MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ THỂ LOẠI BÁO CHÍ
Một số khái niệm chung St kEE HE neo, 10 1.2 Khái niệm, đặc trưng và tiêu chí sáng tạo của thể loại Tìn
1.1.1 Khái niệm về nhà báo
“Nhà báo” là một khái niệm có nội hàm rộng, nó bao gồm các chức danh công việc của nghề báo như phóng viên, biên tập viên, kỹ thuật viên hay bình luận viên
Theo tác giả Đức Dũng: “Nhà báo có nghĩa là tất cả những người trực tiếp tham gia hoạt động báo chí được Nhà nước công nhận, được cấp thẻ nhà bao” [4, tr 35]
Tuy nhiên, tác giả Tạ Ngọc Tấn trong bài giảng môn “Báo chí học” dành cho học viên cao học chuyên ngành báo chí lại đưa ra khái niệm hơi khác so với quan điểm trên: “Nhà báo là những người hoạt động báo chí chuyên nghiệp nhằm tạo ra những tác phẩm và sản phẩm báo chí” Như Vậy, theo tác giả thì “người hoạt động báo chí chuyên nghiệp” ở đây bao gồm cả người được cấp và người chưa được cấp thẻ nhà báo
Còn quan điểm của Hội nhà báo Đức đã định nghĩa về nhà báo như sau:
“Nhà báo là những người làm ra những sản phẩm một cách độc lập sáng tao va có khuynh hướng rõ rệt Khả năng của họ phục vụ trực tiếp cho việc sản xuất những sản phẩm báo chí chủ yếu qua thu thập, kiểm tra, chọn lọc, biên soạn, tường thuật và phân tích tin tức” [13, tr 72]
Từ các định nghĩa trên của các nhà nghiên cứu khoa học, chúng ta nhận thấy các khái niệm về nhà báo đều có điểm chung:
- Nhà báo là người trực tiếp tham gia vào quá trình sáng tạo tác phẩm và sản phẩm báo chí
- Nhà báo là những người hoạt động báo chí chuyên nghiệp, làm việc tại các cơ quan tòa soạn báo Điều này giúp phân biệt các nhà báo chuyên nghiệp với những “thông tin viên” hay “công tác viên” là những người cũng có khả năng tham gia hoặc trực tiếp sáng tạo tác phẩm báo chí bằng việc cung cấp thông tin hay viết bài cộng tác với các báo
Trong khuôn khổ đề tài luận văn này, chúng tôi tập trung vào đối tượng là các nhà báo hoạt động báo chí chuyên nghiệp, đã được cấp thẻ nhà báo Họ là những người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm báo chí, hay chịu trách nhiệm biên tập và duyệt tin bài
1.1.2 Khái niệm về thể loại
Cùng với quy luật phát triển chung của xã hội, báo chí cũng có quy luật phát triển riêng của nó Để phản ánh sâu sắc và kịp thời đời sống xã hội vốn phong phú và đa dạng, giới báo chí đã tìm kiếm nhiều hình thức thể hiện mới cho tác phẩm báo chí của mình Từ đó, tạo nên việc hình thành khái niệm vẻ thể loại trong lĩnh vực báo chí
Theo Từ điển tiếng Việt: “Thể loại là hình thức sáng tác văn học, nghệ thuật, phân chia theo phương thức phản ánh hiện thực, cách vận dụng ngôn ngữ” [24, tr 900]
Cụ thể hơn, tác giả Trần Quang đã trích dẫn theo Từ điển bách khoa toàn thư Liên Xô có viết: “Thể loại là khái quát hóa những đặc điểm của một nhóm lớn các tác phẩm có cùng thuộc tính về nội dung, hình thức, cách biểu hiện tác phẩm của một thời đại, một glai đoạn, một dân tộc hay một nền nghệ thuật thế giới” [1ó, tr.1 1]
Tương đối đồng quan điểm, có ý kiến cho rằng, thể loại là hình thức biểu hiện cơ bản, thống nhất và tương đối ổn định của các tác phẩm được phân chia theo phương thức phản ánh hiện thực, sử dụng ngôn ngữ và các công cụ khác để chuyền tải nội dung sự kiện, vấn đề, con người mang tính tư tưởng, thẩm mỹ và ý đồ nhất định của người thể hiện [12]
Tác giả Đức Dũng cho rằng: “Thể loại là khái niệm để chỉ một chỉnh thể của một hình thức ổn định, tương ứng với một nội dung tương đối ổn định
2339 nào đó” [4, tr.98] Với ý nghĩa đó, chỉ có tác phẩm nào đáp ứng những tiêu chí của thể loại với tư cách là một chỉnh thể mới có thể được coi là thể loại Vì không phải tác phẩm nào cũng đều thể hiện rõ ràng tiêu chí của thể loại khi bản thân nó có sự giao thoa, hòa trộn của nhiều thể loại khác nhau Điều này là hết sức bình thường trong thực tiễn của tác phẩm báo chí nói chung Trong những trường hợp như vậy, tiêu trí quan trọng để đánh giá tác phẩm là độ xác thực và khả năng đáp ứng những yêu cầu về tính thời sự và tính định hướng trực tiếp của tác phẩm báo chí
Nhìn chung, mặc dù vẫn còn có nhiều ý kiến khác nhau về vấn đề phân loại tác phẩn báo chí Tuy nhiên các quan điểm nêu trên cũng như các quan niệm khác đều tán thành việc phân chia thể loại Bởi cách gọi và phân chia các thể loại nhằm để phù hợp với mức độ của giá trị của sự kiện, vấn đẻ, nhân vật cũng như ý đồ, mục đích của người thể hiện Song việc hiểu và nấm vững lý luận về thể loại sẽ giúp cho người làm báo biết cách sử dụng những tư liệu cần thiết, vừa và đủ để xây dựng một tác phẩm báo chí “Khi một tác phẩm được thực hiện đúng theo những yêu cầu của nội dung và hình thức thể loại thì sẽ tăng thêm tính hấp dẫn đối với người đọc, vì thế khả năng tác động của tác phẩm sẽ tăng lên, mang lại kết quả tốt hơn cho công tác tác thông tin” [1ó, tr.11] Đồng thời, cơ quan báo nào biết sắp xếp và sử dụng một cách hợp lý các thể loại trong trình bày báo thì sẽ tăng phần hấp dẫn đối với bạn đọc hơn và người đọc cũng cảm thấy việc tiếp nhận thông tin trở nên dễ dàng, thuận tiện hơn
1.1.3 Khái niệm về thể loại báo chí
Song song với tiến trình lịch sử của báo chí Việt Nam, các thể loại báo chí ở nước ta cũng có một quá trình phát triển phong phú và sinh động Quá trình phát triển đó được triển khai chủ yếu theo hai hướng chính: thứ nhất là sự phân nhánh và hình thành các thể loại phái sinh nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin ngày càng phong phú của xã hội, và thứ hai là sự tiếp nhận các yếu tố khác trong nền văn hoá dân tộc nhằm tăng cường năng lực thông tin và sự hấp dẫn của các sản phẩm báo chí Theo hướng thứ hai, các thể loại báo chí đã tiếp nhận các yếu tố như mô thức kể chuyện và các hình thức thể hiện trong văn hoá dân gian, phương pháp tu từ, cách lựa chọn chỉ tiết điển hình trong văn học nghệ thuật, cách biểu đạt trong ca dao, tục ngữ để làm giàu thêm khả năng thông tin của các thể loại tác phẩm báo chí “Chính hướng phát triển này là một trong những cơ sở quan trọng nhất làm cho các thể loại tác phẩm báo chí không chỉ là những mô thức biểu đạt có tính quốc tế mà con mang đậm tính chất dân tộc, gắn bó chặt chẽ với những đặc trưng văn hoá của mỗi quốc g1a” [18, tr.6]
Có lẽ vậy mà một số nhà nghiên cứu báo chí đã gọi hệ thống thể loại báo chí là hệ thống mở vì nó có thể thu nạp thêm nhiều thể loại mới nhưng cũng có thể loại bỏ những thể loại không còn đáp ứng được như cầu truyền tai thông tin ở thời hiện tại Vậy thể loại báo chí là gì?
Theo Từ điển bách khoa toàn thư Việt Nam:
Khái niệm, đặc trưng và tiêu chí sáng tạo thể loại Bình luận
Theo nhiều nhà học giả trên thế giới thì bình luận xuất hiện trên báo chí Anh, Pháp từ đầu thế kỷ 19, còn ở Việt Nam do báo chí ra đời muộn nên khi bình luận xuất hiện trên các ấn phẩm báo chí trong nước thì đã định hình là một thể loại tương đối hoàn chỉnh
Theo Từ điển bách khoa toàn thư Việt Nam:
Bình luận là phân tích, nhận định, đánh giá một vấn đề (chính trị, kinh tế, văn hoá, kĩ thuật ) trên báo, đài, vô tuyến truyền hình để tuyên truyền, phổ biến, thuyết phục người đọc, người nghe Bình luận chủ yếu là vận dụng trí tuệ và tư duy lôgic để phân tích đánh giá [23]
Hội nhà báo Việt Nam trong cuốn sách “Nghề nghiệp và công việc của nhà báo” đã đưa ra quan điểm:
Bình luận là một thể loại của báo chí, nhiệm vụ của nó là điễn đạt tư tưởng của tòa soạn về một vấn đề thời sự hoặc một sự kiện, nghĩa là làm cho độc giả hiểu được mối quan hệ đó theo quan điểm nhất định và từ sự đánh giá đó rút ra được kết luận có tính chất chính trị [10, tr.41]
Hay đơn giản hơn, “Bình luận có nghĩa là bàn bạc phải trái, hay dở nhân một biến cố gì hay một vấn đề nào đó trong đời sống Một bài bình luận thực chất là một sự giải thích, một sự cắt nghĩa, được dùng để hướng dẫn cách nhìn nhận những vấn đề của đời sống” [3, tr.145]
Với quan niệm, bình luận là một kiểu bài nghị luận mang tính chất tổng hợp, trong đó bao gồm các yếu tố giải thích, phân tích và có khi có cả chứng minh, tác giả Trần Thế Phiệt thể hiện: “ Bình luận với ý nghĩa là một phương pháp là cách đánh giá và bàn bạc về một sự kiện, một hiện tượng, một vấn đề nào đó để đi đến nhận thức đây đủ và sâu sắc về vấn đề đó và những điều do vấn đề đó gợi ra” [15, tr 89]
Với tư cách là một thể loại báo chí, bình luận được đa số các nhà nghiên cứu lý luận thống nhất cả về cách gọi tên cũng như năng lực thông tin lý lẽ của nó được sử dụng trong việc đánh giá, nhìn nhận và định hướng về một sự kiện- hiện tượng của đời sống xã hội
Bình luận là một thể loại tiêu biểu của nhóm Chính luận báo chí có chức năng giải thích, đánh giá, phân tích về những sự thật tiêu biểu của đời sống
- Đối tượng phản ánh của bình luận có thể là các sự kiện, hoàn cảnh, tình hình, hiện trạng tiêu biểu của đời sống, đang cần được làm sang to va định hướng
-Bài bình luận không chỉ dừng lại ở sự bàn luận, đánh giá một sự kiện đơn lẻ mà là trong tổng thể những sự kiện của đời sống xã hội hiện tại, xem xét các sự kiện trong mối quan hệ nhân - quả và các mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau của chúng để nêu bật một vấn đề có ý nghĩa chính trị- xã hội quan trọng
- Với nghệ thuật lập luận mềm dẻo, linh hoạt bằng cách kết hợp giữa các bằng chứng, luận cứ, luận điểm, tác phẩm bình luận có thể chứng minh, thuyết phục công chúng hiểu và hành động theo hướng mà người viết bình luận hướng tới
- Bình luận cũng có thể có nhiều cách để phân chia thành các dạng như: bình luận sự kiện hay bình luận vấn đẻ Dưới hai dạng này còn tồn tại các dạng nhỏ khác như bình luận ngắn, bình luận tổng quan, bình luận trong ngày, bình luận trong tuần
Không phải tự nhiên mà hầu hết các nhà báo chuyên nghiệp đều thừa nhận, bình luận là một trong những thể loại khá kén người viết Bởi để có thể viết được một bài bình luận đạt chuẩn, ấn tượng với bạn đọc nhà báo phải thỏa mãn được một số yêu cầu sau:
- Tác giả phải có cái nhìn tổng quát và hệ thống các hiện tượng xã hội để thấy được sự vận động của cuộc sống, dõi theo quá trình hình thành và phát triển của các sự kiện, tìm thấy tính độc lập và sự liên kết của các sự kiện riêng rẽ Để có được khả năng này, đòi hỏi nhà báo phải tích lũy được phông tri thức rộng lớn lẫn kỹ năng rèn rũa nghề nghiệp
- Tác giả phải tạo được một phong cách riêng khi biết kết hợp hài hòa giữa sự bay bổng của cảm xúc và độ sâu sắc của tư duy Nghĩa là người viết phải có khả năng phân tích sâu sắc nhưng đồng thời phải có mạch đi của cảm xúc thì mới có sức lay động tư duy nhận thức và rung cảm của người đọc Thiếu một trong hai yếu tố này thì bài bình luận báo chí rất dễ trở thành một bản nghị quyết hay chỉ thị khô khan
- Ngoài ra, cũng tập trung trả lời các câu hỏi cơ bản trong công thức 5W- 1H nhưng sự kiện hay vấn đề đó có thể trở thành dé tài cho bài bình luận được hay không khi giải đáp được: nguồn cơn từ đâu ra? Bản chất nó là cái gì? ảnh hưởng của nó ra sao và dự báo triển vọng của nó ra sao?
Khái niệm, đặc trưng và tiêu chí sáng tạo thể loại Phóng sự
Trong lịch sử phát triển của báo chí, so với nhiều thể loại báo chí khác, thể loại phóng sự ra đời muộn hơn nhưng sớm tìm được chỗ đứng, tồn tại và phát triển, có tác động mạnh mẽ đến đời sống xã hội khi nó chứng tỏ được rằng việc thông tin về hiện thực có thể được trình bày một cách có nghệ thuật với bút pháp giàu chất văn học và sự xuất hiện của các tôi trần thuật Vậy phóng sự là gì?
Theo Từ điển bách khoa toàn thư Việt Nam:
Phóng sự là thể loại văn học bắt nguồn từ báo chí, tường trình một cách xác thực, cụ thể với tư liệu kèm theo về những sự việc, sự kiện có tính thời sự mà người viết đã điều tra, ghi chép tại chỗ Khác với thông tin đơn thuần, trong phóng sự có sự nhập cuộc của người viết, hoặc ở khuynh hướng khai thác vấn đẻ, hoặc ở cách đẻ xuất hướng giải quyết [23]
Tác giả Đức Dũng định nghĩa:
Phóng sự là thể loại đứng giữa văn học và báo chí, có khả năng trình bày, diễn tả những sự kiện, con người, tình huống điển hình trong một quá trình phát sinh phát triển, đồng thời thẩm định hiện thực đó thông qua cái tôi trần thuật vừa tỉnh táo, lý trí, vừa cảm xúc với một bút phát giàu chất văn học [2, tr 60]
Nhưng ở một tài liệu khác, chính tác giả Đức Dũng lại có quan niệm khác trước: “Phóng sự là một thể loại báo chí giàu chất văn học” [3, tr 176] khi có nhiệm vụ thông tin thời sự về người thật việc thật trong một quá trình phát sinh, phát triển , phản ánh hiện thực một cách có bẻ dày và chiều sâu dưới dạng một bức tranh nóng bỏng hơi thở của đời sống hiện thực bằng một bút pháp, ngôn ngữ giàu chất văn học
Còn tác giả Nguyễn Thị Thoa lại đưa ra khái niệm:
Phóng sự là một thể loại báo chí quan trọng, thông tin cụ thể và sinh động về con người, sự việc, tình huống, hoàn cảnh có thật, có ý nghĩa thời sự, theo một quá trình phát sinh- phát triển, thông qua cái tôi- tác giả và ngôn ngữ, giọng điệu linh hoạt, với bút pháp mô tả, tường thuật kết hợp với nghị luận [19, tr 44] Đồng quan điểm với tác giả Nguyễn Thị Thoa, tác giả Hoàng Lê Minh và nhóm cộng sự cũng khẳng định:
Với tư cách là một thể loại báo chí, phóng sự không thoát khỏi những yêu cầu cơ bản đối với bất cứ tác phẩm báo chí nào là phải phản ánh những con người, những sự kiện, sự việc, hoàn cảnh, tình huống trên cơ sở tuân thủ những yêu cầu thời sự và tính xác thực
Dù còn nhiều cách quan niệm khác nhau về thể loại phóng sự trong lịch sử lý luận báo chí hay việc xếp phóng sự là một thể loại của báo chí hay văn học nhưng tựu chung các ý kiến đều có chung điểm:
- Phóng sự là một thể loại có khả năng phản ánh hiện thực một cách sâu
- Bút pháp, ngôn ngữ giàu chất văn học
- Có sự xuất hiện của các tôi- tác giả trần thuật trong sự kiện
- Điểm nổi bật nhất của phóng sự so với các thể loại báo chí khác là nó có khả năng phản ánh hiện thực một cách có bề dày và chiều sâu theo quá trình vận động biện chứng: phát sinh- phát triển, nguyên nhân- kết quả, lượng- chất
- Phóng sự rất thích hợp với những đề tài giàu chất nhân văn khi phản ánh hiện thực từ góc độ con người (cái tôi- tác giả xuất hiện trong bài phóng sự)
- Ngôn ngữ giàu chất văn học, bút pháp và giọng điệu của phóng sự linh hoạt, mềm mại, sống động hơn so với thể loại khác
- Dung lượng phóng sự thường xếp vào loại lớn (thường khoảng 1.000 - 2.000 chữ nếu đăng trên báo in và khoảng 1-6 phút trên báo phát thanh- truyền hình
- Phóng sự có nhiều cách phân chia thành những đạng khác nhau như: phân chia theo loại hình báo chí (báo in, báo phát thanh, báo truyền hình, báo mạng), theo đối tượng phản ánh (phóng sự sự kiện, phóng sự vấn đề, phóng sự chân dung ), theo nội dung (phóng sự kinh tế, phóng sự thể thao, phóng sự xã hội ) và theo phương thức sáng tạo tác phẩm (phóng sự trực tiếp, phóng sự hậu kỳ)
Dựa vào các khái niệm nêu trên của các nhà nghiên cứu khoa học cùng những đặc trưng nổi bật của thể loại phóng sự, có thể đưa ra một số tiêu chí cơ bản làm căn cứ đánh giá, nhận xét xem một tác phẩm báo chí có thuộc đúng thể loại phóng sự hay không?
- Không chỉ thỏa mãn tối đa các câu trả lời cho những câu hỏi của công thức chung 5W- 1H giống như các thể loại khác thì một phóng sự đạt yêu cầu phải lựa chọn được một hiện thực có tính chất điển hình trong bối cảnh điển hình và phản ánh có chiều sâu theo quá trình vận động biện chứng Tóm lại, phóng sự báo chí thường chỉ xuất hiện trong những hoàn cảnh “có vấn đề”, nó đề cập đến những sự thật chứa đựng mâu thuẫn, trả lời những câu hỏi thu hút sự quan tâm của độc giả
- Bút pháp, giọng điệu, ngôn ngữ giàu chất văn học
- Đặc biệt phải có dấu ấn của cái tôi- tác giả và sự tham gia của các nhân chứng trực tiếp và gián tiếp trong sự kiện, tác phẩm
- Ngoài ra, về mặt hình thức, một phóng sự đặc trưng không thể thiếu hệ thống các tít: từ tít chính đến tít phụ hay tít dẫn.
Giới thiệu về các báo khảo sát -©2s 5s ScecreeEEEEEirerrerrsee 24 Chương 2: TỪ NHẬN THỨC THỂ LOẠI TỚI THỂ HIỆN TÁC
Trong khuôn khổ đề tài nghiên cứu này, chúng tôi chọn khảo sát các tác phẩm báo chí (thuộc thể loại tin, bình luận và phóng sự) đã đăng tải trên ba tờ nhật báo lớn ở Việt Nam hiện nay là: báo Hà Nội mới, báo Lao động, báo Tuổi trẻ thành phố Hồ Chí Minh từ tháng 1/2008- 6/2009 Trên cả ba tờ báo này xuất hiện khá đều đặn và thường xuyên Tin, Bình luận và Phóng sự Đây là những ấn phẩm tiêu biểu cho ba phong cách làm báo tương đối khu biệt của báo chí nước ta hiện nay do cơ chế tạo ra là: phong cách làm báo ở khu vực phía Bắc, khu vực phía Nam và Trung ương
Ngoài khảo sát các tác phẩm báo chí đã đăng trên ba tờ báo này, luận văn còn tiến hành khảo sát, thăm dò ý kiến của các nhà báo đang công tác tại các cơ quan này Với 200 phiếu thăm dò ý kiến phóng viên phát ra, kết quả thu về được 110 phiếu ý kiến và tác giả sẽ lấy đó tổng hợp và phân tích mẫu phiếu khảo sát phóng viên Bên cạnh đó, luận văn cũng tiến hành phát 50 phiếu thăm dò ý kiến cho những nhà báo công tác ngoài ba tờ báo trên và kết quả đã có 40 phiếu trả lời Kết quả của 40 phiếu này sẽ được sử dụng như một bảng đối chiếu, để so sánh với kết quả ý kiến của các nhà báo của ba tờ báo khảo sát
Ngoài ra, để phục vụ cho đề tài, tác giả luận văn còn tiến hành thăm do ý kiến nhận xét của những độc giả thường xuyên đọc ba báo này về chất lượng các tác phẩm báo chí Với 300 phiếu phát ra cho độc giả, kết quả đã có 200 ý kiến độc giả phản hồi Kết quả bảng tổng hợp ý kiến nhà báo thuộc ba tờ báo khảo sát, ý kiến độc giả, ý kiến các nhà báo nói chung (ngoài phạm vi ba báo khảo sát) được trình bày chỉ tiết ở phần Phụ lục của luận văn này
Là cơ quan ngôn luận của Tổng Liên đoàn lao động Việt Nam Đây là tờ nhật báo của một tổ chức đoàn thể Trung ương có địa bàn phát hành trên toàn quốc Ngoài trụ sở chính của báo đặt tại Hà Nội, báo Lao động còn có các văn phòng đại diện đặt tại TP HCM, Cân Thơ, Khánh Hòa, Đà Nắng, Đắc
Lắc, Huế, Hải Phòng, Quảng Ninh, Nghệ An
T ờ báo này mang đặc trưng phong cách báo chí khối Trung ương với cơ chế nửa bao cấp, nửa thị trường (Khi vẫn có một lượng lớn các công đoàn cơ sở thuộc các đơn vị, doanh nghiệp có tổ chức công đoàn đặt mua bằng nguồn tiền trớch từ qủy cụng đoàn cơ quan Tuy nhiờn, lượng bỏo phỏt hành ra thị trường cũng đạt tỷ lệ khá cao Điều này sẽ được đề cập sâu hơn ở chương 2 của luận văn vì có liên quan đến nội dung và hình thức của tác phẩm báo chí)
Báo Lao động hàng ngày phát hành từ Thứ 2 đến Thứ 7 Qua thống kê các tác phẩm báo chí đã đăng từ tháng 1/2008 đến tháng 6/2009 có:
- Tin: 30.384 Trong đó, có 11.808 tin vắn, tin không tít (chiếm 38,8%)
- Bài 11.102 Trong đó, có: 180 tác phẩm thuộc thể loại phóng sự (chiếm 1,6%); 864 tác phẩm thuộc thể loại bình luận (chiếm 7,78 %)
Báo Hà Nội mới là tiếng nói của cơ quan Thành ủy đảng cộng sản Việt Nam TP Hà Nội Đây là tờ nhật báo của tổ chức Đảng ở Thủ đô phát hành hàng ngày, chủ yếu tại Hà Nội Ngoài trụ sở chính đặt tại Hà Nội, báo còn đặt văn phòng đại diện tại TP HCM
Tờ báo này thể hiện đặc trưng phong cách làm báo địa phương khu vực phía Bắc với cơ chế còn mang đậm tính chất “thời bao cấp” (khi chủ yếu vẫn có một lượng lớn báo phát hành trong hệ thống các cơ quan, đơn vị có tổ chức Đảng trên địa bàn thành phố và tiền mua báo trích từ ngân sách các đơn vị Điều này có liên quan đến nội dung và hình thức tác phẩm báo chí sẽ được đề cập chi tiết ở chương 2 của luận văn)
Báo Hà Nội mới hàng ngày phát hành từ Thứ 2 đến Chủ nhật Qua thống kê các tác phẩm báo chí đã đăng từ tháng 1/2008 đến tháng 6/2009 có:
- Tin: 34.625 Trong đó, có 7.459 tin vắn, tin không tít (chiếm 21,5%)
- Bài 10.206 Trong đó, có: 72 tác phẩm thuộc thể loại phóng sự (chiếm 0,7%); 1.080 tác phẩm thuộc thể loại bình luận (chiếm 10,5%)
1.5.3 Báo Tuổi trẻ thành phố Hồ Chí Minh
Là cơ quan ngôn luận của Thành đoàn Thành phố Hồ Chí Minh Đây là tờ nhật báo của TP Hồ Chí Minh nhưng có tia ra phát hành lớn nhất nước với địa bàn phủ rộng khắp toàn quốc hiện nay N goài trụ sở chính đặt tại TP
HCM, báo Tuổi trẻ TP HCM còn có các văn phòng đại diện ở hầu khác các tỉnh thành lớn trên cả nước
Tờ báo này mang đặc trưng phong cách làm báo của khu vực phía Nam với cơ chế thị trường hoàn toàn khi phát hành rộng rãi trên thị trường toàn quốc (Điều này đã chi phối đến nội dung và hình thức của tác phẩm báo chí đăng tải trên các số báo Vấn để này sẽ được đề cập sâu hơn trong phần nội dung của chương 2 của tác phẩm này)
Báo Tuổi trẻ TP HCM hàng ngày phát hành từ Thứ 2 đến Thứ 7 Qua thống kê các tác phẩm báo chí đã đăng từ tháng 1/2008 đến tháng 6/2009 có:
- Tin: 24.336 Trong đó, có 9.084 tin vắn, tin không tít (chiếm 37,3%)
- Bai: 12.744 Trong đó, có: 238 tác phẩm thuộc thể loại phóng sự (chiếm 1,8%), 1.123 tác phẩm thuộc thể loại bình luận (chiếm 8,8%)
Có thể nói, thể loại báo chí là vấn đề lớn và phức tạp trong lý luận và hoạt động thực tiễn báo chí Công việc này phải được xem xét, đánh giá thường xuyên dưới góc độ lý luận, khoa học và thực tiễn báo chí để không ngừng hoàn thiện và sử dụng chúng một cách hiệu quả nhất Đồng thời việc phân loại tác phẩm báo chí là một trong những phương pháp tiếp cận nghiên cứu các tác phẩm báo chí một cách có hiệu quả Việc phân loại này là rất phức tạp do thực tiễn báo chí vô cùng sinh động, đa dạng và phát triển không ngừng
Riêng về các thể loại báo chí, hầu hết các nghiên cứu ở nước ta đều cho rằng chúng đã tập hợp trong các nhóm thể loại tương đối độc lập (mà lý thuyết báo chí vẫn gọi là những loại thể báo chí) Vấn đề còn lại là phải nhận điện đúng về các nhóm thể loại đó cùng với những thể loại của nó Tuy nhiên, chính ở chỗ này hiện vẫn còn khá nhiều ý kiến bất đồng Hiện nay, các nhà nghiên cứu khoa học đều có chung cách chia thành ba nhóm và gọi tên là: nhóm các thể loại Thông tấn báo chí, nhóm các thể loại Chính luận báo chí và nhóm các thể loại chính luận nghệ thuật (hay còn có cách gọi khác là nhóm các thể loại Tài liệu - nghệ thuật, nhóm các thể loại Thông tấn nghệ thuậr) Thế nhưng trong khuôn khổ đề tài này, tác giả luận văn chỉ chọn nghiên cứu 3 thể loại tin, bình luận và phóng sự làm đối tượng khảo sát với tư cách là một thể loại báo chí độc lập, đứng trong một sản phẩm báo chí và có liên quan đến nhà báo- người sản xuất ra nó chứ không chú ý nhiều đến việc từng thể loại này được xếp vào trong nhóm thể loại nào
Bởi, qua xem xét ở góc độ lý luận cho thấy, trong thực tiễn hoạt động báo chí nước ta hiện nay, các quan niệm về thể loại báo chí không chỉ còn chưa có sự thống nhất giữa các nhà nhà khoa học, mà giữa các cơ sở đào tạo chuyên ngành báo chí trong nước cũng có những quan điểm giảng dạy vấn đề này chưa đồng nhất Điều mà ít nhiều đã chỉ phối và có tác động đến cách hiểu và sử dụng thể loại báo chí của các nhà báo chuyên nghiệp - những người được đào tạo nghiệp vụ chuyên môn trong các cơ sở đào tạo báo chí
Kế thừa những kiến thức lý thuyết từ những vấn đề lý luận chung nhất liên quan tới khái niệm nhà báo, thể loại, thể loại báo chí cùng khái niệm, đặc trưng của ba thể loại báo chí cụ thể là tin, bình luận và phóng sự đã đề cập ở chương I của luận văn này sẽ là cơ sở để tác giả sử dụng, trong việc nhìn nhận, đánh giá khi nghiên cứu, đánh giá thực trạng, hiệu quả việc sử dụng thể loại báo chí (thể loại tin, bình luận, phóng sự) của các nhà báo hiện nay qua khảo sát cụ thể trên 3 tờ báo : Hà Nội mới, Lao động và Tuổi trẻ Thành phố
Hồ Chí Minh từ tháng 1/2008 - 6/2009.
TỪ NHẬN THỨC THỂ LOẠI TỚI THỂ HIỆN TÁC PHẨM
CỦA CÁC NHÀ BÁO HIỆN NAY
2.1 Nhận thức của các nhà báo về thể loại báo chí
Mặc dù vẫn còn có một số ý kiến khác nhau trong nghiên cứu lý luận, nhưng hầu hết các nghiên cứu khoa học ở nước ta từ xưa cho đến nay đều khẳng định, việc nhận diện thể loại báo chí ở nước ta có truyền thống và tương đối đồng quan điểm ở một số điểm chung (trong đó cùng chung góc độ tiếp cận về đặc trưng riêng của từng thể loại báo chí) Vấn đề còn lại là các nhà báo phải nhận diện đúng về thể loại cùng với những đặc trưng riêng của nó khi sáng tạo tác phẩm Một thực tế đang phổ biến trên các ấn phẩm báo chí hiện nay là số các tác phẩm báo chí không thể hiện rõ ràng các tiêu chí về thể loại đang chiếm một tỷ lệ khá lớn Nguyên nhân của vấn đề này có thể là do bắt nguồn từ việc nhận thức về thể loại báo chí của các nhà báo chuyên nghiệp hiện nay?
2.1.1 Cách hiểu của các nhà báo về thể loại báo chí
Với 110 nhà báo đang công tác tại ba tờ nhật báo lớn là Hà Nội mới, Lao động và Tuổi trẻ TPHCM ngẫu nhiên tham gia vào cuộc khảo sát này thì trong đó có đến 90,9% là những người được đào tạo chuyên ngành về báo chí trước khi bước chân vào làm nghề báo và chỉ có 9,1% trong số đó là người học ngành nghề khác chuyển sang làm báo (xem phụ l„c1) Dù déu khẳng định tin, bình luận, phóng sự là ba thể loại báo chí quan trọng, không thể thiếu trên các ấn phẩm của báo in, chương trình phát thanh, truyền hình hay báo mạng điện tử hiện nay, nhưng hầu hết các nhà báo được hỏi hoặc bỏ trống câu trả lời hoặc trình bày không đầy đủ, thiếu ý trước câu hỏi: “Anh (chị) quan niệm như thế nào về ba thể loại báo chí gồm: Tin, Bình luận, Phóng sự?”.
Chất lượng tác phẩm báo chí nhìn từ góc độ thể loại báo chí
Từ nhận thức thể loại báo chí ở khía cạnh lý luận, các nhà báo cũng đã thể hiện phần lớn nhận thức đó của mình qua việc sáng tạo các tác phẩm báo chí cụ thể đăng tải trên các ấn phẩm báo chí ngày nay Trong khuôn khổ đề tài này, chúng tôi chỉ tập trung xem xét, đánh giá chất lượng tác phẩm báo chí của nhà báo từ góc độ thể loại báo chí dựa vào các căn cứ theo các tiêu chí về khái niệm, đặc trưng và tiêu chí sáng tạo của thể loại báo chí nói chung, của thể loại tin, bình luận, phóng sự đã nêu và trình bày ở chương 1 Đối với ba tờ báo tiến hành khảo sát là Hà Nội mới, Lao động và Tuổi trẻ TP HCM thi tan suất xuất hiện ba thể loại này khá đậm đặc.Theo các nhà báo tham gia cudc khảo sát thì thể loại tin xuất hiện 100% trong tất cả các số báo, thể loại bình luận mức độ xuất hiện thường xuyên cũng đạt 90,9%, còn thể loại phóng sự thì mức độ xuất hiện thường xuyên chỉ đạt 72,7%, khoảng 27,2% các nhà báo khác cho rằng thể loại này chỉ xuất hiện thỉnh thoảng trên các báo (xem bảng 2.6)
Bảng 2.6: Nhận xét của nhà báo về tần suất xuất hiện 3 thể loại trên các báo khỏdo sát:
, Thuong xuyén | Thinh thoang | Hiếm khi
Nguồn: Trích kết qủa tổng hợp phiếu khảo sát (Phụ lục I) 2.3.1 Tim trên báo
Thống kê chỉ tiết các tin, bài đã đăng trên báo Hà Nội mới, Lao động, Tuổi trẻ TPHCM từ tháng 1/2008 — 6/2009, chúng tôi nhận thấy những tác phẩm trình bày dưới dạng thể loại tin chiếm số lượng lớn nhất trong tổng số tin bài và trong các thể loại báo chí sử dụng trên mỗi số báo Cụ thể, từ tháng
1/2008 đến tháng 6/2008, báo Hà Nội mới đã đăng tổng cộng 34.625 tin (chiếm 22,77% trong tổng số tin bài đã đăng trên báo này) Báo Lao động đã đăng 30.384 tin (chiếm 26,76% trong tổng số tin bài đã đăng trên báo ) Còn báo Tuổi trẻ TP HCM đã đăng 24.336 tin (chiếm 34,36% tổng số tin bài đã đăng trên báo)
Trong các tác phẩm báo chí trình bày ở thể loại tin đăng trên các báo, các nhà báo chủ yếu sử dụng thể loại tin dưới các dạng: tin sâu, tin ngắn, tin vắn không có tít (nếu xét ở mặt hình thức), dạng tin bình, tin có dẫn lời nhân chứng, tin tổng hợp (nếu xét tin ở góc độ nội dung) Ở đây khi tổng hợp và phân tích, chúng tôi phân biệt các dạng tin mà các báo đang phổ biến dùng khía cạnh hình thức là “tin có tít” và “tin vấn không có tít” Cụ thể, ở báo Hà Nội mới, trong tổng số tin đã đăng từ tháng 1/2008 — 6/2009 thì có 7.459 tin vấn, không có tít (chiếm 21,5%), báo Lao động có đăng 11.808 tin vắn, không có tít (chiếm 38,8% trong tổng số tin đã đăng) và báo Tuổi trẻ Tp HCM có
9084 tin vắn, không có tít (chiếm 37,3%) Sở dĩ chúng tôi chọn cách phân chia trên là căn cứ vào lý thuyết tiêu chí sáng tạo thể loại tin đã được trình bày ở chương 1 để làm cơ sở đối chiếu, đáng giá và phân tích xem tác phẩm báo chí đã đạt chuẩn về mặt thể loại tin hay chưa chứ không đi sâu đánh giá tin tức đó Ở mặt nội dung, ngôn từ trình bày Đối với tin, một thể loại báo chí ngắn gọn về hình thức, súc tích về câu chữ và nội dung phản ánh có tính thời sự cao nên việc trả lời các câu hỏi 5W- 1H có thể linh hoạt song không vì thế mà bỏ qua những nguyên tắc cơ bản Cụ thể trong việc sáng tạo thể loại tin, các nhà báo Việt Nam và các nhà báo quốc tế đều có chung quy ước là tin càng trả lời đầy đủ các câu hỏi của công thức SW- 1H thì chất lượng tác phẩm đó càng cao Nhưng trên thực tế khảo sát các tin đã đăng trên ba tờ báo Hà Nội mới, Lao động và Tuổi trẻ TP HCM chúng tôi nhận thấy phần lớn các tin có tít thường chỉ trả lời được từ 3 - 4 câu hỏi của công thức 5W- 1H (bao gồm ai, cái gì, ở đâu hoặc thời gian, địa điểm và như thế nào) Còn những tin vắn không có tít thường chỉ trả lời được 2 hoặc nhiều nhất 3 câu hỏi của công thức 5W- 1H (là ai, cái gì, địa điểm) Có thể dẫn ra đây cách viết tin phổ biến kiểu này như:
Ngày 7.12 tại Hà Nội, Bộ KHCN tổ chức lễ trao giả thưởng Chất lượng (GTCL) VN với sự tham dự của Phó Thủ tướng Nguyễn Thiện Nhân và Phó chủ tịch Quốc hội Nguyễn Đức Khiên Trong số 117 DN đoạt giải năm nay, có 6 DN đoạt giải vàng và được Thủ tướng Chính phủ tặng bằng khen; 2DN đoạt GTCL Châu á- Thái Bình Dương (Cty điện tử Samsung Vina và Cty TNHH sản xuất và thương mại thuốc thú y- thuốc thủy sản Minh Dũng) Từ năm 2000 đến nay, VN đã có 19 DN được trao giải này [Thế Hải, “117 DN đoạt giải thưởng Chất lượng”, Lao động, Thứ 2, ngày 8.12.2008, tr.3]
Tin từ ủy ban về Người Việt Nam ở nước ngoài, Bộ Ngoại Giao cho biết, dự kiến sẽ có 55 kiêu bào từ 15 quốc gia như Ba
Lan, Pháp, Mỹ, Ca-na-da, Nhật Bản về dự Giỗ Tổ Hùng Vương và tham quan các danh thắng của đất nước trong thời gian từ ngày 3 đến 5-4 Theo chương trình, cùng về dự lễ dâng hương tại Đền Hùng (ngày 4-4), đoàn sẽ đi thăm Đền Đô, nghe giới thiệu và tìm hiểu về quan họ Bắc Ninh; tham gia tặng quà học sinh nghèo vượt khó ở Phú Thọ, tham quan di tích lịch sử Hoa Lư Đây là một hoạt động thường niên do ủy ban về Người Việt nam ở nước ngoài tổ chức nhằm ghi nhận những đóng góp tích cực của kiều bào trong hoạt động tại cộng đồng Đồng thời, đây cũng là địp giúp kiều bào hiểu thêm về quê hương đất nước, tích cực tham gia đóng góp xây dựng quê hương [Thanh Hải, “Nhiều kiều bào về dự Giỗ Tổ Hùng Vương”, Hà Nội mới, Thứ 3, ngày 31.3.2009, tr.1]
Ngày 8.12, BV Nhi TƯ thực hiện hội chẩn cho cặp song sinh dính liền nhau Hai bé là con của chị Đàm Thị Chuyên và anh Nguyễn Văn Lợi- ở Quỳnh Lưu, Nghệ An Bác sĩ Phạm Minh Điền- khoa Hồi sức cấp cứu ngoại BV Nhi TƯ cho biết, đến chiều 7.12 sức khỏe hai bé vẫn tốt” [NG.Hằng, “Hôm nay, hội chẩn cho hai bé song sinh dính nhau”, Lao động, Thứ 2, ngày 8.12.2008, tr.2]
Những tin như thế này chiếm tỷ lệ từ 65- 70% trong tổng số tin đăng trên các báo Còn những tin hay, trả lời được đầy đủ 6 câu hỏi của công thức 5W- 1H mà vẫn bảo đảm tiêu chí sáng tạo của thể loại tin là thông tin kịp thời, ngắn gọn, đúng về một sự kiện- hiện tượng nào đó và cấu trúc viết tin là rất ít, chỉ đạt từ 17- 20 % Đặc biệt, những tin có tít không trả lời được 3W trở lên hay chỉ trả lời được 2W trở xuống đối với những tin vắn tuy chiếm tỷ lệ không nhiều (dưới 15%) nhưng nó lại gây khó chịu cho người đọc khi tin đó chưa thông báo được tương đối đây đủ khái quát về một sự kiện - hiện tượng Ví dụ như:
Bà Đỗ Thị Xuân Phương, Phó giám đốc Sở LĐTBXH Hà Nội cho biết: Thành phố đang siết chặt quản lý chế độ lương tại các DN đóng trên địa bàn Đối với các DN, đơn vị có sử dụng từ
50 lao động trở lên thực hiện đăng ký thang lương, bảng lương tại
Sở LĐTBXH Còn các DN hiện đang sử dụng dưới 50 lao động sẽ thực hiện đăng ký thang lương, bảng lương tại các phòng LĐTBXH các quận, huyện, thị xã nơi đặt trụ sở chính Việc phân cấp này nhằm tăng cường quản lý, giám sát chặt chẽ hơn nữa đối với từng nhóm DN, trong đó giao thêm nội dung quản lý cho phòng LĐTBXH của các quận, huyện Định kỳ vào ngày 30-1 và 30-7 hàng năm phòng LĐTBXH phải tổng hợp tình hình quản lý, sử dụng lao động bị mất việc làm, thiếu việc làm trên địa bàn và tình hình tiền lương, thu nhập của lao động tại các DN để báo cáo về Sở [Khuyết tên tác giả, “Hà Nội siết chặt quản lý chế độ lương tại các DN”, Hà Nội mới, Thứ 2, ngày 30.2.2009, tr I ]
Tin nay mặc dù có dung lượng chữ không phải là ít và đã trả lời được một nửa các câu hỏi của công thức 5W-1H nhưng lại vẫn thiếu câu trả lời quan trọng là “khi nào” và “tại sao” Với cách viết này, người biên tập có thể cho đăng bất cứ lúc nào mà không sợ mất tính thời sự vì thiếu đữ kiện yếu tố thời gian người phát ngôn tin trên nói Đồng thời, tin cũng không làm rõ được thông tin vì sao Sở LĐTBXH lại phải ra chủ trương siết chặt công tác quản lý này và khi nào thì sẽ thực hiện nó
Ngày 29.3, lễ trao giải thưởng thương hiệu mạnh Việt Nam năm 2008 diễn ra tại Nhà hát lớn Hà Nội với sự tham gia của đại diện cơ quan chức năng, cộng đồng DN Đã có 120 DN được nhận giải và cúp thương hiệu mạnh BTC da chon 10DN tiêu biểu nhất gồm: Cty dược Hậu Giang, Cty Việt Tiến, Cty sữa Việt Nam, tập đoàn VNPT Những DN được giải đều có sản phẩm đạt tiêu chuẩn cao, có kỹ năng quản lý tốt, được giới tiêu dùng trong nước tin dùng, tạo được uy tín với bạn bè quốc tế, xuất khẩu đạt hiệu quả cao và tạo dựng được thương hiệu mạnh.” [Anh Minh, “120 DN nhận giải thưởng thương hiệu mạnh”, Hà Nội mới, Thứ 2, ngày 30.2.2009, tr.1]
Tin này chỉ đạt được 3 tiêu chí là : Cái gì, khi nào, ở đâu Còn thiếu thông tin quan trọng khác là: giải thưởng này do ai tổ chức, đã trao giải được bao nhiêu lần, tổ chức giải thưởng này nhằm mục đích gì, nó khác gì so với các giải thưởng khác cũng dành cho DN
Tương tự một tin khác:
Nhà máy thủy điện Bắc Bình có công suất lắp máy 33MW được xây dựng trên suối Martin, sau nhà máy thủy điện Đại Ninh thuộc địa phận xã Phan Sơn và Phan Lâm, huyện Bắc Bình, tỉnh