Bài nghiên cứu tập trung phân tích đặc trưng của nông nghiệp Việt Nam cũng như tương quan của nông nghiệp Việt Nam trong cộng đồng ASEAN, từ đó nhìn nhận cơ hội, thách thức mà AEC gây ra cho khu vực nông nghiệp, trên có sở đó gợi ý các định hướng để phát triển nền sản xuất nông nghiệp Việt Nam hiệu quả hơn.
Trang 1CỘNG ĐỒNG KINH TẾ CHUNG ASEAN (AEC), CƠ HỘI, THÁCH THỨC VÀ GIẢI
PHÁP CHO NGÀNH NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM
ASEAN ECONOMIC COMMUNITY (AEC), OPPORTUNITIES, CHALLENGES
AND SOLUTIONS FOR VIETNAM'S AGRICULTURE SECTOR
TS Lê Thị Minh Hằng
Trường Đại học Kinh tế - Đại học Đà Nẵng
hangqtkd2003@due.edu.vn
TÓM TẮT
Nông nghiệp là lĩnh vực quan trọng đối với cả Việt Nam và ASEAN Nông nghiệp không chỉ đóng góp một tỷ trọng đáng kể vào GDP của các nước ASEAN mà nó còn ảnh hưởng trực tiếp tới một tỷ lệ lớn dân cư trong khu vực Dước tác động của Cộng đồng kinh tế chung AEC, nông nghiệp Việt Nam có thể sẽ có cơ hội mở rộng thị trường, cơ hội cải tổ và gia nhập vào chuỗi giá trị nông sản toàn cầu Tuy nhiên, AEC cũng tạo ra không ít khó khăn cho lĩnh vực sản xuất nông nghiệp
Bài nghiên cứu tập trung phân tích đặc trưng của nông nghiệp Việt Nam cũng như tương quan của nông nghiệp Việt Nam trong cộng đồng ASEAN, từ đó nhìn nhận cơ hội, thách thức mà AEC gây ra cho khu vực nông nghiệp, trên có sở đó gợi ý các định hướng để phát triển nền sản xuất nông nghiệp Việt Nam hiệu quả hơn
Từ khóa: Nông nghiệp, nông sản, AEC, ASEAN, Việt Nam
ABSTRACT
Agriculture is an important sector for both Vietnam and ASEAN Agriculture not only contributeS a significant proportion to the GDP of the ASEAN countries, but it also directly affects a large proportion of the population in the region Under the impact of ASEAN Economic Community –AEC , Vietnam agriculture will likely has the opportunity
to expand the market, the opportunity to reform and to join the global agricultural value chain However, AEC also create difficulties for the sector of agricultural production
The paper focuses on analyzing the agricultural characteristics of Vietnam as well as the correlation of agriculture Vietnam in the ASEAN community, which recognizes opportunities and challenges that the AEC caused to the agricultural sector, since then suggests the direction for development of Vietnam agricultural production more efficient
Key words: Agriculture, agricultural products, AEC, ASEAN, Vietnam
1 Đặt vấn đề
Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (Asean) với dân số hơn 625 triệu người trong đó cư dân nông thôn chiếm gần 60% với khoảng 42,2% lao động làm việc trong khu vực nông nghiệp30, thì nông nghiệp đang là lĩnh vực ưu tiên hàng đầu Nông nghiệp không những là khu vực liên quan tới một tỷ trọng lớn dân số ASEAN, ảnh hưởng tới sự phát triển kinh tế-xã hội của toàn khối mà nó còn là khu vực đem lại giá trị xuất khẩu cũng như giá trị GDP đáng kể cho khu vực Nông nghiệp đóng góp khoảng 13% vào GDP của ASEAN31, khoảng 312 tỷ USD mỗi năm Tuy nhiên, với tỷ trọng lao động hơn 40% nhưng đóng góp cho GDP chỉ khoảng 13%, nông nghiệp của ASEAN đang là mối quan ngại lớn Việc thực hiện thành công Cộng đồng kinh tế ASEAN (AEC) cần phải có những tác động tích cực đến khu vực nông nghiệp của ASEAN, cải thiện khả năng dự trữ lương thực trong khu vực cũng như tăng cường xuất khẩu
Trang 2có những giải pháp, chính sách không chỉ riêng cho bản thân quốc gia mà còn có những giải pháp, kiến nghị để AEC thực sự phát huy hiệu quả trong việc phát triển một nền nông nghiệp bền vững cho cộng đồng ASEAN
2 Cộng đồng kinh tế chung ASEAN (AEC) với vấn đề nông nghiệp
Nông nghiệp là lĩnh vực quan trọng của ASEAN, tuy nhiên nông nghiệp ASEAN vẫn mang đặc trưng là một nền nông nghiệp kém phát triển, giá trị gia tăng thấp, chất lượng nông sản không bảo đảm, nền sản xuất nông nghiệp kém bền vững, sử dụng nhiều hóa chất
Bảng 1 Tổng quan về tình hình sản xuất nông nghiệp của ASEAN trong bức tranh toàn cảnh thế giới
Nguồn: FAO Statistical Yearbook 2014
Trong bức tranh chung của nền sản xuất nông nghiệp thế giới, ASEAN là khu vực có lực lượng lao động nông nghiệp đông, đóng góp lớn vào GDP ASEAN cũng là khu vực có tỷ trọng đầu tư cho nông nghiệp cao, tỷ trọng đầu tư trên 1 ha cao nhất thế giới Tuy nhiên, trừ cá, còn hầu hết các mặt hàng nông sản chính ASEAN đều trong trạng thái nhập siệu Phải chăng việc đầu tư cho nông nghiệp tại các nước ASEAN chưa hiệu quả? Phải chăng sản phẩm nông nghiệp của ASEAN chưa đem lại giá trị cao?
Bảng 2 Tổng quan về tình hình sản xuất và thương mại sản phẩm nông nghiệp của ASEAN trong bức tranh toàn
cảnh thế giới
Trang 3Nguồn: FAO Statistical Yearbook 2014
Nông nghiệp là lĩnh vực quan trọng của ASEAN, tuy nhiên, tỷ trọng đóng góp của nông nghiệp trong nền kinh tế mỗi nước không đồng đều, từ 1% GDP (Singapore, Brunei), 20% (Việt Nam), đến hơn 30% (Lào, Campuchia)32 ASEAN vốn gặp nhiều khó khăn trong việc thực thi cơ chế hợp tác do sự phát triển không đồng đều giữa 10 thành viên, trong lĩnh vực nông nghiệp lại càng khó khăn Vì sự phát triển không ngang bằng về trình độ, trong ASEAN, cơ chế chính sách của mỗi thành viên cho nông nghiệp có nhiều khác biệt lớn Một số nước tồn tại nhiều chính sách bảo hộ nền sản xuất nông nghiệp Điều này dẫn đến, trong các cuộc đàm phán, đàm phán về nông nghiệp luôn là chủ đề khó khăn, phức tạp Bản thân thương mại nông sản trong nội khối cũng chưa thông thoáng, thường xuyên bị cản trở bởi hàng ràng bảo
vệ cao từ một số nước
Theo Riza Bernabe, điều phối viên chính sách của chiến dịch phát triển Oxfam tại Châu Á ― nông nghiệp bền vững là thành phần quan trọng trong hội nhập kinh tế thành công của ASEAN.33 Một vấn đề lớn được đặt ra trong cộng đồng kinh tế chung ASEAN là làm thế nào tăng cường sự hợp tác trong ASEAN về lĩnh vực nông nghiệp như tăng khả năng cạnh tranh của nông sản, tăng cường sự phát triển bền vững?34
3 Đặc trưng nền sản xuất nông nghiệp Việt Nam
Việt Nam vốn dĩ vẫn là một nước nông nghiệp Cho tới nay, mặc dù Chính Phủ cũng như nhiều
Trang 4Nam chứa nhiều bất cập, năng suất thấp, giá trị gia tăng thấp Hệ thống sản xuất nông nghiệp của Việt Nam mang những đặc trưng căn bản như:
Sản xuất phân tán nhỏ lẻ, canh tác theo truyền thống, quá trình sản xuất mang tính tự phát, chưa theo quy trình, quy chuẩn dẫn tới sự không đồng bộ trong sản xuất và sự không đồng nhất về chất lượng nông sản
Năng lực của đa số thành viên trong chuỗi cung ứng nông sản, từ người sản xuất tới thu mua, chế biến… bị hạn chế, cả về năng lực tài chính, khoa học kĩ thuật và quản lý
Cơ sở hạ tầng cho sản xuất và cung ứng nông sản còn hạn chế, chưa đồng bộ
Thiếu sự hợp tác liên kết giữa các chủ thể trong chuỗi Đa số mọi chủ thể hoạt động độc lập, cạnh tranh trực tiếp lẫn nhau
Thực trạng hệ thống sản xuất nông nghiệp của Việt Nam có vẻ như ―bất lực‖ trong việc giải quyết nhu cầu ngày càng khó tính của thị trường nông sản như vấn đề chất lượng, bảo đảm vệ sinh an toàn, truy xuất nguồn gốc, thêm vào đó là những đòi hỏi về môi trường, trách nhiệm xã hội…
Thực tế cho thấy, mặc dù diện tích trồng trọt lớn, một số nông sản của Việt Nam cũng đã khẳng định được vị thế trên thị trường thế giới như gạo, cà phê, hồ tiêu…, nhưng chủ yếu chúng ta mới dừng lại
ở xuất khẩu sản phẩm thô Nông sản của chúng ta chưa khẳng định được chất lượng, vị thế, chưa có thương hiệu trên thị trường thế giới Trong chuỗi giá trị nông sản hiện nay, nông dân là người chịu thiệt thòi nhất, các nhà khoa học ước tính, nông dân chỉ được hưởng lợi khoảng 10% trong tổng giá trị gia tăng của sản phẩm Cao su, Cao su, chè… Mặc dù nhà nước đã có nhiều chính sách hỗ trợ, nhưng công nghiệp chế biến và bảo quản chưa được đầu tư đúng mức
Đứng trên giác độ chuỗi giá trị toàn cầu để nhìn nhận, có thể đưa ra một vài nhận xét về những hạn chế trong sản xuất, xuất khẩu nông sản của Việt Nam như sau:
- Thứ nhất: Mặc dù có những lợi thế về điều kiện tự nhiên, tuy nhiên việc chọn giống, phân bón… cho các loại nông sản chưa được nghiên cứu một cách kỹ lưỡng và còn khá tự phát… Do vậy mức độ đồng nhất và chất lượng nông sản thấp Để giảm giá thành sản phẩm, nâng cao năng lực cạnh tranh, cần tập trung vào các công đoạn sản xuất chiếm chi phí cao này bằng việc nâng cao hiệu quả sử dụng phân bón, công nghệ cao; khai thác hiệu quả lượng phế phụ phẩm Ngoài ra, còn nhiều vấn đề như quản lý cây trồng tổng hợp; chuyển đổi hệ thống canh tác;
Thứ hai: Trong công đoạn bảo quản, chế biến Có thể nói, với phần lớn sản phẩm nông nghiệp chưa được bảo quản chế biến một cách khoa học nên tổn thất rất cao cả về số lượng và chất lượng
Thứ ba: Trong khâu thu mua, chế biến diễn ra tình trạng cạnh tranh rất khốc liệt, thiếu sự kiểm soát… điều này dẫn đến hoạt động tranh mua, tranh bán làm hỗn loạn thị trường, trong đại đa số trường hợp nông dân đều là người chịu rủi ro và thiệt thòi cao nhất, Nhà nước lại bị giảm nguồn thu…
Thứ tư: Trong công đoạn thương mại sản phẩm Việt Nam là nước xuất khẩu nhiều loại nông sản
có độ mở thị trường rất cao: cà phê, cao su, hồ tiêu trên 90%; các mặt hàng khác như hạt điều, chè, sắn cũng trên 50-60% Như vậy, về lý thuyết, phải là nước điều tiết hoặc tham gia điều tiết giá thị trường Tuy nhiên, hầu hết nông sản xuất khẩu của Việt Nam lại không có thương hiệu, những sản phẩm có thương hiệu thì qui mô quá nhỏ Điều này làm giá trị gia tăng mang lại rất thấp Các công ty hoặc quốc gia nhập khẩu nông sản lại là người hưởng lợi cao nhất
4 Cơ hội và thách thức của AEC đối với nông nghiệp Việt Nam
4.1 Cơ hội
Trang 54.1.1 Thị trường xuất khẩu mở rộng, bao gồm cả thị trường trong và ngoài khối ASEAN
Khi AEC có hiệu lực vào tháng 12.2015, ASEAN sẽ trở thành một thị trường có cơ sở sản xuất thống nhất với dân số 625 triệu người Đây là một thị trường tiềm năng cho xuất khẩu nông sản, với những nước nhập khẩu gạo nhiều nhất thế giới như Philippines và Indonesia ASEAN cũng là thị trường buôn bán nông sản rất mạnh, chính vì vậy, việc hiện thực hóa cộng đồng ASEAN trong thời gian tới sẽ
mở ra một lợi thế rất mạnh cho sản xuất nông nghiệp trong vùng và cho nông dân nói chung Ngoài ra với quan điểm hình thành một ―Cộng đồng hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu‖, AEC sẽ là cầu nối để nông sản Viết Nam tiếp cận dễ dàng hơn với thế giới
4.1.2 Cơ hội cải cách thể chế, gia tăng các chính sách, các nguồn vốn đầu tư cho nông nghiệp
Nông nghiệp không chỉ là lĩnh vực đóng góp đáng kể trong tỷ trọng GDP của ASEAN (13,6%), là lĩnh vực đóng góp lớn vào giá trị xuất khẩu của nhiều thành viên trong khối, mà nó còn là lĩnh vực đóng vai trò quan trọng trong vấn để bảo đảm an sinh xã hội, khu vực liên quan tới hơn 55% dân số Vì vậy nông nghiệp sẽ vẫn là trọng tâm trong chiến lược phát triển chung của ASEAN Chính vì lẽ đó, các quốc gia ASEAN sẽ đẩy mạnh hợp tác trong lĩnh vực nông nghiệp, sẽ thúc đẩy thay đổi thể chế, góp phần cải thiện thương mại nông sản trong nội khối Trong tương lai không xa, có thể sẽ có nhiều hoạt động trao đổi thông tin, kinh nghiệm trong sản xuất nông nghiệp giữa các thành viên ASEAN…, cụ thể ASEAN đang bàn thảo những phương thức hỗ trợ cho nông nghiệp như35:
Thiết lập cơ chế chia sẻ kinh nghiệp, năng lực và dữ liệu giữa các quốc gia ASEAN
Đẩy mạnh năng lực phát triển NN cho ASEAN thông qua hạn chế các rào cản thương mại và đầu
tư trong khi vẫn bảo vệ người nông dân tránh khỏi việc sử dụng các hoa chất làm giảm chất lượng sản phẩm
ASEAN đang bàn luận tới vấn đề xây dựng một ngân hàng SME online Thay vì mỗi khi có vấn đề
cụ thể phát sinh, 10 quốc gia ASEAN phải bàn thảo thống nhất, ngân hàng này sẽ dùng vốn đầu tư của tư nhân để giải quyết nhu cầu cấp vốn cho DNV&N, thậm chí siêu nhỏ trong lĩnh vực nông nghiệp khu vực ASEAN
4.1.3 Phát triển liên minh liên kết, hình thành, nâng cấp chuỗi giá trị nông sản trong nội khối tiến tới việc thâm nhập vào chuỗi giá trị toàn cầu
Việt Nam vốn dĩ có nền sản xuất nông nghiệp khá lạc hậu, việc cộng đồng kinh tế chung ASEAN (AEC) chính thức đi vào hoạt động mở ra một cơ hội lớn cho Việt Nam trong việc thâm nhập vào chuỗi cung ứng nông sản trong khu vực Với nền tảng một thị trường tự do hóa về thương mại hàng hóa, dịch
vụ và đầu tư, sản xuất nông nghiệp của Việt Nam có thể tận dụng được nguồn vốn đầu tư từ những nước khác trong khối Cơ chế hợp tác trong khối có thể thúc đẩy thương mại nội khối phát triển, đây là cơ hội
để Việt Nam tham gia vào chuỗi giá trị nội khối, lấy đó làm bàn đạp để xâm nhập vào chuỗi cung ứng nông sản toàn cầu
4.2 Thách thức
Trang 6chính sách trong nước nhiều hơn chính sách khu vực hay quốc tế Mỗi quốc gia đều có những chính sách phát triển nông nghiệp riêng Chính vì vậy, đàm phán nông nghiệp thường là đàm phán khó khăn nhất trong khối, và "rất khó‖ lồng ghép nội dung về thương mại nông nghiệp trong giao dịch thương mại quốc
tế.36
4.2.2 Sức ép từ nông sản nhập khẩu
Thị trường chung AEC có hiệu lực không chỉ làm gia tăng cạnh tranh của nông sản Việt Nam trên thị trường thế giới mà còn tạo ra thách thức cho nông sản ngay tại sân nhà Thống kế của FAO cho thấy, Việt Nam nhập khẩu khá nhiều mặt hàng nông sản với tỷ trọng lớn
Bảng 3 Thương mại nông sản của Việt Nam 2011
Nguồn: FAO Statistical Yearbook 2014
Hơn thế, trong những năm gần đây thị trường nông sản nội địa bị bỏ ngỏ Việc sản xuất manh mún, nhỏ lẻ, tự phát Hệ thống kiểm tra giám sát chất lượng, VSATTP gần như bị vô hiệu hóa, các hóa chất độc hại được sử dụng tràn lan Chính điều này đã làm cho niềm tin của người dân về sản phẩm nông sản nội địa giảm sút nghiêm trọng Đây sẽ là cơ hội lớn cho các quốc gia ASEAN khác và là thách thức lớn cho nền nông nghiệp Việt Nam
4.2.3 Sự thống trị của nhà đầu tư nước ngoài vào lĩnh vực sản xuất nông nghiệp
Với sự khó khăn về vốn cộng với những yếu kém về khoa học kĩ thuật, trình độ quản lý, khi AEC
có hiệu lực với cơ chế tự do hóa hàng hóa, dịch vụ và đầu tư có thể sẽ xảy ra một khuynh hướng đầu tư từ các nước ASEAN khác vào nông nghiệp Việt Nam Khuynh hướng này có thể dẫn đến những mắt xích quan trọng, có giá trị gia tăng cao sẽ thuộc sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài Việt Nam sẽ chỉ còn đóng vai trò là người cho thuê đất và thuê nhân công với chi phí thấp
5 Một số giải pháp phát triển nông nghiệp Việt Nam trong hội nhập AEC
Đứng trước một tương lai thay đổi lớn, với nhiều cơ hội nhưng cũng không ít thách thức và khó khăn, Việt Nam cần thực hiện một số giải pháp sau để duy trì và phát triển một nền sản xuất nông nghiệp hiện đại, đem lại giá trị lớn
5.1 Phát triển DNV&N trong lĩnh vực nông nghiệp
Trong môi trường toàn cầu hiện nay, với những đòi hỏi ngày càng cao, cần phải có những thay đổi căn bản trong tổ chức sản xuất nông nghiệp Những hộ nông dân với hạn chế về mọi phương diện như vốn, năng lực quản lý, chuyên môn…, hay các hợp tác xã với lực lượng quản lý chính vẫn là nông dân đã không năng lực để làm chủ một nền sản xuất nông nghiệp mang tính toàn cầu như hiện nay Cần thiết phải thúc đẩy phát triển DNV&N trong lĩnh vực nông nghiệp
36
Trang 7DN sẽ đóng vai trò hạt nhân thúc đẩy phát triển nông nghiệp bền vững thông qua việc áp dụng các sáng kiến, mô hình sản xuất và kinh doanh nông nghiệp với hàm lượng công nghệ kỹ thuật cao Để nâng cao chất lượng, giá trị của hàng nông sản, để gia tăng sản lượng và giá trị xuất khẩu nông sản, nông dân không thể làm được Phải có một đội ngũ các DNV&N tham gia vào mọi khâu trong quá trình sản xuất, kinh doanh nông sản, thậm chí phải có các tập đoàn lớn, các công ty đa quốc gia
Hiện nay, tỷ trọng doanh nghiệp trong lĩnh vực nông nghiệp mới chỉ chiếm khoảng 1% Các doanh nghiệp nông nghiệp đang gặp nhiều khó khăn, chi phí đầu tư lớn, chính sách hỗ trợ của nhà nước chưa đủ hấp dẫn Để thu hút doanh nghiệp, nỗ lực của ngành nông nghiệp là chưa đủ mà phải có sự tham gia của tất cả các ngành, cả chính quyền Trung ương và địa phương. )37
5.2 Phát triển quan hệ hợp tác công tư (PPP) trong nông nghiệp
Hợp đồng PPP (public private partnership) là thỏa thuận hợp tác giữa Nhà nước và khu vực tư nhân trong đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng và cung cấp các dịch vụ công, theo đó một phần hoặc toàn bộ công việc sẽ được chuyển giao cho khu vực tư nhân thực hiện với sự hỗ trợ của Nhà nước38.
Nông nghiệp thường là khu vực có đầu tư lớn về CSHT, thời gian thu hồi vốn lâu. Hơn nữa, nông nghiệp còn là khu vực dễ bị tổn thương, chịu ảnh hưởng lớn từ thiên nhiên Vì vậy hợp tác PPP mở ra cánh cửa cho việc kêu gọi các doanh nghiệp tham gia vào khu vực nông nghiệp, tạo điều kiện phát triển liên minh, liên kết giữa 3 nhà: nhà nông, nhà nước và nhà doanh nghiệp Theo dự kiến, tới 2017 sẽ có khoảng 500 ngàn hộ nông dân tham gia vào các dự án đối tác công tư của nông nghiệp Việt Nam39
5.3 Phát triển hợp tác, thiết lập chuỗi giá trị trong nội khối
Đặc trưng của sản xuất nông nghiệp Việt Nam hiện tại vẫn là nhỏ lẻ, manh mún, tự phát, điều này cản trở việc cải tiến chất lượng sản phẩm, tăng năng suất, giá thành…
Trong một cộng đồng với nhiều quốc gia nông nghiệp, có nhiều tương đồng về văn hóa, kinh tế, xã hội… việc phát triển quan hệ hợp tác, thiết lập chuỗi giá trị nông sản trong nội khối không những có thể giải quyết được những khó khăn của mỗi nước mà còn biến ASEAN thành một trung tâm cung ứng nông sản chất lượng cao cho toàn thế giới
6 Kết luận
Với đặc thù tự nhiên, văn hóa, xã hội, nông nghiệp sẽ vẫn luôn là lĩnh vực quan trọng không chỉ của Việt Nam mà của cả ASEAN Việc cộng đồng kinh tế chung AEC chính thức có hiệu lực cuối tháng 12/2015 có thể tạo ra những thách thức cho nền sản xuất nông nghiệp Việt Nam Tuy nhiên, nếu có cơ chế chính sách thích hợp cùng với sự hợp tác tích cực của các thành viên, kì vọng ASEAN sẽ trở thành trung tâm cung ứng nông sản của thế giới, góp phần đáng kể vào việc duy trì an sinh xã hội cho cả khối
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
Trang 8cooperation and integration, The International Journal ò Economic policy Studies
[3] Paul P.S Teng&Jurise Athena Oliveros, AEC2015:Tác động của đầu tư trong nông nghiệp ASEAN [4] Phạm Chi Lan, Hội nhập và thách thức đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ hiện nay, Đà Nẵng, 07/2015
[5] Trương Đình Tuyển, Năng lực cạnh tranh của Việt Nam trong cộng đồng kinh tế ASEAN-Thực trạng và giải pháp, Đà Nẵng, 07/2015
[6] Shikha Jha, David Rolan-Holst, Sonsak Sriboonchitta, 2010, Regional Trade Opportunities for Asian Agriculture, ADB Economics Working Paper Series