HỒ CHÍ MINH KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN HÓA HỌC Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học hóa học XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TRONG HÓA HỌC LỚP 10 NÂNG CAO Người hướng dẫn kh
Trang 1BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP
CỬ NHÂN HÓA HỌC Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học hóa học
XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TRONG
HÓA HỌC LỚP 10 NÂNG CAO
Người hướng dẫn khoa học: ThS Phan Đồng Châu Thủy Người thực hiện: Vương Hoàng Tân
TP HỒ CHÍ MINH, 2013
Trang 2LỜI CẢM ƠN
Trong quá trình thực hiện khóa luận tốt nghiệp, bên cạnh sự nỗ lực và cố gắng
của bản thân, tôi đã nhận được nhiều ý kiến đóng góp của thầy cô và sự giúp đỡ nhiệt tình của bạn bè
- Tôi xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến ThS Phan Đồng Châu Thủy Cô đã tận tình hướng dẫn và động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện khóa luận tốt nghiệp
- Tôi chân thành cảm ơn quý thầy cô khoa Hóa học, Trường Đại học Sư phạm TP HCM đã hết lòng chỉ dạy và truyền đạt kiến thức cho chúng tôi Tất cả không chỉ là nền tảng cho quá trình nghiên cứu khóa luận mà còn là hành trang quý báu cho chúng tôi bước vào đời một cách vững vàng và tự tin hơn
- Xin gửi lời cảm ơn đến bạn Nguyễn Thị Phương Nhung, bạn Huỳnh Thị Nhàn và tập thể các lớp 10A4, 10A7 trường THPT Lê Quý Đôn – quận 3,
TP Hồ Chí Minh đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình thực nghiệm sư phạm
- Xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến những anh chị đi trước, những người bạn thân luôn sát cánh bên tôi, hỗ trợ, động viên và góp ý chân thành để khóa luận được hoàn chỉnh hơn
- Đặc biệt, con xin gửi đến Ba, Mẹ lòng biết ơn sâu sắc Ba, Mẹ luôn ở bên cạnh con, động viên, khuyến khích để con có đủ nghị lực vượt qua những khó khăn khi con làm khóa luận tốt nghiệp
Lần đầu tiên thực hiện một đề tài nghiên cứu khoa học với thời gian và khả năng còn hạn chế, đề tài không thể tránh khỏi những thiếu sót Rất mong nhận được những đóng góp quý báu từ quý thầy cô và các bạn
TP Hồ Chí Minh, tháng 5, năm 2013 Vương Hoàng Tân
Trang 3MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN
MỤC LỤC
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT VÀ KÍ HIỆU
DANH MỤC CÁC BẢNG
DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ VÀ ĐỒ THỊ
MỞ ĐẦU 1
CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 4
1.1. LỊCHSỬVẤNĐỀNGHIÊNCỨU 4
1.2. PHƯƠNGPHÁPDẠYHỌC 7
1.2.1 Khái niệm 7
1.2.2 Mô hình ba bình diện của phương pháp dạy học 8
1.2.3 Đổi mới phương pháp dạy học ở nước ta hiện nay 9
1.3. DẠYHỌCKIẾNTẠO 10
1.3.1 Các khái niệm 10
1.3.2 Bản chất dạy học kiến tạo 11
1.3.3 Các luận điểm cơ bản của lý thuyết kiến tạo 13
1.3.4 Cơ sở lí luận của dạy học theo lý thuyết kiến tạo 17
1.3.5 Vai trò của việc dạy học kiến tạo cho học sinh ở trường THPT 18
1.3.6 Các yêu cầu đối với việc tổ chức quá trình dạy học kiến tạo 19
1.3.7 Vai trò của giáo viên và học sinh trong dạy học kiến tạo 23
1.3.8 Môi trường học tập kiến tạo 26
1.4. BÀITẬPHÓAHỌC 27
1.4.1 Khái niệm bài tập hóa học 27
1.4.2 Ý nghĩa, tác dụng của bài tập hóa học 27
1.4.3 Phân loại bài tập hóa học 32
1.4.4 Các phương pháp giải bài tập hóa học 34
1.4.5 Xu hướng xây dựng bài tập hóa học hiện nay 34
1.4.6 Kĩ năng sử dụng bài tập hóa học của người giáo viên 35
1.5. BÀITẬPHÓAHỌCTRONGDẠYHỌCKIẾNTẠO 35
Trang 41.5.1 Khái niệm bài tập hóa học trong dạy học kiến tạo 35
1.5.2 Ý nghĩa, tác dụng của việc sử dụng bài tập hóa học trong dạy học kiến tạo 37
1.6. TÌMHIỂUTHỰCTRẠNGVIỆCSỬDỤNGBÀITẬPHÓAHỌC TRONGDẠYHỌCKIẾNTẠOỞ TRƯỜNGTHPT 38
CHƯƠNG 2 XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TRONG DẠY HỌC KIẾN TẠO CHƯƠNG NHÓM OXI, HÓA HỌC LỚP 10 NÂNG CAO 40
2.1. TÌMHIỂUCHƯƠNGNHÓMOXI 40
2.1.1 Cấu trúc chương 40
2.1.2 Nhiệm vụ của chương 42
2.2. XÂYDỰNGVÀSỬDỤNGBÀITẬPTRONGDẠYHỌCKIẾNTẠO CHƯƠNGNHÓMOXI,HÓAHỌCLỚP10NÂNGCAO 43
2.2.1 Bài tập dạy học kiến tạo bài “Khái quát về nhóm oxi” 43
2.2.2 Bài tập dạy học kiến tạo bài “Oxi” 50
2.2.3 Bài tập dạy học kiến tạo bài “Ozon và hiđro peoxit” 60
2.2.4 Bài tập dạy học kiến tạo bài “Lưu huỳnh” 69
2.2.5 Bài tập dạy học kiến tạo bài “Hiđro sunfua” 79
2.2.6 Bài tập dạy học kiến tạo bài “Hợp chất có oxi của lưu huỳnh” 93
2.3. ĐỀXUẤTMỘTSỐGIÁOÁNSỬDỤNGBÀITẬPTRONGDẠYHỌC KIẾNTẠOCHƯƠNGNHÓMOXI,HÓAHỌCLỚP10NÂNGCAO 125
2.3.1 Giáo án sử dụng bài tập trong dạy học kiến tạo bài “Khái quát về nhóm oxi” 125
2.3.2 Giáo án sử dụng bài tập trong dạy học kiến tạo bài “Oxi” 131
2.3.3 Giáo án sử dụng bài tập trong dạy học kiến tạo bài “Ozon và hiđro peoxit” 137
2.3.4 Giáo án sử dụng bài tập trong dạy học kiến tạo bài “Lưu huỳnh” 144 2.3.5 Giáo án sử dụng bài tập trong dạy học kiến tạo bài “Hiđro sunfua” 152
2.3.6 Giáo án sử dụng bài tập trong dạy học kiến tạo bài “Hợp chất có oxi của lưu huỳnh” 160
Trang 5CHƯƠNG 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 180
3.1. MỤCĐÍCHTHỰCNGHIỆM 180
3.2. ĐỐITƯỢNGTHỰCNGHIỆM 180
3.3. NỘIDUNGTHỰCNGHIỆM 181
3.4. TIẾNHÀNHTHỰCNGHIỆM 181
3.5. KẾTQUẢTHỰCNGHIỆM–NHẬNXÉT 181
3.5.1 Kết quả thực nghiệm về mặt định tính 181
3.5.2 Kết quả thực nghiệm về mặt định lượng 184
KẾTLUẬNVÀĐỀXUẤT 189
TÀI LIỆU THAM KHẢO 192 PHỤ LỤC
Trang 6DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT VÀ KÍ HIỆU
BTHH Bài tập hóa học CTCT Công thức cấu tạo CTPT Công thức phân tử DHKT Dạy học kiến tạo
ĐHSP Đại học Sư phạm đktc Điều kiện tiêu chuẩn
LLDH Lí luận dạy học LTKT Lý thuyết kiến tạo NXB Nhà xuất bản PPDH Phương pháp dạy học PTPƯ Phương trình phản ứng SGK Sách giáo khoa
THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thông
TP HCM Thành phố Hồ Chí Minh
[O] Chất oxi hóa
Trang 7DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 2.1 Cấu trúc chương Nhóm oxi, hóa học lớp 10 nâng cao 40
Bảng 2.2 Thí nghiệm về O3 63
Bảng 2.3 Thí nghiệm về H2O2 67
Bảng 2.4 Hai dạng thù hình của lưu huỳnh 69
Bảng 2.5 Ảnh hưởng của nhiệt độ đối với cấu tạo phân tử và tính chất vật lí của lưu huỳnh 70
Bảng 2.6 Thí nghiệm về H2S 87
Bảng 2.7 Tính chất của muối sunfua 90
Bảng 2.8 Thí nghiệm về SO2 102
Bảng 2.9 Thí nghiệm về H2SO4 đặc, nóng 114
Bảng 3.1 Danh sách lớp TN và ĐC 180
Bảng 3.2 Tổng hợp kết quả học tập học kì I môn hóa học của lớp 10A7 và 10A4 trường THPT Lê Quý Đôn 180
Bảng 3.3 Tần suất HS được học những tiết học môn hóa học mà trong đó GV có sử dụng bài tập dùng trong DHKT trước khi giáo sinh thực tập 182
Bảng 3.4 Ý kiến của HS về mức độ thích ứng đối với việc giáo sinh sử dụng BTHH dùng trong DHKT 182
Bảng 3.5 Ý kiến của HS về mức độ phù hợp của các BTHH mà giáo sinh sử dụng trong DHKT đối với trình độ của các em 182
Bảng 3.6 Ý kiến của HS về cách dẫn dắt, hướng dẫn của giáo sinh giúp các em sử dụng BTHH dùng trong DHKT 182
Bảng 3.7 Ý kiến của HS về mức độ hứng thú của các em trong tiết học mà giáo sinh có sử dụng BTHH trong DHKT 182
Bảng 3.8 Ý kiến của HS về tính hiệu quả của việc sử dụng BTHH trong DHKT 183
Trang 8Bảng 3.9 Ý kiến của HS về nhu cầu học tiếp những tiết học hóa học mà có sử dụng BTHH dùng trong DHKT 184 Bảng 3.10 Phân phối tần số, tần suất, tần suất lũy tích bài kiểm tra 15 phút của lớp TN (10A7) và ĐC (10A4) 185 Bảng 3.11 Phân loại tổng hợp kết quả học tập thông qua bài kiểm tra 15 phút của lớp TN (10A7) và ĐC (10A4) 186 Bảng 3.12 Giá trị các tham số đặc trưng của bài kiểm tra 15 phút của lớp TN (10A7) và ĐC (10A4) 186
Trang 9DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ VÀ ĐỒ THỊ
Hình 1.1 Mô hình ba bình diện của PPDH (Bernd Meier) 8 Hình 1.2 Mô hình môi trường học tập kiến tạo 27 Hình 3.1 Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra 15 phút của lớp TN (10A7) và ĐC (10A4) 185
Hình 3.2 Biểu đồ phân loại HS theo kết quả học tập thông qua bài kiểm tra 15 phút của lớp TN (10A7) và ĐC (10A4) 186
Trang 10Xây dựng và sử dụng bài tập trong dạy học kiến tạo GVHD: ThS Phan Đồng Châu Thủy
Vương Hoàng Tân 1
MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Đổi mới PPDH là một trong những mục tiêu lớn mà ngành Giáo dục và Đào tạo đặt ra trong giai đoạn hiện nay Đổi mới phương pháp bắt đầu từ việc cải tiến các PPDH truyền thống theo hướng phát huy tính tích cực của người học, hướng vào người học, khắc phục lối truyền thụ một chiều Bên cạnh đó, việc nghiên cứu, vận dụng các lý thuyết mới, quan điểm mới về dạy học là các hướng đang
được nhiều nhà sư phạm lựa chọn
LTKT là một trong những lý thuyết về dạy học đang được quan tâm hiện nay
Lý thuyết này khuyến khích HS tự xây dựng kiến thức mới cho mình dựa trên những thực nghiệm cá nhân và kiến thức sẵn có Mỗi cá nhân HS là trung tâm của tiến trình dạy học, GV đóng vai trò là người tổ chức điều khiển, hướng dẫn
HS lĩnh hội kiến thức mới
Nếu người GV biết cách phối hợp, sử dụng BTHH thích hợp trong DHKT sẽ giúp HS tự mình lĩnh hội kiến thức mới một cách chủ động – một trong những mục tiêu lớn của việc đổi mới phương pháp giáo dục hiện nay, đồng thời rèn cho
HS kĩ năng giải các loại bài tập, rèn luyện cả về tư duy lẫn tìm hiểu kiến thức thực tế
Từ những lí do trên, chúng tôi đã chọn đề tài “Xây dựng và sử dụng bài tập
trong dạy học kiến tạo chương Nhóm oxi, hóa học lớp 10 nâng cao” nhằm
nâng cao chất lượng dạy học hóa học cho HS lớp 10 nâng cao
2 Mục đích nghiên cứu
Vận dụng LTKT trong việc xây dựng và sử dụng bài tập để dạy học chương Nhóm oxi, hóa học lớp 10 nâng cao nhằm góp phần nâng cao chất lượng dạy học
hóa học cho HS lớp 10 nâng cao
3 Nhiệm vụ của đề tài
- Nghiên cứu và tổng quan cơ sở lí luận của đề tài
- Tìm hiểu thực trạng sử dụng bài tập để DHKT môn hóa học đối với HS THPT
- Xây dựng các bài tập sử dụng DHKT chương Nhóm oxi, hóa học lớp 10 nâng cao
Trang 11Vương Hoàng Tân 2
- Đề xuất một số giáo án có sử dụng bài tập để DHKT chương Nhóm oxi, hóa học lớp 10 nâng cao
- TN sư phạm để đánh giá hiệu quả của việc sử dụng bài tập trong DHKT chương Nhóm oxi, hóa học lớp 10 nâng cao
4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Lý thuyết DHKT và cách sử dụng bài tập trong
DHKT chương Nhóm oxi, hóa học lớp 10 nâng cao
- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy và học hóa học ở trường THPT
5 P hạm vi nghiên cứu
- Nội dung: Chương Nhóm oxi, hóa học lớp 10 nâng cao
- Địa bàn nghiên cứu: Trường THPT Lê Quý Đôn, quận 3
6 Giả thuyết khoa học
Nếu xây dựng và sử dụng hợp lí các bài tập trong DHKT chương Nhóm oxi, hóa học lớp 10 nâng cao thì sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học hóa học cho HS lớp 10 nâng cao
7 Phương pháp nghiên cứu
7.1 Các phương pháp nghiên cứu lí luận
- Thu thập, đọc và phân tích các tài liệu về LLDH, tâm lí học trong và ngoài nước về đổi mới PPDH hóa học và DHKT
- Tìm hiểu, phân tích nội dung chương Nhóm oxi, hóa học lớp 10 nâng cao
- Nghiên cứu xu hướng xây dựng bài tập trong dạy học hóa học hiện nay
7.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- Quan sát, dự giờ các tiết dạy của GV
- Quan sát, trò chuyện với HS nhằm đánh giá việc học tập môn hóa học của
HS
- Trò chuyện, phỏng vấn GV nhằm tìm hiểu thực trạng việc sử dụng BTHH trong DHKT ở trường THPT
- Điều tra, thăm dò trước và sau TN
- Nghiên cứu kế hoạch học tập của HS lớp 10 nâng cao
- Tham khảo các ý kiến đóng góp của các thầy – cô giáo để hoàn thiện kết quả nghiên cứu
- TN sư phạm:
Trang 12Xây dựng và sử dụng bài tập trong dạy học kiến tạo GVHD: ThS Phan Đồng Châu Thủy
Vương Hoàng Tân 3
+ Kiểm tra hiệu quả của việc xây dựng và sử dụng bài tập trong DHKT chương Nhóm oxi, hóa học lớp 10 nâng cao ở trường THPT
+ Kiểm tra tính khả thi và khẳng định giá trị của đề tài nghiên cứu
+ Rút ra kết luận cần thiết và những giải pháp cụ thể cho việc sử dụng bài tập trong DHKT môn hóa học
7.3 Phương pháp xử lí thông tin: sử dụng phương pháp thống kê toán học
trong nghiên cứu khoa học sư phạm
8 Đóng góp của đề tài
- Tổng quan một cách có hệ thống về lý thuyết DHKT
- Xây dựng và đề xuất một số hướng sử dụng bài tập để DHKT chương Nhóm oxi, hóa học lớp 10 nâng cao
9 Cấu trúc của khóa luận
MỞ ĐẦU
- Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn của đề tài
- Chương 2 Xây dựng và sử dụng bài tập trong DHKT chương Nhóm oxi, hóa học lớp 10 Nâng cao
- Chương 3 TN sư phạm
KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
Trang 13Vương Hoàng Tân 4
Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.1 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU [2, 3, 6, 7, 8, 16, 20, 21, 27, 29, 32, 33,
34, 37, 49, 52, 55]
Khái niệm về kiến tạo có từ thời cổ xưa, thời Socrate, cụ thể là từ cuộc hội thoại của ông với những người học trò của ông Trong cuộc trao đổi này, ông đã đưa ra những câu hỏi trực tiếp để dẫn dắt người học tự mình nhận ra điểm yếu của họ Cuộc trao đổi này đến nay vẫn được coi là một công cụ quan trọng theo cách kiến tạo mà các nhà giáo dục kiểm tra kiến thức của HS và chuẩn bị cho
việc hình thành kiến thức mới
Jean Piaget và John Dewey đã phát triển các học thuyết về sự phát triển và
giáo dục trẻ em – điều này đã tạo nên bước tiến cho LTKT
J.Piaget [55, tr.2] cho rằng con người học tập thông qua việc thiết lập nên chuỗi logic liên tiếp nhau, cái này nối tiếp cái kia Ông cũng kết luận rằng logic cũng như phương thức suy nghĩ của trẻ em hoàn toàn khác so với người trưởng
thành Đây chính là cơ sở của việc giáo dục dựa trên LTKT
John Dewey [55, tr.6] yêu cầu giáo dục phải dựa trên kinh nghiệm thực tế Ông viết: “Nếu bạn nghi ngờ rằng quá trình học diễn ra như thế nào, hãy tham gia vào các câu hỏi liên tiếp: nghiên cứu, suy nghĩ, cân nhắc các khả năng khác
nhau, từ đó hình thành niềm tin dựa vào bằng chứng cụ thể”
Các triết gia, nhà tâm lí học có công trong việc góp thêm những triển vọng mới cho LTKT và áp dụng LTKT vào thực tiễn là Lev Vygotsky, Jerome Bruner
và David Ausubel
Lev Vygotsky [52; 55, tr.3] đã đưa khía cạnh xã hội của việc học vào LTKT Ông định nghĩa “vùng tiệm cận đúng” (zone of proximal learning) – điều mà HS tìm ra vượt qua trình độ phát triển hiện tại của HS (nhưng vẫn nằm trong ngưỡng phát triển tiềm năng của họ) dưới sự hướng dẫn của người lớn hoặc hợp tác với
các bạn học có năng lực hơn
Bruner [55, tr.8] đề xướng thay đổi chương trình dựa trên quan điểm học tập là một quá trình tích cực mang tính xã hội Trong đó, HS tổ chức nên những ý kiến
mới và các khái niệm dựa trên kiến thức hiện tại của họ
Trang 14Xây dựng và sử dụng bài tập trong dạy học kiến tạo GVHD: ThS Phan Đồng Châu Thủy
Vương Hoàng Tân 5
Những nhà giáo dục hiện đại đã nghiên cứu, viết và áp dụng LTKT vào giáo dục bao gồm: John D.Bransford, Ernst von Glasersfeld, Elearnor Duckworth,
George Forman, Roger Schank, Jacqueline Grennon Brooks và Martin G.Brooks
Ở Việt Nam, bước đầu đã có một số công trình nghiên cứu về LTKT như sau:
Tạp chí khoa học:
1 Nguyễn Hữu Châu (1996), “Dạy và học theo lối kiến tạo”, Tạp chí Nghiên
cứu Giáo dục, số 2
2 Nguyễn Phương Hồng (1997), “Tiếp cận kiến tạo trong dạy học khoa học
theo mô hình tương tác”, Tạp chí Nghiên cứu Giáo dục, số 10
3 Nguyễn Phương Hồng (1998), “Dạy bài “Đòn bẩy” theo phương pháp
kiến tạo – tương tác”, Tạp chí Nghiên cứu Giáo dục, số 11
4 Nguyễn Hữu Châu (2003), “Dạy học toán ở trường phổ thông theo quan
điểm kiến tạo”, Tạp chí Giáo dục, số 6
5 Nguyễn Hữu Châu, Cao Thị Hà (2003), “Dạy học toán ở trường phổ thông
theo quan điểm kiến tạo”, Tạp chí Giáo dục, số 60
6 Lương Việt Thái (2004), “Vận dụng tư tưởng của lý thuyết kiến tạo trong
dạy học vật lí ở trung học cơ sở”, Tạp chí Giáo dục, số 83
7 Lương Việt Thái (2004), “Vận dụng lý thuyết kiến tạo vào dạy học về sự
lan truyền âm trong chương trình vật lí lớp 7”, Tạp chí Giáo dục, số 93
8 Nguyễn Hữu Châu (2004), “Cơ sở lí luận của lý thuyết kiến tạo trong dạy
học”, Tạp chí Thông tin khoa học Giáo dục, số 103
9 Nguyễn Hữu Châu (2005), “Quan điểm kiến tạo trong dạy học”, Tạp chí
Tâm lí học, số 2
10 Nguyễn Hữu Châu (2005), “Dạy học kiến tạo, vai trò của người học và
quan điểm kiến tạo trong dạy học”, Tạp chí Dạy và học ngày nay, số 5
11 Đỗ Tiến Đạt, Vũ Văn Đức (2005), “Vận dụng lý thuyết kiến tạo trong dạy
học toán ở tiểu học”, Tạp chí Giáo dục, số 111
12 Đào Thị Việt Anh (2005), “Vận dụng lý thuyết kiến tạo trong đổi mới
phương pháp dạy học hóa học ở trường phổ thông”, Tạp chí Giáo dục, số
112
13 Cao Thị Hà (2005), “Một số yêu cầu trong việc tổ chức dạy học toán ở
trường THPT theo quan điểm kiến tạo”, Tạp chí Giáo dục, số 114