a. Trình bày và giải thích hoạt động của gió Tây ôn đới, gió Mậu dịch, gió mùa ở Nam Á và Đông Nam Á, Gió biển, gió đất và gió Phơn Gió Tây ôn đới: + Là loại gió thổi từ các khu áp cao chí tuyến về phía áp thấp ôn đới. Sở dĩ gọi là gió Tây vì hướng chủ yếu của gió này là hướng tây (ở bán cầu Bắc là hướng tây nam, ở bán cầu Nam là hướng tây bắc). + Gió Tây thổi quanh năm, thường mang theo mưa, suốt bốn mùa độ ẩm rất cao. ở Valenxia mưa tới 264 ngàynăm với 1,416 mm nước, mưa nhỏ, chủ yếu là mưa bụi, mưa phùn. Gió Mậu dịch: + Là loại gió thổi từ các khu áp cao ở hai bên chí tuyến về Xích đạo ; gió này có hướng đông bắc ở bán cầu Bắc và đông nam ở bán cầu Nam. + Gió thổi quanh năm khá đều đặn, hướng gần như cố định, tính chất của gió nói chung là khô. Gió mùa ở Nam Á và Đông Nam Á + Về mùa hạ, ở khu vực Nam Á và Đông Nam Á ở bán cầu Bắc, khu vực chí tuyến nóng nhất do đó hình thành trung tâm áp thấp Iran (Nam Á). Vì vậy, gió Mậu dịch từ bán cầu Nam vượt qua Xích đạo bị lệch hướng trở thành gió tây nam, mang theo nhiều hơi ẩm và mưa. + Về mùa đông, lục địa lạnh, các áp cao thường xuyên ở Bắc Cực phát triển mạnh và chuyển dịch xuống phía nam, đến tận Trung Quốc và Hoa Kì,... Gió thổi từ bắc xuống theo hướng bắc nam, nhưng bị lệch hướng trở thành gió đông bắc (gió này lạnh và khô). Gió biển, gió đất và gió Phơn Gió biển: + Ban ngày ở lục địa, ven bờ đất hấp thụ nhiệt nhanh, nóng hơn mặt nước biển, nên hình thành áp thấp; nước biển hấp thụ nhiệt chậm nên mát hơn, hình thành cao áp. + Gió thổi từ cao áp (vùng biển) vào tới áp thấp (đất liền) gọi là gió biển. Gió đất: + Ban đêm, đất liền toả nhiệt nhanh mát hơn, hình thành cao áp ở vùng đất liền; còn vùng nước biển ven bờ toả nhiệt chậm, nên hình thành áp thấp. + Gió thổi từ áp cao (đất liền) tới áp thấp (vùng biển) nên gọi là gió đất. Gió Phơn: + Khi gió mát và ẩm thổi tới một dãy núi, bị núi chặn lại, không khí ẩm bị đẩy lên cao và giảm nhiệt độ theo tiêu chuẩn của khí ẩm, trung bình cứ lên cao 100m giảm 0,6°C. Vì nhiệt độ hạ, hơi nước ngưng tụ, mây hình thành và mưa rơi bên sườn đón gió. + Khi không khí vượt sang sườn bên kia, hơi nước đã giảm nhiều, nhiệt độ tăng lên theo tiêu chuẩn không khí khô khi xuống núi, trung bình là 100m tăng 1°C nên gió trở nên khô và rất nóng, gọi là hiệu ứng phơn khô nóng. b. Liên hệ ở nước ta Ở Việt Nam không có hoạt động của gió Tây ôn đới nhưng có hoạt động của gió Mậu dịch thổi theo hướng đông bắc vì Việt Nam nằm trong khu vực nội chí tuyến bán cầu Bắc. Vào mùa đông (ở Miền Bắc) – Mùa khô (ở miền Nam), nước ta chịu sự hoạt động của gió Tín phong Đông Bắc (gió mậu dịch) từ áp cao Xibia bên Nga thổi về. ...
Trang 1* Gió Tây ôn đ i: ớ
+ Là lo i gió th i t các khu áp cao chí tuy n v phía áp th p ôn đ i.ạ ổ ừ ế ề ấ ớ
S dĩ g i là gió Tây vì hở ọ ướng ch y u c a gió này là hủ ế ủ ướng tây ( bán c uở ầ
B c là hắ ướng tây nam, bán c u Nam là hở ầ ướng tây b c).ắ
+ Gió Tây th i quanh năm, thổ ường mang theo m a, su t b n mùa đư ố ố ộ
m r t cao Va-len-xi-a m a t i 264 ngày/năm v i 1,416 mm n c, m a
nh , ch y u là m a b i, m a phùn.ỏ ủ ế ư ụ ư
* Gió M u d ch: ậ ị
+ Là lo i gió th i t các khu áp cao hai bên chí tuy n v Xích đ o ;ạ ổ ừ ở ế ề ạ gió này có hướng đông b c bán c u B c và đông nam bán c u Nam.ắ ở ầ ắ ở ầ
+ Gió th i quanh năm khá đ u đ n, hổ ề ặ ướng g n nh c đ nh, tính ch tầ ư ố ị ấ
c a gió nói chung là khô.ủ
* Gió mùa Nam Á và Đông Nam Á ở
+ V mùa h ,ề ạ ở khu v c Nam Á và Đông Nam Áự bán c u B c, khuở ầ ắ
v c chí tuy n nóng nh t do đó hình thành trung tâm áp th p I-ran (Nam Á).ự ế ấ ấ
Vì v y, gió M u d ch t bán c u Nam vậ ậ ị ừ ầ ượt qua Xích đ o b l ch hạ ị ệ ướng trở thành gió tây nam, mang theo nhi u h i m và m a.ề ơ ẩ ư
+ V mùa đông,ề l c đ a l nh, các áp cao thụ ị ạ ường xuyên B c C c phátở ắ ự tri n m nh và chuy n d ch xu ng phía nam, đ n t n Trung Qu c và Hoaể ạ ể ị ố ế ậ ố Kì, Gió th i t b c xu ng theo hổ ừ ắ ố ướng b c - nam, nh ng b l ch hắ ư ị ệ ướng trở thành gió đông b c (gió này l nh và khô).ắ ạ
* Gió bi n, gió đ t và gió Ph n ể ấ ơ
- Gió bi n:ể
+ Ban ngày l c đ a, ven b đ t h p th nhi t nhanh, nóng h n m tở ụ ị ờ ấ ấ ụ ệ ơ ặ
nước bi n, nên hình thành áp th p; nể ấ ước bi n h p th nhi t ch m nênể ấ ụ ệ ậ mát h n, hình thành cao áp.ơ
+ Gió th i t cao áp (vùng bi n) vào t i áp th p (đ t li n) g i là gióổ ừ ể ớ ấ ấ ề ọ
bi n.ể
- Gió đ t:ấ
Trang 2+ Ban đêm, đ t li n to nhi t nhanh mát h n, hình thành cao áp ấ ề ả ệ ơ ở vùng đ t li n; còn vùng nấ ề ước bi n ven b to nhi t ch m, nên hình thànhể ờ ả ệ ậ
áp th p.ấ
+ Gió th i t áp cao (đ t li n) t i áp th p (vùng bi n) nên g i là gióổ ừ ấ ề ớ ấ ể ọ
đ t.ấ
- Gió Ph n:ơ
+ Khi gió mát và m th i t i m t dãy núi, b núi ch n l i, không khíẩ ổ ớ ộ ị ặ ạ
m b đ y lên cao và gi m nhi t đ theo tiêu chu n c a khí m, trung bình
c lên cao 100m gi m 0,6°C Vì nhi t đ h , h i nứ ả ệ ộ ạ ơ ước ng ng t , mây hìnhư ụ thành và m a r i bên sư ơ ườn đón gió
+ Khi không khí vượt sang sườn bên kia, h i nơ ước đã gi m nhi u,ả ề nhi t đ tăng lên theo tiêu chu n không khí khô khi xu ng núi, trung bìnhệ ộ ẩ ố
là 100m tăng 1°C nên gió tr nên khô và r t nóng, g i là hi u ng ph n khôở ấ ọ ệ ứ ơ nóng
b Liên hệ ở nước ta
Vi t Nam không có ho t đ ng c a gió Tây ôn đ i nh ng có ho t
đ ng c a gió M u d ch th i theo hộ ủ ậ ị ổ ướng đông b c vì Vi t Nam n m trongắ ệ ằ khu v c n i chí tuy n bán c u B c.ự ộ ế ầ ắ
Vào mùa đông (ở Mi n B c) – Mùa khô (ề ắ ở mi nề Nam), nước ta ch uị
s ho t đ ng c aự ạ ộ ủ gió Tín phong Đông B c (gióắ m u d ch) t áp cao Xi-biaậ ị ừ bên Nga th i v ổ ề
M t khác, khí h u Vi t Nam còn ch u nh hặ ậ ệ ị ả ưởng m nh mẽ c a cácạ ủ
kh i khí ho t đ ng theo mùa v i hai mùa gió chính: gió mùa mùa đông vàố ạ ộ ớ gió mùa mùa h ạ
Gió mùa mùa đông:
- Th i gian ho t đ ng: t tháng 11 đ n tháng 4 năm sau, mi n B cờ ạ ộ ừ ế ề ắ
nước ta ch u s tác đ ng c a kh i khí l nh phị ự ộ ủ ố ạ ương B c di chuy n theoắ ể
hướng Đông B c nên g i là gió mùa Đông B c.ắ ọ ắ
+ Gió mùa Đông B c t o nên m t mùa đông l nh mi n B c: n aắ ạ ộ ạ ở ề ắ ử
đ u mùa đông th i ti t l nh khô, đem l i m t mùa đông l nh và kéo dài ầ ờ ế ạ ạ ộ ạ ở
Trang 3mi n B c; n a sau mùa đông l nh m, có m a phùn vùng ven bi n vàề ắ ử ạ ẩ ư ở ể
đ ng b ng B c B , B c Trung B ồ ằ ắ ộ ắ ộ
+ Di chuy n xu ng phía Nam, gió mùa Đông B c suy y u d n, b tể ố ắ ế ầ ớ
l nh và h u nh b ch n l i dãy B ch Mã T Đà N ng tr vào, tín phongạ ầ ư ị ặ ạ ở ạ ừ ẵ ở (m u d ch) B c bán c u th i hậ ị ắ ầ ổ ướng Đông B c ho t đ ng m nh, chi m uắ ạ ộ ạ ế ư
th và gây m a cho ven bi n Trung B , trong khi Nam B và Tây Nguyên làế ư ể ộ ộ mùa khô
Gió mùa mùa h : ạ
- Th i gian: t tháng 5 đ n tháng 10 v i hai lu ng gió th i vào cùngờ ừ ế ớ ồ ổ
hướng Tây Nam
+ N a đ u mùa hử ầ ạ (tháng 5 – 7): kh i khí nhi t đ i m t B c n Đố ệ ớ ẩ ừ ắ Ấ ộ
Dương di chuy n hể ướng Tây Nam xâm nh p tr c ti p vào nậ ự ế ước ta gây m aư
l n cho đ ng b ng Nam B và Tây Nguyên Sau đó vớ ồ ằ ộ ượt dãy Trường S nơ
ch y d c biên gi i Vi t – Lào, tràn xu ng vùng đ ng b ng ven bi n Trungạ ọ ớ ệ ố ồ ằ ể
B và ph n Nam khu v c Tây B c, kh i khí này tr nên khô nóng (g i là gióộ ầ ự ắ ố ở ọ
ph n Tây Nam hay còn g i là gió Tây ho c gió Lào) ơ ọ ặ
+ Gi a và cu i mùa h (tháng 6 – 10): gió mùa Tây Nam (t áp caoữ ố ạ ừ
c n chí tuy n bán c u Nam) ho t đ ng Vậ ế ầ ạ ộ ượt qua vùng bi n xích đ o trể ạ ở nên nóng m và gây m a l n kéo dài cho vùng đón gió Nam B và Tâyẩ ư ớ ở ộ Nguyên nước ta Ho t đ ng c a gió Tây Nam cùng v i d i h i t nhi t đ iạ ộ ủ ớ ả ộ ụ ệ ớ
là nguyên nhân ch y u gây m a vào mùa h cho c hai mi n Nam, B c vàủ ế ư ạ ả ề ắ
m a vào tháng 9 cho Trung B Do áp th p B c B , kh i khí này di chuy nư ộ ấ ắ ộ ố ể theo hướng đông nam vào B c B t o nên “gió mùa Đông Nam” vào mùa hắ ộ ạ ạ
mi n B c n c ta
Gió ph n ơ (còn g i là gió Lào ọ )
- Trong khí tượng có hi n tệ ượng gió vượt đèo được g i là "ọ ph n"ơ (foehn): t bên kia núi gió th i lên, không khí b l nh d n đi r i ng ng k từ ổ ị ạ ầ ồ ư ế nên chút b t m nh ng cũng thu thêm nhi t do ng ng k t to ra, sau khiớ ẩ ư ệ ư ế ả
Trang 4qua đ nh gió th i xu ng bên này núi, nhi t đ c a nó tăng d n lên do quáỉ ổ ố ệ ộ ủ ầ trình không khí b nén đo n nhi t, vì v y đ n chân núi bên này gió tr nênị ạ ệ ậ ế ở khô và nóng h n Núi càng cao chênh l ch nhi t đ càng l n ơ ệ ệ ộ ớ
- Nước ta có l m núi, nhi u đ i, gió th i qua các mi n đ i núi dù caoắ ề ồ ổ ề ồ hay th p đ u bi n thấ ề ế ành gió “ph n” c ơ ả
- Đ c bi t m t s mi n núi, có nh ng lo i gió “ph n” n i ti ng màặ ệ ở ộ ố ề ữ ạ ơ ổ ế chúng ta đ u bi t, nh gió Than uyên th i xu ng cánh đ ng Mề ế ư ổ ố ồ ường Than (huy n Than Uyên t nh Nghĩa L , Tây B c), gió Ô quy h vùng Sapa.ệ ỉ ộ ắ ồ ở
Nh ng đi n hình nh t là gió Lào th i trong m t vùng r ng l n v mùa hèư ể ấ ổ ộ ộ ớ ề
t Ngh An đ n c c Nam Trung b ừ ệ ế ự ộ
- Ngu n g c c a gió Lào chính là gió mùa mùa hè, mà th c ch t làồ ố ủ ự ấ
kh i khí Ben-gan Sau khi th i qua lãnh th Campuchia và Lào, gió đã m tố ổ ổ ấ
đi m t ph n h i m G p dãy Trộ ầ ơ ẩ ặ ường S n, không khí b đ y lên cao và bơ ị ẩ ị
l nh nên h u h t h i m đ u b ng ng l i thành m a trút xu ng bên sạ ầ ế ơ ẩ ề ị ư ạ ư ố ườn phía Tây c a dãy núi Khi gió th i sang bên sủ ổ ườn núi phía Vi t Nam, gió trệ ở nên khô và nóng, t c là “gió Lào” ứ
- Nh ng đ ng l c ch y u sinh ra gió Lào là vùng áp th p thư ộ ự ủ ế ấ ường hình thành mi n Hoa nam, có khi trung tâm áp th p n m ngay đ ngở ề ấ ằ ở ồ
b ng B c b Vùng áp th p có tác d ng “g i gió” hay “hút gió” vằ ắ ộ ấ ụ ọ ượt qua d yẫ
Trường S n Vùng áp th p này càng sâu thì gió Lào càng th i m nh, và cóơ ấ ổ ạ
trường h p t a r ng ra B c b , lên t i vùng Vi t B c ợ ỏ ộ ắ ộ ớ ệ ắ
- Trước khi gió Lào th i, b u tr i thổ ầ ờ ường trong xanh, gió y u hayế
l ng gió Trên n n tr i ch có m t vài v t mây li ti Chân tr i phía Tâyặ ề ờ ỉ ộ ệ ờ
thường có mù khô màu vàng da cam, khí quy n r t trong có th nhìn th yể ấ ể ấ
m t th nóng làm cho da m t h m h p nh trong c n s t nh Ti t tr iộ ứ ặ ầ ậ ư ơ ố ẹ ế ờ
r t khô Đó là b i c nh báo trấ ố ả ước sau m t th i gian ng n sẽ có gió Lào ộ ờ ắ
- Theo quy lu t, mi n Trung b , mùa gió Lào thậ ở ề ộ ường b t đ u t hắ ầ ừ ạ
tu n tháng 4 đ n trung tu n tháng 9, trong đó gió Lào th i nhi u nh t vàoầ ế ầ ổ ề ấ tháng 6 và tháng 7, m i tháng trung bình có 7-10 ngày, trong đó 2-4 ngày gióỗ Lào th i m nh Gió Lào thổ ạ ường th i thành t ng đ t, đ t ng n t 2 đ n 3ổ ừ ợ ợ ắ ừ ế ngày, có đ t t 10 đ n 15 ngày, có đ t kéo dài t i 20-21 ngày.ợ ừ ế ợ ớ
- Gió Lào là m t d ng th i ti t đ c bi t v mùa hè Trung B Vi t Nam Gióộ ạ ờ ế ặ ệ ề ở ộ ệ Lào th i theo hổ ướng Tây nam Trong m t ngày, gió Lào thộ ường b t đ u th iắ ầ ổ
t 8-9 gi sang cho đ n chi u t i, th i m nh nh t t kho ng g n gi a tr aừ ờ ế ề ố ổ ạ ấ ừ ả ầ ữ ư
Trang 5đ n x chi u Có khi gió Lào th i liên t c su t c ngày đêm, có đ t kéo dàiế ế ề ổ ụ ố ả ợ trong 10 ngày đêm li n Khi có gió Lào th i, nhi t đ cao nh t trong ngàyề ổ ệ ộ ấ
thường vượt quá 37oC và đ m nh t trong ngày thộ ẩ ấ ường gi m xu ng dả ố ưới 50% Gió tây th i t tây qua đông dãy Trổ ừ ường S n gây ra gió khô nóng chơ ủ
y u khu v c mi n Trung nế ở ự ề ước ta, thường x y ra vào tháng 4, 5 và 6 hàngả năm, thành t ng đ t, kéo dài trong nhi u ngày Th i ti t trong nh ng ngàyừ ợ ề ờ ế ữ này r t khô, đ m có khi xu ng 30%, và nóng, nhi t đ có khi lên t i 43ấ ộ ẩ ố ệ ộ ớ oC,
b u tr i không m t g n mây, tr i n ng chói chang, gió l i th i đ u đ uầ ờ ộ ợ ờ ắ ạ ổ ề ề
nh qu t l a, cây c héo khô, ao h c n ki t, con ngư ạ ử ỏ ồ ạ ệ ười và gia súc b ng tị ộ
ng t, r t d sinh ho ho n Các n i khác nạ ấ ễ ả ạ ơ ở ước ta cũng có gió khô nóng, song m c đ th p h n so v i Trung b , nên đ đ nh lứ ộ ấ ơ ớ ộ ể ị ượng hoá hi n tệ ượng gió khô nóng các nhà khí tượng nước ta đ a ra ch tiêu: ngày có nhi t đư ỉ ệ ộ
>35oC, đ m <= 55% độ ẩ ược xem là ngày có gió khô nóng
Gió đ t và gió bi n ấ ể
- vùng ven bi nỞ ể Vi t Namệ ban ngày kho ng t 13 – 19 gi gió th iả ừ ờ ổ
t bi n vào đ t li n mát ừ ể ấ ề rượi Đêm đ n kho ng t 19 gi đ n sáng hômế ả ừ ờ ế sau gió l i th i t đ t li n ra bi n ạ ổ ừ ấ ề ể
- Nguyên nhân là do ban ngày m t nặ ước bi n nh n nhi t ch m h nể ậ ệ ậ ơ trong đ t li n, bi n mát đ t li n nóng nên gió th i t bi n vào đ t li n.ấ ề ể ấ ề ổ ừ ể ấ ề Còn ban đêm, đ t li n t nhi t nhanh, l nh h n m t nấ ề ỏ ệ ạ ơ ặ ước bi n nên gió l iể ạ
th i t đ t li n ra bi n ổ ừ ấ ề ể
- Ng dân thư ường l i d ng lo i gió này đ dợ ụ ạ ể ương bu m ra kh i vàoồ ơ lúc đêm v sáng và tr v b vào lúc bu i chi u.ề ở ề ờ ổ ề