THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TRUYỆN NGẮN BẢO NINH TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Truyện ngắn của Bảo Ninh cũng đã sớm khẳng định được vị thế nổi bật trong mảng văn học viết về đề tài chiến tranh và hậu chiến tranh.. Nhà báo Mai Hoàng, trên báo tuoitre.vn, khi giới th

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

NGUYỄN THỊ THU HÀ

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT

TRUYỆN NGẮN BẢO NINH

Chuyên ngành:Văn học Việt Nam

Mã số : 60.22.34

TÓM TẮT LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Đà Nẵng – Năm 2015

DaihocDaNang

Công trình được hoàn thành tại

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

Người hướng dẫn khoa học: TS PHAN NGỌC THU

Phản biện 1: PGS.TS Nguyễn Đình Vĩnh

Phản biện 2: TS Ngô Thu Hiền

Luận văn đã được bảo vệ trước Hội đồng chấm Luận văn tốt nghiệp Thạc sĩ Khoa học xã hội và nhân văn họp tại Đại Học Đà Nẵng vào ngày 28 tháng 12 năm 2014

Có thể tìm hiểu Luận văn tại:

- Trung tâm Thông tin - Học liệu, Đại học Đà Nẵng

- Thư viện trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng

DaihocDaNang

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Mỗi thời đại, mỗi bước ngoặt lịch sử của một dân tộc thường xuất hiện một thế hệ nhà văn, nhà thơ mới Họ vừa là những gạch nối giữa quá khứ và hiện tại, đồng thời cũng là những người tiên phong, nhạy bén trong công cuộc kiếm tìm và kiến tạo nên những đổi mới về nghệ thuật văn chương Ở Việt Nam, sau 1975, sự xuất hiện của Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Bảo Ninh…nhanh chóng trở thành những hiện tượng văn học với sự cách tân trong bút pháp và cảm hứng nghệ thuật

1.2 Gần hai mươi năm sau giải thưởng của Hội Nhà văn

cho tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh (Thân phận của tình yêu), Bảo

Ninh dường như im lặng trên văn đàn Không khỏi có người nghĩ đến sự “cạn kiệt” cảm hứng ở cây bút này; song kì thực, đó là sự âm thầm, lặng lẽ của người sáng tạo nghệ thuật trên con đường suy ngẫm để không lặp lại chính mình Sau năm 2010, lần lượt những truyện ngắn của ông được giới thiệu tới bạn đọc, như là kết quả của quá trình “im lặng” ấy!

1.3 Truyện ngắn của Bảo Ninh cũng đã sớm khẳng định được vị thế nổi bật trong mảng văn học viết về đề tài chiến tranh và hậu chiến tranh Vì vậy, việc đi sâu nghiên cứu thế giới nghệ thuật truyện ngắn Bảo Ninh, giúp cho chúng ta có cái nhìn chính xác, toàn diện hơn về những sáng tạo và đóng góp của nhà văn cho văn học Việt Nam thời kì sau Đổi mới

DaihocDaNang

2 Lịch sử vấn đề

Dưới đây, chúng tôi đi vào lược điểm một số nhận định có liên quan đến đề tài:

Tác giả Bùi Việt Thắng từng khẳng định: “Bảo Ninh là một

trong những nhà văn có duyên với truyện ngắn” [4, tr.337]

Nhà báo WayneKarlin trong lời giới thiệu cho tuyển tập truyện

ngắn Tình yêu sau chiến tranh nhận thấy truyện ngắn Bí ẩn của làn

nước của Bảo Ninh: “in dấu niềm khao khát tình yêu” [30, tr.12]

Trần Quốc Huấn cũng đã nhận xét về điểm nhìn trần thuật

trong văn của Bảo Ninh: “…đó là cái nhìn ngoái lại, thờ thẫn, đăm

đắm của một người lính khi đã tàn cuộc Cái nhìn dằng dặc, đầy phân tán nhưng không hề lơ đãng Điểm nhìn có góc độ rộng, song khá tập trung” [14, tr.85]

Nhà báo Mai Hoàng, trên báo tuoitre.vn, khi giới thiệu về tập truyện ngắn Bảo Ninh mới xuất bản, đã viết: “36 truyện ngắn được

chọn in trong tuyển tập gần 600 trang được tác giả viết ở nhiều thời điểm, trải dài từ những năm 1980-1990 của thế kỷ trước vắt sang đầu thế kỷ này…Dù viết về chiến tranh, về hậu chiến hay viết về Hà Nội với rất nhiều suy nghiệm trong , thì thân phận con người với những mối quan hệ tình cảm phức tạp chính là điều tác giả muốn nhắm tới”

Các tác phẩm của Bảo Ninh cũng đã thu hút các nhà nghiên cứu tên tuổi khác đi sâu khai thác và tìm hiểu Tuy nhiên, có thể nói,

từ trước đến nay, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách tổng

DaihocDaNang

quát, toàn diện, có hệ thống về thế giới nghệ thuật truyện ngắn Bảo Ninh

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu: Những đặc điểm nổi bật của thế

giới nghệ thuật truyện ngắn Bảo Ninh (trong mối quan hệ với tiểu

thuyết Nỗi buồn chiến tranh)

3.2 Phạm vi nghiên cứu: Gồm 36 truyện ngắn của Bảo

Ninh, được in trong cuốn Bảo Ninh – những truyện ngắn, Nxb Trẻ,

2013

4 Phương pháp nghiên cứu

5 Bố cục của luận văn

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn được triển khai qua ba chương:

Chương 1: Vài nét về tình hình văn học Việt Nam sau 1975

và sự xuất hiện của truyện ngắn Bảo Ninh

Chương 2: Thế giới hiện thực - kí ức trong truyện ngắn Bảo Ninh

Chương 3: Những phương thức thể hiện trong truyện ngắn Bảo Ninh

DaihocDaNang

CHƯƠNG 1 VÀI NÉT VỀ TÌNH HÌNH VĂN HỌC VIỆT NAM SAU 1975 VÀ SỰ XUẤT HIỆN CỦA TRUYỆN NGẮN

BẢO NINH 1.1 VÀI NÉT VỀ TÌNH HÌNH VĂN HỌC VIỆT NAM SAU

Dù chỉ trong khoảng mấy chục năm thôi, chỉ nhìn riêng ở mảng sáng tác văn xuôi, ta cũng có thể thấy được văn học Việt Nam

đã có những phát triển đáng kể Sự phát triển này không chỉ ở chỗ ngày càng xuất hiện đông đảo đội ngũ các nhà văn, ngày càng nhiều tác phẩm mới ra đời, mà cái quan trọng hơn, sự phát triển của văn xuôi được ghi nhận trên việc đổi mới quan niệm nghệ thuật về con người, đổi mới tư duy nghệ thuật, đổi mới thể tài và phương thức thể hiện…Tất cả những phát triển này không chỉ là luận chứng chứng tỏ bước phát triển của văn xuôi sau 1975, mà còn là cơ sở để xem văn xuôi sau 1975 là một giai đoạn phát triển độc lập trong sự phát triển của văn xuôi Việt Nam hiện đại Văn xuôi Việt Nam sau 1975 là một hiện tượng đang phát triển

DaihocDaNang

1.1.2 Khái lược về sự phát triển của thể loại truyện ngắn Việt Nam sau 1975

Giới nghiên cứu cũng như giới sáng tác hầu như đều thống nhất sau 1975, truyện ngắn là thể loại gặt hái nhiều thành công,

“được mùa thể loại”

Nhìn tổng thể, sự vận động của truyện ngắn sau 1975 đã diễn

ra giống như một cuộc nhận đường toàn diện và sâu sắc: từ ý thức nghệ thuật đến hành vi sáng tạo, từ tư tưởng đến thi pháp Sự vận động ấy hướng mạnh mẽ đến những nỗ lực cách tân nhằm đổi mới thể loại Về mặt hình thức, truyện ngắn Việt Nam sau 1975 đổi mới

rõ rệt nhất ở ba phương diện: dạng thức cấu trúc cốt truyện, trần thuật và ngôn ngữ truyện Những cách tân ở ba phương diện ấy đã góp phần tạo nên diện mạo mới cho truyện ngắn Việt Nam, thể loại vốn được xem là thể loại “cái” của văn xuôi nghệ thuật Việt Nam

1.2 SỰ XUẤT HIỆN CỦA TRUYỆN NGẮN

BẢO NINH

1.2.1 Quan niệm nghệ thuật của Bảo Ninh

Bảo Ninh từng "tuyên ngôn" về quan niệm văn chương của

mình: “Nghề văn là nghề chuyên nghiệp về sự ngẫm nghĩ Nhà văn

tự xem mình là kẻ có khả năng, có trách nhiệm và có ham thú đúc kết nhân tình thế thái đặng tìm ra cho bản thân mình và bạn đọc của mình những giá trị, những ý nghĩa vừa cố định vừa đổi thay không ngừng của đời sống con người, một đời sống tuy ngắn ngủi và khá là

ảm đạm, nhiều buồn đau và bất hạnh, song lại cũng hàm chứa vô cùng tận những lẽ đời đáng sống, những giá trị cao quý, những vẻ

DaihocDaNang

đẹp tuyệt vời, hạnh phúc và niềm vui”

Chính từ quan niệm vừa mới mẻ vừa gần gũi đó, Bảo Ninh

đã sáng tạo ra những tác phẩm nghệ thuật khác lạ, giàu suy ngẫm mà vẫn bám sát với hiện thực cuộc sống - nhất là thứ hiện thực phức tạp của thời kì hậu chiến sau 1975 Nhà văn cũng đã có những cách tân mới mẻ trong việc khai thác hiện thực từ việc tạo ra những tình huống giả định về một tự sự hai lần hư cấu, đến nguyên tắc kết cấu

của tác phẩm, việc xử lý các chất liệu hiện thực trong Nỗi buồn chiến

tranh Những thủ pháp nghệ thuật như dòng ý thức, ghép mảnh được

nhà văn sử dụng có hiệu quả Kết cấu lồng ghép được nhà văn phát huy một cách tối đa,

1.2.2 Bảo Ninh – từ Nỗi buồn chiến tranh đến Những

truyện ngắn

Nỗi buồn chiến tranh được coi là cột mốc sáng chói của văn

học thời kỳ đổi mới Tác phẩm không chỉ lạ về hình thức mà mới mẻ

cả về nội dung so với thời điểm nó ra đời

Có thể nói, đây có thể là cuốn sách đầu tiên của văn học Việt Nam khai thác chiến tranh dưới góc độ cá nhân Bảo Ninh có cái nhìn sâu hơn về thân phận con người trải qua trận mạc, sự mất mát của các cá nhân trong thời chiến Tình yêu và chiến tranh như hai thái cực đối chọi nhau, một bên là sự huỷ diệt ghê gớm, bên kia là một giá trị thiêng liêng, là cội nguồn của sự sống Nhà văn đã vận dụng có hiệu quả các thủ pháp nghệ thuật như độc thoại nội tâm, tái hiện hiện thực qua dòng ký ức, kỹ thuật đồng hiện thời gian, gắn với thủ pháp gián ghép điện ảnh,…Sau cuốn tiểu thuyết đình đám ấy,

DaihocDaNang

Bảo Ninh dường như vắng bóng trên văn đàn Nhưng giữa khoảng nghỉ hơi dài đó, Bảo Ninh không biến mất Ông vẫn xuất hiện bằng

những tập truyện ngắn Cuốn sách Bảo Ninh - Những truyện

ngắn với 36 truyện ngắn dường như cũng là cách để tác giả “giữ

chân” độc giả của mình Bối cảnh truyện ngắn của Bảo Ninh trải rộng nhưng hai mảng đậm đặc nhất, dễ nhận thấy nhất là những câu chuyện chiến tranh và Hà Nội

DaihocDaNang

CHƯƠNG 2 THẾ GIỚI HIỆN THỰC - KÍ ỨC TRONG TRUYỆN NGẮN

BẢO NINH 2.1 NHỮNG ÁM ẢNH VỀ CUỘC CHIẾN ĐÃ QUA

2.1.1 Hiện thực tàn khốc và máu lửa nơi tiền tuyến

Bảo Ninh, một người lính đã từng sống và xông pha ở nơi mặt trận ác liệt nhất, nên ông cảm nhận và thấu hiểu về bộ mặt của chiến tranh nhìn một cách chân thực nhất Đó là những hình ảnh hết sức đau thương tàn khốc, là áp bức, tra tấn, là máu chảy đầu rơi

Tiếp sau Nỗi buồn chiến tranh, trong tập Bảo Ninh - Những

truyện ngắn có 36 truyện thì đã có hơn hai phần ba số truyện trực

tiếp viết về người lính và ký ức chiến tranh Trong chiến tranh, thành phố, làng mạc trở nên hoang tàn, tiêu điều đổ nát vì bom đạn tàn phá

dữ dội Con người không chỉ gánh chịu cảnh bom rơi đạn nổ mà còn phải gánh chịu những cảnh như đói rét, bệnh tật Cảnh chết chóc trong chiến tranh dường như thường trực và không chỉ một người mà

cả trăm và nhiều hơn nữa những những con người phải bỏ mạng vì bom đạn Xác người nằm la liệt, trôi dạt cũng như bao xác chết của những con vật mà không được chôn cất tử tế Con người dẫm đạp lên nhau đi tìm nơi trú ẩn, và không mong gì ngoài một điều duy nhất,

đó là sống sót: “Muốn sống thì chạy đi Mạnh ai nấy chạy Giành

đường mà chạy, dẫm lên nhau mà chạy” [30, tr.471]

Mãi mãi cho đến bây giờ, khi hòa bình đã được lập lại, nhưng những gì trong khói lửa bọm đạn chiến tranh mà bọn giặc đã gây ra cho dân tộc ta vẫn là nỗi kinh hoàng nhất Nhà văn Bảo Ninh

DaihocDaNang

bằng tình yêu nước thương dân sâu sắc, tình yêu đồng chí, đồng đội bao la đã tái hiện lại hiện thực ấy như một minh chứng hùng hồn tiếp thêm sức mạnh và nhắc nhở mỗi người chúng ta hôm nay phải luôn nhớ đến công lao to lớn của ông cha ta

2.1.2 Những đợi chờ và giọt nước mắt mỏi mòn ở hậu phương

Trong chiến tranh con người cùng chung số phận với nhau,

đó là chịu cảnh đau thương của khói lửa, của bom đạn, và không chỉ

có những anh chiến sỹ, những con người nơi tiền tuyến phải gánh chịu nỗi đau mà ngay cả những người ở nơi quê nhà, nơi hậu phương cũng đau đớn tột cùng trước những mất mát đau thương Những

truyện ngắn như Tình thư, Gọi con… đã biểu hiện rất xúc động mối

quan hệ gắn bó giữa người lính và hậu phương

Nếu Tình thư là nỗi đau nỗi lưu luyến và nỗi đau chồng chất nỗi đau giữa những người ra trận và người ở hậu phương, thì Gọi con

- câu chuyện kể về sự chờ đợi, ngóng trông của hậu phương đối với

người ở tiền phương qua nỗi nhớ mong người mẹ, người cha đối với đứa con trai út là Nghĩa bộ đội trong suốt bao nhiêu năm mà vẫn biền biệt tin tức Người mẹ vì ngày đêm thương nhớ con trai nên đã lưu giữ lại những kỷ vật của con mình Bà đã viết không biết bao nhiêu

lá thư, gửi bao nhiêu lời động viên, nhắc nhở và bao nhiêu món quà đến Nghĩa ở nơi chiến trận, thế nhưng tất cả những thư từ, những món quà mà bà đã gửi đi đều bị gửi trả trở về nguyên vị trí cũ Bà vẫn không dừng bút, vẫn cứ viết và cứ gửi đi mãi mãi đến nỗi chất

thành một hòm thư mục cũ, nhòe úa theo năm tháng “Tất cả còn để

DaihocDaNang

nguyên chưa được bóc ra” Không chỉ có mẹ mới đợi chờ, thương

nhớ con mà người cha của Nghĩa cũng ngày đêm nhớ anh Sự đợi chờ thương nhớ con trai của người cha còn cảm động hơn biết bao

khi trước lúc chết ông vẫn gọi tên con trong giấc ngủ ngàn thu: “Cha

mất lúc rạng mai Ông ngả người vào lưng ghế, nhè nhẹ nắm lấy tay

mẹ và thì thầm gọi con, Nghĩa” [30, tr.490-491]

Bảo Ninh không chỉ xây dựng hình tượng người mẹ, người cha nơi hậu phương ngày đêm mong nhớ con, mà tác giả còn khắc họa hình ảnh người vợ, người con gái với nỗi nhớ thương người chồng, người yêu da diết nơi chiến trường ác liệt, họ mong ước một ngày được gặp lại người thương

2.2 HÌNH ẢNH CUỘC SỐNG VÀ CON NGƯỜI THỜI HẬU CHIẾN

2.2.1 Những nỗi đau từ chiến tranh – nhìn từ hai phía

Bảo Ninh không chỉ hướng ngòi bút của mình vào hiện thực đau thương trong thời chiến mà ngòi bút của ông còn xoáy sâu vào nỗi đau của những hồi ức đọng lại trong con người thời hậu chiến với những vết tích, những tàn phá ghê gớm do chiến tranh để lại Truyện ngắn của ông, là những hồi ức đau buồn của người lính mỗi khi nhớ

về sự khốc liệt và khủng khiếp của một thời chiến tranh Đó là nỗi đau mất đồng đội, anh em trong cuộc tấn công của địch vẫn mãi

vương đọng lại trong lòng anh: “Từ bấy tới nay, thời gian mất đi đã

nhiều năm, nhưng nỗi đau Quý Sửu vẫn mãi còn như hạt sạn trong

ký ức tôi…và dù là trong mơ mà lòng lại nhói đau khi gặp lại anh em đồng đội đã khuất” [30, tr.156]

DaihocDaNang

Hậu quả của nỗi đau, mất mát để lại cho con người sau chiến tranh là quá lớn Đâu đó ta bắt gặp nỗi đau vì mất mát người thân nhưng đôi khi nỗi đau khổ hiện hữu mà nó âm ỉ bởi nỗi cô đơn, buồn khổ ngay khi hòa bình trở lại

Viết về nỗi đau còn vương lại sau chiến tranh, Bảo Ninh đã phần nào khơi lại trong lòng người đọc một niềm thương cảm thấu hiểu trước những mất mát của dân tộc, để rồi từ đó mỗi người hãy hành động để sẻ chia với những mảnh đời bất hạnh vì chiến tranh gây nên

2.2.2 Những ưu tư trước hiện thực và con người thời hậu chiến

Tuy không nhiều như các truyện ngắn của các nhà văn khác nhưng trong niềm sâu lắng, Bảo Ninh vẫn rất xuất sắc trong việc đi sâu khắc họa hình ảnh con người với những vấn đề về thân phận và nhân cách trong thời hậu chiến

Cuộc sống vô vàn những khó khăn, thử thách, cùng với những mỏi mệt do chiến tranh bom đạn gây ra thì con người cũng phải gánh chịu nỗi khổ vì cái ăn, cái mặc, vì nghèo đói Mỗi người

mỗi số phận khác nhau, trong Hà nội lúc không giờ, nhà văn Bảo

Ninh đã dựng lên những hình ảnh với mỗi một con người đều có những nỗi khổ riêng nhưng xét cho cùng họ vẫn cùng chung một số phận, đó là nghèo đói

Không chỉ có những con người lao động chân tay nặng nhọc mới rơi vào cảnh “toan lo từng bửa toát mồ hôi” mà ngay cả những

DaihocDaNang

người làm công chức với mức lương “cao” cũng phải “lấn bấn” trong nỗi lo toan ngày tết

Con người với nỗi lo cơm áo gạo tiền sau chiến tranh được nhà văn Bảo Ninh khắc họa đầy thương cảm Tất cả đều cùng chung

số phận với nhau, cùng gánh chịu hậu quả mà chiến tranh đã gây nên Dù không xoáy sâu chi tiết từng cảnh đời nhưng qua ngòi bút của nhà văn, người đọc một lần nữa hiểu hơn những nỗi đau của dân tộc ta một thời đã qua Hiểu và yêu hơn, thương hơn những mảnh đời đau khổ để tự nhủ lòng sẽ cố gắng sống tốt hơn Đó cũng là một thông điệp, một hàm ý sâu xa mà tác giả muốn thông qua những tác phẩm của mình gửi đến người đọc

có yếu tố chiến tranh, vừa thể hiện nỗi đau, niềm hạnh phúc của tình

yêu lứa đôi như: Trại “bảy chú lùn”, Bí ẩn của làn nước, Rửa tay

gác kiếm,… và một tác phẩm đã làm nên tên tuổi của Bảo Ninh đó là

cuốn tiểu thuyết Thân phận tình yêu Qua đa phần các trang truyện

viết về tình yêu của nhà văn Bảo Ninh, người đọc nhận thấy ở đó là một tình yêu “mãi mãi” đẹp và trong sáng của người con trai và

DaihocDaNang