Báo chí hà giang với vấn đề tuyên truyền, quảng bá công viên địa chất toàn cầu cao nguyên đá đồng văn

Ngoài ra, còn có nhiều luận văn thạc sĩ trong những năm gần đây cũng đã lựa chọn vấn đề về tuyên truyền, quảng bá du lịch tại một số địa phương trong cả nước làm đề tài nghiên cứu, như:

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA

HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

PHAN DANH HIỂN

BÁO CHÍ HÀ GIANG VỚI VẤN ĐỀ TUYÊN TRUYỀN, QUẢNG BÁ CÔNG VIÊN ĐỊA CHẤT TOÀN CẦU

CAO NGUYÊN ĐÁ ĐỒNG VĂN

(Khảo sát Báo Hà Giang, Đài Phát thanh - Truyền hình Hà Giang, Tạp chí Văn nghệ Hà Giang từ tháng 6/2013 đến tháng 6/2014)

Ngành: Báo chí học

Mã số: 60 32 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS HÀ HUY PHƯỢNG

HÀ NỘI – 2015

Luận văn đã được chỉnh sửa theo khuyến nghị của Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ

CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG

PGS,TS Nguyễn Văn Dững

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan công trình nghiên cứu này là do tôi trực tiếp thực hiện Số liệu và kết quả có trong công trình là sự thật Tôi xin chịu trách nhiệm về tính xác thực của nội dung luận văn này

Tác giả luận văn

Phan Danh Hiển

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu công trình khoa học này, tôi

đã nhận được sự giúp đỡ của lãnh đạo Học viện Báo chí – Tuyên truyền, sự ân cần giảng dạy và chỉ bảo của các thầy giáo, cô giáo ở các phòng, khoa của Học viện Đặc biệt, quá trình nghiên cứu, tôi đã được TS Hà Huy Phượng –Phó Khoa Báo chí (Học viện Báo chí – Tuyên truyền) trực tiếp hướng dẫn giúp tôi có được định hướng tốt và bắt tay vào khảo sát, nghiên cứu được thuận lợi Tôi xin trân trọng và bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc về sự quan tâm, giúp đỡ tận tình của nhà trường và của TS Hà Huy Phượng

Tôi xin trân trọng cảm ơn quý cơ quan báo Hà Giang, Đài Phát thanh Truyền hình Hà Giang, Tạp chí Văn nghệ Hà Giang đã tạo điều kiện và giúp tôi trong suốt thời gian tiến hành khảo sát và nghiên cứu công trình này

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn gia đình và các bạn đồng nghiệp ở các báo được khảo sát đã hỗ trợ và giúp đỡ tôi rất nhiều trong quá trình tôi thực hiện nghiên cứu công trình khoa học này

Tác giả luận văn

PHAN DANH HIỂN

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: BÁO CHÍ VỚI VẤN ĐỀ QUẢNG BÁ DI SẢN VĂN HÓA – NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN 9

1.1 Các khái niệm 9

1.2 Vai trò của báo chí trong việc thông tin quảng bá các di sản văn hóa 20

1.3 Những yêu cầu đối với việc thông tin quảng bá các di sản trên báo chí22 1.4 Di sản văn hóa thế giới công viên địa chất toàn cầu 38

CHƯƠNG 2:THỰC TRẠNG BÁO CHÍ HÀ GIANG VỚI VẤN ĐỀ QUẢNG BÁ CÔNG VIÊN ĐỊA CHẤT TOÀN CẦU CAO NGUYÊN ĐÁ DỒNG VĂN 45

2.1 Tổng quan về báo chí Hà Giang 45

2.2 Thực trạng nội dung thông tin quảng bá công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn 59

2.3 Thực trạng hình thức thông tin quảng bá công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn 63

2.4 Đánh giá kết quả thông tin quảng bá công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn trên báo chí Hà Giang 73

CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP VÀ KHUYẾN NGHỊ NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG THÔNG TIN QUẢNG BÁ CÔNG VIÊN ĐỊA CHẤT TOÀN CẦU 77 CAO NGUYÊN ĐÁ ĐỒNG VĂN TRÊN BÁO CHÍ HÀ GIANG HIỆN NAY 77 3.1 Những vấn đề đặt ra đối với việc thông tin quảng bá di sản văn hóa 77

3.2 Giải pháp cải tiến nội dung thông tin quảng bá công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn 79

3.3 Đổi mới hình thức thông tin quảng bá công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn trên báo chí Hà Giang 84

3.4 Một số khuyến nghị về quảng bá công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn trên báo chí Hà Giang 88

KẾT LUẬN 96

TÀI LIỆU THAM KHẢO 103

PHỤ LỤC 109

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

BA : Báo ảnh BBT : Ban biên tập CNĐ : Cao nguyên đá CTV : Cộng tác viên CVĐC: Công viên địa chất UBND: Ủy ban nhân dân XHCN: Xã hội chủ nghĩa

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hà Giang - mảnh đất biên cương của tổ quốc, là nơi cư trú của 22 dân tộc cùng sinh sống Trong những năm gần đây, Hà Giang nổi lên là một điểm đến hấp dẫn của du khách trong nước và quốc tế đến để khám phá, tìm hiểu mảnh đất và con người nơi đây để thấy sự hùng vĩ, nguyên sơ của thiên nhiên

và các tộc người sinh sống tại vùng biên ải này Đến với Hà Giang chúng ta không thể không tới Cao nguyên đá Đồng Văn, tỉnh Hà Giang Ngày 03/10/2010, Cao nguyên đá Đồng Văn, tỉnh Hà Giang đã được Ủy ban UNESCO công nhận là thành viên của mạng lưới Công viên địa chất toàn cầu Với giá trị đặc sắc về địa chất, địa mạo phong phú có niên đại cách đây hàng trăm triệu năm và cảnh quan thiên nhiên tuyệt đẹp, tự nhiên mang dáng

vẻ hoang sơ và bản sắc văn hóa truyền thống của cộng đồng các dân tộc, cao nguyên Đồng Văn đã và đang là điểm du lịch hấp dẫn nhất đối với du khách trong nước và quốc tế

Để du khách trong nước và quốc tế biết đến Hà Giang, đặc biệt là công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn; báo chí đã đóng vai trò quan trọng, là phương tiện truyền thông đại chúng quảng bá rộng rãi hình ảnh về thiên nhiên và con người Hà Giang đến với công chúng Đồng thời, đóng góp vào sự phát triển của du lịch của tỉnh góp phần phát triển kinh tế, xóa đói giảm nghèo cho đồng bào vùng Cao nguyên đá nói chung và tỉnh Hà Giang nói riêng

Đề tài “Báo chí Hà Giang với vấn đề tuyên truyền, quảng bá công viên địa chất toàn cầu cao nguyên đá Đồng Văn” (Khảo sát Báo Hà Giang,

Đài Phát thanh - Truyền hình Hà Giang, Tạp chí Văn nghệ Hà Giang từ tháng 6/2013 đến tháng 6/2014)”, tác giả muốn khẳng định hiệu quả truyền thông

báo chí trong việc phát triển du lịch công viên cao nguyên đá Đồng Văn Tác giả cố gắng tiếp cận, tìm hiểu vấn đề ở những giá trị thực tiễn mà báo chí đã,

đang làm được đối với vấn đề quảng bá du lịch, hình ảnh công viên địa chất

toàn cầu cao nguyên đá Đồng Văn

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Đã có nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến lĩnh vực mà tác giả dự định nghiên cứu, đây sẽ là tiền đề và cũng để cho tác giả tham khảo, đưa ra những lập luận, giải pháp trong việc tuyên truyên truyền, quảng bá nói chung, tuyên tuyền, quảng bá về Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn nói riêng

Về các đề tài cấp Bộ, có một số công trình như:

- Đề tài “Nghiên cứu, đề xuất đẩy mạnh hoạt động tuyên truyền, quảng

bá du lịch Việt Nam tại một số thị trường du lịch quốc tế trọng điểm” do Ts

Đỗ Thị Thanh Hoa làm chủ nhiệm (2005);

- Đề tài “Nghiên cứu kinh nghiệm hoạt động xúc tiến du lịch của nước

ngoài, vận dụng, đề xuất giải pháp tăng cường các hoạt động xúc tiến du lịch Việt Nam”, Chủ nhiệm: Th.s Nguyễn Thị Thanh Hương (2006);

Các công trình này đã được bảo vệ và được công bố rộng rãi trên các phương tiện thông tin, đại chúng

Bên cạnh đó, còn có nhiều hội thảo, tọa đàm, diễn đàn khoa học trong nước, quốc tế liên quan đến vấn đề tuyên truyền quảng bá về các điểm du lịch trong nước, hội thảo khoa học liên quan đến Công viên địa chất Cao nguyên

đá Đồng Văn như:

- Hội nghị“Hội thảo xin ý kiến về kế hoạch phát triển du lịch cộng

đồng tại các tỉnh Điện Biên, Hà Giang và Lào Cai” do Cơ quan Hợp tác Phát

triển quốc tế Tây Ban Nha hỗ trợ

- Hội nghị: “Bàn các giải pháp xây dựng và phát triển Công viên Địa

chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn”;

- Hội thảo khoa học “Nâng cao nhận thức về giá trị di sản Công

viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn cho học sinh phổ thông tỉnh Hà Giang”

Ngoài ra, còn có nhiều luận văn thạc sĩ trong những năm gần đây cũng

đã lựa chọn vấn đề về tuyên truyền, quảng bá du lịch tại một số địa phương trong cả nước làm đề tài nghiên cứu, như:

- Luận văn“Phát triển hoạt động tuyên truyền quảng bá du lịch của các

trung tâm xúc tiến du lịch tại các địa phương - Nghiên cứu trường hợp tại Hà Nội” - luận văn thạc sĩ của tác giả Phan Thị Thái Hà, chuyên ngành Du lịch;

- Luận văn“Báo chí với việc phát triển tiềm năng du lịch văn hóa Việt

Nam” - Khóa luận tốt nghiệp ngành báo chí khóa 1996-2000 hệ chính quy của

tác giả Nguyễn Minh Chi;

- Luận văn “Báo chí với vấn đề quảng bá du lịch Hạ Long” - luận văn

văn thạc sĩ của nhóm tác giả trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn

Các công trình này đã phần nào nêu bật được vai trò quan trọng trong việc tuyên truyền quảng bá của các phương tiện thông tin đại chúng, từ đó giúp tác giả khảo sát, so sánh đưa ra những kiến nghị, giải pháp hiệu quả trong việc tuyên truyền quảng bá về Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên

đá Đồng Văn trên một số phương tiện thông tin đại chúng tại tỉnh Hà Giang,

tiêu biểu là Báo Hà Giang và Đài Phát thanh - Truyền hình tỉnh Hà Giang

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Đề tài đi vào vấn đề có ý nghĩa thực tiễn xã hội, khẳng định tính chất hoạt động báo chí trong cuộc sống cụ thể và đạt hiệu quả Trên cơ sở đánh giá những thành tựu và hạn chế của báo chí đối với vấn đề quảng bá di sản văn hóa cho cao nguyên đá Đồng Văn trong năm vừa qua; bài nghiên cứu này có thể đưa ra một số giải pháp kiến nghị cho báo chí trong công tác hỗ trợ cho ngành Du lịch nói riêng và các mặt đời sống khác nữa phát triển qua đó phát huy hơn nữa vai trò to lớn của báo chí

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích, tác giả luận văn thực hiện các nhiệm vụ sau:

- Hệ thống hóa những vấn đề lý luận về báo chí nói chung, về việc báo chí quảng bá di sản văn hóa

- Khảo sát, đánh giá thực trạng báo chí Hà Giang với vấn đề tuyên truyền, quảng bá công viên địa chất toàn cầu cao nguyên đá Đồng Văn (Khảo sát Báo Hà Giang, Đài Phát thanh - Truyền hình Hà Giang, Tạp chí Văn nghệ

Hà Giang từ tháng 6/2013 đến tháng 6/2014)

- Đưa ra các giả pháp, khuyến nghị nhằm phát huy hơn nữa trong việc tuyên truyền quảng bá công viện địa chất toàn cầu cao nguyên đá Đồng Văn

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu báo chí Hà giang với vấn đề tuyên truyền, quảng bá Công viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn

4.2 Đối tượng và phạm vi khảo sát

- Luận văn khảo sát Báo Hà Giang, Đài Phát thanh – Truyền hình Hà

Hà Giang, Tạp chí Văn nghệ Hà Giang

- Thời giang khảo sát, từ tháng 6/2013 đến tháng 6/2014

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Luận văn dựa trên cở sở nhận thức luận các vấn đề lý luận về báo chí nói chúng, báo chí với vấn đề quảng bá du lịch nói riêng Việc phân tích đánh giá dựa trên phép duy vật biện chứng; quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh; chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước

Bên cạnh đó, luận văn còn vận dụng kiến thức lý luận, lý thuyết thuộc các ngành khoa học khác liên quan như: xã hội học, tâm lý học, văn hóa học, kinh tế học, triết học, nhân chủng học… dể thực hiện đề tài

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu đề tài, tác giả thực hiện các phương pháp công cụ sau:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu:

Giáo trình, và các bài giảng trong chương trình học MBA của trường đại học

Các công trình nghiên cứu về báo chí và vấn đề tuyên truyền quảng bá

du lịch

Các tài liệu qua internet

Tài liệu báo cáo của Báo Hà Giang

Tác giả tham khảo thêm những công trình nghiên cứu, các cuốn sách, các ấn phẩm đã công bố về tuyên truyền, quảng bá các di sản thiên nhiên, văn hóa tiêu biểu của Việt Nam trên các phương tiện thông tin đại chúng và một

số tài liệu về địa lý dân cư, báo cáo tình hình kinh tế, xã hội và những số liệu

về dân số, dân tộc của tỉnh Hà Giang và 4 huyện: Quản Bạ, Yên Minh, Đồng Văn, Mèo Vạc - tỉnh Hà Giang

- Phương pháp nghiên cứu xã hội học: Tác giả tiến hành điều tra, khảo

sát trên địa bàn nghiên cứu đồng thời nghiên cứu mở rộng ra phạm vi xung quanh để có được nguồn tư liệu mang tính chân thực, cụ thể, chính xác và có

cứ liệu để so sánh

+ Phương pháp lấy mẫu, để đạt được các mục tiêu nghiên cứu đã đề tác

giả đã tiến hành lựa chọn hình thức chọn mẫu trong danh sách các nhà quản

lý cấp trung và cao cấp Lý do để lựa chọn phương pháp chọn mẫu này vì tác giả có khả năng tiếp cận người trả lời và họ sẵn sàng trả lời bảng câu hỏi nghiên cứu; mặt khác nó cũng như ít tốn kém về thời gian và chi phí để thu thập thông tin cần nghiên cứu

+ Quy mô mẫu, Việc xác định kích thước mẫu bao nhiêu là phù hợp

vẫn còn nhiều tranh cãi với nhiều quan điểm khác nhau Trong đó, Gorsuch (1983) và Kline (1979) đề nghị con số đó là 100 còn Guilford (1954) cho rằng con số đó là 100; Comrey và Lee (1992) thì không đưa ra một con số cố định

mà đưa ra các con số khác nhau với các nhận định tương ứng: 100 = tệ, 200 =

khá, 300 = tốt, 500 = rất tốt, 1000 hoặc hơn = tuyệt vời Một số nhà nghiên cứu khác không đưa ra con số cụ thể về số mẫu cần thiết mà đưa ra tỉ lệ giữa

số mẫu cần thiết và số tham số cần ước lượng Trong khi Hoàng Trọng & Chu Nguyễn Mộng Ngọc (2005) cho rằng tỷ lệ đó là 4 hay 5 số biến cần quan sát

Trên cơ sở các quan điểm về quy mô mẫu, căn cứ vào hiện trạng có được, tác giả đã xác định quy mô mẫu là 100

+ Thiết kế bảng hỏi và thang đo

Tác giả sử dụng thang đó đo Likert 5 bậc trong việc đo lường báo chí

Hà Giang quảng bá công viên địa chất toàn cầu cao nguyên đá Đồng Văn, cụ thể như sau:

Tác giả đã sử dụng bảng câu hỏi tự trả lời để thu thập thông tin cần thiết: Thông tin phân loại người trả lời như họ tên, địa chỉ thư điện tử, giới

tính, năm sinh, thời gian bắt đầu làm việc, chức danh, vị trí công việc Thông tin về đánh giá năm nhóm nhân tố theo quan điểm người được phỏng vấn

Quy trình xây dựng bảng hỏi của tác giả được tiến hành theo ba bước như sau:

Bước 1: Dựa vào cơ sở lý thuyết và các nghiên cứu liên quan trước đây

để tạo nên bảng câu hỏi ban đầu

Bước 2: Bảng câu hỏi ban đầu được tham khảo ý kiến của giáo viên hướng dẫn và một số nhà quản trị theo nghiên cứu sơ bộ ban đầu để có được

sự điều chỉnh lại cho phù hợp và dễ hiểu

Bước 3: Bảng câu hỏi được hoàn chỉnh và gửi đi khảo sát chính thức + Triển khai thu thập số liệu

Đối tượng phỏng vấn: Là các nhà báo về lĩnh vực di sản văn hóa, các nhà quản trị doanh nghiệp trong lĩnh vực báo chí

Tác giả đã triển khai thu thập số liệu theo các bước dưới đây

Bước 1: Tiến hành gửi thư điện tử cho các nhà quản trị nói rõ các yêu cầu điều tra và đường link kèm theo cho việc trả lời các câu hỏi Ngoài ra, đề cương nghiên cứu giới thiệu về đề tài cũng được đính kèm theo bảng câu hỏi

để phục vụ cho những người có nhu cầu hiểu rõ hơn về đề tài cũng như cái khái niệm được sử dụng trong bảng câu hỏi

Bước 2: Gọi điện thông báo cho các nhà quản trị biết về việc đã gửi thư

yêu cầu điều tra và đề nghị các nhà quản trị hợp tác trả lời Việc gọi điện này nhằm hạn chế tính trì hoãn về thời gian của thư điện tử, cũng như góp phần thúc đẩy nhà quản trị trả lời nhanh chóng các câu hỏi

Bước 3: Nhận các trả lời và tổng hợp các kết quả trả lời qua thư điện tử Bước 4: Tiến hành gặp trực tiếp một số nhà quản trị nếu như các câu trả lời của họ chưa đủ ý hoặc rõ nghĩa; hơn nữa trong một số trường hợp có một

số nhà quản trị không có thói quen check mail thường xuyên, do vậy việc gặp trực tiếp sẽ giúp tác giả thu thập được ý kiến của họ

- Phương pháp xử lý dữ liệu: Tác giả phân tích, xử lý dữ liệu bằng các

phương pháp so sánh, phân tích, tổng hợp, tính toán tỷ lệ, biểu đồ, thống kê mô tả

6 Ý nghĩa lý luận và giá trị thực tiễn của đề tài

6.1 Ý nghĩa lý luận

Luận văn là tài liệu tham khảo về lý luận liên quan đến báo chí nói chung, báo chí với vấn đề quảng bá du lịch nói riêng tại các cơ sở đào tạo,

nghiên cứu về báo chí và truyền thông Cụ thể, luận văn sẽ góp phần làm rõ vai trò của một số phương tiện thông tin đại chúng trong việc tuyên truyền, quảng bá về Công viên viên địa chất toàn cầu Cao nguyên đá Đồng Văn

7 Kết cấu luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, Luận văn

gồm 3 chương, 12 tiết

CHƯƠNG 1 BÁO CHÍ VỚI VẤN ĐỀ QUẢNG BÁ DI SẢN VĂN HÓA –

NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN

1.1 Các khái niệm

1.1.1 Khái niệm báo chí

- Khái niệm báo chí

Trong xu thế toàn cầu hóa đang diễn ra một cách mạnh mẽ trên thế giới như hiện nay, hoạt động thông tin nói chung và báo chí nói riêng ngày càng đóng vai trò quan trọng trong đời sống xã hội Báo chí đang thực sự có những bước đột biến, đi vào chiều sâu về cả lượng và chất Trong những năm qua, thông tin trên báo chí nước ta đã góp phần quan trọng vào mọi mặt của đời sống xã hội, phấn đấu vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh Trong hơn 20 năm thực hiện chính sách và đường lối đổi mới do Đảng ta lãnh đạo, các phương tiện truyền thông đại chúng đóng vai trò hết sức quan trọng trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và đấu tranh phòng chống tội phạm

Báo chí thực sự đã trở thành một trong những kênh thực hiện nhiệm vụ tuyên truyền quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng; chính sách, pháp luật của Nhà nước; phát hiện và phản ánh tâm tư, nguyện vọng của quần chúng; những vấn đề bức xúc trong đời sống xã hội; kiên quyết đấu tranh chống tham nhũng, tiêu cực, quan liêu lãng phí và suy thoái đạo đức, lối sống… Báo chí cũng đã góp phần giáo dục truyền thống tốt đẹp của dân tộc, truyền thống cách mạng, góp phần nâng cao dân trí, đáp ứng nhu cầu ngày càng cao, phong phú và đa dạng về đời sống tinh thần của nhân dân… Bên cạnh những vấn đề trên, báo chí nước ta trong quá trình đổi mới và hội nhập

đã góp phần nâng cao chất lượng thông tin đối ngoại, góp phần quan trọng giới thiệu đất nước, văn hóa con người Việt Nam với bạn bè quốc tế; thực

hiện đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa dạng, đa phương hóa các quan hệ quốc tế của Đảng, Nhà nước ta; góp phần nâng cao uy tín và vị thế Việt Nam trên trường quốc tế

Theo các nhà nghiên cứu nói chung, báo chí là một mặt của đời sống xã hội, từ khi ra đời đến nay đã tồn tại song hành cùng quá trình phát triển của loài người Trong quá trình đó, báo chí có những tác động to lớn đối với xã hội loài người được thể hiện trên nhiều phương diện kinh tế, chính trị, văn hoá, lối sống v.v…

Do vậy, việc nhận thức vai trò của báo chí là một vấn đề bức thiết trong mọi thời đại, mọi hình thái Nhà nước Nó có ý nghĩa rất lớn góp phần vào việc điều hoà các mối quan hệ xã hội theo định hướng chung của Nhà nước, tạo ra một môi trường ổn định để phát triển kinh tế, xã hội Chính vì thế, trong quá khứ cũng như hiện tại có nhiều học giả nghiên cứu và đưa ra những khái niệm khác nhau về báo chí dưới những góc độ khác nhau

Theo triết học cổ Hy Lạp: “Chữ báo chí xuất phát từ chữ information

có nghĩa là thông tin, thông báo, báo tin và được hiểu như việc tạo ra hình thái giúp cho sự hiểu biết của con người về thế giới xung quanh đang tồn tại bằng việc lấy hiện thực khách quan để phản ánh một cách liên tục, xuyên suốt trong quan hệ chặt chẽ giữa nhà báo - tác phẩm - công chúng” [71; tr.6]

Trong khi đó, chính các tác giả quyển sách này lại cho rằng: “Báo chí

là bao gồm tất cả các tổ chức thông tin thuật những loại hình khác nhau (xuất bản, radio, vô tuyến truyền hình…) và ở những cấp độ khác nhau từ trung ương đến địa phương, với ý nghĩa là tất cả các phương tiện thông tin đại chúng” [72; tr 47]

Một số quan điểm khác thì không định nghĩa báo chí riêng biệt mà gắn

liền báo chí với truyền thông Ở cách hiểu này, trong Từ điển tiếng Việt của

Viện Ngôn ngữ học định nghĩa báo chí truyền thông hiểu theo nghĩa chung

nhất và trừu tượng nhất là “quá trình truyền dữ liệu giữa các đơn vị chức

năng” [64; tr 1053]

Trong Từ điển xã hội học do G Endruweit và G Trommsdorff chủ biên, định nghĩa báo chí truyền thông là “sự tạo ra mối liên hệ giữa hai đối

tượng có thể mang bản chất sự sống hay không” [59; tr.517]

Còn tác giả Trần Hữu Quang trong cuốn Xã hội học truyền thông đại

chúng thì khẳng định: “Báo chí truyền thông là một quá trình truyền đạt, tiếp nhận và trao đổi thông tin nhằm thiết lập các mối liên hệ giữa con người với con người” Theo đó, tác giả này định nghĩa, “truyền thông đại chúng là quá trình truyền đạt thông tin một cách rộng rãi đến mọi người trong xã hội thông qua các phương tiện truyền thông đại chúng như phát thanh, truyền hình”.[67; tr.3]

Nhìn chung, các tác giả trên bằng cách này hay cách khác, đã cố gắng đưa

ra những định nghĩa chung nhất về báo chí và tựu trung lại đều xem báo chí như một phương tiện diễn đạt, chia sẻ thông tin giữa các chủ thể khác nhau trong xã hội Những định nghĩa được đưa ra như một sự cố gắng để khẳng định nội hàm

cơ bản của báo chí Tuy nhiên, trong một phạm vi nhất định, đây là những định nghĩa khá rộng và chưa biểu thị hết các loại hình báo chí đang hiện diện trong xã hội và các loại hình ấy được hiểu như thế nào, diễn đạt ra sao

Chính từ những khiếm khuyết này mà, Luật Báo chí nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 1989, được Quốc hội khóa X, kỳ họp thứ 5 sửa

đổi, bổ sung và thông qua ngày 12 tháng 6 năm 1999 (sau đây được gọi là

Luật Báo chí sửa đổi, bổ sung 1999) trong phần định nghĩa về báo chí đã

không tập trung vào giải thích rõ nội hàm của báo chí mà chỉ làm công tác liệt

kê các loại hình báo chí Điều 3 Luật Báo chí quy định: Báo chí nói trong luật này là báo chí Việt Nam, bao gồm: báo in (báo, tạp chí, bản tin thời sự, bản tin thông tấn), báo nói (chương trình phát thanh), báo hình (chương trình truyền hình, chương trình nghe - nhìn thời sự được thực hiện bằng các phương tiện kỹ

thuật khác nhau), báo điện tử (được thực hiện trên mạng thông tin máy tính)

bằng tiếng Việt, tiếng các dân tộc thiểu số Việt Nam, tiếng nước ngoài

Điều 3 Luật Báo chí chưa được xem như một định nghĩa chính thức về báo chí nhưng với cách liệt kê như trên đã chỉ rõ các loại hình báo chí trong

xã hội và sẽ được làm căn cứ chủ yếu để tìm hiểu tất cả các nội dung liên quan đến quản lý Nhà nước đối với hoạt động báo chí

- Khái niệm các loại hình báo chí

Bởi tính chất đặc thù của hoạt động báo chí và cách hiểu của từng quốc gia khác nhau nên cho đến nay vẫn chưa có sự thống nhất chung về các loại hình báo chí Hơn nữa, hoạt động báo chí ở Việt Nam là hoạt động tuy đã có hơn gần 150 năm nhưng so với thế giới vẫn còn khá mới mẻ Chính vì lẽ đó

mà những quan niệm và các loại hình báo chí ở Việt Nam có nhiều điểm khác biệt và cần có thời gian tiếp thu, hội nhập Dù vậy, căn cứ vào Luật Báo chí sửa đổi, bổ sung 1999 và trên cơ sở tổng hợp các nguồn tài liệu khác nhau, có thể khái quát các loại hình báo chí hiện nay như sau:

+ Báo in

Báo in là tên gọi chung cho báo, tạp chí, bản tin thời sự, bản tin thông tấn… Báo in là loại hình báo chí ra đời sớm nhất trong trong lịch sử nhân loại Nhờ vận dụng những thành tựu khoa học kỹ thuật mới đã giúp báo in có những bước tiến trong công nghệ cũng như quy trình làm báo Đồng thời báo

in cũng ngày càng phong phú, chất lượng hơn về nội dung thông tin và hình thức trình bày

Chính thức có mặt như một tờ báo vào thế kỷ thứ XVII, từ một bản tin nhỏ đến nay trên thế giới, báo in đã phát triển vượt bậc mà biểu hiện cụ thể là nhiều tập đoàn truyền thông xuất hiện, chi phối đến các hoạt động khác của xã hội Ở báo in, có một đặc điểm cơ bản mà khó có thể tồn tại ở các loại hình báo chí khác, đó chính là tính hiện diện Báo in có thể hiện diện khắp nơi trên thế giới mà không phụ thuộc kỹ thuật công nghệ hiện đại hay phương tiện

truyền tải kỹ thuật số Ngoài ra, tính hiện diện của báo in còn được biểu hiện qua việc tiếp cận đến tất cả các đối tượng độc giả khác nhau Có lẽ nhờ đặc điểm này, báo in đã tồn tại với bạn đọc dù gặp sự cạnh tranh khốc liệt bởi các loại hình báo chí khác, nhất là ở các nước phương Đông

Ngày nay, báo in được thực hiện dưới nhiều hình thức: nhật báo, tuần báo, bán nguyệt san, nguyệt san, lưỡng nguyệt san… Riêng ở các nước phát triển thì có báo buổi sáng, báo buổi chiều, báo bình dân, báo quốc gia, báo địa phương, nhật báo đặc biệt… Mỗi loại báo in như vừa nêu có các trình bày, nội dung phản ánh, đối tượng độc giả khác nhau, thời gian phát hành khác nhau

Tuy nhiên, trước sự cạnh tranh gay gắt của các phương tiện truyền thông báo chí khác như radio, tivi và đặc biệt là mạng internet khiến cho báo

in ngày càng thu hẹp quy mô sản xuất, nhất là với sự ra đời của báo trực tuyến Có nhiều nguyên nhân để lý giải cho thực trạng này như: do cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, lượng độc giả bị sút giảm nhanh chóng dẫn đến thiếu hụt kinh phí hay ngay trong bản thân tờ báo in đã có những nhược điểm: Nguyên liệu tự nhiên (gỗ rừng) ngày càng cạn kiệt, nguyên liệu nhân tạo thì đắt đỏ; tốc độ phân phối quá chậm (bằng cơ giới) nếu so sánh với tốc

độ tính bằng giây của báo số, gần như không có khả năng cập nhật, chỉnh sửa trong khi tính “động” và tính “tương tác” là hai ưu điểm vượt trội của báo số… Dù vậy, ở nhiều nước trên thế giới hiện nay, báo in vẫn đang giữ vị trí độc tôn và nhận được sự chọn lựa của nhiều độc giả đủ mọi thành phần

+ Báo nói

Đây là loại hình báo chí dựa trên nguyên tắc kỹ thuật truyền âm thanh

để chuyển tải các chương trình tin tức đến đông đảo công chúng thính giả cũng như nhóm thính giả đặc thù

Thử nghiệm phát sóng phát thanh được tiến hành đầu tiên vào năm

1903, dưới sự điều khiển của nhà phát minh người Đan Mạch Valdemas Paulsen (1869-1942) và nhà thiết kế người Thụy Điển R.A Fessebden (1866-

1932) Chương trình âm nhạc kèm lời của họ được phát vào ngày 24-12-1906, từ trạm Brant Rock ở bang Massachusetts được xem như bước chào đời của phát thanh với tư cách là một loại hình mới của truyền thông báo chí công cộng Năm

1910, chương trình phát sóng đầu tiên của nhà phát thanh Mỹ Lee de Forest (1873-1961) từ Nhà hát Opera New York đã thành công rực rỡ, tạo một bước ngoặt mới cho báo nói Tuy nhiên, phát thanh chỉ khẳng định được vị trí của mình trong các loại hình báo chí và trong đời sống con người khi các chương trình phát sóng được thực hiện đều đặn hàng ngày Mốc son khẳng định này được thực hiện

ở Đài KDKD của Công ty Westinghous ở East Pittsburg, khi phát sóng mở màn vào ngày 1-11-1920, với bản tin công bố kết quả bầu cử tổng thống

Phát thanh là một loại hình báo chí từng có thời gian dài thống lĩnh các phương tiện truyền thông Bởi lẽ phát thanh có phương thức và con đường tác động đến thính giả một cách riêng biệt, trong đó từ ngữ với phương thức biểu đạt bằng lời nói là phương tiện chuyển tải ý nghĩa và tình cảm, gắn liền với

âm thanh và tiếng động minh hoạ Bản chất quá trình tác động của báo nói là một sự tương tác để đi đến sự hiểu biết, là sự truyền tải ý tưởng, tình cảm bằng cách sử dụng hệ thống các ký hiệu âm thanh phong phú Đây là một quá trình liên tục mà chính bản thân báo viết không hề có được Hơn nữa, tốc độ chuyển tải thông tin của báo nói cũng nhanh hơn báo viết gấp nhiều lần Tuy nhiên, so với báo hình, thính giả tiếp nhận thông tin qua phát thanh không có khả năng nhìn được bằng mắt Người nghe không thể nhìn thấy những dấu hiệu khác thường khi giao tiếp bằng lời nói như khi biểu đạt bằng nét mặt, sử dụng tay để minh hoạ Các hình thức giao tiếp bằng mắt, ngôn ngữ, cử chỉ không thể được sử dụng để chuyển tải ý nghĩa thông điệp Bởi vậy, đây là một điểm yếu buộc báo nói phải phát huy những lợi thế để bù đắp

Theo xu thế phát triển, một mặt các phương tiện truyền thông đại chúng trong đó có báo nói phải không ngừng thoả mãn nhu cầu ngày càng tăng của công chúng, mặt khác bản thân công chúng lại liên tục đặt ra những yêu cầu

mới đối với hoạt động của hệ thống này Đó chính là những đòi hỏi của bạn nghe đài trước cuộc sống, và những nhu cầu tinh thần ngày một đa dạng phong phú Cũng chính điều này đang là lý do tạo ra cạnh tranh quyết liệt giữa các cơ quan truyền thông đại chúng để làm sao ngày càng có thêm nhiều bạn đọc, người nghe, người xem Ở các đô thị lớn, đời sống kinh tế tăng trưởng hơn, kèm theo đó là sự phát triển mạnh mẽ của các phương tiện thông tin đại chúng Do đó cách thức tiếp nhận thông tin của công chúng có nhiều thay đổi Công chúng hiện nay và sau này vẫn luôn luôn cần đến một âm thanh không có hình ảnh để có được cái quyền tự họ mỗi buổi sáng, rút ra được cái ý nghĩa của những tin tức lắng nghe được qua báo nói

Báo chí truyền thông ngày nay đa dạng hoá thông tin: thông tin nhiều chiều, thông tin sâu cho từng đối tượng, cho từng nhóm nhỏ càng phát triển Mỗi nhóm công chúng và mỗi người có quyền tự lựa chọn cho mình một hình thức tiếp nhận thông tin phù hợp thì phát thanh vẫn là một phương tiện thông tin được nhiều người ưa thích Nhờ ứng dụng những tiến bộ về kỹ thuật và công nghệ mới, ưu thế của báo nói ngày càng được khẳng định rõ rệt hơn Từ công nghệ bán dẫn sang cáp quang, rồi kỹ thuật số, ngày nay báo nói vẫn không ngừng tận dụng mọi thành quả của công nghệ hiện đại để đáp ứng nhu cầu hàng ngày của con người không chỉ ở miền quê xa xôi, thiếu thốn mà cả trong các căn hộ hiện đại trong thành phố Điển hình như trước đây nước Mỹ

chỉ có các đài phát thanh lớn là VOA, ABC thì nay có hàng trăm đài phát

thanh Tuy vậy, cuộc cạnh tranh của báo nói với báo hình và cả báo in là tất yếu và chắc chắn sẽ không phân thắng bại, vì mỗi loại hình đều có ưu điểm riêng, con đường riêng để đến với công chúng

+ Báo hình

Báo hình là chương trình truyền hình, chương trình nghe - nhìn thời sự được thực hiện bằng các phương tiện kỹ thuật khác nhau, phát thông tin đi xa bằng cả âm thanh và hình ảnh động

Cả ngôn ngữ hệ Ấn - Âu đều thể hiện khái niệm báo hình bằng cách kết hợp hai từ tố Hy Lạp gồm tele (xa) và video (nhìn) Khác với các phương tiện truyền thông nghe nhìn khác như điện ảnh, video, CD-Rom, báo hình có thể phản ánh sự kiện một cách trực tiếp, đưa thông tin ở thời điểm hiện tại Báo hình cũng khác biệt với báo in và báo nói khi đây chính là hệ thống kỹ thuật chuyển hình ảnh, tiếng động đi xa qua tín hiệu truyền hình và được tiếp nhận trực tiếp qua màn huỳnh quang Chức năng truyền thông của báo hình là sáng tạo và phát truyền các chương trình truyền hình

Những thí nghiệm phát hình ảnh động đi xa được tiến hành từ nửa đầu thế kỷ XX Từ năm 1935 ở Đức và Pháp, công chúng đã được xem báo hình khá đều đặn Ngày 2-11-1936 được xem là ngày khai sinh của báo hình khi

Đài Phát thanh BBC của Anh sử dụng các bức ảnh của truyền hình điện tử để

phát sóng cho đông đảo người xem Trước Chiến tranh thế giới thứ hai, Liên

Xô (năm 1939) rồi tới Mỹ (1942) đã có các chương trình truyền hình phát sóng đều đặn Tuy nhiên, do chiến tranh đã không cho phép truyền hình tiếp tục phát triển

Trong và sau chiến tranh, nước Mỹ là nơi duy nhất vẫn duy trì chế độ phát sóng đều đặn, những phát minh công nghệ cơ bản vẫn được áp dụng nhanh chóng, vượt lên trước các nước tiên tiến qua các cột mốc như sau: Năm

1954 phát thanh màu, năm 1956 sáng chế được băng ghi hình điện tử, năm

1962 truyền phát bằng vệ tinh, từ năm 1960 đến năm 1970 có truyền hình cáp,

năm 1975 có chương trình HBO trả tiền trước, năm 1981 có chương trình thông tấn đặc biệt CNN v.v

Ở Việt Nam, ngay trong thời kỳ chiến tranh khốc liệt, các chương trình thí nghiệm về truyền hình đã được Đài Tiếng nói Việt Nam thực hiện Ngày 7-9-1970, nhân dân Hà Nội đã được tận mắt chứng kiến những hình ảnh truyền hình đầu tiên Tại miền Nam Việt Nam, năm 1962 đã xuất hiện đài truyền hình phục vụ quân đội Mỹ-ngụy Và tháng 5-1976, Đài Truyền hình

Việt Nam với tư cách là đài truyền hình quốc gia của đất nước Việt Nam thống nhất đã chính thức phát sóng và được xem như một bước phát triển mới của lịch sử báo chí Việt Nam

Từ kỹ thuật phát sóng lục địa, thông qua các đài phát mặt đất, ngày nay báo hình đã được phân phối qua vệ tinh và qua mạng cáp quang Chính những biểu hiện ưu việt về cả hình ảnh, âm thanh sinh động được truyền dẫn trực tiếp liên tục và sự đầu tư về kỹ thuật chuyên sâu nên báo hình dù xuất hiện sau nhưng đã trở nên phổ biến và có tính cạnh tranh cao so với loại hình báo chí khác Sự hấp dẫn đã tạo cho báo hình những bước đi thuận lợi và thể hiện

sự đột phá để phục vụ khán giả ngày càng tốt hơn trong điều kiện kén chọn của người xem, nghe và đọc như hiện nay Điều này đã giúp cho báo hình liên tục đứng vững trước thực trạng các loại hình báo chí khác có dấu hiệu xuống dốc trong thời kỳ bùng nổ thông tin hiện nay

+ Báo điện tử

Báo điện tử là loại hình báo chí được thực hiện trên mạng thông tin

máy tính, tuy chỉ vừa mới xuất hiện trong vài năm trở lại đây nhưng đã có

một chỗ đứng nhất định trong lòng độc giả Sự xuất hiện của báo mạng điện tử đã gây ra những xáo trộn đối với các loại hình báo chí khác khi tạo nên cuộc cạnh tranh với báo hình, báo nói, báo viết và báo điện tử đang chiếm ưu thế, khẳng định sức mạnh của một loại hình báo ra đời sau nhưng

đầy tiềm năng

Tờ báo điện tử đầu tiên chính thức có mặt vào tháng 10-1993 bởi Khoa Báo chí Đại học Florida Đến năm 1994, phiên bản online của tạp chí

Hotwired chạy những banner quảng cáo đầu tiên và hàng loạt báo khác ở Mỹ

mở website Sau một thời gian ngắn, báo điện tử đã vươn lên chiếm ngôi của những loại báo lúc bấy giờ như báo in, báo hình hay báo nói

Ưu thế đầu tiên của báo điện tử chính là khả năng cập nhật thông tin nhanh nhạy, cùng với sự phong phú, đa dạng của các thông tin này Với cùng

một thông tin, báo hình hoặc báo nói phải đợi đến giờ phát sóng của các bản tin, hay với báo in thì phải chờ công đoạn kiểm duyệt thông tin, in báo và đến tận ngày phát hành thì thông tin mới đến được tay bạn đọc Trong khi đó, với báo mạng bạn chỉ cần một cái nhấp chuột, tất cả những thông tin nóng hổi nhất sẽ luôn được cập nhật, gần như cùng một lúc với sự kiện diễn ra Người đọc hiện nay rất cần sự sự nhanh nhạy trong các thông tin và báo điện tử đã đáp ứng được nhu cầu đó Hơn nữa, những thông tin mà báo mạng đưa ra đều được trải rộng trên mọi lĩnh vực, từ kinh tế - chính trị đến lĩnh vực văn hóa -

xã hội hay thể thao, thời tiết, người đọc có thể tùy chọn theo từng mục đề mà mình thích Luợng thông tin mà báo mạng đưa ra không hề thua kém những loại hình báo chí khác về sự đa dạng, phong phú

Một trong những lợi thế khác của báo mạng chính là ở khả năng lưu trữ dường như là vô tận của các thông tin Người đọc có thể tìm kiếm các tài liệu cần thiết, sau đó có thể dễ dàng lưu (save) các thông tin đó để phục vụ cho mục đích của bản thân Những tài liệu đó sẽ được lưu trữ một cách an toàn mà không chịu ảnh hưởng của thời gian, không gian Báo mạng còn có tính chủ động cao hơn so với các loại hình báo chí khác Độc giả có quyền được lựa chọn thông tin một cách nhanh chóng Ngoài ra, giữa độc giả và tòa soạn của một tờ báo mạng luôn có sự tương tác rất cao Người đọc dễ dàng gửi ý kiến

về một bài báo ngay lập tức (đối với một số tờ báo mạng phía dưới bài báo luôn có một khung dành riêng cho ý kiến độc giả), và qua đó tòa soạn cập nhật những nhận xét hay những thông tin nóng được nhanh chóng hơn

Ngoài ra, báo điện tử còn thể hiện ưu thế bởi yếu tố đa phương tiện (multimedia) Có thể coi báo điện tử hiện nay là sự hội tụ của cả báo giấy (text), báo nói (audio) và báo hình (video) Người đọc lướt web không chỉ được cập nhật thông tin dưới dạng chữ viết mà còn có thể nghe rất nhiều kênh phát thanh và xem truyền hình ngay trên các website báo chí Ưu thế này không hề xuất hiện ở các loại hình báo khác

Chính những sự ưu việt trên đã giúp loại hình báo điện tử phát triển nhanh chóng, đồng thời đẩy những loại hình báo chí khác rơi vào khủng hoảng Đầu tiên phải kể đến báo in khi vào năm 2008, 5 tờ báo lớn nhất nước Mỹ đều sụt

giảm lượng phát hành Tờ New York Times giảm 3.6%, Los Angeles Times giảm 5.2%, Daily News giảm 7.2%, New York Post giảm 6.3% Tờ nhật báo hàng đầu

Christian Sciene Monitor (CSM) cũng tuyên bố sẽ đình bản in hằng ngày từ

tháng 4-2009 Hàng loạt vụ phá sản của báo chí Mỹ cũng xảy ra trong năm 2008, khi mà báo điện tử vươn lên chiếm thế độc tôn

Ngày nay, sự phát triển nhanh chóng của internet càng làm cho báo điện

tử lớn mạnh và từ đó cũng tạo cho các loại hình báo chí khác có những sự thay đổi không ngừng để chiếm lại vị trí của mình trong lòng độc giả Bên cạnh việc cải tiến nội dung, các loại báo này đang nỗ lực trong việc đổi mới cách trình bày hay giao diện, đầu tư kỹ thuật và phát triển thêm nhiều chương trình phát thanh, phát sóng đa dạng, phong phú Qua đó, độc giả là người sẽ thụ hưởng nhiều thành quả tích cực từ quá trình cạnh tranh này

- Khái niệm thông tin

Thông tin là phổ biến những tin tức, thông đến các cá nhân, nhóm, tổ chức Phương tiện phổ biến có thể là sách báo, loa, radio, TV… Trong thông tin người ta ít hoặc không quan tâm đến mức độ tiếp thu và phản ứng của người nhận

1.1.2 Khái niệm quảng bá di sản văn hóa

- Khái niệm quảng bá:

Quảng bá du lịch là những nỗ lực của một doanh nghiệp, một địa phương, một vùng một miền hay ngành du lịch một quốc gia nhằm tạo ra và duy trì một hình ảnh sản phẩm du lịch có lợi cho việc kinh doanh của mình trước công chúng ở thị trường mục tiêu

- Khái niệm di sản văn hóa và di sản văn hóa thế giới

Di sản văn hoá (quy định tại Luật Di sản văn hoá) bao gồm di sản văn hoá phi vật thể và di sản văn hoá vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị về lịch sử, văn hoá, khoa học được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hoà XHCN Việt Nam

Di sản văn hoá phi vật thể là sản phẩm tinh thần có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học được lưu giữ bằng trí nhớ, chữ viết, được lưu truyền bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức lưu giữ, lưu truyền khác, bao gồm tiếng nói, chữ viết, tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học, ngữ văn truyền miệng, diễn xướng dân gian, lối sống, nếp sống, lễ hội, bí quyết về nghề thủ công truyền thống, tri thức về y dược học cổ truyền, về văn hoá ẩm thực, về trang phục truyền thống dân tộc và những tri thức dân gian khác

Di sản văn hoá vật thể là sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hoá, khoa học bao gồm di tích lịch sử-văn hoá, danh lam-thắng cảnh và di vật

1.2 Vai trò của báo chí trong việc thông tin quảng bá các di sản văn hóa

1.2.1 Báo chí phát hiện, quảng bá thông tin về các di sản văn hóa

Với vai trò là phương tiện thông tin nhanh nhạy, kịp thời và rộng khắp công tác thông tin tuyên truyền về mảng đề tài này được đẩy mạnh ở tất cả các loại hình báo chí, từ báo in, báo nói, báo hình, báo điện tử và các ấn phẩm như bản tin, đặc san, trang thông tin điện tử của các sở ngành, địa phương Cùng với việc thông tin nhanh các tin tức, sự kiện thời sự, báo chí còn có phản ánh chân thực, có chiều sâu nét đẹp về phong cảnh thiên nhiên; phong tục tập quán của các dân tộc, như các lễ hội truyền thống, các làn điệu dân ca, dân vũ đặc sắc; các ngành nghề truyền thống, món ăn ẩm thực; các nghi thức, nghi lễ truyền thống; các hương ước của bản làng, dòng họ gắn liền với tâm linh, tín ngưỡng trong đời sống hằng ngày, mang đặc trưng riêng của từng dân tộc Qua đó nhằm khơi dậy lòng tự hào dân tộc, phát huy vai trò của chủ thể văn hóa trong phát triển giá trị di sản văn hóa cao chính là đồng bào các

dân tộc, và xóa bỏ các hủ tục lạc hậu không còn phù hợp trong ma chay, cưới xin, tổ chức lễ hội Công tác tuyên truyền không chỉ giúp mọi người hiểu được bản sắc lâu đời của dân tộc mà còn giúp nét văn hoá cổ truyền lan rộng, qua đó giáo dục lòng yêu quê hương đất nước, lòng tự hào dân tộc đặc biệt là đối với thế hệ trẻ

1.2.2 Báo chí góp phần bảo tồn và phát huy các giá trị của di sản văn hóa

Với vai trò là phương tiện thông tin nhanh nhạy, kịp thời và rộng khắp công tác thông tin tuyên truyền về mảng đề tài này được đẩy mạnh ở tất cả các loại hình báo chí, từ báo in, báo nói, báo hình, báo điện tử và các ấn phẩm như bản tin, đặc san, trang thông tin điện tử của các sở ngành, địa phương Cùng với việc thông tin nhanh các tin tức, sự kiện thời sự, báo chí còn có phản ánh chân thực, có chiều sâu nét đẹp về phong cảnh thiên nhiên; phong tục tập quán của các dân tộc, như các lễ hội truyền thống, các làn điệu dân ca, dân vũ đặc sắc; các ngành nghề truyền thống, món ăn ẩm thực; các nghi thức, nghi lễ truyền thống; các hương ước của bản làng, dòng họ gắn liền với tâm linh, tín ngưỡng trong đời sống hằng ngày, mang đặc trưng riêng của từng dân tộc Qua đó nhằm khơi dậy lòng tự hào dân tộc, phát huy vai trò của chủ thể văn hóa trong phát triển giá trị di sản văn hóa cao chính là đồng bào các dân tộc, và xóa bỏ các hủ tục lạc hậu không còn phù hợp trong ma chay, cưới xin, tổ chức lễ hội Công tác tuyên truyền không chỉ giúp mọi người hiểu được bản sắc lâu đời của dân tộc mà còn giúp nét văn hoá cổ truyền lan rộng, qua đó giáo dục lòng yêu quê hương đất nước, lòng tự hào dân tộc đặc biệt là đối với thế hệ trẻ

Bên cạnh đó, báo chí còn tích cực phát hiện, tuyên truyền các vấn đề bất cập, nảy sinh cần có tiếng nói chung, cái nhìn khách quan, sự ủng hộ, tham gia vào cuộc của các tổ chức đoàn thể để nét đẹp trong văn hóa truyền thống không bị mai một dẫn đến mất bản sắc

1.3 Những yêu cầu đối với việc thông tin quảng bá các di sản trên báo chí

1.3.1 Đối với nội dung thông tin

- Về đề tài, chủ đề thông tin

Với hệ thống báo của ngành du lịch, việc xây dựng chuyên mục được thực hiện khá kỹ với hệ thống chuyên mục đa dạng và có sự thay đổi theo từng năm cho phù hợp với sự phát triển thực tế của ngành du lịch Theo khảo sát, tác giả nhận thấy việc phân chia chuyên mục trên một số báo khá hợp lý với số lượng chuyên mục vừa phải Tuy nhiên, một số báo lại có quá nhiều chuyên mục, khiến độc giả khó nhớ và dễ bị nhầm lẫn chuyên mục này với chuyên mục khác Mỗi tờ báo, tạp chí viết về du lịch được khảo sát đều có cách xây dựng chuyên mục riêng, làm nên đặc trưng và phong cách của tờ báo Vấn đề tuyên truyền, quảng bá du lịch trên các báo điện tử của các sản phẩm báo chí được chú trọng và nổi bật Đây cũng là xu hướng phát triển phù hợp với sự phát triển chung của nền báo chí trong nước, cũng như trên thế giới Nội dung các bài viết về du lịch trên các tờ báo điện tử được khảo sát hiện đang được đăng tải theo các cách thức biên tập trực tiếp nội dung hoặc biên tập lại nội dung của báo giấy đẩy lên báo điện tử Nếu là độc giả thường xuyên của các tờ báo điện tử này, độc giả sẽ dễ dàng nhận thấy nhiều tin, bài viết trên báo in được biên tập lại và đưa lên báo điện tử Hiện nay các báo điện tử đều có đội ngũ phóng viên viết về du lịch riêng Do đó, bài viết đa dạng hơn so với báo giấy

- Về sự kiện, vấn đề thông tin

Tổ chức các cuộc thi tìm hiểu về du lịch là một trong những phương thức mà ngành du lịch và cơ quan báo chí sử dụng để thu hút sự quan tâm của công chúng đến du lịch Từ năm 2000 đến nay, trên các báo tập chí như: tạp chí Du lịch Việt Nam, báo Du lịch, báo điện tử VNExpress đã tổ chức phát động cho rất nhiều cuộc thi tìm hiểu về du lịch như: hội thi “Hành trình thăm

Thăng Long - Hà Nội”, sáng tác biểu tượng và khẩu hiệu du lịch, cuộc thi ảnh

du lịch, cuộc thi viết về đề tài du lịch Trong số đó có những cuộc thi đã vượt

ra khỏi khuôn khổ của ngành Du lịch, thu hút sự quan tâm của đông đảo độc giả của các cơ quan báo đài trung ương và địa phương

Sự phát triển về du lịch cũng làm nảy sinh yêu cầu phải làm phong phú thêm lĩnh vực dịch vụ này để phục vụ du khách Với mảng tuyên truyền về các tụ điểm, dịch vụ vui chơi giải trí phục vụ khách du lịch, trong số các sản phẩm báo chí có cách thức tuyên truyền hiệu quả và đậm nét Ngoài những bài viết về nét văn hoá truyền thống của dân tộc, giới thiệu các danh lam thắng cảnh của đất nước hay những sự kiện du lịch nổi bật, mỗi số tạp chí đều đăng tải những thông tin văn hoá, giải trí

Một số báo không có chuyên mục du lịch riêng Vì vậy, những bài viết

về du lịch không được đăng tải thường xuyên mà thường được đặt trong các mục: Thời sự, Kinh tế, Văn hoá - Nghệ thuật - Giải trí Do đó, những bài viết giới thiệu địa điểm, dịch vụ vui chơi, giải trí phục vụ khách du lịch có tần suất xuất hiện không nhiều, nhưng thường là những bài viết hay, đặc sắc Những điểm du lịch, dịch vụ được giới thiệu thực sự thu hút được sự chú ý của độc giả, đáng để họ trải nghiệm Tuy nhiên, tại một số báo vẫn còn những bài viết giới thiệu điểm vui chơi, giải trí cụ thể phục vụ du lịch còn ít và chưa hấp dẫn

Các nội dung bài viết cho quảng bá các sản phẩm du lịch phải phong phú, cách trình bày cũng bắt mắt với nhiều hình ảnh đẹp, lối dàn trang nghệ thuật, sáng tạo Các thể loại báo chí mang tính xung kích, đậm chất văn học như phóng sự, ký cũng thường được sử dụng để viết bài về các điểm du lịch, sản phẩm du lịch mới

Ngoài ra, một số báo không chỉ quảng bá cho các điểm du lịch và sản phẩm du lịch mà còn góp nhiều tiếng nói với ngành du lịch trong vấn đề lựa chọn đầu tư phát triển các điểm du lịch và sản phẩm du lịch thế mạnh nhằm tạo ra những sản phẩm du lịch mới cho Việt Nam Thông qua các chuyến

khảo sát tuyến điểm du lịch, các chuyên gia ngành du lịch và báo giới đều đồng quan điểm rằng: Việt Nam có đầy đủ tiềm năng và thế mạnh để phát triển loại hình du lịch thể thao mạo hiểm, du lịch MICE và du lịch biển đầy hấp dẫn để thu hút du khách đến Việt Nam trong thời gian tới Vấn đề các báo đặt ra là để khai thác tốt tiềm năng các loại hình du lịch đó, ngành du lịch cần tập trung nghiên cứu, khảo sát, quy hoạch những địa điểm, khu vực thích hợp,

từ đó Nhà nước đầu tư kết cấu hạ tầng và có cơ chế khuyến khích thu hút đầu

tư, hình thành các tuyến, các khu vực tổ chức tour du lịch thường xuyên cho

du khách

Mảng tuyên truyền cho sự phát triển du lịch tại các địa phương gồm rất nhiều lĩnh vực: tuyên truyền về chủ trương, chính sách của địa phương về phát triển du lịch, tiềm năng du lịch, đầu tư cho các điểm du lịch trọng tâm; tuyên truyền cho các sự kiện, lễ hội du lịch lớn hoặc danh lam thắng cảnh của địa phương

Có thể nói với mảng tuyên tuyên này giữa báo giới và địa phương đã có

sự phối hợp rất hiệu quả Các đại phương đã xây dựng được mối quan hệ khá khăng khít với các cơ quan báo chí để tuyên truyền quảng bá du lịch cho địa phương mình Hiện nay, mỗi số của các báo, tạp chí đều dành ít nhất 3 - 5 trang trong chuyên mục Du lịch để đăng tải bài viết về các lĩnh vực du lịch trên của hầu khắp các tỉnh thành trong cả nước Các bài viết được đăng tải đã nêu bật được mặt tích cực và hạn chế trong quá trình phát triển du lịch của các địa phương, mang tính khám phá Hình thức thể hiện của các sản phẩm báo chí được khảo sát trong việc tuyên truyền, quảng bá phát triển du lịch Việt Nam

Hiện nay, trên các báo và tạp chí, việc sử dụng ảnh đang ngày càng được coi trọng, bởi ảnh thu hút sự chú ý của độc giả, giúp chuyển tải một phần thông tin của bài báo và thể hiện được điều mà bài báo không thể miêu tả Tuy nhiên, không phải lúc nào ảnh báo chí cũng phát huy được vai trò, hiệu quả của nó Tại một số báo: Ảnh lễ tân, hội nghị, hội thảo, ảnh chân dung

lãnh đạo còn nhiều Nhìn vào những bức ảnh này hẳn không ít độc giả cảm thấy buồn tẻ, đơn điệu và ít có giá trị thông tin Thứ hai: Thiếu sự phối hợp trong việc chọn ảnh đi kèm với bài viết Tình trạng này thường diễn ra không chỉ với các báo được khảo sát, khi không ít phóng viên sử dụng ảnh kèm bài mang tính chất đối phó, chưa chú trọng đến nội dung, hình thức của bức ảnh Thứ ba: Ảnh và chú thích không ăn nhập, hoặc chú thích thừa, chú thích trùng với tít, chú thích không đầy đủ, không chú thích còn khá phổ biến Thứ tư: Sử dụng ảnh lấp chố trống do thừa “đất”, Ban Biên tập xử lý bằng cách bổ sung ảnh vào chỗ trống thay cho việc tìm những cách trang trí maket khác như một giải pháp tức thời Vì vậy, ảnh chỉ mang tính chất trang trí chứ không gắn với bài viết và không mang giá trị thông tin Thứ năm: Sử dụng các thể loại ảnh báo chí không đồng đều, sử dụng ảnh với nhiều thể loại khác nhau: từ ảnh minh hoạ, phóng sự ảnh, đến ký sự ảnh Tóm lại, để để ảnh báo chí phát huy được giá trị đích thực của nó, cần có sự phối hợp đồng bộ của nhiều khâu, từ chụp ảnh, biên tập ảnh đến thiết kế maket ở mỗi tòa soạn

1.32 Đối với hình thức thông tin

- Về loại hình báo chí sử dụng để thông tin:

Sử dụng loại hình báo in, phát thanh, truyền hình và báo mạng

- Về thể loại tác phẩm:

Nhóm các thể loại Thông tấn báo chí

Trong nhóm này tập hợp một số thể loại có nhiệm vụ thông tin (dưới sự chi phối của các yêu cầu củatính xác thực, thời sự) mà trong đó thể loại tin giữ vị trí hàng đầu Bên cạnh tin còn có một số thể loại khác như bài thông tấn, tường thuật, điều tra, ghi nhanh, phỏng vấn sự kiện, phóng sự sự kiện v.v Đặc điểm nổi bật nhất của các thể loại trong nhóm này là chúng đều thể hiện rõ năng lực thông tin sự kiện thời sự Sự kiện được thông tin trong các thể loại thuộc nhóm này được biểu hiện với những cấp độ khác nhau, nhưng

dù ở cấp độ nào thì cũng phải đáp ứng các yêu cầu về tính thời sự và tính xác thực tối đa

- Về thể loại tin, chúng ta đã biết đây là một trong những thể loại cơ bản nhất trong các thể loại báo chí Đặc điểm nổi bật nhất của tin là ở chỗ: nó

có nhiệm vụ thông báo một cách kịp thời nhất về những sự kiện mới nhất, dưới một hình thức ngắn gọn, chặt chẽ nhất Trong tin không có sự xuất hiện của nhân vật, không có cái tôi tác giả, không sử dụng ngôn ngữ giàu hình ảnh, cảm xúc và bút pháp, giọng điệu linh hoạt, sinh động như nhiều thể loại báo chí khác

- Bài thông tấn là một thuật ngữ thể loại không mới nhưng trước đây ít được sử dụng trong lý luận báo chí nước ta Đối tượng phản ánh của thể loại này là những sự kiện, vấn đề, tình huống, hoàn cảnh, con người… xác thực, tiêu biểu trong đời sống Thông tin trong bài thông tấn chủ yếu là mô tả, trình bày, phân tích để tái lập một bức tranh trung thực về các vấn đề và sự kiện

Nó giúp cho công chúng nhận biết về các mối liên hệ phong phú bên trong cùng với xu hướng vận động của các vấn đề và sự kiện trong đời sống Về hình thức, bài thông tấn có thường được trình bày một cách ngắn gọn, chặt chẽ, ngôn ngữ trực tiếp, cụ thể, chính xác, gắn liền với sự thật Cũng giống như tin, trong bài thông tấn tác giả không xuất hiện trực tiếp ở ngôi thứ nhất, và không đóng vai trò là nhân vật trần thuật (được hiểu là tác giả, là nhân chứng khách quan, là người trực tiếp chứng kiến và thuật lại toàn bộ những sự thật)

- Tường thuật là thể loại báo chí có nhiệm vụ phản ánh các sự kiện mới (giống như các thể loại tin và ghi nhanh) Đặc điểm cơ bản về phương diện nội dung và hình thức của nó là trình bày trung thực sự kiện một cách chính xác, cặn kẽ, tỷ mỷ theo đúng tiến trình diễn biến có thật của sự kiện đó Trong tường thuật, tác giả đóng vai trò là người chứng kiến sự kiện và thuật lại một cách tường tận, với một thái độ khách quan Cấu trúc của bài tường thuật chính là cấu trúc của sự kiện Ngôn ngữ trong tường thuật chủ yếu là kể, tả lại

một cách chi tiết, đôi chỗ xen kẽ những lời bình nhằm tạo điều kiện cho công chúng hiểu đúng về sự kiện

- Điều tra là thể loại báo chí có nhiệm vụ trả lời những câu hỏi mà cuộc sống đang đặt ra thông qua một hệ thống các bằng chứng, các luận cứ kết hợp

ít nhiều với lý lẽ Chính hệ thống các bằng chứng là yếu quyết định tạo ra sự tin cậy của công chúng đối với tác phẩm điều tra Bằng chứng trong bài điều tra hết sức đa dạng Đó có thể là các con số, chi tiết, dữ kiện, văn bản, chứng

từ, những quan sát trực tiếp, băng ghi âm, ảnh chụp… Tuy nhiên, điều quan trọng là tác giả bài điều tra phải có nhiệm vụ chỉ ra được bản chất của các bằng chứng đó thông qua một cách trình bày với logic nhất và với một văn phong có phần đơn giản cả về ngôn từ, bút pháp và giọng điệu

- Về thể loại ghi nhanh, việc xác định vị trí của đã có những ý kiến khác nhau Có ý kiến cho rằng “bản chất của ghi nhanh là thông tin miêu tả một sự kiện thời sự diễn ra trong không gian cụ thể (…) Vì thế xếp ghi nhanh vào loại thông tấn hợp lý hơn, phù hợp với thực hiện hoạt động sáng tạo của nhà báo” Quả là trong thực tế, ghi nhanh chỉ phản ánh các sự kiện mới (giống như tin, tường thuật) nên xếp nó ở nhóm các thể loại có ưu thế về thông tin sự kiện là hợp lý Tuy nhiên, cũng cần lưu ý rằng trong một số trường hợp, trong những tác phẩm thuộc thể loại này lại có sự xuất hiện trực tiếp của nhân vật trần thuật và nhất là ở năng lực miêu tả, diễn tả sự kiện một cách giàu hình ảnh Trong trường hợp đó, nên coi đây là những tác phẩm có tính chất giao thoa giữa nhóm các thể loại Thông tấn báo chí với nhóm thứ ba

là nhóm các thể loại Tài liệu – nghệ thuật

- Phỏng vấn sự kiện là một dạng của thể loại phỏng vấn Hình thức của thể loại này là những câu hỏi, đáp do tác giả thực hiện đối với các nhân chứng xoay quanh một chủ đề cụ thể nào đó Phỏng vấn sự kiện phải gắn liền với việc phản ánh một sự kiện mới (có thể là đã xảy ra, đang xảy ra, sắp xảy ra) nhưng có nhiều ý nghĩa và có liên quan đến nhiều người Nhiệm vụ của phỏng

vấn sự kiện là làm sáng tỏ những khía cạnh xung quanh sự kiện đó, cung cấp cho công chúng thông tin khách quan và trung thực để học có thể điều chỉnh hành vi, nhận thức của mình Không giống với các dạng phỏng vấn khác, phỏng vấn sự kiện thường cung cấp cho công chúng những tài liệu, chi tiết rất xác thực, cụ thể về sự kiện, tạo cơ sở cho những hành động xã hội của họ

Bên cạnh các tác phẩm phỏng vấn sự kiện như trên còn có các dạng khác như phỏng vấn vấn đề, phỏng vấn chân dung… Chúng tôi sẽ còn đề cập đến các dạng phỏng vấn này trong các nhóm thể loại khác

- Phóng sự sự kiện là một một dạng khá phổ biến trong phóng sự hiện đại Cũng giống như tin, ghi nhanh, tường thuật hay phỏng vấn sự kiện, dạng phóng sự này chỉ có nhiệm vụ phản ánh các sự kiện (mới, tiêu biểu, nổi bật,

có ý nghĩa…) Điểm khác biệt của nó so với các dạng phóng sự khác là trong tác phẩm thường không có sự xuất hiện của nhân vật trần thuật, của ngôn ngữ, bút pháp, giọng điệu sinh động Tuy nhiên, quá phản ánh sự kiện của dạng phóng sự này phải đáp ứng được yêu cầu của tính góc độ và ít nhiều sử dụng lối viết đặc tả nhằm làm cho sự kiện được phản ánh một cách ấn tượng

Nhóm các thể loại Chính luận báo chí

Đây là một nhóm bao gồm các thể loại có nhiệm vụ đánh giá, phân tích, giải thích, bàn luận về những sự thật của đời sống Thế mạnh chủ yếu của các thể loại trong nhóm thể loại này biểu hiện ở năng lực thông tin lý lẽ Tất nhiên

lý lẽ phải gắn liền với những sự kiện thời sự Nói cách khác, đây là nhóm không chỉ có nhiệm vụ thông tin về sự thật mà còn có nhiệm vụ phân tích, lý giải, bàn luận, đánh giá những sự thật đó trên cơ sở của một thái độ rõ ràng nhằm hướng dẫn, điều chỉnh dư luận “Nội dung của tác phẩm chính luận báo chí tập trung một cách rõ nhất, nhiều nhất lập trường, quan điểm trong sứ mệnh định hướng tư tưởng và hành động theo mục đích của từng tờ báo”

Trong nhóm này có các thể loại như bình luận, xã luận, điều tra, bài phê bình, phỏng vấn vấn đề… Trong đó, thể loại bình luận giữ vai trò là hạt nhân

vì nó đã thể hiện sinh động nhất những đặc điểm cơ bản của cả nhóm Chúng

ta sẽ lần lượt điểm qua những nét tiêu biểu nhất của các thể loại đó

- Bình luận là một thể loại có chức năng giải thích, đánh giá, phân tích

về những sự thật tiêu biểu của đời sống Đối tượng phản ánh của bình luận có thể là các sự kiện, hoàn cảnh, tình hình, hiện trạng tiêu biểu của đời sống, đang cần được làm sáng tỏ và được định hướng Với nghệ thuật lập luận mềm dẻo, linh hoạt bằng cách kết hợp giữa các bằng chứng, luận cứ, luận điểm, tác phẩm bình luận có thể thuyết phục công chúng hiểu và hành động theo hướng

mà người viết bình luận hướng tới “Bình luận là một kiểu bài nghị luận mang tính chất tổng hợp trong đó bao gồm các yếu tố giải thích, phân tích, có khi có

cả chứng minh Dĩ nhiên không nên quan niệm đơn giản nó là sự cộng lại đơn thuần của các yếu tố đó

- Xã luận là thể loại đã từng được coi “là ngọn cờ chỉ đạo, là pháp lệnh hàng ngày (hoặc trong thời gian trước mắt)” của một tờ báo Nó có nhiệm vụ

“quán triệt tư tưởng trung tâm của một số báo, nêu ra những nhiệm vụ cần kíp phải làm ngay” Mặc dù có ý kiến cho rằng “xã luận là một bài bình luận quan trọng nhất trình bày quan điểm, đường lối của tờ báo đối với những vấn

đề thời sự, chính trị trước mắt” nhưng có thể thấy rằng thể loại này có phạm

vi phản ánh và đối tượng phản ánh rộng hơn bình luận Nó thường xuất hiện trước một biến cố hay một chủ trương hành động lớn có tác động đến toàn xã hội Chức năng của xã luận là định hướng trên một phạm vi rộng lớn, do đó

nó thể hiện tiếng nói chính thức của tờ báo (và sau nó là của Đảng, của Nhà nước hoặc của cơ quan, ngành chủ quản của tờ báo) ở các loại báo chính trị,

xã luận có vai trò rất quan trọng Cùng với bình luận, nó thể hiện rõ nhất ý chí, thái độ chính trị của tờ báo

Cần nhấn mạnh rằng: mặc dù có nhiều điểm gần gũi – nhất là ở năng lực thông tin lý lẽ, nhưng giữa bình luận và xã luận vẫn có khác biệt Tác phẩm xã luận thường đề ra các nhiệm vụ chính trị, còn một bài bình luận

không nhất thiết phải là chỉ thị để hành động Các bài xã luận thường có cấu trúc theo phương pháp diễn dịch – từ một vài luận điểm, triển khai thành những nội dung lớn có tính chất định hướng rộng, còn bình luận chủ yếu đi theo phương pháp quy nạp Nó rút ra kết luận thông qua việc bàn luận về những cái cụ thể

- Bài phê bình là một thể loại thuộc nhóm các thể loại Chính luận báo chí Nhiệm vụ của nó là bày tỏ thái độ (khen, chê) của tác giả về những vấn

đề – chủ yếu là trong lĩnh vực văn học nghệ thuật, đang đặt ra trong cuộc sống Theo tác giả A.A.Chertưchơnnưi thì “bài phê bình khác với các thể loại báo chí khác trước hết là ở điểm: đối tượng của nó không phải là những sự kiện trực tiếp của hiện thực – những cơ sở của phóng sự, ký sự… mà là những hiện tượng thông tin như sách, kịch, phim, chương trình truyền hình, tập thơ” Người viết phê bình phải nhìn thấy những điều mà người khác không (hoặc chưa) nhìn thấy Nền tảng của một bài phê bình là sự phân tích, lập luận trên

cơ sở của một thái độ công tâm, khách quan Kiến thức, kinh nghiệm, vốn sống và cá tính sáng tạo của người viết bài phê bình được thể hiện rất rõ qua phương pháp triển khai các luận cứ, luận chứng và qua các yếu tố khác như ngôn từ, giọng điệu của tác phẩm

- Trong thực tiễn của đời sống báo chí nước ta có một dạng bài thông tin lý lẽ đặc biệt, có vị trí rất quan trọng nhưng lại không được tính đến trong

hệ thống các thể loại báo chí Đó là “bút chiến” – một thể loại đặc biệt, thể hiện mạnh mẽ tính chiến đấu của tác phẩm báo chí trước những vấn đề nóng bỏng của đời sống chính trị, xã hội Trong bối cảnh vẫn đang có hàng chục đài phát thanh và báo chí tiếng Việt từ bên ngoài chĩa mũi nhọn xuyên tạc, công kích đất nước ta, thể loại bút chiến có thể tham gia trực diện vào cuộc đấu tranh tư tưởng quan trọng này Trong bối cảnh hội nhập với nền kinh tế thế giới, bút chiến càng có vai trò quan trọng, trở thành một trong những thể

loại xung kích trong cuộc đấu tranh để bảo vệ những giá trị tốt đẹp mà chúng

ta đang hướng tới

Hoàn toàn có thể coi bút chiến là một trong những thể loại quan trọng trong nhóm các thể Chính luận báo chí

- Trong nhóm này còn có dạng bài “Phỏng vấn vấn đề” Dạng phỏng vấn này thường được thực hiện khi một sự kiện, sự việc đã xảy ra, và công chúng đã được thông tin về sự việc sự kiện đó Nhiệm vụ của bài phỏng vấn thuộc dạng này là làm sáng tỏ những khía cạnh, những vấn đề chưa được làm rõ xung quanh một sự kiện, sự việc nổi bật nào đó (chẳng hạn: một lễ hội lớ;, một cuộc gặp quan trọng; một cuộc họp cấp cao; một vụ tai nạn; một cây cầu bị sập; một trận

lũ quét hay bão lốc gây hậu quả nghiêm trọng; một vụ tham ô tài sản lớn mới bị phát hiện v.v… Trong trường hợp này, người ta cũng có thể viết một bài bình luận và tác giả sẽ là người đưa ra các nhận xét Nhưng nếu có một nhân chứng nào đó có khả năng làm được điều này, đó sẽ là cơ hội cho một bài phỏng vấn vấn đề ra đời Như vậy, dạng bài phỏng vấn này không có nhiệm vụ thông tin sự kiện mà khả năngthông tin lý lẽ Do đó, có thể coi nó như một dạng giao thoa giữa nhóm Thông tấn báo chí với nhóm Chính luận báo chí

Nhóm các thể loại Tài liệu – nghệ thuật

Không hoàn toàn giống với hai nhóm nêu trên, các thể loại trong nhóm này có nhiệm vụ mô tả, diễn tả một cách có hình ảnh, có cảm xúc và giọng điệu về những sự thật đời sống Nói cách khác, vẫn trên cơ sở của những sự thật (xác thực, thời sự), các thể loại trong nhóm này có phương pháp phản ánh linh hoạt, sinh động do đã kết hợp được những đặc điểm của cả bên trong và bên ngoài hệ thống thể loại báo chí Về hình thức thể hiện, trong các tác phẩm thuộc nhóm này thường có vai trò quan trọng của nhân vật trần thuật và sử dụng ngôn từ, bút pháp, giọng điệu giàu chất văn học

Thể loại được coi là hạt nhân của nhóm này là phóng sự Ngoài ra trong nhóm này còn có các thể loại có hình thức thể hiện sinh động, giàu tính chất

văn học như phỏng vấn chân dung, ký chân dung, ký chính luận, thư phóng viên, sổ tay phóng viên, nhật ký phóng viên cùng với một vài biến thể khác nữa Điều đáng lưu ý là một dạng của thể loại tiểu phẩm cũng có thể được xếp vào nhóm này Tiểu phẩm, về bản chất là một thể loại văn học với nhiều dạng khác nhau (văn xuôi, đối thoại, văn vần hoặc là sự kết hợp giữa ba dạng đó) Tuy nhiên nếu tác phẩm tiểu phẩm lấy đối tượng phản ánh là người thật, việc thật và đáp ứng được yêu cầu thông tin xác thực, thời sự và tính định hướng trực tiếp (vốn là những đặc trưng cơ bản của tác phẩm báo chí) thì có thể coi

nó như một dạng giao thoa giữa tiểu phẩm văn học với nhóm các thể Tài liệu – Nghệ thuật này

- Về thể loại phóng sự đã có nhiều tài liệu đề cập tới ở đây chỉ xin được nêu lên những đặc trưng cơ bản nhất So với các thể loại báo chí khác, phóng sự là thể loại có thể kết hợp những tính chất văn học một cách hiệu quả trong quá trình phản ánh một hiện thực thời sự và xác thực, thông qua vai trò quan trọng của nhân vật trần thuật, của các nhân chứng và bút pháp, ngôn ngữ, giọng điệu sinh động, giàu hình ảnh và cảm xúc Về nội dung, phóng sự phản ánh hiện thực dưới dạng một bức tranh sống động, vừa có tính khái quát, vừa rất cụ thể, chi tiết, sống động Đây là thể loại rất thích hợp với những đề tài có tính nhân văn sâu sắc

- Phỏng vấn chân dung là một dạng của phỏng vấn, có nhiệm vụ tái tạo chân dung những con người tiêu biểu, nổi tiếng Trong đó, tác giả (người hỏi) cũng nổi lên với vai trò như một người đối thoại, trò chuyện, tâm tình, gợi mở

để nhân vật bộc lộ những suy nghĩ, chính kiến, nỗi niềm… sâu kín nhất So với các dạng phỏng vấn ở hai nhóm thể loại ở trên, dạng phỏng vấn chân dung này có thế mạnh trong việc đi sâu vào những khía cạnh riêng tư, thầm kín của đối tượng trả lời phỏng vấn Do đó, cũng giống như phóng sự chân dung hay

ký chân dung, dạng bài này có thế mạnh trong việc tái tạo chân dung con

người và giàu tính nhân văn Trong phỏng vấn chân dung, đối tượng được phỏng vấn tự nói về mình nên tác phẩm thường có độ tin cậy và có chiều sâu

- Ký chân dung là một thuật ngữ thể loại báo chí được sử dụng lần đầu tiên ở nước ta trong cuốn Ký báo chí (do Nhà xuất bản Thông tin ấn hành năm 1992) và đến nay đã trở nên rất thông dụng trong nghiên cứu lý luận và giảng dạy, học tập báo chí ở nước ta Thuật ngữ này có mối liên quan với thuật ngữ “Chân dung văn học” của lý luận văn học Ký chân dung là một thể loại báo chí có nhiệm vụ chủ yếu là phản ánh về những con người tiêu biểu, điển hình trong đời sống Con người (cá nhân hoặc tập thể) là đối tượng phản ánh chủ yếu trong tác phẩm ký chân dung và chính điều đó đã cho thấy đây cũng là một trong những thể loại rất giàu tính nhân văn (giống như tác phẩm phóng sự chân dung) Tất nhiên, con người ở đây thường phải gắn với những hành động, việc làm tiêu biểu và được đặt trong một bối cảnh điển hình có ý nghĩa thời sự Trong ký chân dung, đặc tả được sử dụng như một trong những bút pháp quan trọng để khắc hoạ tính cách, phẩm chất của nhân vật

- Thể loại ký chính luận tuy được xếp vào nhóm các thể loại Tài liệu – nghệ thuật nhưng thực ra, nó là một thể loại nằm trong khu vực giao thoa giữa hai nhóm Tài liệu nghệ thuật vàChính luận báo chí Điều này có nguyên nhân chính từ những đặc điểm cơ bản của thể loại So với các thể loại khác, ký chính luận có nhiệm vụ vừa thông tin sự thật, vừa thông tin thái độ, lý lẽ, cách đánh giá trực diện của tác giả về sự thật đó Về bố cục, thể loại này thường có hai phần rõ rệt, phần đầu thường được bố trí những những luận cứ và trên cơ

sở phân tích, đánh giá luận cứ đó, tác giả đi đến những kết luận thể hiện rõ cách nhìn nhận mang tính công dân của mình Cũng xin được lưu ý rằng: thuật ngữ “ký chính luận” được sử dụng lần đầu tiên trong cuốn Ký báo chí và đến nay cũng đã trở nên thông dụng trong nghiên cứu lý luận và giảng dạy, học tập báo chí giống như thuật ngữ “ký chân dung” đã nêu trên

- Một số thể loại khác như thư phóng viên, sổ tay phóng viên và nhật

ký phóng viên cũng thể hiện những đặc điểm riêng trên cơ sở tuân thủ đặc điểm chung của nhóm các thể loại Tài liệu - nghệ thuật Điểm chung của các thể loại này là: chúng đều phản ánh trực tiếp về những sự việc, tình huống, vấn đề… có liên quan đến nghề nghiệp, công việc của người phóng viên Thư phóng viên là những tác phẩm báo chí có nhiệm vụ trình bày, phản ánh những

sự thật thời sự dưới hình thức thư từ (đôi khi chỉ có tính chất giả định) Sổ tay phóng viên và nhật ký phóng viên là những ghi chép riêng tư của phóng viên trong quá trình hoạt động thực tiễn Những ghi chép có thể chỉ là riêng tư nhưng khi được đăng tải trên mặt báo (tức là khi đã được xã hội hoá) thì phải đáp ứng được những yêu cầu chung của tác phẩm báo chí về tính xác thực, tính thời sự, tính định hướng Tuy nhiên, trong một chừng mực nào đó, tác giả vẫn có thể sử dụng cách viết khá sinh động với ngôn từ, bút pháp, giọng điệu giàu chất văn học Sự khác biệt giữa hai thể loại này thể hiện ở chỗ: nhật ký phóng viên ghi theo trật tự thời gian với một mật độ chi tiết dày đặc, còn sổ tay phóng viên lại chú ý hơn vào những khoảnh khắc, những ấn tượng, cảm nghĩ hoặc những thời điểm quan trọng nào đó mà người phóng viên thu thập được trong quá trình hoạt động thực tiễn

Cũng cần phải nhấn mạnh rằng, trong hệ thống hệ thống thể loại báo chí với ba nhóm như đã nêu ở trên, các thể loại có thể tồn tại độc lập nhưng cũng có thể giao thoa với các thể loại (và các loại thể) ở trong và ở bên ngoài

hệ thống Trong số đó, trừ một số thể loại tương đối ổn định, các thể loại khác

ít nhiều đều có sự giao thoa, chuyển hoá lẫn nhau Đó là một hiện tượng bình thường trong đời sống các thể loại báo chí

- Về xây dựng kết cấu tác phẩm

Người ta có thể viết một bài báo theo mô hình và đây là một điểm rất khác biệt của tác phẩm báo so với tác phẩm văn học Khi viết một tác phẩm báo chí, có thể áp dụng một số mô hình sau đây: