Chủ đề ký qua hai tác phẩm “ người lái đò sông đà” và “ai đã đặt tên cho dòng sông”

Để làm được điều đó trong mỗi giờ lên lớp của mình, người thầy không chỉcung cấp kiến thức cho học sinh, mà phải đưa tri thức về với thực tiễn, gắn tácphẩm văn học với đời sống, tạo cho

A ĐẶT VẤN ĐỀ

I Lí do chọn đề tài

Dạy đọc - hiểu văn bản ký là một hoạt động được tiến hành thường xuyêntrong các nhà trường phổ thông từ trước đến nay.Các văn bản ký trong chươngtrình ngữ văn THPT tuy chiếm số lượng ít nhưng là các tác phẩm trọng tâm và chủđạo trong chương trình thi cử hiện nay Mặt khác những văn bản ký trong chươngtrình còn giúp chúng ta hiểu biết sâu rộng về lịch sử của một đất nước có bề dàytruyền thống văn hoá như nước Việt Nam ta

khi dạy- học ngữ văn nói chung và dạy học văn bản nói riêng, không thểtách rời những đặc trưng vốn có của văn bản Mục đích dạy học ngữ văn nói riêng

và dạy học trong trường phổ thông nói chung là góp phần phát triển một cách toàndiện nhân cách học sinh Theo tiêu chí của UNESCO, sự phát triển giáo dục củanhân loại cần hướng tới bốn vấn đề cơ bản: “Học để biết, học để làm, học để cùngchung sống và học để làm người” Với mục đích cao quý đó của giáo dục đòi hỏimỗi một người giáo viên không chỉ là một nhà thiết kế tài ba mà còn là một nhàđịnh hướng phát triển cho thế hệ tương lai của đất nước

Để làm được điều đó trong mỗi giờ lên lớp của mình, người thầy không chỉcung cấp kiến thức cho học sinh, mà phải đưa tri thức về với thực tiễn, gắn tácphẩm văn học với đời sống, tạo cho các em những rung cảm thẩm mĩ.Từ đó có thểgiải quyết được những vấn đề đặt ra trong tác phẩm Từ bài dạy của thầy cô các em

có thể đọc hiểu một văn bản cùng thể loại ngoài chương trình Để làm được nhữngđiều đó đòi hỏi người thầy phải đi từ điểm chung nhất của văn bản đó chính là đi từđặc trưng loại thể Đây cũng chính là yêu cầu của dạy học ngữ văn trong trườngphổ thông

Mặc dù được tiến hành dạy và học từ nhiều năm nay, nhưng dạy kiểu bàiđọc - hiểu văn bản ký trong nhà trường phổ thông hiện nay là một hoạt động ítđược quan tâm như những tác phẩm văn chương khác Phần lớn giáo viên thườngkhông có hứng thú và cảm tình với loại văn bản này Còn người học cũng cảm thấy

đó là những văn bản rất khô khan, nặng nề,khó hiểu cho nên học sinh tiếp nhận vănbản một cách gượng ép, đối phó chưa có ý thức say mê lĩnh hội những giá trị củavăn bản Để khắc phục và giải quyết những hạn chế nêu trên chúng tôi mạnh dạn

chọn đề tài: “Một số nguyên tắc và phương pháp dạy – học văn bản ký qua hai tác phẩm “ Người lái đò Sông Đà” và “Ai đã đặt tên cho dòng sông” trong chương trình ngữ văn 12 THPT nhằm phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo của học sinh huyện miền núi Qùy Châu” Đây là đề tài mới mẻ về khoa học,

cách trình bày có hệ thống, dễ vận dụng trong chương trình dạy học, kiểm tra, đánhgiá và thi cử hiện nay

II Phương pháp tiến hành

Đề tài kết hợp nhiều phương pháp:

- Phương pháp phân tích tổng hợp

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp thống kê…

III Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Do bài viết ở góc độ là một sáng kiến kinh nghiệm cho nên chúng tôi chỉ đềxuất hướng khai thác cách dạy đọc – hiểu các văn bản kí trong sách Ngữ văn 12

2 Ai đã đặt tên cho dòngsông Hoàng PhủNgọc Tường 4 1 Đoạn trích

IV Cấu trúc của đề tài

Ngoài phần đặt vấn đề, phần kết luận, phần giải quyết vấn đề có các nộidung sau:

- Đánh giá thực trạng của việc dạy học các văn bản ký trong chương trìnhNgữ văn 12 THPT hiện nay

- Nội dung chính của đề tài

- Khả năng ứng dụng của đề tài

chuyên đề hoặc thao giảng giáo viên ít khi chọn các tác phẩm này để thể hiện, điều

đó cũng chứng tỏ người dạy không mặn mà, không có cảm tình với văn bản ký Đó

là một tồn tại chung trong việc dạy các tác phẩm ký ở trường THPT hiện nay

2 Đối với người học

Về phía học sinh chưa có thói quen chủ động tìm hiểu khám phá tác phẩmbởi việc đọc-hiểu văn bản ký luôn là vấn đề khó khăn đối với học sinh Cách viếtcủa hai tác giả Nguyễn Tuân và Hoàng Phủ Ngọc Tường rất tài hoa uyên bác có sựkết hợp giữa chất trí tuệ và chất trữ tình,tác giả vận dụng linh hoạt kiên thức củanhiều nghành khoa học nên học sinh cảm thấy khó Đa số học sinh đều thụ độngkhi tiếp nhận văn bản, thầy cung cấp nội dung gì thì trò lĩnh hội nội dung ấy Đócũng là một tồn tại trong cách dạy học truyền thống hiện nay

3 Đối với vùng đặc thù miền núi

Để thực hiện được chương trình có hiệu quả ngoài vốn hiểu biết sâu rộng vàphương pháp truyền đạt của giáo viên còn phụ thuộc nhiều vào trình độ nhận thức,hiểu biết của học sinh Trên thực tế việc tiếp nhận văn bản ký đối với học sinhvùng trung tâm thành phố, vùng đồng bằng có thể dễ dàng Bản thân học sinh lànhững đối tượng vừa yếu,vừa thiếu nhận thức nên việc tìm ra một “chìa khoá” để

mở được cánh cửa đến với thế giới văn chương là hết sức cần thiết Thực tế nhiềutrường miền núi trình độ học sinh đang ở “dưới chuẩn”, nên khi tiếp xúc và lĩnhhội những giá trị của văn bản ký lại càng gặp khó khăn hơn

Lượng thời gian dành cho loại văn bản này quá ít so với nội dung văn bảnyêu cầu Phần lớn giáo viên cùng với học sinh phải “ chạy đua” với thời gian Giáoviên không thể cắt nghĩa tỉ mỉ hay lí giải những thuật ngữ khó hiểu một cách thấuđáo cho các em Sách giáo khoa có chú thích nhưng không phải từ nào cũng đọc vàhiểu được Do bị khống chế thời lượng lên lớp nên các đơn vị bài học không đượckhám phá một cách đầy đủ và có chiều sâu

Đối chiếu lại vai trò, chức năng của văn bản ký mà SGK lựa chọn tôi chorằng không còn cách nào khác là giáo viên phải trăn trở, tìm cách tiếp cận loại vănbản này một cách tốt nhất và làm sao để học sinh có hứng thú, yêu thích văn Làngười tâm huyết với nghề lại là người con vùng núi Quỳ Châu , bản thân tôi luônsuy ngẫm và trăn trở nhiều đến đối tượng học sinh của mình (Trường THPT QuỳChâu, nơi tôi công tác có đến gần 80% học sinh người dân tộc thiểu số và học sinhvùng sâu, vùng xa) Vì vậy mà tôi cố gắng đưa ra những phương án cụ thể, nhằmtháo gỡ những bế tắc trong cách dạy học hiện nay ở các trường miền núi để nângcao chất lượng giáo dục cho học sinh Một trong những cách ấy đó là nhữngnguyên tắc và phương pháp dạy học văn bản ký dựa ttheo đặc trưng thi pháp thểloại để học sinh nắm bắt một cách chủ động và hiệu quả hơn

II NỘI DUNG CỦA ĐỀ TÀI

PHẦN MỘT:

MỘT SỐ NGUYÊN TẮC VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY – HỌC VĂN BẢN KÍ

TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 12 THPT NHẰM PHÁT HUY

TÍNH TÍCH CỰC, CHỦ ĐỘNG, SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH HUYỆN MIỀN NÚI QUỲ

CHÂU

1 Một số nguyên tắc dạy đọc - hiểu văn bản ký ở trường THPT hiện nay

Để dạy đọc- hiểu văn bản ký ở trường THPT hiện nay đạt được hiệu quả nhưmong muốn, chúng tôi đưa ra một số nguyên tắc cụ thể như : Nguyên tắc đảm bảođặc trưng thể loại, phát huy tính tích cực chủ động của học sinh, gắn hoạt độngcung cấp tri thức về văn bản với hoạt động rèn luyện kĩ năng tạo lập văn bản

1.1 Nguyên tắc phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của chủ thể học sinh

Nói đến nguyên tắc là nói đến những qui định, những qui tắc và cơ sở cótính bắt buộc qui định việc dạy- học văn phải tuân theo, đảm bảo cho hoạt độngdạy - học tuân theo nguyên tắc cũng có nghĩa là tuân theo những qui định cần thiết

để hoạt động đó đạt hiệu quả cao nhất Việc dạy đọc - hiểu văn bản ký ở trong nhàtrường phổ thông cũng vậy, cũng phải dựa trên những nguyên tắc nhất định Mộttrong những nguyên tắc hàng đầu là phát huy tính tích cực của chủ thể học sinh

Phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của chủ thể học sinh có nghĩa làphải làm cho học sinh thay đổi tâm thế chiếm lĩnh tác phẩm, làm cho học sinh chủđộng, hoà nhập vào giờ học, làm cho học sinh chịu khó xây dựng bài, mạnh dạnphát biểu suy nghĩ, ý kiến của mình trong giờ học để nắm kiến thức một cách chủđộng, chắc chắn Phát huy tính tích cực, chủ động của chủ thể học sinh trong giờđọc- hiểu văn bản ký cũng đồng nghĩa với việc yêu cầu người thầy phải giữ vai trò

là người hướng dẫn, chỉ đường, tức là người thầy phải linh hoạt xây dựng tìnhhuống cho học sinh để học sinh chủ động chiếm lĩnh tri thức Nguyên tắc phát huytính tích cực của chủ thể học sinh là một nguyên tắc cơ bản quyết định hiệu quảdạy học Nguyên tắc này có liên quan hữu cơ đến các nguyên tắc khác nhưng cũng

là đầu mối quy tụ, là thước đo thực sự của các nguyên tắc khác cũng như của bất

cứ một phương pháp nào được sử dụng trong dạy đọc- hiểu văn bản ký Đây lànguyên tắc triển vọng, nâng cao hiệu quả của giờ đọc- hiểu văn bản Mục tiêu cuốicùng của dạy học Văn nói chung và đọc- hiểu văn bản ký nói riêng là đào tạo họcsinh thành nhũng con người có phẩm chất, năng lực, biết chủ động sáng tạo để xâydựng đất nước trong thời kì công nghiệp hoá, hiện đại hoá Mục tiêu này chỉ đạtđược khi học sinh là một chủ thể tích cực trong giờ học Yêu cầu phát huy tính tíchcực của học sinh gắn với tài năng của người thầy, đòi hỏi ở giáo viên một kĩ năng sưphạm vững vàng, một tinh thần trách nhiệm cao cũng như tính sáng tạo thường xuyêntrong giờ đọc - hiểu văn bản

Khi tiến hành một giờ đọc- hiểu văn bản ký, giáo viên cho học sinh chuẩn bịtrước ở nhà bằng việc cho học sinh làm việc với sách giáo khoa Thông qua vănbản trong sách giáo khoa học sinh đọc văn bản, chú ý hệ thống câu hỏi tìm hiểu bài

trong sách giáo khoa, lần lượt trả lời các câu hỏi Từ đó các em tự rút ra nhữngluận điểm cơ bản trong bài học, cũng như chỉ ra những yếu tố, những chi tiết quantrọng cần phải tập trung khai thác trong văn bản

Chẳng hạn khi tiến hành đọc - hiểu văn bản Người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân, trước khi lên lớp giáo viên yêu cầu học sinh về nhà đọc trước văn

bản, trả lời câu hỏi ở trong phần đọc - hiểu từ đó rút ra được những luận điểm cơbản để học sinh dễ dàng tiếp cận Trên cơ sở của sự phân công, chuẩn bị ở nhà củahọc sinh, khi tiến hành giờ đọc- hiểu trên lớp, giáo viên cần nêu ra câu hỏi để họcsinh trả lời tìm ra hệ thống luận điểm, ghi các ý kiến phát biểu của học sinh lênbảng sau đó cho các em so sánh, đối chiếu các ý kiến đã trình bày xem đã đầy đủchưa Cuối cùng giáo viên tổng kết rút ra luận điểm chung cho bài học Thông qua

hệ thống câu hỏi, giáo viên hướng dẫn học sinh xác định ý chính, ý cơ bản của bàihọc

Ví dụ như ở văn bản “Người lái đò Sông Đà” Giáo viên có thể đưa ra hệ

thống câu hỏi như :Xác định hình tượng trung tâm chính của tác phẩm? Mỗi hình tượng hãy tìm các luận điểm chính?Theo em hình tượng nào là trọng tâm thể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm?

Nhận xét cách viết của Nguyễn Tuân qua tùy bút “Người lái đò Sông Đà”Để thấy nét riêng trong phong cách nghệ thuật của tác giả?

Sau khi học sinh lần lượt trả lời hệ thống câu hỏi, giáo viên ghi các ý kiến đólên bảng, tổ chức cho các em thảo luận, trao đổi, cuối cùng tổng kết lại luận điểmchính

Sau khi hệ thống hoá văn bản bằng luận điểm, tìm hiểu kĩ văn bản, giáo viêncho học sinh đề xuất những thắc mắc, hoặc cho học sinh bình luận một số câu văn

tiêu biểu về hình tượng con Sông Đà và người lái đò sông Đà : “Sông Đà tuôn dài tuôn dài như một áng tóc trữ tình ,đầu tóc chân tóc ẩn hiện trong mây trời Tây Bắc bung nở hoa ban hoa gạo tháng hai và cuồn cuộn mù khói núi Mèo đốt nương xuân” “Nước xô đá, đá xô sóng, sóng xô gió cuồn cuộn luồng gió ghùn ghè suốt năm như muốn đòi nợ suýt”

Như vậy bằng hàng loạt thao tác, giáo viên đã hướng dẫn học sinh chủ độngtiếp cận văn bản, nắm được nội dung văn bản một cách chủ động, chắc chắn, tạo rakhông khí giờ học sôi nổi, thoải mái, kích thích hứng thú học tập của học sinh.Song để tạo ra hiệu quả cao hơn trong đọc- hiểu văn bản ký còn đòi hỏi một sự tổchức, hướng dẫn sáng tạo của người giáo viên và nỗ lực của người học sinh

Trong giờ đọc- hiểu văn bản ký ở nhà trường THPT, khi áp dụng nguyên tắcphát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của chủ thể học sinh, dựa trên một số cơ

sở khoa học nhất định Trước hết là dựa vào một trong những đặc điểm qui luậtnhận thức của con người đó là nhận thức của con người về thế giới chỉ thật sự sâusắc và bền lâu khi tự nhận thức Khi tìm hiểu thế giới xung quanh, con người phải

tự tìm hiểu bằng nỗ lực của mình, phải tham gia một cách chủ động, tích cực mớimang lại hiệu quả như mong muốn

Dựa trên quan điểm của giáo dục hiện đại đề cao vai trò chủ động của ngườihọc gắn liền với phát huy tính tích cực của người học tạo ra sự chuyển biến trong tổchức giờ học Ngoài ra khi nói đến nguyên tắc phát huy tính tích cực của chủ thể họcsinh còn dựa trên đặc điểm tâm sinh lí, trình độ tư duy của học sinh để từ đó có kếhoạch và phương pháp tổ chức giờ học đạt hiệu quả cao hơn.

1.2 Nguyên tắc đảm bảo đặc trưng thể loại

Dạy đọc - hiểu văn bản ký phải xuất phát từ những đặc trưng cơ bản của thể

ký đó là tính xác thực Tác phẩm ký thường không hư cấu mà tác giả chỉ lựa chọnngay những sự việc những con người đã có giá trị nổi bật trong cuộc sống đểphóng bút.Nếu giáo viên chỉ thỏa mãn những kiến thức có sẵn trong sách giáo khoathì giờ học sẽ rất khô khan học sinh khó tiếp nhận tác phẩm.Bên cạnh đó tác phẩm

ký còn có sự đan xen cảm xúc suy tưởng của nhà văn trước cuộc đời.Vì vậy sứchấp dẫn của thể ký chính là khả năng tái hiện sự thật một cách sinh động của tácgiả.Ký ít chấp nhận hư cấu do đó phải dựa trên những liên tưởng bất ngờ tài hoacủa tác giả.Và thêm nữa tác phẩm ký chính là tính chủ quan,tính trữ tình sâu đậmcủa tác giả thường là cái tôi uyên bác phóng túng và tài hoa của tác giả Khi nắmvững được đặc trưng thể loại văn bản ký sẽ tạo ra hiệu quả cao trong giờ đọc- hiểuvăn bản, bởi nó quy định cách thức tổ chức giờ dạy cũng như phương pháp, cáchtriển khai bài học một cách hợp lí nhất Điều đó cũng yêu cầu một năng lực sưphạm và tính sáng tạo của người thầy

Đối với hai tác phẩm ký “Ai đã đặt tên cho dòng sông” và “ Người lái đòsông Đà” việc áp dụng nguyên tắc dạy học theo đặc trưng thể loại ta có thể vậndụng như sau: Thứ nhất giáo viên tổ chức cho học sinh phát hiện ra nét tương đồng

và khác biệt đối tượng được phản ánh trong tác phẩm ký và đối tượng tương tự cóthật ngoài đời Con sông Đà và sông Hương của Nguyễn Tuân và Hoàng phủNgọc Tường đi vào trong hai tác phẩm trở thành đối tượng thẩm mỹ của nhàvăn.Nếu nhà văn chỉ ghi chép đơn thuần thì chỉ giống như tái hiện kiến thức địalý,nó sẽ mất đi phần hồn dịu dàng sâu lắng, hung bạo của con sông.Thứ hai pháthiện và đánh giá được óc quan sát liên tưởng,tưởng tượng năng lực sử dụng ngônngữ của nhà văn trong tác phẩm.Chẳng hạn ở tùy bút “Người lái đò sông Đà” khikhám phá vẻ hung bạo của con sông nhà văn nhìn con sông như một loài thủy quái

là kẻ thù số một của con người.Còn khi khám phá vẻ thơ mộng trữ tình của sông

Đà nhà văn nhìn sông Đà như một người tình nhân,thi nhân và cố nhân.Thứ bagiáo viên cho học sinh phát hiện những đặc điểm cái tôi tác giả, một cái tôi tài hoauyên bác và phóng túng của tác giả trong hai tác phẩm ký.Với tùy bút “Người lái

đò sông Đà” Ta bắt gặp một cái tôi tự do phóng túng say mê của Nguyễn Tuân suốtđời đi tìm cái đẹp.Còn với Hoàng Phủ Ngọc Tường ta bắt gặp một cái tôi mê đắmtài hoa của tác giả

Sở dĩ dạy đọc - hiểu văn bản ký phải đảm bảo nguyên tắc đặc trưng thể loại

vì xuất phát từ nguyên tắc dạy học nói chung và dạy học Văn nói riêng là phải tôntrọng đặc trưng bộ môn Một nguyên tắc không thể không lưu ý trong dạy học là

phải nắm vững đối tượng cần tìm hiểu Có nắm vững đối tượng mới có mộtphương pháp, cách thức phù hợp để khám phá đối tượng đó.

1.3 Nguyên tắc gắn liền hoạt động cung cấp tri thức văn bản với hoạt động rèn luyện kĩ năng tạo lập văn bản

Dạy đọc – văn bản ký ở nhà trường THPT cần dựa trên nguyên tắc: Gắn liềnhoạt động cung cấp tri thức về văn bản với hoạt động rèn luyện kĩ năng tạo lập vănbản Có nghĩa là các hoạt động đó được tiến hành đan xen, hỗ trợ cho nhau Đọc làmột hoạt động bao gồm hàng loạt các thao tác như liên tưởng, phân tích, tổng hợpnhằm thâm nhập, lí giải được giá trị của văn bản kết quả của hàng loạt các thao tác

đó phản ánh sự hiểu biết về văn bản Hoạt động đọc – hiểu văn bản sẽ cung cấpcho chủ thể những tri thức cần thiết về văn bản Đây là điều cần thiết khi tiến hànhmột giờ đọc - hiểu văn bản ký để tạo ra hiệu quả cao nhất

Trong giờ đọc - hiểu văn bản ký, cung cấp tri thức về văn bản cần tiến hànhxen kẽ và đồng thời với hoạt động rèn luyện kĩ năng tạo lập văn bản Trong tiết họcgiáo viên có thể tận dụng tối đa các thao tác để đọc văn bản, sau đó cho học sinhtìm hệ thống luận điểm của văn bản đó, như vậy qua việc tìm hiểu văn bản họcsinh vừa nắm được nội dung, giá trị của bài ký vừa biết được kĩ năng cần thiết khitìm hiểu một văn bản ký Chẳng hạn, đưa ra một văn bản cụ thể, giáo viên yêu cầuhọc sinh xác định nội dung cơ bản của văn bản qua hệ thống câu hỏi nêu vấn đềhướng dẫn học sinh Các em trả lời câu hỏi và tiến hành thao tác tìm hiểu hệ thống

ý của văn bản Có nghĩa là đã thực hiện khả năng tìm ý thông qua tìm ý nắm đượcnội dung tư tưởng

Chẳng hạn: Khi tìm hiểu văn bản Ai đã đặt tên cho dòng sông, giáo viên cho

học sinh đọc văn bản sau đó bằng hệ thống câu hỏi hướng dẫn học sinh đọc hiểu:

- Xác định hình tượng chính của văn bản?

- Hình tượng sông Hương được miêu tả qua những góc độ nào?Ở mỗi góc độ nhà văn đã khám phá những nét đặc sắc gì của sông Hương?

-Từ đó anh chị cảm nhận được điều gì về vẻ đẹp của sông Hương?

Qua hàng loạt câu hỏi nêu vấn đề, giáo viên từng bước dẫn dắt học sinhkhám phá được giá trị văn bản, học sinh có được tri thức, hiểu biết về văn bản.Đồng thời rèn luyện cho các em các thao tác cần thiết khi tìm hiểu một văn bản ký.Như vậy, hai hoạt động : Cung cấp tri thức và rèn luyện kĩ năng là không tách rời,

mà cần phối hợp chặt chẽ trong đọc - hiểu văn bản ký

Việc rèn luyện kĩ năng cho học sinh qua giờ đọc - hiểu văn bản ký còn baogồm kĩ năng phân tích một nhận định hay phân tích một ý kiến nào đó, kĩ năng lập

ý trong văn Những kĩ năng đó có thể được thực hiện qua hệ thống bài tập thựchành Để tiến hành cho học sinh thực hiện các kĩ năng đó, giáo viên có thể chiathành nhóm nhỏ với những bài tập tương ứng để các em thực hành, cũng có thểtiến hành trên lớp hoặc ra bài tập ở nhà Giáo viên cho các nhóm, tổ thảo luận, traođổi với nhau để các em tự học hỏi nhau Cuối cùng giáo viên tổng kết lại những kĩnăng cần thiết

Sở dĩ dạy đọc - hiểu văn bản ký trong nhà trường THPT dựa trên nguyên tắcgắn liền hoạt động cung cấp tri thức về văn bản với hoạt động rèn luyện kĩ năngtạo lập văn bản là dựa vào những căn cứ khoa học nhất định Đó là xuất phát từquan niệm dạy học hiện đại là phải giáo dục con người toàn diện, bên cạnh tri thứccần thiết là hệ thống kĩ năng tương ứng để giúp học sinh chủ động, tích cực khôngchỉ trong nhà trường mà còn trong cuộc sống xã hôị Đồng thời việc áp dụngnguyên tắc này còn xuất phát từ qui luật nhận thức của con người: Nhận thức củacon người chỉ có chất lượng hiệu quả cao khi tự nhận thức, tự bản thân tham giavào thực hành

2 Đề xuất một số phương pháp cơ bản khi dạy đọc - hiểu văn bản ký qua hai tùy bút “Người lái đò sông Đà” và “Ai đã đặt tên cho dòng sông”.

2.1 Phương pháp gợi mở, nêu vấn đề

Phương pháp gợi mở, nêu vấn đề có ưu điểm nổi bật là kích thích mạnh mẽtinh thần độc lập suy nghĩ tìm tòi của học sinh, thói quen giao tiếp xã hội đượcphát huy một cách tích cực Nó còn tạo ra bầu không khí tự do, học tập sôi nổi, họcsinh trực tiếp bộc lộ nhận thức của mình Đồng thời qua hệ thống câu hỏi gợi mởtạo điều kiện để giáo viên nắm bắt học sinh một cách cụ thể Giáo viên thu nhậnđược tín hiệu ngược từ phía học sinh, từ đó có sự điều chỉnh hoạt động dạy chophù hợp với mục tiêu bài học và trình tiếp nhận của học sinh Ngoài ra, trong giờđọc - hiểu văn bản ký nếu vận dụng tốt phương pháp này sẽ đảm bảo được tính đặcthù của sự tiếp nhận tri thức: Quá trình tiếp nhận tri thức là quá trình phân tích bộphận cấu thành đến nắm bắt tác phẩm trong tính chỉnh thể của nó Nhờ đó mà tạođiều kiện thuận lợi cho quá trình hình thành và phát triển tư duy học sinh

Tuy vậy, khi sử dụng phương pháp gợi mở, giáo viên thiếu kinh nghiệm,không linh hoạt, khéo léo thì sẽ khó khăn trong tổ chức giờ dạy, làm cho giờ dạytrở nên vụn vặt, dễ bị xé bỏ, việc gợi mở cảm thụ là hạn chế Song nhược điểm ấy

có thể khắc phục được trong quá trình tổ chức giảng dạy

Phương pháp gợi mở, nêu vấn đề đòi hỏi giáo viên phải thiết kế được hệthống câu hỏi phù hợp với nội dung bài học đồng thời dự tính được những hoạtđộng cần thiết trong giờ học Câu hỏi phải đảm bảo tính chính xác, ngắn gọn, cótính hệ thống, phong phú về kiểu dạng và phải phù hợp với trình độ tiếp nhận củahọc sinh Để giờ đọc - hiểu văn bản ký thành công, nhất thiết phải xây dựng đượcmột hay những tình huống có vấn đề và được học sinh tiếp nhận một cách có ýthức Muốn làm được điều đó trước hết giáo viên phải xây dựng được một hệthống câu hỏi nêu vấn đề Câu hỏi nêu vấn đề là loại câu hỏi mang tính chất tổnghợp, phức tạp về nội dung.Nó vạch ra được mối liên hệ hữu cơ giữa những yếu tố

cụ thể, những vấn đề tổng hợp của văn bản đặc biệt là nó sát hợp với văn bản vàkhêu gợi hứng thú ở bản thân học sinh Khi nêu được câu hỏi nêu vấn đề đòi hỏimột nghệ thuật ở người giáo viên là dự tính được mọi khả năng có thể xảy ra vàtìm ra được phương thức hoạt động tối ưu để học sinh tìm kiếm Giáo viên khôngchỉ có tài năng mà còn phải có năng lực sư phạm cần thiết

Chẳng hạn như khi đọc- hiểu văn bản “ Người lái đò sông Đà” sau khi chohọc sinh đọc xong văn bản giáo viên đưa ra hàng loạt câu hỏi có vấn đề để xác

định hình tượng trung tâm của văn bản: Em hãy ghi lại những câu văn nói về sự hung bạo, trữ tình của sông Đà ? Hình tượng người lái đò sông Đà được miêu tả qua những cụm chi tiết nào? Từ đó em thấy được nét độc đáo gì trong ngòi bút của nguyễn Tuân? Thông qua hàng loạt câu hỏi nêu vấn đề, giáo viên dẫn dắt học sinh

tìm hiểu nội dung văn bản, đặc biệt là mở rộng, nâng cao dần để kích thích hứngthú học tập ở học sinh phát triển tư duy sáng tạo ở người học Nó có sức công phámạnh mẽ vào lối dạy học tái hiện, đơn điệu kìm hãm những tài năng trí tuệ, tâmhồn tuổi trẻ nhà trường

2.2 Phương pháp diễn giảng

Diễn giảng vẫn là việc làm quen thuộc đối với những giáo viên văn học.Hình như nó đã trở thành thứ bí quyết trong giảng văn đặc biệt là các tác phẩm trữtình Nhưng nói như vậy không có nghĩa là diễn giảng không phù hợp với hoạtđộng đọc - hiểu văn bản ký ở nhà trường THPT, mà để cho giờ đọc - hiểu thêm sâusắc, đạt hiệu quả cao, người giáo viên nên sử dụng phương pháp diễn giảng Diễngiảng là giảng giải, cắt nghĩa, nhận xét, đánh giá phẩm chất thẩm mĩ, đặc sắc nghệthuật của văn bản Sự bình phẩm, đánh giá trong văn bản ký phải thấy được sựthuyết phục và cảm thụ sâu sắc đựơc giá trị của văn bản Có nghĩa là việc diễngiảng phải cho thấy được một nguyên tắc cảm thụ, tiếp cận văn bản, tuy nhiênkhông thể bỏ qua yếu tố cảm xúc trong quá trình bình

Phương pháp diễn giảng có một vị trí quan trọng, nhất là trong hoạt độngdạy học tác phẩm văn chương Trong cơ chế dạy học văn mới, đặc biệt là ở hoạtđộng đọc - hiểu văn bản, diễn giảng không giữ được vị trí độc tôn như trước đâynhưng mặt nổi trội của nó thì vẫn được khẳng định

* Cách vận dụng phương pháp diễn giảng trong giờ đọc- hiểu văn bản ký:

Khi tiến hành giờ đọc - hiểu văn bản ký, giáo viên vận dụng diễn giảng mộtcách linh hoạt và tích cực nhất.Giáo viên không giảng giải, cắt nghĩa tất cả các nộidung, chi tiết trong văn bản mà chỉ thực hiện ở một số chi tiết, vấn đề trọng tâm,quan trọng cần phải khai thác để nhận biết được giá trị tác phẩm, khai thông nhữngtrở ngại trong quá trình chiếm lĩnh văn bản Giáo viên chỉ bình những chi tiết, hệthống ý, luận điểm được xem là điểm sáng của văn bản, nơi kết tinh giá trị tưtưởng, nội dung và nghệ thuật của văn bản Có khi chỉ cần bình một từ, một câuvăn hay mà làm nổi bật được tư tưởng của toàn văn bản, cuốn hút, vẫy gọi học sinhvào chiếm lĩnh văn bản

Chẳng hạn khi đọc - hiểu văn bản ký “ Ai đã đặt tên dòng sông”– Hoàng Phủ

Ngọc Tường, giáo viên cho học sinh xác định hình tượng trọng tâm của văn bản,từhình tượng ấy giáo viên chọn những câu văn là linh hồn của tác phẩm để giảng bìnhgiúp cho học sinh có cái nhìn sâu sắc về hình tượng sông Hương.Ví dụ đoạn miêu tảsông Hương dữ dội mãnh liệt ,thơ mộng trữ tình giáo viên chọn câu văn “SôngHương giống như một cô gái Di Gan phóng khoáng và man dại Sông Hương dịudàng đằm thắm trong màu đỏ của hoa Đỗ Quyên rừng ”.Có lúc sông Hương giống

như một người mẹ phù sa của một vùng văn hóa xứ sở” Nhưng trong quá trình thựchiện giáo viên nên chú ý kết hợp với giảng giải, phân tích, cắt nghĩa; để tạo căn cứcho lời diễn giảng, giáo viên đưa ra hệ thống câu hỏi gợi mở, nêu vấn đề hướngdẫn học sinh trả lời.Sau đó khái quát, tổng hợp lại nội dung cơ bản bằng việc phântích, cắt nghĩa, giảng giải có thể qua hệ thống câu hỏi tu từ.Chẳng hạn,để tạokhông khí cho sự thâm nhập vào văn bản của học sinh, giáo viên cần vận dụngnhững biện pháp hỗ trợ: đọc diễn cảm, dựng không khí cho tác phẩm

* Những yêu cầu đối với lời diễn giảng:

Lời diễn giảng phải xoáy sâu vào điểm sáng của văn bản và chứa đựng cảmxúc sâu sắc, có như thế mới lôi cuốn được học sinh, mới gợi được những tâm hồnđồng điệu Tuy nhiên không phải vì thế mà tỏ ra ướt át một cách không cần thiết,lời bình phải có tác dụng tác động vào lí trí người đọc, thuyết phục được học sinhqua đó làm nổi rõ tư tưởng, quan điểm của tác giả Lời diễn giảng trong giờ đọc -hiểu văn bản ký phải diễn đạt chính xác, đúng ý, độc đáo và đa dạng Lời diễngiảng không nên quá dài mà cần ngắn gọn, cô đúc phù hợp với trình độ tiếp nhậncủa học sinh nếu không sẽ trở thành phản tác dụng

Phương pháp diễn giảng nếu sử dụng hợp lí trong giờ đọc - hiểu văn bản ký

sẽ đem lại hiệu quả cao thúc đẩy quá trình thâm nhập văn bản ở cả thầy và trò.Phương pháp diễn giảng tạo cho giờ đọc - hiểu văn bản ký một không khí tươi mátlàm cho cảm xúc học sinh được nảy nở tốt đẹp, làm cho học sinh đánh giá đượcchúng Lời diễn giảng độc đáo, hấp dẫn của giáo viên còn là điều kiện khiến chohọc sinh hứng thú khi tìm hiểu văn bản ký vốn đang xa lạ với học sinh miền núi

2.3 Phương pháp làm việc với SGK

Làm việc với SGK thực chất là hoạt động sử dụng sách giáo khoa như thếnào cho có hiệu quả để phát huy, khai thác được hết ưu thế của SGK Việc sử dụngSGK yêu cầu sự chủ động, tích cực của cả giáo viên và học sinh SGK là một tàiliệu trực quan cơ bản và bắt buộc không thể thiếu trong giờ đọc- hiểu văn bản nhất

là những văn bản mới như văn bản ký thì tầm quan trọng của SGK là cần thiết vàtất yếu,góp phần hình thành tri thức một cách hệ thống, khoa học, chính xác và cóđịnh hướng Vấn đề là giáo viên và học sinh sử dụng như thế nào để đạt được hiệuquả cao trong giờ đọc - hiểu các văn bản

Việc sử dụng SGK trong giờ đọc - hiểu văn bản ký có thể nói là đem lạitính khả thi cao Bởi các văn bản kí phần lớn dài đặc biệt hai tác phẩm “Ai đã đặttên cho dòng sông” và “Người lái đò Sông Đà” là những tác phẩm có cách viết tàihoa,uyên bác ngôn ngữ đa dạng linh hoạt nên đòi hỏi học sinh phải đọc kĩ sáchgiáo khoa Sử dụng SGK, học sinh có sự đối chiếu giữa văn bản SGK với bài dạycủa giáo viên Đặc biệt phương pháp này còn có khả năng rèn luyện kĩ năng tựhọc cho học sinh Bởi vì SGK là tài liệu cơ bản luôn luôn tuân thủ theo nguyêntắc viết cho học sinh tự học Hiện nay nhìn chung trình độ tư duy của học sinhphổ thông còn yếu Do vậy sử dụng phương pháp làm việc với SGK sẽ góp phầnnâng cao năng lực, tư duy nghiên cứu khoa học cho người học

Tuy nhiên, khi sử dụng phương pháp này, giáo viên cần chú ý tới một sốđiểm cụ thể sau: Nếu ta chỉ xem SGK là công cụ duy nhất trong dạy học rất dễ dẫnđến cái nhìn sơ cứng, phiến diện Học sinh nếu chỉ dựa vào nội dung tri thức trongSGK mà không có sự mở rộng sách tham khảo sẽ khó phát triển được năng lực tựhọc Nếu như quá lệ thuộc vào SGK thì tư duy của học sinh sẽ bị hạn chế và giờđọc - hiểu sẽ đơn điệu, tẻ nhạt.

Khi sử dụng phương pháp làm việc với SGK đòi hỏi người giáo viên phảivận dụng một cách linh hoạt, sáng tạo Giáo viên phải nắm vững được nội dungvăn bản từ đó có biện pháp sử dụng hợp lí Đặc biệt khi thiết kế giáo án, giáo viênnhất thiết phải lưu ý tới nội dung SGK Khi tìm văn bản chú ý sử dụng và khai tháctốt hệ thống câu hỏi trong SGK,kết hợp với các tài liệu tham khảo để bổ sungthông tin mới, tránh được sự cứng nhắc trong quan niệm cũng như sự nghèo nàn vềkiến thức Sử dụng SGK đòi hỏi giáo viên phải có sự sáng tạo và khả năng xử líthông tin linh hoạt Với một số văn bản được trình bày trong SGK, nếu giáo viênthấy không hợp lí có thể cấu trúc và triển khai giờ giảng theo hướng hợp lí hơn.Với người học cần sử dụng SGK trên tinh thần chủ động, sáng tạo Học sinh cũngkhông nên xem SGK là tài liệu học tập duy nhất để tránh sự thụ động trong tìmhiểu tri thức

Khi làm việc với SGK giáo viên và học sinh có thể tiến hành một số thao tác đểtìm hiểu văn bản ký như: Dựa vào nội dung văn bản để thiết kế giáo án cho phù hợpvới nội dung bài giảng của giáo viên, dựa trên cơ sở văn bản của SGK nhưng không

có nghĩa là chỉ nói lại SGK

Sau khi sử dụng SGK tìm hiểu được nội dung văn bản giáo viên có thể dùngbài tập ở cuối sách để kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh

2.4 Phương pháp thực hành

Một trong những mục tiêu cao nhất của đổi mới day học ở chương trình vàSGK (thí điểm) là đào tạo con người phát triển toàn diện cả bốn năng lực nghe,nói, đọc, viết, vừa cung cấp tri thức lại vừa rèn luyện kĩ năng cho học sinh, khôngchỉ kĩ năng trong nhà trương phổ thông mà còn hình thành năng lực giao tiếp xãhội Vì vậy mà khi dạy đọc - hiểu văn bản ký bên cạnh các phương pháp nhằmcung cấp tri thức cho học sinh nắm được văn bản giáo viên phải rèn luyện thêm kĩnăng thực hành cho học sinh như kĩ năng cảm nhận một đoạn văn tiêu biểu,kĩ nănglựa chọn những chi tiết nghệ thuật đặc sắc của tác phẩm để viết bài.Trên cơ sởnhững kiến thức về văn bản đã có được từ việc đọc - hiểu ở cả hai mặt nội dung -hình thức, ta áp dụng phương pháp này thông qua hệ thống bài tập để rèn luyện kĩnăng tạo lập văn bản cho học sinh

Chẳng hạn như đưa ra bài tập giáo viên có thể cho một đoạn văn tiêu biểutrong hai bài ký “Ai đã đặt tên cho dòng sông” và “Người lái đò Sông Đà” để họcsinh phát hiện và từ đó có thể viết đoạn nghị luận xã hội trình bày quan điểm củamình về việc giữ gìn và phát huy nhưng danh lam thắng cảnh của đất nước.Từ đógiúp học sinh củng cố kĩ năng thực hành trong bài làm của mình

Chẳng hạn sau khi học xong văn bản “Ai đã đặt tên cho dòng sông” củaHoàng Phủ Ngọc Tường giáo viên có thể cho học sinh viết đoạn văn nghị luận xãhội trình bày trách nhiệm của em về giữ gìn những danh lam thắng cảnh của đấtnước.Sau đó cho học sinh trình bày trước lớp để các em rèn luyện kĩ năng giao tiếpcũng như kĩ năng tạo lập văn bản.

Giáo viên cũng có thể chuẩn bị chủ đề phù hợp với nội dung của hai văn bản

ký để học sinh thực hiện nhưng phải kích thích hứng thú học tập của học sinh, lôicuốn các em vào các chủ đề đó Để làm được điều này, yêu cầu người giáo viênphải có sự chuẩn bị chu đáo và công phu, phải trang bị không chỉ những kiến thức

cơ bản.Cần thiết mà còn phải có được một kĩ năng sư phạm nhuần nhuyễn, thànhthục, hơn ai hết người thầy giáo phải là người ý thức rõ tầm quan trọng của phươngpháp thực hành trong quá trình đọc - hiểu văn bản

2.5 Phương pháp tiếp cận liên văn bản

Hướng khai thác những thông tin ngoài văn bản, liên văn bản như tiểu sử tácgiả, ngữ cảnh sản sinh văn bản, so sánh văn bản cùng thể loại, cùng đề tài để soichiếu vào nội dung tác phẩm, góp phần giải mã các lớp ý nghĩa tiềm ẩn trong vănbản Soi chiếu vấn đề từ ngoài văn bản kết hợp với góc nhìn bên trong văn bản sẽmang lại một hiệu ứng tổng hợp, toàn diện đối với thông điệp mà tác giả muốnhướng tới người tiếp nhận Do đó giáo viên hướng dẫn học sinh tiếp cận vấn đềtrong tính liên thông sẽ tạo được một phản xạ tâm lý tích cực đến người học, các

em sẽ có lối tư duy về vấn đề đặt ra trong tác phẩm với hơi thở, nhịp sống đươngđại Từ đây tính thời sự được học sinh tự đánh thức, tránh được lối dạy áp đặt mộtchiều từ phía người thầy Tiến xa hơn nhận thức là học sinh có kỹ năng đọc đúngthể loại và phương pháp tạo lập sản sinh văn bản khi có yêu cầu.Giáo viên có thểthu thập các tranh ảnh bài viết liên quan đến sông Đà và sông Hương để cho họcsinh quan sát và làm giờ dạy thêm sống động

Chẳng hạn khi tìm hiểu về tùy bút “Người lái đò sông Đà” ta có thể so sánhvới “Chữ người tử tù” để thấy điểm tương đồng và khác biệt,vẫn phong cách tàihoa uyên bác khám phá đối tượng ở phương diện cái đẹp nhưng trước cách mạngcái tôi Nguyễn Tuân bất mãn trước thực tại nhưng sau cách mạng lại hòa mìnhtrong cuộc sống con người

Khi tìm hiểu về sông Hương giáo viên có thể sử dụng kiến thức của mình vềnền văn hóa Huế như: Nhạc cung đình Huế,tính cách dịu dàng của những conngười xứ Huế hoặc giáo viên có thể so sánh với những con sông đã đi vào trongvăn học và để lại dấu ấn không quên trong lòng bạn đọc như hình ảnh sôngĐuống,con sông Hương trong thơ Hàn Mặc Tử…

2.6 Phương pháp dạy học theo nhóm với kĩ thuật mảnh ghép,kĩ thuật

“Sơ đồ tư duy”,kĩ thuật trình bày 1 phút.

Dạy học theo nhóm còn gọi là dạy học hợp tác,một hình thức tổ chức dạyhọc lấy học sinh làm trung tâm.Trong hoạt động nhóm,các thành viên không chỉ cótrách nhiệm với nhiệm vụ học tập của mình mà còn có trách nhiệm quan tâm đến

các thành viên khác của nhóm.Trong hoạt động hình thành kiến thức giáo viên đưa

ra một số tình huống có vấn đề chia nhóm và học sinh thảo luận để rút ngắn thờigian đồng thời cho học sinh phát huy kĩ năng hợp tác,thuyết trình

Ví dụ khi dạy tùy bút “Người lái đò Sông Đà” Nói về cuộc chiến của ngườilái đò và con sông Đà hung bạo giáo viên có thể chia nhóm:

Bước 1:Giáo viên chia lớp thành 6 nhóm theo các nội dung sau:

Nhóm 1,2: Ông lái đò đã làm gì để vượt qua trùng vi thạch trận thứ 1củaSông Đà? Trong cuộc chiến ông đò giống như đối tượng nào trong chiến trân?

Nhóm 3,4 :Ông lái đò đã làm gì để vượt qua trùng vi thạch trận thứ 2? Tìmnhững câu văn hấp dẫn để cảm nhận?

Nhóm 5,6: Ông lái đò đã làm gì để vượt qua trùng vi thạch trận thứ 3? Hãynêu cảm nhận của ông đò trong cuộc vượt thác?

Bước 2: Các nhóm lần lượt thảo luận để hoàn thiện bài tập

Bước 3: Các nhóm có cùng nội dung trao đổi hoàn thiện với nhau

Bước 4: Học sinh đại diện treo bảng thuyết trình

Bước 5: Học sinh các nhóm trình bày phản biện bổ sung

Sau khi học sinh trình bày giáo viên nhận xét bổ sung hoàn chỉnh câu trả lời

Ví dụ cho hoạt động nhóm theo hình thức cặp đôi trong phần tìm hiểu bài

“Ai đã đặt tên cho dòng sông” của Hoàng Phủ Ngọc Tường

Bước 1:Giáo viên nêu vấn đề: Qua đọc bài và sự cảm nhận của em về tácphẩm.Hãy nêu sự cảm nhận của tác giả qua các góc độ khi miêu tả về sôngHương?

Bước 2: Thảo luận theo cặp đôi để chứng minh vấn đề

Bước 3: Giáo viên mời đại diện trình bày

Bước 4 :Các nhóm khác bổ sung hoàn thiện câu trả lời

Bước 5:Giáo viên nhận xét chung,cho điểm khích lệ động viên và bổ sungchỗ còn thiếu và sử dụng sơ đồ tư duy để học sinh dễ nắm bắt về tác phẩm.Ví dụnhư các góc nhìn về sông Hương: Góc nhìn địa lý,góc nhìn lịch sử và văn hóa

2.7 Phương pháp đóng vai:

Đóng vai là phương pháp tổ chức cho học sinh thực hiện một vấn đề trongtình huống giả định.Giáo viên có thể cung cấp tư liệu để học sinh xây dựng kịchbản và diễn trên bục giảng sân khấu.Phương pháp này được thực hiện khi hướngdẫn học sinh tìm hiểu kiến thức về thể loại,kiến thức về tác giả,tác phẩm.Yêu cầucủa phương pháp này giáo viên phải cung cấp tài liệu về thể kí chuyển giao nhiệm

vụ cho học sinh viết kịch bản và diễn.Sau khi trả lời giáo viên phải nhận xét chođiểm và định hướng lại nội dung cần thiết

Ví dụ: Kịch bản lớp trao đổi với tác giả Nguyễn Tuân về thể loại tùy bút qua

“Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân

MC”Chào các bạn! Hôm nay chúng ta sẽ đến với câu lạc bộ văn học nhữngngười yêu thơ văn.Chủ đề hôm nay của chúng ta sẽ là “Thể loại tùy bút qua tácphẩm người lái đò sông Đà của Nguyễn Tuân”

Nguyễn Tuân(Chào khán giả)

PV: Xin hỏi nhà văn có rất nhiều tác phẩm ký như tùy bút sông Đà,Hà Nội tađánh Mĩ giỏi.Nhà văn có thể cho người đọc biết một số kinh nghiệm viết kí?

Nguyễn Tuân:Muốn viết kí thì phải đi nhiều,quan sát tường tận và ghi chép tỉ

mỉ những gì mình quan sát được

PV: Thưa nhà văn kí có những đặc điểm gì?

Nguyễn Tuân: Kí vừa ghi chép trung thực vừa bộc lộ cảm xúc cái tôi củangười viết

PV: Thưa nhà văn khi viết về tùy bút “Người lái đò Sông Đà” điều mà nhàvăn cảm thấy tâm đắc nhất là gì?

Nguyễn Tuân: Đó chính là cảm xúc tha thiết với quê hương đất nước và tìnhyêu lòng ngưỡng mộ với con người trong công cuộc xây dựng xã hội mới

PV: Xin cảm ơn nhà văn

Phương pháp này tạo cho giờ học sinh động hấp dẫn học sinh không bị nhàmchán mà tạo hứng thú trong giờ học

Trên đây chúng tôi chỉ đưa ra một số nguyên tắc và phương pháp để vận dụng vào

giờ đọc - hiểu văn bản ký ở nhà trường phổ thông qua hai tác phẩm “Người lái đò SôngĐà” và “Ai đã đặt tên cho dòng sông” Với những phương pháp đã nêu, chúng tôi hivọng sẽ giúp ích cho các giáo viên ở nhà trường phổ thông trong tỉnh Nghệ An nóichung và huyện miền núi Quỳ Châu chúng tôi nói riêng chủ động hơn trong khi giảngdạy các văn bản ký Nhưng để cho giờ dạy đọc - hiểu văn bản ký mang lại hiệu quả caonhất, chúng ta nên vận dụng thêm một số phương pháp khác như: Đọc diễn cảm,phương pháp trực quan và nên có sự phối hợp nhịp nhàng giữa các phương pháp

PHẦN HAI:

NỘI DUNG TIẾN TRÌNH BÀI DẠY THỂ NGHIỆM VĂN BẢN KÝ TRONG

CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN 12 THPT

Trên cơ sở nắm vững những nguyên tắc và phương pháp dạy học văn bản

ký trong chương trình Ngữ văn 12 THPT,chúng tôi thiết kế các nội dung tiến trình

bài dạy thể nghiệm nhằm cụ thể hoá những vấn đề lý thuyết đã được trình bày ởphần 1.(Chúng tôi không có ý định thiết kế giáo án mẫu mà chỉ nêu những nộidung, hoạt động dạy – học chính nhằm phát huy tính tích cực, chủ động của họcsinh ở các huyện miền núi tinh Nghệ An nói chung và huyện Quỳ Châu nói riêng)

+ Dựa vào đặc trưng thể loại văn bản ký.

+ Quy định Chuẩn kiến thức, kỹ năng của từng bài

+ Tình hình thực tế của đối tượng tiếp nhận

+ Văn bản trong SGK Ngữ văn 12

+ Các phương pháp dạy học tích cực

1.2 Đề xuất hướng khai thác cụ thể văn bản

GIÁO ÁN THỰC NGHIỆM: CHỦ ĐỀ KÍ Bước 1: Xác định vấn đề cần giải quyết trong bài học

-Kĩ năng đọc hiểu kí hiện đại Việt Nam

Bước 2: Nội dung chủ đề của bài học

-Tìm hiểu văn bản: Người lái đò Sông Đà-Nguyễn Tuân,Ai đã đặt tên cho dòngsông-Hoàng Phủ Ngọc Tường

-Tìm hiểu đặc điểm cơ bản của thể ký

-Tích hợp với môn tiếng việt và làm văn

Bước 3:Mục tiêu bài học

+Qua bài “ Người lái đò sông Đà” của Nguyễn Tuân, học sinh nhận thức được

vẻ đẹp người lao động trong công cuộc xây dựng và phát triển đất nước,thấy đượctấm lòng nâng niu,trân trọng giá trị con người.Rút ra bài học cho bản thân về ýnghĩa công việc và giá trị con người

+Với Ai đã đặt tên cho dòng sông của Hoàng Phủ Ngọc Tường,học sinh nhậnthức và trân trọng trước những giá trị văn hóa của dân tộc,rút ra bài học về sự gắn

bó của của mỗi cá nhân với quê hương đất nước

-Kĩ năng tư duy sáng tạo:

+ Phân tích bình luận cá tính độc đáo trong cách thể hiện hình tượng sôngĐà,người lái đò sông Đà trong trang văn của Nguyễn Tuân và sự thể hiện dòngsông Hương ở tác phẩm “Ai đã đặt tên cho dòng sông”của HPNT

-Kĩ năng hợp tác: Học sinh biết bày tỏ ý kiến,tham gia xây dựng các hoạtđộng và nhiệm vụ được giao,nỗ lực phát huy năng lực bản thân để hoàn thành tốtnhiệm vụ.

c.Thái độ:

-Bồi dưỡng cho học sinh tình cảm yêu quê hương đất nước

-Có thái độ ngưỡng mộ trân trọng tài năng nhân cách tác giả

-Biết trân trọng cái đẹp và sự sáng tạo của người nghệ sĩ

Bước 4 :MỨC ĐỘ YÊU CẦU MỖI LOẠI CÂU HỎI/ BÀI TẬP CÓ THỂ SỬ

DỤNG ĐỂ KIỂM ĐÁNH GIÁ NĂNG LỰC VÀ PHẨM CHẤT CỦA HỌCSINH TRONG TRƯỜNG HỌC

Nhận biết Thông hiểu Vận dụng thấp/vận dụng cao

Kể tên một số tác phẩm

ký đã học?

Chỉ ra đặc trưng cơ bảncủa thể ký.Phân biệt sựkhác nhau giữa tùy bút

và bút kí?

Xác định đặc điểm củathể loại kí được sử dụngtrong văn bản?

số từ,hình ảnh nghệthuật?

Đánh giá việc sử dụngngôn từ của tác giả trongtác phẩm?

Đánh giá cách xây dựnghình tượng nghệ thuật?Nêu cảm nhận/ấn tượngriêng của bản thân vềhình tượng nghệ thuật?xác định tư tưởng của tác Lý giải tưởng của nhà Liên hệ thực tế rút ra bài

giả trong tác phẩm? văn gửi gắm trong tác

phẩm?

học nhận thức và hànhđộng qua tác phẩm đãhọc?

Bước 5: CÁC CÂU HỎI/BÀI TẬP CỤ THỂ THEO CÁC MỨC ĐỘ YÊU CẦU

ĐÃ MÔ TẢ

caoTrình bày những hiểu

biết của em về tác giả

Nguyễn Tuân? Kể tên

các tác phẩm tiêu biểu?

Phong cách nghệ thuậtcủa Nguyễn Tuân có gìđặc biệt?

Bài “Người lái đò sôngĐà” giúp em hiểu thêm

gì về đặc trưng phongcách nghệ thuật độc đáocủa Nguyễn Tuân?

Tác phẩm được viết

trong hoàn cảnh nào?

Qua bài kí sự em hiểubiết gì vê dòng Sông Đà?

Điều đó được thể hiệntrong tùy bút của NguyễnTuân?

Sau khi đã được xem kí

sự về sông Đà em có cảmxúc gì về vẻ đẹp củadòng sông và con ngườilao động nơi đây?

Đọc và giải thích câu đề

từ của tác phẩm?

Theo em tác giả đã pháthiện dòng chảy của sông

Đà có gì đặc biệt?

Em đánh giá thế nào vềcon mắt tài hoa củaNguyễn Tuân khi nhìnnhận về thiên nhiên?

Nhân vật trữ tình trong

tác phẩm là ai?

Những từ ngữ trong tácphẩm giúp em xác địnhđược nhân vật trữ tình?

Em có nhận xét gì về tâmtrạng,cảm xúc của cái tôitrữ tình trong tùy bút?

Tìm những câu văn tả

sông Đà tương ứng với

hình ảnh trên máy chiếu?

Nhận xét về đặc điểmcủa con sông Đà?

Đánh giá về cách thểhiện của Nguyễn Tuân

so với cảnh thực củasông Đà? Đánh giá vềkhả năng ngôn ngữ củanguyễn Tuân?

-Tác giả đã khắc hoạ vẻđẹp hùng vĩ của Sông Đànhằm mục đích gì?

-Qua hình tượng sông Đà

em cảm nhận được gì về

vẻ đẹp của thiên nhiên

núi rừng Tây Bắc?

-Hình tượng sông Đà thểhiện tài năng,phong cách

tư tưởng của NguyễnTuân.Hãy làm rõ nhậnđịnh trên?

Hình tượng ông lái đò

hiện lên với những vẻ

đẹp nào?

Thế nào là con người tàihoa theo quan niệm củanguyễn Tuân?

Tại sao nói: Ông lái đò

đã nâng nghề lái đò lênthành nghệ thuật?

Tài năng của ông lái đò

được hiện lên với những

tình huống nào?

Hãy chứng minh tài hoacủa ông đò trong việcông phá từng trùng vithạch trận?

Hình tượng ông lái đò thểhiện tài năng,phong cách

tư tưởng của NguyễnTuân.Hãy làm rõ nhậnđịnh trên?

Tình cảm của nhà văn

đối với sông Đà và người

lái Đò được thể hiện như

thế nào?

Lí giải tại sao tác giả nhàvăn lại có tình cảm yêumến đặc biệt đối vớidòng sông Đà và ngườilái đò?

Tác phẩm đã giáo dụccho em những tình cảm

gì đối với quê hương đấtnước và khát vọng gìtrong học tập?

Văn bản 2: AI ĐÃ ĐẶT TÊN CHO DÒNG SÔNG-HOÀNG PHỦ NGỌC TƯỜNG

caoNêu những nét chính về

tác giả Hoàng Phủ Ngọc

Tường?

Hoàng phủ Ngọc Tường

có những sáng tạo gìtrong thể loại bút kí?

Bài kí giúp em hiểu thêm

gì về tác giả Hoàng PhủNgọc Tường?

Tác phẩm “ Ai đã đặt tên

cho dòng sông” được

viết trong hoàn cảnh

nào? Nêu xuất xứ của tác

phẩm?

Qua một số hiểu biết vềtác phẩm? Em hiểu thêmđiều gì về sông Hương?

Điều đó được thể hiệnnhư thế nào trong bài bút

kí của nhà văn?

Đánh giá về cách đặtnhan đề “Ai đẽ đặt têncho dòng sông”.Tìnhcảm của tác giả đối vớisông Hương như thếnào?

Cái tôi trữ tình trong tác

phẩm là ai?

-Những từ ngữ nào trongtác phẩm giúp em xácđịnh được cái tôi trữtình? Cảm xúc chủ đạocủa cái tôi trữ tình trongbài bút kí là gì?

-Em có nhận xét gì vềtâm trạng,cảm xúc củacái tôi trữ tình trong bàikí?