà nước đã trở thành vấn
đề yêu cầu cấp thiết, cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn
Xuất phát từ những lý do và nhu cầu thực tiễn đặt ra, tác giả lựa
chọn đề tài Quản lý di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Việt
Nam làm luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý văn hóa
2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1 Mục đích nghiên cứu
Tìm hiểu, nghiên cứu nhận diện một cách toàn diện các mặt công tác quản lý tại các DTLN về Chủ tịch Hồ Chí Minh, đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động quản lý cũng như công tác bảo
tồn và phát huy các giá trị của các góp phần thực hiện tốt nhiệm vụ giới
thiệu, tuyên truyền, giáo dục về cuộc đời, thân thế, sự nghiệp, tư tưởng
và tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh trong các tầng lớp nhân dân, thực hiện thắng lợi các Chỉ thị, Nghị quyết của Đảng
2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu các nội dung về cơ sở lý thuyết về di sản văn hoá, và DTLN danh nhân
- Phân tích, đánh giá thực tiễn hoạt động quản lý và mô hình quản lý của các DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh
Trang 5- Tiếp thu kinh nghiệm quản lý và khai thác các di tích lịch sử văn hóa nói chung và các DTLN danh nhân trong cả nước và từ một số nước trên thế giới, đặc biệt là các nước có nền văn hóa tương đồng với Việt Nam
- Đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả trong quản lý
hoạt động ở các DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Việt Nam hiện nay
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
- Về mặt lý luận, luận án nghiên cứu cơ sở lý thuyết về DSVH, quản
lý nhà nước về DSVH, DTLN danh nhân cùng những vấn đề lý luận liên quan đến công tác quản lý văn hóa
- Về mặt thực tiễn: Khảo sát, nghiên cứu thực trạng hoạt động quản
lý của các DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh, trên cơ sở đi sâu nghiên cứu, khảo sát một số Khu di tích tiêu biểu cụ thể là hoạt động quản lý của Khu di tích Kim Liên (Nghệ An), Khu di tích ATK Định Hóa (Thái Nguyên) và Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch (Hà Nội)
3.2 Phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi không gian nghiên cứu: Các DTLN Chủ tịch Hồ Chí
Minh ở Việt Nam mà tiêu biểu là 3 Khu di tích là Khu di tích Kim Liên (Nghệ An), Khu di tích ATK Định Hóa (Thái Nguyên) và Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch (Hà Nội)
- Phạm vi thời gian: Đề tài nghiên cứu về hoạt động quản lý của các
di tích DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh từ 2001 đến nay (từ khi có Luật Di
sản văn hóa được Quốc hội thông qua)
4 Phương pháp nghiên cứu
Trang 6Đề tài áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học xã hội như: Phương pháp phân tích và tổng hợp, Phương pháp thống kê và so sánh, Phương pháp phỏng vấn, Phương pháp nghiên cứu trường hợp (case
study) Bên cạnh đó các phương pháp nghiên cứu của ngành khoa học
quản lý như phương pháp hệ thống, phương pháp mô hình hóa cũng
được áp dụng Phương pháp liên ngành: lịch sử, văn hóa, khoa học
quản lý, du lịch học cũng là phương pháp giúp NCS tiếp cận các mặt
vấn đề nghiên cứu được toàn diện hơn
5 Câu hỏi nghiên cứu
- Hoạt động quản lý khu di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh có đặc điểm khác biệt gì so với các khu di tích lưu niệm danh nhân ở Việt Nam và trên thế giới?
- Các mô hình quản lý di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh hiện nay có ưu điểm và nhược điểm gì?
- Giải pháp gì để nâng cao hiệu quả quản lý tại các khu di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh?
6 Giả thuyết nghiên cứu
Khu Di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh là loại hình di tích lưu niệm nhân vật lịch sử đặc biệt, có ý nghĩa to lớn về lịch sử, chính trị, xã hội đối với Nhà nước và nhân dân Việt Nam Bộ máy tổ chức và mô hình hoạt động ở các di tích này vừa có đặc điểm chung, vừa có đặc điểm riêng so với các khu di tích danh nhân khác Công tác quản lý di tích lưu niệm Chủ tịch HCM hiện nay chưa phù hợp với đặc điểm này Trên cơ sở nghiên cứu lý luận, đánh giá thực tiễn, cần có những giải pháp nâng cao chất lượng quản lý các di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Việt Nam
7 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
Trang 7- Góp phần tổng hợp, hệ thống một số khái niệm liên quan trực tiếp đến nhiệm vụ nghiên cứu đặt ra của đề tài Từ đó góp phần bổ sung một
số khía cạnh lý luận về di sản văn hóa, DTLN danh nhân nói chung và DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh nói riêng
- Phân tích những thuận lợi và khó khăn của mô hình quản lý hiện nay ở các di tích, từ đó đề xuất những giải pháp phù hợp nhằm bảo tồn
và phát huy hiệu quả các DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh
8 Bố cục Luận án
Ngoài phần Mở đầu (7 trang), Kết luận (4 trang), Tài liệu tham khảo (11 trang) và Phụ lục (60 trang), nội dung của luận án được kết cấu làm 4 chương:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận về quản
lý di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Việt Nam (32 trang)
Chương 2: Lưu niệm danh nhân trong lịch sử và mô hình quản lý di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Việt Nam (26 trang)
Chương 3: Thực trạng quản lý các di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Việt Nam (45 trang)
Chương 4: Quan điểm và giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý các di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Việt Nam (32 trang)
Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝLUẬN
VỀ QUẢN LÝ DI TÍCH LƯU NIỆM CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH Ở
VIỆT NAM 1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu
1.1.1 Các nghiên cứu về quản lý di sản văn hóa
Vấn đề quản lý di sản văn hóa ở Việt Nam cho đến nay đã được quan tâm và nghiên cứu một cách đa diện, có hệ thống ở những cấp độ,
Trang 8phạm vi và mức độ khác nhau và thực tế đã đạt được những thành tựu khoa học nhất định, nhiều bài viết, công trình nghiên cứu đề cập tới trên
cả phương diện lý luận cũng như các hoạt động thực tiễn Các quan điểm về quản lý di sản văn hóa nói chung, di tích lịch sử văn hóa nói riêng đều tập trung đề cập nhiều đến vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa trong quá trình phát triển hiện nay
1.1.2 Các nghiên cứu về quản lý di tích lưu niệm danh nhân
Những nghiên cứu về bảo tồn và phát huy các DTLN danh nhân nói
chung và danh nhân cách mạng nói riêng, cũng đã được đề cập đến qua những cuộc hội thảo, các công trình nghiên cứu, bài viết v.v nhưng nhìn chung các nghiên cứu chủ yếu tập trung ở xác định khái niệm danh nhân và đưa ra tiêu chí để xác định danh nhân, đồng thời đề xuất những giải pháp để bảo tồn và phát huy di sản lưu niệm danh nhân và kiến nghị các cơ quan thẩm quyền tạo ra những cơ chế, chính sách phù hợp
để bảo tồn và phát huy các di tích danh nhân và danh nhân cách mạng trong đời sống xã hội
1.1.3 Các nghiên cứu về quản lý di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh
Năm 1997, Bảo tàng Hồ Chí Minh giới thiệu cuốn sách Bảo tàng và
di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Việt Nam [12] Năm 2009,
Bảo tàng Hồ Chí Minh tiếp tục bổ sung tư liệu và xuất bản cuốn sách
Di tích và các điểm di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Việt Nam [13], do
tác giả Chu Đức Tính là chủ biên Cuốn sách đã nghiên cứu và thống kê được 885 di tích và địa điểm di tích liên quan đến Chủ tịch Hồ Chí Minh ở 32 tỉnh, thành phố Năm 2000, Khu di tích Chủ tịch Hồ Chí
Minh tại Phủ Chủ tịch tổ chức Hội thảo khoa học với chủ đề: Giữ gìn
và phát huy những di sản của Chủ tịch Hồ Chí Minh góp phần xây
Trang 9dựng con người mới Việt Nam [68] Hội thảo đã thu hút đông đảo các
nhà nghiên cứu về chủ tịch Hồ Chí Minh, các cán bộ quản lý, các cán
bộ nghiên cứu, cán bộ nghiệp vụ của Viện Hồ Chí Minh và các Lãnh tụ của Đảng, Bảo tàng Hồ Chí Minh, Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, Khu
di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch tham gia Bên cạnh đó
có nhiều bài viết nghiên cứu về hệ thống DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh dưới nhiều góc độ khác nhau Bên cạnh những công trình nghiên cứu chung về hệ thống các DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh, còn có những đầu sách nghiên cứu về từng di tích cụ thể trong hệ thống
1.2 Khái niệm liên quan đến quản lý di tích lưu niệm Chủ tịch
Hồ Chí Minh
1.2.1 Di sản văn hoá
Luật Di sản văn hoá 2009 của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt
Nam xác định: “di sản văn hóa bao gồm di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam” [84]
1.2.2 Danh nhân
Danh nhân là người có danh tiếng, được nhiều người biết đến Danh tiếng ở đây được hiểu là người có phẩm chất cao quý cả về tài năng và đức độ, được đa số các thành viên trong cộng đồng ngưỡng mộ Đó là những con người mà hoạt động cá nhân của họ luôn phù hợp với lợi ích của cộng đồng, để lại dấu ấn sáng tạo cá nhân không phai mờ trong ký
ức xã hội
1.2.3 Di tích lưu niệm danh nhân
Lưu niệm danh nhân là một hình thức ghi nhớ, tưởng niệm, tôn vinh các danh nhân trong lịch sử, có những đóng góp to lớn, xuất sắc trên
Trang 10các lĩnh vực chính trị, quân sự, kinh tế, giáo dục, khoa học, nghệ thuật,
xã hội v.v… góp phần thúc đẩy sự phát triển của đất nước trong từng giai đoạn lịch sử, có đạo đức trong sáng, được nhân dân suy tôn thành biểu tượng, treo gương cho hậu thế noi theo
1.2.4 Quản lý
Quản lý nhìn chung là “sự tác động có tổ chức, có định hướng của
chủ thể lên khách thể nhằm đạt được mục tiêu định trước” [47, tr.14]
Quản lý nhà nước là sự tác động của chủ thể mang quyền lực nhà nước, chủ yếu bằng pháp luật, tới các đối tượng quản lý nhằm thực hiện các chức năng đối nội và đối ngoại của nhà nước [60, tr.12]
1.2.5 Quản lý di sản
Ngay từ khi xuất hiện, khái niệm “quản lý di sản” được diễn đạt theo nhiều cách hiểu khác nhau, thậm chí đã có nhiều quan điểm, nhận thức
về quản lý di sản được đưa ra Ashworth đã tổng kết từ thực tế bảo tồn
di sản từ nhiều nước trên thế giới thành 3 quan điểm và tương ứng với
nó là 3 mô hình bảo tồn di sản: quan điểm bảo tồn nguyên gốc, quan điểm bảo tồn trên cơ sở kế thừa và quan điểm quản lý di sản (bảo tồn - phát triển) [98, tr.42-53]
Quản lý nhà nước về di sản văn hóa
Quản lý nhà nước về di sản văn hóa là sự tác động của chủ thể
mang quyền lực nhà nước lên các đối tượng trong các hoạt động xã hội liên quan đến lĩnh vực di sản văn hóa dân tộc như: sử dụng, trao đổi, bảo tồn, bảo vệ và phát huy di sản văn hóa đó
1.3 Khát quát về di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Việt Nam
1.3.1 Khái niệm di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh
Trang 11DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh là một bộ phận của DTLN danh nhân nói riêng và di tích LSVH nói chung DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh là các di tích bất động sản như: các toà nhà, căn phòng, công trình nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng sống, làm việc, học tập hoặc tới thăm gắn liền trực tiếp với nó và các di tích động sản như một tổng thể Trên thực tế, chúng ta còn bắt gặp một số khái niệm khác liên quan đến DTLN Hồ Chí Minh như: Hệ thống DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh; Khu DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh
- Hệ thống DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh: là một sự tập hợp các (thể
vật chất) công trình, địa điểm có liên quan đến Chủ tịch Hồ Chí Minh (có thể ở địa điểm cách xa nhau, không cùng thời gian) và giữa chúng
có mối liên quan chặt chẽ với nhau và bổ sung cho nhau nhằm làm rõ
về cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh
- Khu DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh: Khái niệm khu DTLN Chủ tịch
Hồ Chí Minh ở đây dùng để chỉ một quần thể trong đó có nhiều điểm di tích liên quan đến Chủ tịch Hồ Chí Minh, các điểm di tích này có nội dung và ý nghĩa riêng, song chúng không tách rời nhau mà kết hợp hài hoà với nhau trong một tổng thể nhất định, cùng phản ánh cuộc đời và
sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong một giai đoạn lịch sử
1.3.2 Quá trình hình thành của hệ thống Di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh
Ngày 25/11/1970, Bộ Chính trị, Ban Chấp hành Trung ương Đảng
ra Nghị quyết số 206- NQ/TW về việc thành lập Ban phụ trách xây dựng Bảo tàng Hồ Chí Minh và đã cho phép khôi phục các khu DTLN
về Người
Ngày 12/9/1977 Bộ Chính trị Ban chấp hành Trung ương Đảng đã ra Nghị quyết số 04/NQ-TW về việc thành lập Bảo tàng Hồ Chí Minh
Trang 12Trên cơ sở đó, năm 1982, Bộ VHTT đã quyết định chuyển giao đợt đầu 8 DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Viện bảo tàng Hồ Chí Minh quản lý và chỉ đạo nghiệp vụ Đây là cơ sở đầu tiên đánh dấu sự ra đời của hệ thống DTLN Hồ Chí Minh.Từ 8 đơn vị ban đầu, đến nay hệ thống bảo tàng và DTLN Hồ Chí Minh đã có 15 đơn vị, với một Bảo tàng đầu hệ hiện ở thủ đô Hà Nội và 14 đơn vị Chi nhánh
1.3.3 Hệ thống các di tích lưu niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Việt Nam
Hiện nay chưa có một thống kê đầy đủ về di tích và điểm DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh trong cả nước, những con số thống kê thời gian sau bao giờ cũng nhiều hơn Năm 2013 Bảo tàng Hồ Chí Minh lại đưa
ra số thống kê mới là 858 di tích và địa điểm di tích liên quan đến Chủ tịch Hồ Chí Minh [15] Đây vẫn chưa phải là con số thống kê cuối cùng
về các điểm DTLN Chủ tịch Hồ Chí Minh Hiện nay việc thống kê và xác minh các di tích và điểm DTLN về Chủ tịch Hồ Chí Minh gặp không ít khó khăn, do thời gian xảy ra các sự kiện đã lùi xa, việc ghi chép biên niên sự kiện chưa thực sự đầy đủ, sự tàn phá chiến tranh và
đặc biệt là các nhân chứng lịch sử không còn nữa
Trang 13Chương 2 LƯU NIỆM DANH NHÂN TRONG LỊCH SỬ VÀ MÔ HÌNH QUẢN LÝ
DI TÍCH LƯU NIỆM CHỦ TỊCH HỒ CHÍ MINH Ở VIỆT NAM 2.1 Lưu niệm danh nhân trong lịch sử
2.1.1 Những hình thức tôn vinh, lưu danh nhân trên thế giới
Trên thế giới lưu niệm danh nhân đã xuất hiện từ thời cổ đại và gắn liền với lịch sử phát triển của nhân loại như một lẽ tự nhiên, đó là một ứng xử đạo đức mang giá trị nhân văn phổ biến toàn nhân loại, thể hiện
sự biết ơn của cộng đồng đối với những người có công đối với họ Suốt
từ cổ đến kim từ phương đông đến phương tây lưu niệm danh nhân đã hình thành và tồn tại với nhiều hình thức phong phú
- Xây lăng mộ, lập đền thờ
- Dựng tượng đài, bảo tàng, nhà tưởng niệm các danh nhân
- Lấy tên danh nhân đặt tên cho các địa danh, đường phố, trường học, các công trình văn hóa
- Giữ gìn, bảo tồn và phát huy các địa danh gắn liền với danh nhân
2.1.2 Ở Việt Nam
Trải qua hàng nghìn năm dựng nước và giữ nước, các thế hệ người Việt Nam đã tạo dựng nên một hệ thống các DTLN danh nhân, đó là những di sản văn hoá tinh thần phong phú và đa dạng, là những giá trị bền vững và trường tồn, tiêu biểu cho nhân cách và đạo lý của văn hoá Việt Nam Trong lịch sử, các thế hệ ông cha, từ thời dựng nước và giữ nước đã sáng tạo, gìn giữ và phát huy truyền thống tôn vinh, lưu niệm danh nhân Nhờ tinh thần quý trọng, hậu đãi hiền tài được dân tộc ta quán xuyến suốt trong chiều dài lịch sử, nên những tấm gương danh nhân luôn được phát huy cao độ, trở thành những di sản văn hóa vô giá