Bài giảng dược học cổ truyền - Phép tắc, phương pháp chữa bệnh

+ Dương hư thì trị bằng thuốc bổ dương như phương Bát vị quế phụ+ Tạng phủ hư thì dùng thuốc trị vào tạng phủ đó: Tâm tỳ hư dùng phương Quy tỳ; Tâm âm hư dùng phương Thiên vương bổ tâm

* Trên cơ sở học thuyết âm dương

- NN gây bệnh

+ Âm tà (hàn, thấp)

+ Dương tà (phong, thử, táo, hỏa)

- Triệu chứng bệnh: Âm hay Dương

- Quy luật phát sinh bệnh: do tà khí gây ra

- Quy luật phát sinh do thời tiết

- Quy luật phát sinh theo thời điểm

* Trên cơ sở học thuyết tạng phủ

• Xác định bệnh ở tạng phủ nào

VD: mất ngủ do tâm hỏa, can nhiệt

Ho khan, nóng rát trong ngực do phế nhiệt

* Trên cơ sở học thuyết kinh lạc

Xác định bệnh ở đường kinh nào

2 Tiêu, bản, hoãn, cấp

(chữa bệnh phải có ngọn, gốc, hoãn cấp)

- Bản (Gốc): Nguyên nhân chính gây bệnh

+ Huyết hư trị bằng thuốc bổ huyết: phương

tứ vật, hà sa đại tạo hoàn

+ Khí huyết lưỡng hư thì trị bằng thuốc bổ khí huyết như phương bát trân, thập toàn đại bổ,…

+ Âm hư thì trị bằng thuốc bổ âm như phương lục vị địa hoàng, bát tiên trường thọ,…

+ Dương hư thì trị bằng thuốc bổ dương như phương Bát vị quế phụ

+ Tạng phủ hư thì dùng thuốc trị vào tạng phủ đó: Tâm tỳ hư dùng phương Quy tỳ; Tâm

âm hư dùng phương Thiên vương bổ tâm

đan; phế âm hư dùng phương Bách hợp cố kim thang

• Chú ý: Bệnh hư nhẹ dùng thuốc bổ khí

huyết, hư nặng dùng thuốc bổ thủy hỏa

“Tiểu bệnh trị khí huyết, đại bệnh trị thủy

hỏa

• Tạng bị hư có thể dùng thuốc bổ vào tạng là

mẹ nó “con hư bổ mẹ”

• + Bệnh hoàng đản do can đởm thấp nhiệt trị

bằng phương Long đởm tả can thang

• + Sốt cao do nhiệt độc ở Dương minh thì

dùng phương Bạch hổ thang

+ Tâm nhiệt gây chảy máu thì trị bằng thuốc thanh tâm nhiệt, lương huyết chỉ huyết

+ Bàng quang thấp nhiệt thì trị bằng thuốc thanh nhiệt bàng quang, lợi thấp

+ Biểu hàn (phong hàn phạm biểu) thì trị bằng thuốc phát tán phong hàn

+ Huyết nhiệt gây mụn nhọt lở loét thì trị bằng thuốc thanh nhiệt lương huyết.

• Chú ý: Tạng bị thực có thể dùng thuốc tả

vào tạng là con nó “mẹ thực tả con”

VD: Phế thực thì tả vào thận, vì thận thủy sinh phế kim

4- Đóng mở

(khai hạp, bình nam bổ bắc):

Tiêu chảy, đi tiểu ít muốn cầm ỉa chảy phải lợi tiểu.

Âm hư: bổ âm kết hợp thanh nhiệt.

5- Phải có sơ trung, mạt

(chữa bệnh phải có giai đoạn)

VD: Bệnh truyền nhiễm (ôn bệnh): giai đoạn đầu (phần vệ) phát hãn thanh nhiệt; giai

đoạn tòan phát, tà, chính khí đấu tranh, phải vừa bổ vừa tả, giai đoạn phục hồi bổ làm

chính.

ngược lại triệu chứng

VD: nhiệt sốt cao dùng thuốc thanh nhiệt để

chữa.

- Phản trị (tòng trị): Dùng thuốc tác dụng

cùng với triệu chứng (bệnh chân giả)

VD: nhiễm trùng gây sốt cao (chân nhiệt), sốt

cao nhiễm độc gây trụy mạch ngoại biên chân tay lạnh (giả hàn) dùng thuốc hàn

lương để chữa.

3 Hư thì bổ, thực thì tả

NỘI DUNG PHƯƠNG THUỐC

• Nội kinh đã phân loại 7 loại hình thái phương

tễ gọi là “Thất phương”

• - Đại phương: Gồm nhiều vị thuốc hoặc liều

lượng cao để điều trị bệnh nặng

• - Tiểu phương: Có ít vị thuốc hoặc liều lượng

thấp dùng để điều trị khi bệnh mới bắt đầu

• - Hoãn phương: Tác dụng hòa hoãn, dùng điều

trị bệnh mãn tính hoặc cơ thể suy nhược

• - Cấp phương: Có dược lực mạnh, hiệu lực

tác dụng nhanh, thường dùng điều trị bệnh cấp tính

- Kỳ phương: Phương thuốc chỉ có 1 vị thuốc

đơn độc như “Độc sâm thang”,…

- Ngẫu phương: Tạo thành từ 2 vị thuốc trở

lên

- Phức phương: Được hợp thành từ 2 phương

thuốc trở lên, dùng điều trị các bệnh phức tạp

* Các phương thuốc ghi lại trong sách Thương hàn luận và Kim quỹ gọi là Kinh phương

Những bài thuốc được lưu truyền lại gọi là Cổ phương, các bài mới được sáng lập gọi là Tân phương

Các thành phần trong phương thuốc

Nguyên tắc để xây dựng một phương thuốc hoàn chỉnh là phải có các vị thuốc đảm nhận các vị trí QUÂN - THẦN - TÁ - SỨ

     - Quân: vị thuốc có tác dụng chính trong

phương, có công năng chính, hoặc giải quyết các triệu chứng chính của hội chứng bệnh.        

     - Thần: một hay nhiều vị có tác dụng hỗ trợ vị thuốc Quân để giải quyết triệu chứng chính,

đồng thời vị Thần cũng có tác dụng giải quyết

một khía cạnh nào đó của bệnh Có thể có nhiều nhóm Thần giải quyết nhiều khía cạnh khác nhau     

- Tá: Một hay nhiều vị thuốc có tác dụng giải quyết các triệu chứng phụ của hội chứng bệnh Có nhiều nhóm Tá, mỗi nhóm giải

quyết một triệu chứng bệnh Ngoài ra, vị

* Cách nhận dạng các thành phần trong phương thuốc

      - Vị quân thường mang tên bài thuốc; thường

có lượng lớn trong phương; đôi khi lượng nhỏ nhưng tác dụng lại mạnh Thông thường một phương thuốc chỉ có một vị quân; tuy nhiên

những phương lớn để giải quyết những bệnh nan giải phải có hai vị  quân.

    - Vị thần thường nằm trong dãy phân loại của

vị quân, song tác dụng kém hơn; có khi ở

trong dãy phân loại khác, nhưng có tác dụng

tương tự vị quân (tác dụng kém hơn).

- Vị tá: nằm trong dãy phân loại khác; có tác dụng giải quyết triệu chứng phụ nào đó của bệnh.

     - Vị sứ: vị cam thảo thường đóng vai trò sứ

trong phương thuốc Nếu không có cam thảo,

thì tìm trong phương một vị nào đó có tác

dụng tương đối mạnh với một tạng phủ hoặc kinh lạc nào đó để dẫn thuốc vào kinh.

- Công năng phương pháp

+ Mỗi vị thuốc trong phương thuốc đều có công năng riêng.Nhưng công năng của

phương thuốc là công năng tổng hợp của các thành phần

+Thường dựa vào công năng của vị quân và thần để tìm ra công năng của phương

thuốc

- Chủ trị của phương thuốc

Dựa vào công năng của phương thuốc để đưa ra hướng điều trị

* Liều lượng thuốc trong phương thuốc

 - Liều trung bình của từng vị trong phương là 6, 8,12g ( với thuốc không độc).

- Với vị thuốc có độc thường liều thấp hơn;

thường là 4-8g Những vị có độc mạnh (cà độc dược, mã tiền chế ) cần dùng liều chính xác

và tuân theo liều đã ghi trong dược điển Việt Nam.

- Đối với các lá, rễ tươi, khi dùng thì liều lượng

có thể lớn hơn vài chục gam

  * Đơn vị đo lường:

•     Một đồng cân tương đương 3g78; nay lấy

chẵn lá 4g Tuy nhiên, với các vị thuốc độc, nếu trong phương ghi bằng đồng cân, thì phải cân theo số lượng thực của đồng cân

•     Một lạng (ta) theo đơn vị cũ là 37g8, cũng

làm tròn là 40g với các thuốc không có độc

•     Hiện nay, thường sử dụng gam (g), lạng

(100g)

• Cách uống thuốc

• Bệnh cảm hàn, trúng hàn, phong thấp cần uống

lúc nóng, bệnh nhiệt dùng thuốc thanh nhiệt cần uống lúc nguội (để tăng tác dụng)

• Với chứng chân hàn giả nhiệt dùng thuốc ôn

nhiệt nhưng uống lúc nguội, bệnh chân nhiệt giả hàn dùng thuốc hàn lương nhưng uống ấm (để người bệnh có thể dung nạp, không nôn ra)

• Các thuốc lý khí, lý huyết, nhuận hạ cần uống

lúc ấm (để thuốc dễ lưu hành)

• Không nên uống thuốc lúc quá no hoặc quá

đói Nhưng khi cần cấp cứu thì uống bất cứ lúc nào

• Kiêng kỵ khi uống thuốc

• - Kiêng các thức ăn có tính năng đối lập với

thuốc VD:

• + Uống thuốc thanh nhiệt, kiêng các thức ăn

mang tính kích thích, vị cay nóng như rượu,

ớt, hạt tiêu, thịt chó

• + Uống thuốc ôn lý trừ hàn, thuốc tân ôn giải

biểu không nên ăn thức ăn sống lạnh: rau sống, thịt trâu, ba ba, rau dền, cua, ốc,…

• + Uống thuốc dị ứng không nên ăn cua cá

biển, nhộng, lòng trắng trứng

+ Uống thuốc có kinh giới kiêng thịt gà

+ Uống thuốc có mật ong kiêng hành

+ Uống thuốc có thương nhĩ tử kiêng thịt ngựa, thịt lợn

+ Uống thuốc thanh phế trừ đờm kiêng chuối tiêu

+ Uống thuốc thanh nhiệt kiêng ăn trứng

- Nói chung, uống thuốc cổ truyền kiêng đậu xanh, cải sen (cải bẹ) vì bị giã thuốc

* Tuy nhiên cũng không nên kiêng khem thái quá mà ảnh hưởng tới sức khỏe