Bài giảng dược học cổ truyền - Học thuyết âm dương

Thí dụ: Bệnh nhiễm khuẩn gây sốt cao chân nhiệt do nhiễm độc gây trụy mạch ngoại biên làm tay chân lạnh, ra mồ hôi lạnh giả hàn phải dùng thuốc mát lạnh để chữa bệnh... Về bệnh líÂm- dư

THUYẾT ÂM DƯƠNG

1 ĐỊNH NGHĨA

- Học thuyết âm dương là nền tảng tư duy nhận thấy sự vật luôn luôn có mâu thuẫn, nhưng thống nhất với nhau, không ngừng vận động, biến hóa để phát sinh, phát triển

và tiêu vong gọi là học thuyết âm dương.

- Từ lý luận đến thực hành, trong chẩn đoán bệnh cũng như chữa bệnh, bào chế thuốc và dùng thuốc tất cả đều dựa vào học thuyết

âm dương.

2- NỘI DUNG CỦA HỌC THUYẾT A – D

Âm dương là tên gọi đặt cho 2 yếu tố cơ

bản của một sự vật, 2 cực của một quá

trình vận động và 2 nhóm hiện tượng có mối liên hệ biện chứng với nhau

- Tính cơ bản của âm: ở phía dưới, ở bên trong, yên tĩnh có xu hướng tích tụ

- Tính cơ bản của dương: ở bên trên, ở bên ngoài, hoạt động có xu hướng phân tán

3.CÁC QUI LUẬT CƠ BẢN

3.1 Âm dương đối lập nhau (opposition)

+ Là mâu thuẫn, đấu tranh, ức chế lẫn nhau

+ Đó là sự đối lập không gian: trước-sau; trong- ngoài; trên -dưới; cao -thấp

+ Đối lập thời gian: Đêm- ngày; lâu-mau; chậm; cấp tính-mạn tính

+ Đối lập tính chất như nóng -lạnh; sáng -tối; ẩm- khô; hưng phấn-ức chế; buồn-vui; sinh trưởng-tiêu vong; sự sống-cái chết; hoạt động- yên tĩnh; thông suốt-bế tắc sự đối lập là tuyệt đối và vĩnh hằng

3.2 Âm dương hỗ căn (interdependence)

Hỗ là hỗ trợ, căn là gốc rễ cuội nguồn, hỗ căn

có nghĩa là 2 mặt âm dương luôn luôn là đối tác của nhau, mặt nọ lấy mặt kia làm mục tiêu cho

sự phát triển của mình

Ví dụ:

- Hưng phấn phải đạt cân bằng với ức chế

- Có sinh có tử, có trong phải có ngoài

- Cơ năng hoạt động(D) phải có sự cung cấp

chất dinh dưỡng(A); chât dinh dưỡng(A) phải

nhờ sự hoạt động của cơ năng(D) mới trở

thành tinh chất để nuôi dưỡng tạng, phủ và cứ như thế không ngừng

3.3 Âm dương tiêu trưởng

dương, hàn cực sinh nhiệt, nhiệt cực sinh

hàn”

- VD:Khí hậu 4 mùa Xuân hạ, thu đông, âm

tiêu dương trưởng, dương tiêu âm trưởng

Ví dụ:

- Sốt cao (dương) ảnh hưởng đến phần

âm, làm mất nước, mất chất điện giải; (phần âm) mất nước, mất chất điện giải ảnh hưởng đến dương gây trụy mạch thoát dương, choáng.

- Hưng phấn quá rồi sẽ bị ức chế; ức

chế quá sẽ xuất hiện hưng phấn

3.4 Âm dương bình hành (balance)

Mặc dù đối lập, tiêu trưởng nhưng 2 mặt âm

dương luôn hỗ trợ nhau để chúng cân bằng với nhau, sự cân bằng này mang tính phiếm định,

có nghĩa là sự cân bằng trong trạng thái luôn

vận động biến đổi liên tục Mất cân bằng đấu tranh 2 mặt, tạo cân bằng mới

Ví dụ: Thức dậy là phải hưng phấn, khi ngủ là

ức chế, tuy luân đổi nhau nhưng phải cân bằng nhau; Thân nhiệt luôn duy trì 37OC là quá trình cân bằng giữa sinh nhiệt và mất nhiệt

4 .QUI LOẠI ÂM DƯƠNG

4.1 Trong tự nhiên

Âm đất trong lạnh đêm mặt

trời nước tối Dương trời ngoài nóng ngày mặt

trăng lửa sáng

Âm nữ Tạng Kinh âm tạng hàn sợ lạnh huyết mạch nhâm.

Dương Nam Phủ Kinh

dương tạng nhiệt sợ nóng khí mạch đốc

5.MỘT SỐ TÍNH CHẤT

5.1.Sự tương đối và tuyệt đối của hai mặt A-D

- Sự đối lập giữa 2 mặt âm dương là tuyệt đối, nhưng trong điều kiện cụ thể nào đó nó có tính tương đối

Ví dụ: hàn thuộc âm đối lập với nhiệt thuộc

dương, nhưng lương (là mát) thuộc âm đối lập với ôn (là ấm) thuộc dương Trên lâm sàng tuy sốt (là nhiệt) thuộc dương, nếu sốt cao thuộc lý dùng thuốc hàn, sốt ít thuộc biểu dùng thuốc

mát (lương)

5.2 Trong âm có dương và trong dương có âm:

Do âm dương cùng nương tựa với nhau cùng tồntại,có khi xen kẽ vào nhau trong sự phát triển

Ví dụ:

5.3 Bản chất và hiện tượng:

Thông thường bản chất thường phù hợp với

hiện tượng, khi chữa bệnh người ta chữa vào bản chất của bệnh: như bệnh hàn dùng thuốc nhiệt, bệnh nhiệt dùng thuốc hàn.Nhưng có lúc bản chất không phù hợp với hiện tượng gọi là

sự ”thật giả” (chân giả) trên lâm sàng khi chẩn đoán phải xác định cho đúng bản chất để dùng thuốc chữa đúng nguyên nhân

Thí dụ: Bệnh nhiễm khuẩn gây sốt cao (chân

nhiệt) do nhiễm độc gây trụy mạch ngoại biên làm tay chân lạnh, ra mồ hôi lạnh (giả hàn) phải dùng thuốc mát lạnh để chữa bệnh

- Biểu tượng âm dương:

6- VẬN DỤNG VÀO Y DƯỢC HỌC CT

6.1- Cấu tạo cơ thể

Ngũ tang: Tâm, can, tỳ,

phế, thận Lục phủ:trường, bàng quang, tam Đởm, vị, tiểu

tiêu, đại tràng,

Vật chất dinh dưỡng,

huyết, tinh tân dịch Cơ năng hoạt động, khí

Bụng, trong, phía dưới Lưng, bên ngoài, phía trên Đường kinh ở trước

6.2 Về bệnh lí

Âm- dương Trạng thái Biểu hiện của cơ thể

Âm- dương Cân bằng Cơ thể khỏe mạnh

Âm- dương Thay đổi Có thể mắc bệnh

Phần Âm Thắng Dương bệnh

Chứng Âm Thắng Nội hàn

Chứng Âm Hư Nội nhiệt

Phần Dương Thắng Âm bệnh

Chứng Dương Thắng Ngoại nhiệt

Chứng Dương Hư Ngoại hàn, lão suy,

hưng phấn TK giảm

a)Quá trình sinh bệnh

- Mỗi hiện tượng đều có 2 mặt : 1 dương (hưng phấn) và 1 âm (ức chế) Nếu 1 trong 2 tác động trên mạnh hoặc suy kém khác thường làm cho mất trạng thái quân bình âm dương, sẽ dẫn tới tình trạng bệnh lý gọi là thiên suy hoặc thiên

thắng

+ Thiên Thắng : Dương thắng quá, gây chứng

nhiệt (sốt, tiểu đỏ ) Âm thắng gây chứng hàn (lạnh, tiêu chảy )

+ Thiên Suy : Dương hư (lão suy, hưng phấn,

thần kinh giảm ) Âm hư (mất nước, ức chế

thần kinh giảm )

Phần âm thiên thắng gây âm thịnh, thừa phần

âm nên gây chứng lạnh bên trong, gọi là nội hàn Biểu hiện bệnh người bị lạnh từ trong ngực bụng lạnh ra, chân tay giá lạnh, sưởi lửa, đắp chăn không hết lạnh Nước tiểu trong dài, đái xong càng lạnh, mạch trầm và trì, có lực

Phần dương thiên thắng gây dương thịnh,

thừa phần dương : sốt cao, nóng bên ngoài gọi

là ngoại nhiệt

Phần âm suy hư: thiếu phần âm nên phần

dương trội 1 cách tương đối gây chứng nóng từ bên trong gọi là âm hư sinh nội nhiệt Biểu hiện nóng từ trong ngực bụng, lòng bàn chân tay nóng, nước tiểu nóng ít, vàng hoặc đỏ sẻn quạt mát, tắm nước lạnh không hết nóng

Phần dương hư suy: thiếu phần dương gây

ngoại hàn, biểu hiện lạnh bên ngoài, sợ lạnh, tay chân lạnh, lạnh lưng, đái đêm nhiều lần, di tinh liệt dương

Âm dương lưỡng hư là trường hợp suy giảm

cả phần âm lẫn phần dương chỉ gặp ở người

có tuổi, cao tuổi với biểu hiện cả âm hư lẫn dương hư, thuốc dùng cả 2 loại bổ âm và bổ dương

b) Hư chứng, thực chứng

Bệnh tật (sự rối loạn âm dương) phát sinh ra do nhiều nguyên nhân: dương thực, âm thực (hưng phấn) hoặc dương hư, âm hư (ức chế).

Thí dụ : triệu chứng SỐT

Sốt có thể do 2 nguyên nhân: do Dương hỏa

vượng (hưng phấn) hoặc do âm hỏa suy không

ức chế được dương hỏa, cả 2 trường hợp trên đều gây nên sốt.

Nếu do dương hỏa vượng thì chứng sốt đó là

Thực chứng.

Nếu do âm hỏa suy thì chứng sốt đó là Hư

chứng.

c) Âm dương thực giả

- Dương cực tựa âm : Do nhiệt độc tới chỗ cùng cực, phục vào trong cơ thể gây ra người lạnh, hôn mê giống như âm chứng, chỉ khác ở chỗ là trong lạnh nhưng không thích đắp ấm, thần khí tuy hôn mê nhưng sắc mặt vẫn tươi.Khi trị liệu, phải dùng thuốc Hàn.

- Âm cực tựa Dương : Do hàn tà đến chỗ cùng cực, đẩy dương hỏa ở trong ra ngoài, gây ra mình nóng, buồn phiền, khát nước, giống như dương chứng nhưng chỉ khác ở chỗ mình nóng mà thích đắp chăn ấm, miệng khát mà uống nước lạnh vào lại mửa ra ngay Khi trị liệu, phải dùng thuốc nhiệt (ôn nóng), nếu dùng lầm thuốc hàn có thể gây nguy hiểm đến tính mạng.

d) Âm thăng dương giáng

- Huyết thuộc âm, do đó, phải thăng (đi lên), nếu huyết hư, không đi lên được, phần trên không được huyết nuôi dưỡng, gây chóng mặt, hoa mắt nguyên nhân do âm hư, cần bổ âm

- Khí thuộc dương, phải giáng (đi xuống), khí

không làm tròn chức năng, thay vì đi xuống lại

đi lên, gọi là khí nghịch gây ra chứng hen

suyễn, khó thở, nguyên nhân do khí nghịch,

cần điều chỉnh ở khí

6.3-Chẩn đoán (biểu hiện TC âm- dương)

Hội chứng dương Hội chứng âm

Âm dương lẫn lộn

Tính: Hàn, lương Ôn, nhiệt

Trong âm có dương Trong dương có âm

Chữa dương bệnh Âm bệnh

Hàn ngộ hàn tắc tử Nhiệt ngộ nhiệt tắc cuồng

Ví dụ:

Thuần âm: thạch cao vị đắng tính hàn

Thuần dương: quế chi vị ngọt, tính nhiệt

Trong âm có dương: cẩu tích vị mặn tính ôn

Trong dương có âm: bạc hà vị cay tính hàn

Không phân biệt âm và dương ( tính bình): hoài sơn, cam thảo

Giảm tính âm Giảm tính dương

Tăng tính âm Tăng tính dương

Ví dụ:

- Muốn giảm tính hưng phấn của phụ tử bằng cách ngâm vào ớt; giảm tính thăng của xương

bồ bằng cách ngâm nước vo gạo

- Muốn tăng tính dương có thể tẩm với gừng,sa nhân

- Muốn giảm tính âm của sinh địa ta tẩm sinh địa với nước gừng và sa nhân, rồi đun sôi và phơi

9 lần

- Muốn tăng tính âm thì ngày hạ thổ, đêm phơi sương

6.5- VỀ DƯỢC LiỆU

a) Về tác dụng

- Các vị thuốc có tác dụng Thăng (đi lên) thuộc

âm Thí dụ : Ma hoàng, Quế

- Các vị thuốc có tác dụng giáng (đi xuống) thuộc dương Thí dụ : Mang tiêu, Mộc hương

c) Về tính chất

- Các vị thuốc có tính Hàn (lạnh), Lương (Mát) thuộc âm Thí dụ : Cỏ mực, Hoàng bá

- Các vị thuốc có tính Nóng (Nhiệt), ấm (ôn) thuộc dương Thí dụ : Trần bì, Phụ tử

- Việc phân biệt đặc tính âm dương của dược liệu rất quan trọng trong việc trị liệu

Thí dụ : Một bệnh thuộc dương chứng, thực chứng cần phải tìm vị thuốc mang đặc tính âm

để ức chế bớt dương, lập lại sự quân bình âm dương Nếu không nắm vững, cho những vị thuốc mang đặc tính dương vào sẽ làm bệnh tăng hơn (như đổ dầu thêm vào lửa), có khi nguy hiểm đến tính mạng người bệnh

7 Cách sử dụng thuốc theo học thuyết âm

dương

Nguyên tắc dùng thuốc theo âm dương: Bệnh

có bản chất là nhiệt phải dùng thuốc đối lập đó

là thuốc có tính hàn và ngược lại Tùy theo

mức độ nhiệt, hàn mà dùng thuốc hàn, nhiệt

mạnh hay yếu, liều ít hay nhiều ví dụ :

7.1 Chứng thực nhiệt

huyết nhiệt chỉ cần dùng những thuốc mát để lương huyết như sinh địa, rễ cỏ tranh, kết hợp thuốc thanh nhiệt giải độc kim ngân hoa, bồ

công anh, quán chúng, lá chàm Đây là những thuốc tính hàn nhẹ

- Thấp nhiệt:Viêm gan siêu vi trùng, viêm phần

phụ, viêm âm hộ, âm đạo, nội mạc tử cung,

viêm đài thận, bể thận do sỏi, viêm bàng

quang, niệu đạo, viêm tinh hoàn, viêm ruột mạn tính Thuộc hệ tiêu hóa, tiết niệu, sinh dục Đây

là chứng bệnh do thấp nhiệt, tuy bệnh dai dẳng nhưng mức nhiệt không cao nên chỉ dùng

thanh nhiệt trừ thấp: Nhân trần, long đởm thảo, nha đảm tử, hoàng liên, hoàng bá, hoàng cầm,

rễ chàm, dây hạt bí, ý dĩ nhân, rau sam

- Thử nhiệt: Là say nóng, say nắng, choáng váng khi làm việc trong lò nhiệt như lò rèn, lò luyện gang thép Dùng thuốc mát để thanh nhiệt giải thử như lá sen, đậu ván, quả dưa hấu

dùng thuốc thanh nhiệt giải độc kim ngân hoa,

bồ công anh, sài đất, rẻ quạt, lá dấp cá

hạ sốt ngay, dùng thuốc hàn mạnh, liều cao

như thạch cao sống, chi tử, lá cối xay, hạt

muồng sống, tri mẫu, mật gấu, cốc tinh thảo, hạ khô thảo

7.2 Chứng hư nhiệt

- Âm hư sinh nội nhiệt, nóng trong, sốt thấp

37,50C-380C về buổi chiều đêm, ngũ tâm phiền nhiệt, bức bối, môi khô, đỏ dùng các thuốc bổ

âm như Thục địa, mạch môn, thiên môn, thạch hộc, kỷ tử, lá dâu non, hoàng tinh trong vài ba tuần sẽ hết sốt

- Nội nhiệt do thận âm hư hoặc vị âm hư,can âm

hư, phế âm hư, tâm âm hư, tỳ âm hư, thông

thường nhất là thận âm, vị âm, phế âm hư

- Hàn thịnh tự trong cơ thể hoặc phục hàn từ

trước là lý hàn, thường gặp nhất ở trung tiêu

như đau dạ dày-tá tràng vào mùa đông, cơn co thắt đại tràng do lạnh, dùng các thuốc ấm, nóng như phụ tử chế, quế nhục, thảo quả, đại hồi,

- Hàn quyết: Do mất dương khí đột ngột, cảm

lạnh đột ngột, tự nhiên người lạnh toát, mặt

trắng bệch, chân tay giá lạnh, có thể vã mồ hôi loãng lạnh đầm đìa Phải dùng thuốc nhiệt

mạnh, tác dụng nhanh để hồi dương cứu thoát: Phụ tử chế, cồn gừng, cồn quế, ngô thù du,

dầu hồi vừa uóng vừa xoa xát mạnh

7.4 Hư hàn do phần dương trong cơ thể suy

giảm nên khi chữa chủ yếu bổ dương Tùy theo

- Thận dương hư: Lạnh thắt lưng, đái đêm nhiều lần, liệt dục, đau mỏi lưng gối, ù tai

8.Vị thuốc

Âm dược: dùng trị bệnh

thuộc chứng ôn nhiệt:

hoàng liên, hoàng cầm,

Dương dược: dùng để chữa bệnh hàn: sinh

khương, tế tân,…

Tính thuần âm: vị thuộc

âm, tính thuộc âm: hoàng

liên, hoàng bá,…

Tính thuần dương: vị thuộc D, tính thuộc D: quế chi, bạch chỉ,…

Trong âm có dương: vị

thuộc âm, tính thuộc

dương: cẩu tích, tắc kè,

Trong dương có âm: vị thuộc dương, tính thuộc âm: bạc hà, cúc hoa

9 Phương thuốc

Thuần dương: các vị thuốc

trong phương thuốc có vị,

tính thuộc dương; ví dụ pt

Ma hoàng quế chi thang

dùng giải cảm hàn

Thuần âm: các vị đắng, tính hàn, công năng thanh nhiệt, ví dụ: tam hoàng

thang dùng trị sốt cao, nhiệt độc ở phần huyết

Tính âm trong dương: Ví

dụ: sinh mạch tán( nhân

sâm, mạch môn, ngũ vị) vị

đắng, tính ấm dùng để bổ

khí, bổ tâm khí, sinh tân

Tính dương trong âm: vị cay tính mát, dùng trong các bệnh cảm phong

nhiệt, ví dụ pt ngân kiều tán

10 Âm dương và châm cứu

* Âm dương và kinh lạc

a) Theo nguyên tắc thăng giáng

Theo nguyên tắc : "Âm thăng, Dương giáng" (âm

đi lên, dương đi xuống) Đứng thẳng, giơ tay

lên trời ta có :

- Các kinh âm ở tay, đi lên, tức đi từ vùng nách, ngực lên ngón tay Các kinh Dương ở tay, đi

xuống, tức từ các ngón tay đi vào ngực, nách

- Các kinh âm ở chân, đi lên, tức từ các ngón

chân đi lên đầu mặt Các kinh dương ở chân đi xuống, tức từ đầu mặt đi xuống chân

b) Theo nguyên tắc trong ngoài

- Âm trong, dương ngoài thì : Các kinh ở phía trong chân, tay thuộc âm(Phế, Tâm, Tâm bào, Thận, Can, Tỳ) Các kinh ở phía ngoài chân tay thuộc dương (Đại trường, Tiểu trường, Tam tiêu, Bàng quang, Đởm, Vị)

- Ngoài ra, Bụng thuộc Âm nên Nhâm mạch thuộc âm

- Lưng thuộc dương nên Đốc mạch thuộc Dương

* Âm dương và huyệt

a) Bên trái là dương, bên phải là âm : Do đó, các huyệt bên trái mang đặc tính dương (hưng phấn) gọi là Dương huyệt Các huyệt bên phải mang đặc tính âm (ức chế) gọi là âm huyệt

Thí dụ : Bệnh về Phế

- Người bệnh đi nắng về, sốt, chảy máu mũi (máu cam) Biện chứng bệnh như sau : Đi nắng về sốt là bệnh cấp tính, thực chứng Mũi chảy máu

là do Hỏa khí của Phế vượng (Mũi có liên hệ đến Phế vì Nội Kinh ghi : Phế khai khiếu ở mũi, Máu màu đỏ, thuộc Hỏa) Đây là thực chứng,

áp dụng nguyên tắc "Thực tắc tả”

b) Các huyệt của kinh âm (mặt trong chân tay) thuộc âm, các huyệt của kinh dương (mặt ngoài chân tay) thuộc dương.

c) Các huyệt thuộc Nhâm mạch (đường giữa bụng) thuộc âm Các huyệt thuộc Đốc mạch (đường giữa sống lưng) thuộc dương

d) Những huyệt nào không nằm vào các đường kinh âm hoặc dương có thể dựa vào vị trí hoặc tác dụng của huyệt để xác định đặc tính âm dương cho huyệt đó :

Thí dụ : Huyệt Ấn đường, khi kích thích, tiết ra chất Endorphin, làm giảm đau (có tác dụng ức chế) do đó, mang đặc tính âm

TÓM LẠI

Bệnh hàn dùng cứu Bệnh nhiệt dùng châm

Hư thì châm bổ Thực châm tả

Bệnh tạng dùng huyệt

du sau lưng Bệnh phủ dùng huyệt mô ngực, bụng NT: Theo âm dẫn dương Theo dương dẫn âm

11 Về phòng bệnh

- Người mang nhiều dương tính, nên ăn các loại

có tính chất âm, người mang nhiều âm tính, nên dùng các loại có tính dương

- Mùa nóng nực, mặc quần áo mỏng, ở nơi thoáng mát, ăn nhiều rau quả có tính mát để chống lại cái nóng (dương)

- Mùa rét, mặc ấm, ở nơi ấm áp, ăn thức ăn nóng

ấm để chống lại cái rét (âm)

- Vừa đi mưa về, bị mưa ướt trong khi mưa, nước mưa mang nhiều điện tích dương, nên để chân không, đứng trên đất, dội nước nóng để dẫn dương xuống