Chất lượng hình ảnh trong phim tài liệu trên kênh vtv1 của đài truyền hình việt nam (khảo sát từ tháng 1 2018 đến tháng 6 2018)

Để góp phần làm rõ những yêu cầu đặt ra cả về lý luận và thực tiễn như vậy, tác giả lựa chọn đề tài: “Chất lượng hình ảnh trong phim tài liệu trên kênh VTV1 của Đài Truyền hình Việt Nam”

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

NGUYỄN QUỐC TRUNG

CHẤT LƯỢNG HÌNH ẢNH TRONG PHIM TÀI LIỆU TRÊN KÊNH VTV1 CỦA ĐÀI TRUYỀN HÌNH VIỆT NAM

(Khảo sát từ tháng 1-2018 đến tháng 6-2018)

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

HÀ NỘI – 2019

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

NGUYỄN QUỐC TRUNG

CHẤT LƯỢNG HÌNH ẢNH TRONG PHIM TÀI LIỆU TRÊN KÊNH VTV1 CỦA ĐÀI TRUYỀN HÌNH VIỆT NAM

(Khảo sát từ tháng 1-2018 đến tháng 6-2018)

Chuyên ngành : Báo chí học

Mã số : 60 32 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Trí Nhiệm

HÀ NỘI – 2019

Luận văn đã được hiệu chỉnh theo khuyến nghị của Hội đồng chấm luận văn Thạc sĩ

Hà Nội, ngày…….tháng…….năm 2019

CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình khoa học của riêng tôi Các kết quả trong luận văn là trung thực, đáng tin cậy và xuất xứ rõ ràng

Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình

Tác giả luận văn

Nguyễn Quốc Trung

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình viết luận văn này, ngoài những cố gắng của bản thân, tôi đã nhận được sự quan tâm giúp đỡ tận tình của Khoa Phát thanh – Truyền hình, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, sự khích lệ, động viên, chia sẻ của gia đình, bạn bè và của người thân Đặc biệt là sự chỉ dẫn chu đáo, nhiệt tình

của thầy giáo – TS Nguyễn Trí Nhiệm, người trực tiếp hướng dẫn tôi

Nhân dịp này cho phép tôi được gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới Học viện Báo chí và Tuyên truyền, các thầy, cô giáo trong Khoa Phát thanh –

Truyền hình, tới gia đình, bạn bè, người thân và đặc biệt là thầy giáo – TS Nguyễn Trí Nhiệm Kính chúc thầy, cô giáo và mọi người sức khỏe, thành

đạt và hạnh phúc trong cuộc sống

Quá trình thực hiện luận văn mặc dù đã rất nỗ lực nhưng cũng không tránh khỏi những sai sót nhất định Qua đây tôi kính mong được sự quan tâm giúp đỡ, đóng góp ý kiến chỉ dẫn của các thầy, cô giáo, bạn bè đồng nghiệp để luận văn được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 6 năm 2019

Học viên

Nguyễn Quốc Trung

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

NỘI DUNG 13

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG HÌNH ẢNH TRONG PHIM TÀI LIỆU TRUYỀN HÌNH 13

1.1 Một số khái niệm 13

1.2 Các yếu tố cấu thành phim tài liệu truyền hình 25

1.3 Vai trò của hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình 29

1.4 Tiêu chí chất lượng của hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình 32

Chương 2 THỰC TRẠNG CHẤT LƯỢNG HÌNH ẢNH TRONG PHIM TÀI LIỆU TRUYỀN HÌNH 42

2.1 Giới thiệu chương trình phim tài liệu trên VTV1 42

2.2 Thực trạng chất lượng hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình 43

2.3 Đánh giá thành công, hạn chế và nguyên nhân thành công, hạn chế 61

Chương 3 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG HÌNH ẢNH TRONG PHIM TÀI LIỆU TRUYỀN HÌNH 71

3.1 Những vấn đề đặt ra 71

3.2 Giải pháp nâng cao chất lượng hình ảnh 76

KẾT LUẬN 93

TÀI LIỆU THAM KHẢO 95

PHỤ LỤC 99

ấn đậm nét về mặt nội dung, cảm xúc đối với khán giả truyền hình và có sự ảnh hưởng nhất định tới dư luận xã hội Những vấn đề trong một số bộ phim

đề cập đến và cách khai thác nội dung đã lôi cuốn được sự quan tâm không chỉ của khán giả truyền hình trong nước, mà có nhiều tác phẩm đã được thế giới biết đến

Một trong những chất liệu làm nên sự thành công của phim tài liệu, đó

là hình ảnh Những hình ảnh sống động được lấy từ hiện thực phong phú và sinh động trong cuộc sống và xã hội sẽ tạo nên những viên gạch vững chãi để xây dựng thành tác phẩm Nhiệm vụ của người làm phim tài liệu là phải tìm kiếm những hình ảnh đắt giá, giàu ý nghĩa để đưa vào tác phẩm của mình Đề tài dù nhỏ nhưng biết cách khai thác hình ảnh chân thực, đắt giá thì vẫn làm

bộ phim giàu ý nghĩa Ví dụ: Có một bộ phim làm về học sinh các dân tộc thiểu số ở vùng cao, nơi ai cũng biết với sự khó khăn, cơ cực Nhưng khi bộ phim đưa lên những hình ảnh chân thực vượt khỏi sự tưởng tượng về sự khó khăn thì ai cũng thực sự bị xúc động Đó là hình ảnh giữa ngày nắng chang chang, các em học sinh cứ chân đất đầu trần mà đến lớp Lớp học được bố trí trong một phòng nhỏ, cùng một lúc hai lớp khác nhau, với chừng hai chục học

sinh Cô giáo người Tày, dùng tiếng Kinh giảng bài cho các cháu người Mông

và Dao; toán cho lớp này và tập đọc cho lớp kia, cùng một lúc Buổi trưa, một gói mì ăn liền được nấu với cho ba bốn cháu ăn cơm Hình ảnh ấy thật đắt giá

và chân thực Nếu không tìm kiếm, đưa lên thì chưa chắc chúng ta đã hiểu hết khó khăn của giáo dục miền núi Từ đó, ta cũng nhận ra sức mạnh của hình ảnh trong phim tài liệu Phim tài liệu hoàn toàn có thể chinh phục khán giả nếu biết cách khai thác đúng - trúng - hay

Xuất phát từ ý nghĩa, tầm quan trọng của việc khai thác, sử dụng hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình như vậy, trong khi đó cho đến nay vẫn chưa có tài liệu, công trình nghiên cứu nào bàn sâu về vấn đề này Người viết triển khai đề tài này mong muốn khái quát, tổng kết cách xây dựng hình ảnh trong phim tài liệu; tìm ra cách triển khai hình ảnh để làm nên sự độc đáo, sức hấp dẫn của các tác phẩm phim tài liệu Đề tài nghiên cứu khách quan, đa chiều, người viết thực hiện nghiên cứu nhiều mặt, lý giải lý do khiến có phim tài liệu hình ảnh giàu ý nghĩa, được họ yêu thích, quan tâm Qua đó, góp phần làm cho kinh nghiệm làm phim trở nên phong phú, giúp bản thân và các nhà làm phim khác có thể ứng dụng linh hoạt hơn trong quá trình sản xuất các tác phẩm phim tài liệu của mình

1.2 Về mặt thực tiễn

Hiện nay, trong thực tế nhiều phim sử dụng hình ảnh tốt, thu hút được người xem Các nhà làm phim đã quan tâm đến hình ảnh phim và khai thác một cách sáng tạo Hàm lượng thông tin từ hình ảnh cao, những chi tiết được tái hiện sinh động, kết hợp chặt chẽ với tính khoa học, lịch sử khiến phim lôi cuốn và có tác động mạnh mẽ đến cảm xúc khán giả Nhưng cũng có những phim chưa đáp ứng được Trong trào lưu đổi mới và hội nhập, hình ảnh trong phim tài liệu của chúng ta đều quá cổ, lạc hậu, cách làm như những năm 60,

70 của thế kỷ trước Bố trí cảnh dàn dựng, can thiệp vào thực tế quá lộ liễu Hình ảnh của phim nặng về tuyên truyền, cổ động, nội dung thì ôm đồm, áp đặt, sơ lược minh họa, thiếu tính triết lý, thiếu tầm tư tưởng, lời át hình ảnh, nói triền miên, nhiều khi nhắm mắt vẫn hiểu phim Hình ảnh chẳng đóng vai trò gì trong phim, dựng hình này thay hình khác đều được, chỉ cần có đủ độ dài để tải lời, đôi khi thiếu hình thì kéo dài ra hay lặp đi lặp lại một cảnh tùy tiện, vô nghĩa Ta quên một điều là truyền hình chứ không phải truyền lời

Để góp phần làm rõ những yêu cầu đặt ra cả về lý luận và thực tiễn như

vậy, tác giả lựa chọn đề tài: “Chất lượng hình ảnh trong phim tài liệu trên kênh VTV1 của Đài Truyền hình Việt Nam” làm luận văn tốt nghiệp cao

học, chuyên ngành Báo chí học

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Từ lâu, phim tài liệu đã trở thành một đối tượng nghiên cứu cả ngành học điện ảnh - truyền hình lẫn báo chí Đã có nhiều tư liệu, giáo trình về phim tài liệu nói chung và hình ảnh trong phim tài liệu nói riêng Đây chính

là nền tảng cho việc nghiên cứu về những hình ảnh trong phim tài liệu Các tài liệu gồm:

- Tài liệu nghiệp vụ “Kỹ thuật làm phim tài liệu" do Nguyễn Văn Tuấn

dịch từ văn bản tiếng Nga của nhà đạo diễn điện ảnh Khiu Bedli - Viện nghệ thuật và lưu trữ điện ảnh Việt Nam ấn hành năm 2002 Sách gồm 335 trang giới thiệu quy trình sản xuất p., từ chuẩn bị kịch bản, kịch bản phân cảnh, ý đồ bộ phim tương lai cho đến công đoạn quay phim, dàn dựng thành bộ phim hoàn chỉnh Có thể nói, đây là tài liệu rất cần thiết cho đề tài nghiên cứu, bởi p điện ảnh hay truyền hình cũng là hai loại hình có mối quan hệ gần nhau Phim tài liệu truyền hình ra đời trên nền tài liệu điện ảnh Mặc dù sách mới dừng lại ở quy trình sản xuất phim nói chung, chưa đề cập sâu đến hình ảnh, nhưng tài liệu có

tác dụng bổ sung kiến thức chung về phim tài liệu

- Tài liệu “Đôi nét về phim ký sự” do nhà biên kịch Trần Đức Tuấn,

Hãng phim TFS, Đài truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh (HTV), biên soạn

dành cho các lớp tập huấn ngắn hạn ở một số Đài Phát thanh – Truyền hình địa phương, năm 2003 Trong đó, có “Một cái nhìn về phim tài liệu”, nêu vai trò, vị trí của phim tài liệu trong cơ cấu phát sóng của các Đài truyền hình, cũng như sự cần thiết phải phát triển loại hình này trong tương lai Tập tài liệu cũng đã giúp cho tác giả có một cái nhìn tổng quan về phim tài liệu, từ lịch sử ra đời, phát triển phim; cùng các yếu tố tác động đến chất lượng phim tài liệu, trong đó có

vai trò của hình ảnh trong phim

- Sách “Báo chí truyền hình” tập 2, Nxb Thông tấn, Hà Nội, 2004

Cuốn sách này nằm trong bộ sách tham khảo nghiệp vụ gồm 14 cuốn, do Đào Tấn Anh dịch từ nguyên bản tiếng Nga của nhóm tác giả G.V Cudơnhetxốp, X.L Xvich, Ala Lurốpxki Tập 2 cuốn sách gồm 5 chương, tập trung giới thiệu các thể loại báo chí truyền hình; các nghiệp vụ nhà báo trong truyền hình; những nguyên tắc đạo đức trong báo truyền hình; các phương pháp nghiên cứu xã hội học về khán giả truyền hình và nhà báo với chiếc camera ghi hình Trong đó, ở chương 1, phần nói về các thể loại báo chí, tác giả dành riêng 7 trang để nói về phim tài liệu truyền hình Đây cũng là một trong những nội dung rất cần thiết

cho đề tài nghiên cứu của tác giả

- Bài giảng “Phim tài liệu truyền hình” – Khoa Phát thanh – Truyền

hình, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, 2005

Bài giảng đã làm rõ sự khác nhau giữa phim tài liệu và Phim tài liệu truyền hình Khái quát sự ra đời, phát triển của Phim tài liệu truyền hình Đặc điểm, vị trí, vai trò của phim tài liệu truyền hình Đặc biệt, bài giảng đã giành hẳn một tiết nói về hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình Nó là ngôn ngữ chủ yếu và đặc trưng trong tác phẩm báo chí truyền hình, tạo nên các đặc thù của truyền hình, tạo nên sức hút đặc biệt và chuyên chở phần thông tin chủ

yếu của chương trình truyền hình Hình ảnh trong truyền hình vừa là phương tiện, vừa là nội dung thể hiện ý đồ tư tưởng của tác phẩm Chính vì hình ảnh

có ý nghĩa quan trọng như vậy, nó đòi hỏi phải có cách xử lý hình ảnh cho phù hợp với những đặc tính kỹ thuật và đặc điểm tiếp nhận của từng loại phim, điện ảnh và truyền hình Cụ thể trong phim tài liệu truyền hình, để đảm bảo được tính thông tin thời sự và xác thực, hình ảnh phải phụ thuộc vào cỡ cảnh, góc độ máy, động tác máy và nghệ thuật Montage Hình ảnh phải vừa bảo đảm được các tiêu chí của hình ảnh trong phim truyền hình, vừa thể hiện phong phú, đa dạng, nhiều thể loại

- Giáo trình “Lịch sử Điện ảnh thế giới”- Tác giả: PGS.TS Trần Duy

Hinh, Nxb Văn hóa Thông tin, 2006

Giáo trình nghiên cứu về lịch sử ra đời và những đặc trưng của phim tài liệu Phim tài liệu là thể loại phim đầu tiên của nghệ thuật Điện ảnh, gắn liền với sự ra đời và phát triển của Điện ảnh Thế giới Ngay từ những thước phim đầu tiên đã mang đặc điểm quan trọng nhất là tính hiện thực Vì vậy, hình ảnh của phim tài liệu đầu tiên phải mang tính hiện thực cao Nó là các tư liệu quý trong cả lịch sử, chính trị và văn hóa xã hội

- Sách “Nghệ thuật điện ảnh: giới thiệu đại cương” - hai tác giả

David Bordwell và Kristin Thompson, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 2008

Sách rút ra phim tài liệu là một tác phẩm chứa đựng trong nội dung của

nó những thông tin chân thực về thế giới bên ngoài Phim tài liệu cũng thể hiện cách nhìn nhận, đánh giá, thể hiện chính kiến của người làm phim Hình ảnh trong phim vừa mang tính khách quan vừa mang tính chủ quan Nó là hiện thực qua con mắt nhà làm phim Nhà làm phim tài liệu đưa ra hệ thống luận chứng, luận cứ bằng hình ảnh để chứng minh cho luận điểm mà họ nêu lên trong tác phẩm của mình Và chính hệ thống luận chứng đó sẽ thuyết phục người xem về tính chân thực của tác phẩm tài liệu

- Sách “NHK special - đi tìm sự “đặc biệt” - Đài truyền hình NHK

Nhật Bản - năm 2007

Cuốn sách trình bày những kinh nghiệm của tác giả, chuyên gia trong chương trình NHK đặc biệt và thành tựu của các phim tài liệu thuộc dự án này trong 40 năm qua Chương trình NHK đặc biệt là chương trình sản xuất phim tài liệu có chất lượng cao, do đội ngũ phóng viên, biên tập viên và các nhà báo của Đài truyền hình quốc gia Nhật Bản tiến hành Trong cuốn sách, tuy không nói trực tiếp song qua các câu chuyện của tác giả, ta thấy cách thức

“săn tìm” hình ảnh, chọn lọc và xử lí hình ảnh hậu kì độc đáo, mới mẻ của họ Đây sẽ là bài học kinh nghiệm cho các nhà làm phim tài liệu trong nước

- Cuốn “Nghiên cứu phim” của Warren Buckland, Nxb Tri thức và

Công ty văn hóa truyền thông Nhã Nam & Dự án quỹ Ford, H, 2011

Cuốn sách chỉ ra cách thức “tiếp cận tác phẩm điện ảnh từ bên trong”, trong đó có tiếp cận phim tài liệu và hình ảnh trong phim Cụ thể, trong phần

1, tác giả đã trình bày về hình ảnh và cách xây dựng hình ảnh trong phim:

Trong phần 5, tác giả nói về phim tài liệu với phân loại rõ ràng:

- Phim tài liệu mô tả

- Phim tài liệu quan sát

- Phim tài liệu tương tác

- Phim tài liệu phản thân

- Phim tài liệu dàn dựng

- Dựng phim đối lập với cú máy dài

Toàn bộ qui trình đó đòi hỏi thái độ nghiêm túc, có trách nhiệm và suy xét của người tham gia Tác giả không tích lũy thông tin về phim, đạo diễn, sự kiện vốn là thứ ghi chép thụ động Yêu cầu ở đây là chọn những vấn đề có ý nghĩa quyết định trong việc nghiên cứu điện ảnh nhằm kích hoạt khả năng biện luận, phân tích của người xem thay vì chỉ trình bày ấn tượng cảm tính Hướng tiếp cận bên trong này đã chỉ ra bản chất nội tại của điện ảnh được thể hiện như thế nào trong tác phẩm cụ thể nhưng không thể cứng nhắc mà cần thiết phải đặt tác phẩm trong mỗi bối cảnh lịch sử xã hội và ảnh hưởng của các yếu tố bên ngoài điện ảnh vào chính bộ phim

- Cuốn “Hướng dẫn viết về phim” của Timothy Corrigan, Nxb Tri

thức và Công ty văn hóa truyền thông Nhã Nam & Dự án quỹ Ford, H, 2011

Cuốn sách hướng dẫn cụ thể, sáng rõ cách viết về phim, từ việc ghi chép khi xem phim đến phong cách và cấu trúc bài viết theo hướng cụ thể, chi tiết hóa một cách sinh động, hấp dẫn những vấn đề lý thuyết dưới góc độ thực hành Qua đó, chúng ta hiểu về phim tài liệu cũng như cách phê bình hình ảnh trong phim tài liệu Theo dõi và thu nạp nội dung bảy chương sách

và đặc biệt, lắng nghe những lời cổ vũ nồng nhiệt của tác giả, người đọc có

cơ hội hiện thực hóa sự yêu thích phim ảnh thành những bài phê bình phim

có giá trị

- Luận án “Phim tài liệu Việt Nam (giai đoạn 1953-1985) trong việc góp phần hình thành và phát triển nhân cách văn hóa Việt Nam”, tác giả

Nguyễn Thị Việt Nga, Viện Văn hóa nghệ thuật Việt Nam, 1996

- Luận án khẳng định: phim tài liệu có cái gì đó giống với thể ký trong văn học Ở đấy, đối với người này là bố cục, với người kia là khả năng khái quát, còn với người khác nữa ngôn ngữ, tư liệu song điều căn cốt nhất để tạo ra sức mạnh thể loại mà không ai chối cãi được trong mọi tác phẩm, đó là tác dụng giáo dục Phim tài liệu đã sáng tạo nên những hình tượng nghệ thuật

có sức cảm hóa, thúc đẩy con người vươn tới sự hoàn thiện nhân cách, đạo đức, lối sống tốt đẹp theo quy luật của tình cảm, của cái đẹp, thấm nhuần sâu sắc tinh thần nhân văn, dân chủ, phấn đấu sáng tạo nhiều tác phẩm có giá trị

tư tưởng và nghệ thuật cao, đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa tinh thần ngày càng tăng của nhân dân

- “Phim tài liệu trong dự án “VTV Đặc biệt” – một cách tiếp cận hiện thực” của Trần Hương Linh, báo hdtv.vtv.vn

Bài viết tìm hiểu về phim tài liệu trong VTV đặc biệt Qua việc phân tích nội dung, cách thể hiện của mỗi phim, người viết nhận thấy phim tài liệu truyền hình hoàn toàn có thể chinh phục khán giả nếu có cách tiếp cận hiện thực mới, gắn với hơi thở cuộc sống Thực tiễn thành công của các bộ phim tài liệu trong dự án “VTV Đặc biệt” chứng minh nếu có cách xây dựng nội dung, tiếp cận hiện thực sáng tạo, giàu cảm xúc, phim tài liệu truyền hình hoàn toàn có thể chinh phục khán giả

Ngoài các công trình nghiên cứu đã giới thiệu trên, trong những năm gần đây cũng đã có một số luận án, luận văn, bài báo ít nhiều cũng đề cập tới những vấn đề liên quan đến đề tài như:

- Luận văn cao học của Lê Thành Trung “Hiệu quả của truyền hình trực tiếp ở khu vực đồng bằng sông Cửu Long” bảo vệ tại Học viện Báo chí

và Tuyên truyền năm 2004

- Luận văn cao học của Nguyễn Thị Thơm “Hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình” bảo vệ tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền, năm 2006

- Khóa luận tốt nghiệp đại học của Nguyễn Anh Thư “Ngôn ngữ hình ảnh trong chương trình bình luận truyền hình” – Khảo sát chương trình sự

kiện và bình luận từ tháng 8/2007 đến tháng 4/2008; bảo vệ tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền, năm 2008

- Luận văn cao học của Houm Phaeng Vilayphone “Nâng cao chất lượng các chương trình truyền hình trực tiếp trên Đài truyền hình Quốc gia Lào”, bảo vệ tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền, năm 2010

- Luận văn cao học của Nguyễn Giang Nam “Nâng cao chất lượng chương trình thời sự truyền hình của Đài Phát thanh – truyền hình Lạng Sơn”, bảo vệ tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền, năm 2010

- Luận văn cao học của Trần Văn Long “Kết cấu phóng sự ngắn truyền hình” bảo vệ tại Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc

gia Hà Nội, năm 2011

- Luận văn cao học của Nguyễn Việt Anh “Nâng cao chất lượng hình ảnh chương trình thời sự của Đài truyền hình Việt Nam” – Khảo

sát chương trình thời sự 19 giờ của Đài truyền hình Việt Nam thời gian từ tháng 01 đến tháng 3 năm 2011 Bảo vệ tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền, năm 2011

- Luận văn cao học của Nguyễn Thị Thanh Tiếng “Nâng cao chất lượng lời bình phim tài liệu chính luận của Đài phát thanh và truyền hình thành phố Cần Thơ” – Khảo sát năm 2013 và 2014 Bảo vệ tại Học viện Báo

chí và Tuyên truyền, năm 2015

- Bài viết “Nâng cao chất lượng hình ảnh chương trình truyền hình”

của hai tác giả Nguyễn Cao – Chu Diệu Thúy, báo hdtv.vtc.vn

Theo tác giả, các cuốn sách, công trình nghiên cứu trên chỉ cung cấp kiến thức nền về hình ảnh phim tài liệu nói chung, còn việc đi sâu nghiên cứu, nâng cao chất lượng hình ảnh trong phim tài liệu của chương trình thời sự Đài truyền hình Việt Nam thì chưa có công trình nào nghiên cứu

Luận văn “Chất lượng hình ảnh trong phim tài liệu trên VTV1 của Đài truyền hình Việt Nam” là công trình nghiên cứu chuyên sâu đầu tiên nói

về đề tài này

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

3.1 Mục đích nghiên cứu

Thông qua việc đánh giá chất lượng hình ảnh trong phim tài liệu trên kênh VTV1 của Đài truyền hình Việt Nam (trong thời gian khảo sát), đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng hình ảnh trong tác phẩm truyền hình nói chung

và trong phim tài liệu truyền hình nói riêng

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được những mục đích trên, tác giả xác định những nhiệm vụ sau:

- Xây dựng khung lý thuyết về hình ảnh trong phim tài liệu

- Khảo sát, thống kê, phân tích, đánh giá chất lượng hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình

- Đề xuất các giải pháp nâng cao chất lượng của hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Chất lượng hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu trong nước, ngoài nước liên quan đến đối tượng và những nội dung nghiên cứu

- Phương pháp khảo sát, thống kê nhằm đưa ra bức tranh khái quát về hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình

- Phương pháp phân tích tác phẩm nhằm nêu ra những thành công cũng như hạn chế của hình ảnh được sử dụng trong các tác phẩm của truyền hình Đây là phương pháp quan trọng nhất

- Ngoài ra, tác giả luận văn còn sử dụng phương pháp phỏng vấn sâu các chuyên gia (Cụ thể tác giả đã đưa ra tới 12 phiếu phỏng vấn sâu, xin được

9 ý kiến trả lời phỏng vấn của các nhà lãnh đạo, quản lý; các nhà báo, biên tập viên; các nhà đạo diễn, biên dịch, quay phim…) để thu nhận những đánh giá

về chất lượng hình ảnh trong tác phẩm truyền hình

- Tác giả cũng đã sử dụng phương pháp thảo luận nhóm từ chính các học viên, sinh viên đang học các lớp cao học, cử nhân tại khoa Phát thanh – Truyền hình để thu thập những ý kiến xung quanh những vấn đề về vị trí, vai trò của phim tài liệu truyền hình Vai trò và thực trạng chất lượng hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình, qua đó đề xuất một số kiến nghị, giải pháp nhằm nâng cao chất lượng hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình (cụ thể trên VTV1)

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của vấn đề nghiên cứu

6.1 Ý nghĩa khoa học

Luận văn hệ thống lại một số cơ sở lý luận về chất lượng hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình (bao gồm các khái niệm, các yếu tố cấu thành phim tài liệu truyền hình, đặc biệt là vai trò cảu hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình) Đồng thời, khảo sát thực tiễn, đánh giá một cách khoa học, khách quan thực trạng và đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng hình ảnh của các phim tài liệu trên VTV1 Đài truyền hình Việt Nam

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Người viết hi vọng những nghiên cứu, phân tích, đánh giá, nhận định một cách khoa học của luận văn này sẽ trở thành một tài liệu có ích cho các nhà làm Điện ảnh, đặc biệt là các nhà sản xuất phim tài liệu cùng sinh viên trường điện ảnh và những người yêu thích, say mê nghiên cứu về điện ảnh

- Qua luận văn này, người viết muốn khẳng định sự tương tác không thể tách rời giữa đặc thù thể loại phim tài liệu truyền hình với điện ảnh và khán giả trong xu hướng làm phim hiện đại Người viết mong muốn rằng, sau những kết quả nghiên cứu của đề tài , sẽ như là những ý kiến trao đổi với các nhà làm phim để xây dựng các tác phẩm phim tài liệu truyền hình ngày một hấp dẫn hơn, đáp ứng được nhu cầu thưởng thức và tiếp nhận thông tin của công chúng hiện nay, qua đó tạo khẳng định phim tài liệu thực sự là một sản phẩm nghệ thuật có giá trị cả về mặt truyền hình và Điện ảnh

- Qua đó, luận văn muốn khắc phục cách nhận thức đơn giản từ trước đến nay về cách làm phim tài liệu hiện đại Nhiều người vẫn cho rằng làm phim tài liệu truyền hình chỉ là kể những câu chuyện về sự kiện, về chân dung nhân vật theo một trình tự diễn biến rập khuôn nào đó mà chưa quan tâm đến hình ảnh của phim, khiến phim tẻ nhạt, không có khán giả

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn gồm 3 chương:

- Chương 1: Cơ sở lý luận về chất lượng hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình

- Chương 2: Thực trạng chất lượng hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình

- Chương 3: Những vấn đề đặt ra và giải pháp nâng cao chất lượng hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình

NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG HÌNH ẢNH

TRONG PHIM TÀI LIỆU TRUYỀN HÌNH

1.1 Một số khái niệm

Đây là một khái niệm chỉ các bộ phim tạo bởi những khung hình chuyển động; kỹ thuật ghi lại hình ảnh, âm thanh, ánh sáng; ghi hình con người và vật thể bằng máy quay, hoặc tạo ra hình ảnh bằng các kỹ thuật hoạt họa Những hình ảnh trong phim thực ra chỉ là những tấm hình rời rạc, nhưng khi chúng xuất hiện liên tiếp nhanh chóng thì mắt của chúng ta không nhận ra từng cái riêng lẻ Đó là kết quả của sự lưu ảnh, một hiệu ứng thông thường của mắt Bình thường, mắt chúng ta lưu lại ảnh ảo của một vật trong một phần nhỏ của giây sau khi vật đó rời khỏi tầm nhìn Mặc dù chúng ta không phân biệt được từng ảnh riêng lẻ trong phim nhưng vẫn có thể nhận biết được sự khác biệt giữa chúng, và bộ não hiểu sự khác biệt đó là chuyển động Một bộ phim được quay bằng các camera được thiết kế đặc biệt để ghi lại hình ảnh lên phim, sau khi xử lý và xuất ra, phim được chiếu lên màn ảnh bởi một máy phát Thiết bị này chiếu ánh sáng xuyên qua phim và ảnh sẽ xuất hiện trên tấm màn hứng ảnh Ban đầu, phim không có tiếng Nhưng ngày nay, tất cả phim đều kèm theo âm thanh

Phim được gọi là nghệ thuật thứ bảy Các bộ phim được tạo ra với những ý đồ văn hóa nhất định và nhanh chóng trở thành một loại hình nghệ thuật quan trọng Nó dùng hình ảnh tác động nhanh chóng tới suy nghĩ, tình cảm của người xem, vì thế nó có sức mạnh truyền thông to lớn Đây là một hình thức giải trí phổ biến, cho phép con người đưa mình vào thế giới ảo

trong một khoảng thời gian ngắn Đôi khi, nó còn phát triển thành những hiện tượng văn hóa hoặc được sử dụng như các phương tiện tuyên truyền Phim có thể tái hiện lịch sử, minh họa kiến thức khoa học, miêu tả hành vi thái độ con người và nhiều thứ khác Nhiều phim kết hợp giải trí với kiến thức, làm cho việc học thú vị hơn Phim ảnh là loại hình nghệ thuật kinh doanh tốt nhất, nó mang lại tiền bạc và niềm tự hào to lớn cho các nhà sản xuất

Xét theo hình thức làm, phim chia làm hai loại: phim nhựa, phim video Nhưng thực tế, với sự phát triển của kỹ thuật số, có cả những phim điện ảnh

và phim truyền hình đều dùng công nghệ này Có những phim dùng chất liệu video đã được làm lại để trình chiếu ở rạp và ngược lại, một số phim truyền hình cũng sử dụng chất liệu phim nhựa

Xét theo nội dung, có nhiều thể loại phim, nhưng những thể loại quan trọng là phim truyện, phim hoạt hình, phim tài liệu, phim thực nghiệm, phim công nghiệp và phim giáo dục Phim truyện là thể loại phim được chiếu tại các rạp lớn Thông thường, chúng dài khoảng 90 phút và nói về những câu chuyện hư cấu hoặc dựa trên một số sự kiện có thật nhưng được diễn tả sinh động bởi diễn viên Phim hoạt hình được tạo bởi các hoạ sĩ cấu thành nên phim là những bức vẽ hai chiều, vật thể ba chiều hoặc là những ảnh do máy tính tạo ra Phim tài liệu tái hiện sự kiện có thật không hư cấu Thể loại này ít xuất hiện trong các rạp chiếu mà chủ yếu được phát trên truyền hình Một số tác phẩm tiêu biểu như Nanook of the North (1922), The Silent World (1956), Harlan County, U.S.A (1976), Eyes on the Prize (1987), Hoop Dreams (1994) cùng với những bộ phim nổi tiếng sau này Phim thực nghiệm là sự phối hợp của hình ảnh, từ ngữ và vật thể trừu tượng, không cần thiết có cốt truyện Phim thực nghiệm có thể là hoạt hình, hành động trực tiếp, máy tính tạo hay kết hợp cả ba Người ta sản xuất chúng chủ yếu vì nghệ thuật Các phim đáng chú ý gồm An Andalusian Dog, 1929) của Pháp, Meshes of the Afternoon

(1943), A Movie (1958), Eraserhead (1978), Privilege (1991) Phim quảng cáo là phim được làm bởi công ty nhằm giới thiệu rộng rãi các sản phẩm của mình hay hình ảnh của mình Phim giáo dục được dành cho đối tượng học sinh và thường được chiếu ngay trong phòng học

Việc thực hiện một bộ phim tùy thuộc rất nhiều vào thể loại phim, dòng phim, ý đồ nghệ thuật hoặc thương mại của biên kịch, đạo diễn và nhà sản xuất Tuy vậy quá trình làm phim cũng có thể chia làm năm công đoạn chính:

- Phát triển kịch bản: Bao gồm xây dựng cổt truyện, lời thoại và phân cảnh

- Tiền sản xuất: Lựa chọn diễn viên (casting), xây dựng bối cảnh, trường quay, đạo cụ, phục trang

- Sản xuất: Quay thử, quay chính thức, thu âm đồng bộ

- Hậu kỳ: Tiếp sau khâu ghi hình là hình thức nghệ thuật liên quan đến việc tạo ra các bộ phim: dựng phim, âm thanh, thực hiện các kỹ xảo trên phim và bằng máy vi tính, chiếu thử

- Phân phối: và cuối cùng ngành công nghiệp thương mại liên quan đến các công đoạn làm, quảng bá và phân phối phim ảnh như: quảng cáo, phân phối phim cho các rạp, thêm phụ đề, phát hành DVD và chiếu trên truyền hình, phát hành các sản phẩm phụ (áo phông, áp phích, trò chơi điện tử chủ đề, )

Các công đoạn kể trên được thực hiện bởi một đội ngũ làm phim bao gồm các vị trí chính sau:

- Quay phim

- Kỹ thuật âm thanh

- Đạo cụ và Phục trang

- Dựng phim

1.1.2 Chất lượng phim tài liệu

Chất lượng phim là giá trị nghệ thuật, tư tưởng của bộ phim đó Nó phải đạt hai tiêu chí Thứ nhất, phim có tính thẩm mĩ cao với hình ảnh đẹp,

âm thanh tốt, Thứ hai, phim phải có nội dung, tư tưởng giàu ý nghĩa, tác động sâu sắc tới nhận thức và tình cảm của người xem

Để đạt được tính thẩm mĩ, hình ảnh, âm thanh trong phim phải đảm bảo các tiêu chí nhất định Đầu tiên là hình ảnh:

Phần hình ảnh sẽ được nói rõ hơn ở mục 1.4

Âm thanh của phim tài liệu cũng phải tuân theo tiêu chí nhất định: rõ ràng, hấp dẫn, kết hợp được 4 nhân tố: gồm các nhân tố:

- Lời bình: là lời giải thích, bình luận của người làm phim, dựa trên hình ảnh phim

- Lời thoại: là lời nói mang tính đối thoại, độc thoại của nhân vật trong phim

- Tiếng động: là các âm thanh bổ trợ để làm rõ cảnh quay

- Âm nhạc: là các bài nhạc, đoạn nhạc hỗ trợ làm rõ ý tưởng của cảnh quay

Thứ hai, phim phải có nội dung, tư tưởng giàu ý nghĩa Nội dung mới thực sự là quan tâm hàng đầu của khán giả Bởi một cốt truyện nhàm chán, thì cho dù hình ảnh có lung linh đến bao nhiêu cũng khiến người xem nhanh chóng quên đi Và đó cũng chính là lí do vì sao nội dung được xem là điều quan trọng nhất của các nhà sản xuất phim

Để đạt được điều đó, phim phải có tác dụng thông tấn và báo chí, phải đảm bảo tính hiện thực Hiện thực trong phim là vấn đề hoặc con người cụ thể, với những mối quan hệ biện chứng, tác động qua lại, những xung đột và mâu thuẫn, trong một thời gian hoặc không gian xác định, từ đó làm bật ra

tư tưởng chủ đề tác phẩm Phim tài liệu được xây dựng trên chất liệu thật của cuộc sống, phải xuất phát từ những hình ảnh người thực, việc thực đã hoặc đang tồn tại trong cuộc sống, với những chức năng và nhiệm vụ chính trị giống nhau; vì thế, nó luôn bao hàm yếu tố khách quan, những giá trị thời cuộc, thời điểm, ý nghĩa Sức hấp dẫn của phim tài liệu trước hết là ở chỗ nó cho người ta nhìn thấy cuộc sống thực, cuộc sống không bị sắp đặt, dàn dựng,

tô vẽ và nhờ những yếu tố đó phim tài liệu có giá trị bền vững, được lưu giữ

để có thể phát sóng nhiều lần Phim tài liệu hiện đại rất chú trọng khai thác triệt để tiếng động hiện trường Tiếng động hiện trường là một trong những yếu tố cực kỳ quan trọng để thể hiện cái thực trong phim Những nhà làm phim tài liệu hiện đại cũng không cần quan tâm đến các thiết bị hỗ trợ ánh sáng như đèn điện, đèn pin, tấm phản quang, bởi sử dụng các thiết bị này sẽ làm mất vẻ tự nhiên của yếu tố thời gian, không gian Người làm phim tài liệu khai thác và sử dụng ánh sáng tự nhiên sẽ góp phần làm tăng sự chân thực của

bộ phim Tuy vậy, không phải hiện thực nào cũng được đưa vào phim tài liệu Hiện thực trong phim tài liệu phải được cân nhắc, chọn lọc, tránh sự dung tục, trần trụi, tự nhiên chủ nghĩa Các cảnh quay về tai nạn giao thông, nạn nhân chất độc da cam, các bệnh ngoài da nếu không có liều lượng, không có sự tiết chế cần thiết thì rất dễ gây phản cảm Trên màn hình, nếu ta nhìn thấy một

người khiếm thị mang kính râm thì rõ ràng dễ chịu hơn nhiều so với nhìn thấy người không mang kính

Bên cạnh đó, do đặc trưng thông tấn, thời sự và sự hiện diện của phim tài liệu ở khắp mọi nơi (nhất là phim tài liệu truyền hình) nên nó có thể tác động tới rất nhiều người trong cùng một thời điểm Thông qua những hình ảnh chân thực về con người, sự việc, sự kiện, vấn đề với tất cả sự phong phú

và đa dạng của nó, phim tài liệu giúp nâng cao nhận thức và tư duy của người xem, thậm chí là góp phần định hướng tư tưởng và thay đổi hành vi của họ

Bộ phim tài liệu thường có một cải cách mạnh mẽ hoặc mục đích xã hội Khi xem, khán giả được trải nghiệm trong những cảm xúc khác nhau Phim tài liệu có tính tác động vào cảm xúc mạnh, nhằm thay đổi suy nghĩ của người xem Bằng việc nhấn mạnh ý nghĩa xã hội của hiện tượng và sự kiện thông qua việc sử dụng các chi tiết điển hình, kết hợp với âm nhạc, tiếng động, lời bình, các thủ pháp dựng phim ; các bộ phim đã tác động mạnh mẽ tới cảm xúc người xem, tạo nên một thứ “hiệu ứng dây chuyền”, lan rộng trong xã hội Có những phim chỉ cần phần nhạc nền cũng đủ tạo điểm nhấn, trở thành chất xúc tác để khán giả có thể cảm nhận rõ hơn từng cảm xúc mà tác giả truyền đến trong bộ phim Có lẽ do tầm quan trọng như thế, nên phim tài liệu

đã được người ta tôn vinh là “lương tâm thời đại”

Đầu tiên, chúng ta tìm hiểu về khái niệm phim tài liệu Từ những năm hai mươi của thế kỷ trước, các bậc thầy của điện ảnh Xô viết đã gọi phim tài

liệu là “Điện ảnh mắt” hay “Điện ảnh sự thật”, không hư cấu, không dàn

dựng, không có sự xuất hiện của diễn viên Hiện thực cuộc sống phải được

phản ánh một cách khách quan, trung thực nhất Như vậy, phim tài liệu được

hiểu như một nhóm thể loại phim trình bày các tư liệu mang tính chất cụ thể, xác thực để làm sáng tỏ một vấn đề nào đấy của đời sống Tuy vậy, trong quá

trình phát triển, phim tài liệu cũng chịu tác động từ nhiều ý kiến Đến nay, vẫn còn tồn tại quan điểm phim tài liệu là tác phẩm nghệ thuật, hay là báo chí Bản thân tác giả luận văn cho rằng phim tài liệu là sự giao thoa giữa nghệ thuật (điện ảnh) và báo chí (truyền hình) Phim tài liệu truyền hình là một thể loại báo chí truyền hình nằm trong nhóm thể loại chính luận nghệ thuật Nó nói lên tư tưởng chủ đề, tức là tính chính luận của báo chí, thông qua việc xây dựng hình tượng từ những sự kiện, hiện tượng, con người cụ thể có thật trong đời sống xã hội Nói cách khác, phim tài liệu truyền hình dùng sự thật để xây dựng hình tượng nghệ thuật, qua đó làm nhiệm vụ giáo dục thẩm mỹ và định hướng cách nhận thức sự thật đó cho công chúng

Về mặt báo chí, ta không thể phủ nhận rằng: phim tài liệu cũng giống như các thể loại tác phẩm báo chí truyền hình, đều phải xuất phát từ những chất liệu có thật đã và đang tồn tại trong cuộc sống Thông thường, phim tài liệu phản ánh hiện thực cuộc sống phải một cách khách quan, trung thực nhất

Ít có trường hợp hư cấu, dàn dựng và thường không có sự xuất hiện của diễn viên Nếu có diễn viên thì cũng không mang tính diễn xuất như phim nghệ thuật, các diễn viên chỉ là minh chứng cho một vấn đề trong cuộc sống mà thôi Nó dùng sự chân thực để thuyết phục người xem thừa nhận sự tồn tại của những sự vật đó Phim tài liệu có thể đưa ra một cách nhìn, một chính kiến và cách giải quyết vấn đề của người làm phim Sự thực trong phim tài liệu phải được đặt trong bối cảnh đã sinh ra nó, nằm trong mối quan hệ biện chứng với những sự kiện, hiện tượng khác Cái quan trọng nhất trong tác phẩm phim tư liệu là tư liệu chân thực Đồng thời, muốn có phim tài liệu tốt, cần phải tổ chức ghi hình tư liệu cho tốt Có thể thấy bài học đó qua việc ghi hình ảnh buổi duyệt binh trong ngày Quốc tế Lao động tại 5 địa điểm lớn trên toàn lãnh thổ Liên Xô vào năm 1989 Những hình ảnh ấy sau này thành tư liệu lịch sử quý báu nói về thời kỳ liên bang Liên xô còn tồn tại Ngay sau đó, Liên Xô có

sự biến động về chính trị, thể chế liên bang không còn tồn tại Đặc biệt, khi được sử dụng trên truyền hình, phim tài liệu làm nhiệm vụ của một thể loại báo chí được biến đổi để phù hợp với đặc trưng của loại hình truyền thông đại chúng Phim tài liệu chuyển tải những sự kiện, hiện tượng nóng bỏng của cuộc sống thông qua những thủ pháp nghệ thuật

Về mặt nghệ thuật, dòng phim này cũng bắt nguồn từ nhóm thể loại ra đời sớm nhất của điện ảnh Vào thời kỳ đầu của điện ảnh, để làm ra một bộ phim, nhà làm phim có thể vác máy đi bất cứ đâu, ghi hình bất kỳ cái gì họ muốn, đương nhiên đó là những người thật, việc thật Đây là nguồn gốc cho

sự ra đời phim tài liệu Sau đó, các nhóm thể loại khác, như phim khoa học, phim hoạt hình và phim truyện mới phát triển Cũng từ đó, quan niệm về thể loại và các chức danh nghiệp vụ của bộ môn nghệ thuật này mới ra đời Phim tài liệu có một sức hấp dẫn riêng Tuy coi tính chân thực là điểm chủ chốt, là đặc tính quan trọng nhất nhưng phim tài liệu phải thông qua những hình tượng để nói lên tư tưởng chủ đề

Từ những phân tích trên có thể đưa ra khái niệm về phim tài liệu: phim tài liệu là một thể loại báo chí nằm trong nhóm thể loại chính luận nghệ thuật

Nó nói lên tư tưởng chủ đề, tức là tính chính luận của báo chí, thông qua việc xây dựng hình tượng từ những sự kiện, hiện tượng, con người cụ thể có thật trong đời sống xã hội Nói cách khác, phim tài liệu dùng sự thật để xây dựng hình tượng nghệ thuật, qua đó làm nhiệm vụ giáo dục thẩm mỹ và định hướng cách nhận thức sự thật đó cho công chúng

Tiếp đó, chúng ta tìm hiểu về phim truyền hình Phim truyền hình là một thể loại phim được sản xuất và dùng để phát sóng trên hệ thống Truyền hình Phim truyền hình được sản xuất với chuẩn phim riêng và nó phụ thuộc vào hệ thống truyền hình của từng quốc gia mà có những định dạng khung hình khác nhau Thông thường các bộ phim truyền hình được sản xuất dưới 2 định dạng là NTSC và DV PAL và những năm gần đây hệ thống truyền hình

bắt đầu triển khai những hệ thống phát hình với chuẩn hình ảnh có độ phân giải cao mà chúng ta quen gọi là HD (High - Definition)

Nếu phim điện ảnh tồn tại nhờ vào nguồn thu khổng lồ từ phòng vé, thì Phim truyền hình tồn tại nhờ vào nguồn thu chính là từ quảng cáo của các doanh nghiệp và một phần từ kế hoạch đầu tư từ các Đài Truyền hình Các đoạn quảng cáo này được chen vào trước, giữa và sau mỗi tập phim Nguồn thu cao hay thấp dựa vào chỉ số Rating (một đơn vị tính dựa trên sự theo dõi của khán giả), cũng như thời điểm phát sóng của bộ phim, mà có các giá thành khác nhau cho một đơn vị quảng cáo Tuy không thu tiền trực tiếp từ người xem truyền hình nhưng phim truyền hình có thể kiếm tiền nếu chúng thu hút nhiều người xem, và do đó bán được các quảng cáo giá cao xen kẽ trong thời gian chiếu phim Bên cạnh đó, một phần trong doanh thu của phim truyền hình cũng đến từ cước phí truyền hình cáp

Phim truyền hình có thể được thu hình trên băng từ, đĩa kỹ thuật số hoặc trên cả phim nhựa 16 ly Đặc điểm chung là khuôn hình thường hẹp, cỡ cảnh thường lớn hơn phim điện ảnh chiếu rạp, do hạn chế đáng kể về độ lớn

và cả chiều sâu cũng như độ nét của màn ảnh tivi Vì vậy phim truyền hình cũng có những hạn chế nghệ thuật thẩm mỹ nhất định so với phim điện ảnh Thông thường những bộ phim trước đây mỗi đài truyền hình lớn đều có một xưởng phim, họ sản xuất khép kín Nhưng, với sự phát triển ngày càng mạnh

mẽ của xã hội, truyền hình đã phủ sóng với tần xuất 24/365, nên khả năng tự cung tự cấp không còn thích hợp nữa Chính vì thế các doanh nghiệp phim tư nhân bên ngoài đã có cơ hội tiếp cận và sản xuất theo đơn đặt hàng của các Nhà Đài Doanh nghiệp bỏ vốn sản xuất và bán lại cho các Đài truyền hình và tùy theo tỉ lệ ăn chia

Phim truyền hình có nhiều loại như phim điện ảnh là phim truyện, phim tài liệu, phim hoạt hình

Phim truyền hình có giá thành rẻ hơn phim điện ảnh chiếu rạp nhiều lần

do công nghệ - kỹ thuật chế tác đơn giản, gọn nhẹ và nhanh hơn Quy trình tổ chức sản xuất phim truyền hình và phim Điện ảnh không có nhiều khác biệt

về mặt tiền kỳ, nó cũng bao gồm các nhân sự cơ bản cần có của một đoàn làm phim Nhung ở khía cạnh hậu kỳ thì phim truyền hình có quy trình nhanh gọn

và chi phí thấp hơn rất nhiều so với hậu kỳ phim điện ảnh Chính vì có chi phí thấp, nên hàng năm phim truyền hình được sản xuất rất nhiều, ngoài việc đáp ứng nhu cầu của khán giả, phim truyền hình còn là mục tiêu chính để các nhà sản xuất thu hồi vốn đầu tư một cách nhanh chóng và an toàn hơn so với phim điện ảnh Do vai trò ảnh hưởng của truyền hình trong đời sống của chúng ta ngày nay là rất lớn, khán giả không bị hạn chế bởi không gian và thời gian, nên nghiễm nhiên phim truyền hình khi được phát sóng đã được đón nhận một cách rộng rãi

Điểm hạn chế đầu tiên của phim truyền hình là khung hình hẹp, độ nét, chiều sâu cũng như hiệu quả của âm thanh, hình ảnh phụ thuộc vào thiết bị thu phát, chính vì thế phim truyền hình bị hạn chế rất nhiều về tính nghệ thuật

và thẩm mỹ so với phim Điện ảnh Điểm hạn chế thứ 2 là phim truyền hình được sản xuất đại trà, giá thành rẻ, nên rất ít khi được đầu tư về mặt kịch bản, diễn viên nên nó rất dễ gây cho khán giả sự nhàm chán, bởi những nội dung

câu chuyện không có tính đột biến

Như vậy, từ các khái niệm trên, ta rút ra khái niệm phim tài liệu truyền hình Đó là “nhóm thể loại được truyền hình tổ chức sản xuất” [38; 1] Phim thường dùng băng từ và kỹ thuật số để làm, nên sử dụng, bảo quản thuận tiện hơn, giá rẻ hơn Phim tài liệu truyền hình là một thể loại có sự “giao duyên” giữa phim tài liệu điện ảnh và báo chí, chứa đựng những vấn đề, sự kiện mang tính chính luận Nó tập trung giới thiệu, phản ánh con người, sự kiện và sự việc đã và đang diễn ra sinh động trong cuộc sống, qua ngôn ngữ hình ảnh, lời bình, tiếng động Phim phản ánh cuộc sống như nó “vốn có”, nhưng vượt lên

trên cái “như thật”, buộc người xem phải suy ngẫm và nhận thức lại những điều tưởng chừng đã quen thuộc hằng ngày Nhờ có sự tiến bộ của khoa học

và kỹ thuật, thay vì sử dụng loại phim đặc biệt được gọi là phim trực hình (hoặc phim đảo dương), thì từ những năm tám mươi của thế kỷ trước, người

ta đã dùng băng từ Phương thức làm phim này quả thật đã tạo ra được sự thay đổi ngoạn mục trong quy trình sản xuất, cho ra đời ngày càng nhiều bộ phim với tốc độ rất nhanh và giá thành hạ Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến phim nhựa ngày càng thu hẹp phạm vi ảnh hưởng, mà việc hãng phim Kodak lừng danh của một thời buộc phải ngừng sản xuất là minh chứng hùng hồn nhất Cũng từ đó, điện ảnh quay ra “bắt chước” truyền hình

Theo từ điển Tiếng việt, của Viện ngôn ngữ học 2000, giải thích hình

ảnh là “Hình người, vật, cảnh tượng thu được bằng khí cụ quang học 9 như

máy ảnh hoặc để lại ấn tượng nhất định và tái hiện được trong trí óc, là khả năng gợi tả sống động trong cách diễn đ ạ t ”

Trong triết học, hình ảnh được coi “là kết quả của sự phản ánh khách

thể, đối tượng vào ý thức của con người Ở trình độ cảm tính, hình ảnh là những cảm giác, tri giác và biểu tượng Ở trình độ tư duy, đó là những khái niệm, phán đoán và suy luận Về mặt nguồn gốc, hình ảnh là khách quan, về cách nhận thức tồn tại, hình ảnh là chủ quan Hình thức thể hiện vật chất của hình ảnh là các hành động thực tiễn, ngôn ngữ, các mô hình ký hiệu khác nhau.” [37]

Hình ảnh là những gì chúng ta thấy được thông qua thị giác rồi sau đó chuyển về não giúp ta cảm nhận nhận hình ảnh đó một cách chân thực nhất từ

đó đưa ra những phản xạ, cảm nhận về hình ảnh mà ta vừa thu nhận Hình ảnh

có thể có hai chiều, như thể hiện trên tranh vẽ trên mặt phẳng, hoặc ba chiều, như thể hiện trên tác phẩm điêu khắc hoặc hologram Hình ảnh có thể được

ghi lại bằng thiết bị quang học - như máy ảnh, gương, thấu kính, kính viễn vọng, kính hiển vi do con người tạo ra, hoặc bởi các cơ chế tự nhiên, như mắt người hay mặt nước Khi loài người chưa có chữ viết, con người đã biết dùng lối vẽ làm phương tiện thông tin Trong các hang động cổ xưa có nhiều bức tranh động vật được khắc lên vách đá, họ thông báo cho nhau những điều cần biết Từ tranh chuyển sang chữ viết là một quá trình trừu tượng hoá; sau dần người ta lược bỏ các chi tiết cụ thể, phức tạp, dùng các đường nét đơn giản làm kí hiệu ghi lại ngôn ngữ, mở rộng thông tin cho con người Cùng với chữ viết, tranh vẽ dần dần được phổ biến Điều này thật dễ hiểu, bởi con người cần thiết phải sử dụng giác quan để tìm hiểu thực tại và mở rộng tri thức Nhưng” trăm nghe không bằng một thấy “ảnh đã ra đời để đáp ứng nhu cầu này Không bằng lòng với những tấm ảnh bình thường con người muốn những hình ảnh đó phải thực sự sống động ghi lại những hành động, việc, hiện tượng sự kiện diễn ra một cách thực tế nhất

Hình ảnh ra đời đã đáp ứng một phần không nhỏ yêu cầu nhìn, quan sát của loài người Như vậy, hình ảnh đã trở thành một loại hình ngôn ngữ - ngôn ngữ hình ảnh Nó có khả năng thông tin chính xác một nội dung mang tính vật chất nhất định Khả năng thông tin bằng hình ảnh đã mở rộng tầm nhìn của con mắt người, giúp con người hiểu mình đầy đủ hơn, chính xác hơn và sâu sắc hơn Truyền hình sử dụng hình ảnh làm phương tiện thông tin, miêu tả, bình luận cũng là vì tính xác thực trực tiếp và tính nhanh chóng của nó

Hình ảnh trong truyền hình vừa là phương tiện vừa là nội dung thể hiện

ý đồ tư tưởng của tác phẩm Hình ảnh trong truyền hình phản ánh không gian

ba chiều lên mặt phẳng hai chiều của truyền hình Khác với hình ảnh tĩnh tại của các nghệ thuật tạo hình như hội họa, nhiếp ảnh Hình ảnh trong truyền hình là hình ảnh động, có thực đã qua xử lý kỹ thuật Năm 1828, nhà vật lý người Bỉ LPlateau đã chứng minh nguyên lý lưu ảnh trên võng mạc của mắt

người và chính ông là người đã xác định nguyên lý cơ bản của nghệ thuật thứ bảy Nguyên lý đó là sự biến đổi những hình ảnh tĩnh của nhiếp ảnh thành những hình ảnh động của điện ảnh 24 hình/giây và sau này, truyền hình với việc truyền và tái tạo hình ảnh điện tử 25 hình/giây Ở điện ảnh và truyền hình, hình ảnh được tái tạo sinh động, liên tục về quá trình phát triển của sự vật, hiện tượng, còn ở nhiếp ảnh, hình ảnh là sự tái hiện cuộc sống trong khoảng khắc, trong tác phẩm truyền hình, hình ảnh không chỉ mô tả sự hoạt động của con người mà còn giúp khán giả “tham gia” sự kiện Chỉ cần ngồi tại chỗ với chiếc máy thu hình, người xem có thể biết được sự việc xảy ra xung quanh mình hoặc cách xa mình hàng vạn cây số Truyền hình đã kế thừa kinh nghiệm của điện ảnh về cỡ cảnh, góc độ máy, động tác máy và nghệ thuật Montage Tuy nhiên, hình ảnh trong truyền hình có nhiều điểm khác hình ảnh trong phim truyện Mục đích của các cảnh trong các tác phẩm truyền hình là thông tin thời sự và xác thực Tính thời sự, tính phổ biến không thể thiếu được trong các tác phẩm báo chí Còn điện ảnh, với mục đích giải trí, tái tạo cuộc sống bằng hình tượng nghệ thuật, việc hư cấu là không thể xóa bỏ Bởi vậy, khi làm phim truyện, người ta phải mất nhiều thời gian dàn cảnh, bố trí đạo cụ, phục trang, hóa trang Trong khi đó, người phóng viên khi quay phim phóng sự hay tin truyền hình, ít khi có điều kiện dàn dựng hiện trường,

ít có góc độ thời gian để chọn góc độ, ánh sáng Thậm chí khi công chúng phát hiện ra sự dàn dựng giả tạo, tính thuyết phục của tác phẩm truyền hình sẽ giảm sút

1.2 Các yếu tố cấu thành phim tài liệu truyền hình

1.2.1 Đề tài

Đề tài trong phim tài liệu là hình ảnh cuộc sống trong một giai đoạn đặc biệt Đó có thể là những vấn đề chính trị lớn lao như: chiến tranh, ô nhiễm môi trường, cho tới những vấn đề nhỏ như: câu chuyện một gia đình, cách

ứng xử, Đối tượng hướng tới có thể là sự kiện hoặc chân dung con người Ngay trong con người, cũng có thể nhiều hoặc chỉ một Dù nguồn đề tài có phong phú đến đâu thì phim tài liệu truyền hình đều phải tuân thủ một nguyên tắc: được sử dụng tất cả các thủ pháp nghệ thuật điện ảnh và truyền hình nhưng chất liệu của nó phải là con người, sự kiện có thật Hình ảnh ấy mang tính hiện thực, khách quan Tuy nhiên cũng phải được cân nhắc, chọn lọc, tránh sự dung tục, trần trụi, tự nhiên chủ nghĩa Từ hình ảnh cuộc sống đó, tác giả đưa tới khán giả một thông điệp nhất định: đó có thể là lời kêu gọi, lời nhận định hoặc nói về bài học đặt ra trong cuộc sống,

1.2.2 Hình ảnh

Hình ảnh trong phim tài liệu chỉ tất cả các sự vật xuất hiện trên phim, gồm cả người và cảnh, động và tĩnh, Hình ảnh chịu sự chi phối của hai điều: thứ nhất, sự tái tạo lại chính xác hiện thực của máy quay phim và thứ hai, cách lựa chọn có mục đích của người quay Nó gồm:

- Hình ảnh tĩnh: là sự sắp xếp những vật, người vào trong khuôn hình tĩnh (không có sự di chuyển bên trong khuôn hình)

- Hình ảnh động: là trong một cú bấm máy có sự di chuyển bên trong khuôn hình kết hợp với nhiều cỡ cảnh, sự vật được thay đổi đến khi ngắt máy

Hình ảnh có những ưu thế đặc biệt, đó là tính ghi thực trực tiếp, ra đời nhanh và gây ấn tượng sâu sắc Tận dụng đặc điểm này ngành truyền hình và những người làm báo hình đã sử dụng chiếc máy quay như một phương tiện đắc lực và hữu hiệu Bên cạnh những đặc điểm chung của nghệ thuật tạo cảnh thì hình ảnh còn mang những đặc điểm riêng

Hình ảnh là thông tin là sự gắn kết giữa yếu tố thông tin và yếu tố nghị luận Trong tất cả các loại hình sử dụng hình ảnh thì có lẽ hình ảnh được sử dụng trong báo truyền hình là mang tính thông tin nhiều nhất Nhưng bên cạnh đó nó cũng mang yếu tố nghị luận và cả yếu tố thông tin ở đây cũng

được biểu hiện một cách chặt chẽ Với loại hình ảnh sáng tác vì mục đích đầu tiên là miêu tả cái đẹp trên một bình diện nào của đối tượng, hoặc là cái đẹp

về hình thức, hoặc khai thác giá trị nhân văn của đối tượng, vì vậy “người nghệ sĩ” có quyền dàn dựng, bài trí để tạo ra một mẫu hình ảnh mang tính khái quát trừu tượng

Xét về bản chất “hình ảnh sáng tác “không nhấn mạnh về thông tin, nhưng xem hình ảnh người ta lại có thể dẫn dắt đến yếu tố ý tưởng nào đó khá độc đáo, ta bảo hình ảnh đó mang tính nghị luận nhất định; dù nó không bao hàm tính tài liệu

Hình ảnh trên báo truyền hình, do tính mục đích của sự phản ánh, nên hai yếu tố thông tin và nghị luận luôn gắn kết chặt chẽ ngay trong bản thân sự kiện, sự vật, hiện tượng Yếu tố thông tin theo cách hiểu phổ thông và đơn giản chính là sự tổng hợp các chi tiết cấu thành đối tượng, sự kiện, sự việc có chứa đựng những nội dung cần thông báo đến người đọc người xem Lượng thông tin trong hình ảnh được chuyển tải qua nội dung, hình ảnh lẫn hình thức thể hiện của nó; qua cả phần hình ảnh và phần lời nói của một tác phẩm

1.2.3 Âm thanh

Với phim tài liệu, với chức năng phản ánh hiện thực đời sống thì âm thanh có vai trò quan trọng Âm thanh cho ta một bầu không gian chân thực, phá vỡ 4 cạnh khung hình, vỡ người xem một thế giới rộng hơn, tạo một sự liên tưởng ý nhị Âm thanh là những yếu tố tồn tại khách quan trong đời sống

xã hội Nó đóng vai trò quan trọng trong quá trình thông tin, truyền hình đã kế thừa kinh nghiệm xử lí, thể hiện âm thanh của phát thanh Ba yếu tố của âm thanh (lời bình, tiếng động, âm nhạc) được sử dụng trong truyền hình nhằm thông tin phản ánh cuộc sống Nhờ sự trợ giúp của âm thanh, tác phẩm truyền hình trở nên sống động Tính xác thực trong âm thanh truyền hình là sức mạnh của thể loại này

Âm thanh gồm các nhân tố:

- Lời bình: là lời giải thích, bình luận của người làm phim, dựa trên hình ảnh phim Lời bình trong tác phẩm truyền hình là sự bổ sung cho những

gì người xem thấy trên màn hình chứ không phải những gì họ đã nhìn thấy Lời bình được tiến hành song song với hình ảnh, giúp người xem tổng hợp, khái quát được ý nghĩa của sự việc, sự kiện phản ánh trong tác phẩm của truyền hình

- Lời thoại: là lời nói mang tính đối thoại, độc thoại của nhân vật trong phim Nhờ có sự trợ giúp của âm thanh, hình ảnh trong chương trình truyền hình trở nên sống động như cuộc sống chứ không phải là những hình ảnh ghi chép khô khan không hiện thực Giới hạn phản ánh của báo hình chỉ dừng lại ở hiện thực cuộc sống chứ không nhào nặn, hư cấu chất liệu cuộc sống như trong phim truyện

- Tiếng động: là các âm thanh bổ trợ để làm rõ cảnh quay Tiếng động hiện trường bao gồm âm thanh của thiên nhiên ( mưa, gió, nước chảy ), âm thanh do sinh hoạt con người tạo nên (tiếng dụng cụ lao động, máy móc, tiếng reo hò ), tiếng động nhân tạo Rõ ràng tiếng động sẽ làm tăng sự gợi cảm, tính chân thực của tác phẩm truyền hình nhằm tác động vào nhận thức, tình cảm của người xem truyền hình

- Âm nhạc: là các bài nhạc, đoạn nhạc hỗ trợ làm rõ ý tưởng của cảnh quay Âm nhạc là một trong ba yếu tố quan trọng của tác phẩm truyền hình

Âm nhạc trong tác phẩm truyền hình có tác dụng làm tôn thêm hình ảnh và sự kiện, không chỉ lúc nào cũng vang lên mà chỉ sử dụng lúc cần thiết Mỗi bản nhạc khi sử dụng phải phù hợp với kết cấu, ý đồ cũng như chủ đề tư tưởng của tác phẩm truyền hình Âm nhạc thường xen kẽ tiếng động hiện trường

Âm nhạc cũng phải có kịch tính gợi cảm chứ không chỉ minh họa cho phim Không thể sử dụng âm nhạc một cách tuỳ tiện mà phải phụ thuộc vào nội dung, cách thể hiện hình ảnh trong phim

1.3 Vai trò của hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình

Hình ảnh có những ưu thế đặc biệt, đó là tính ghi thực trực tiếp, ra đời nhanh và gây ấn tượng sâu sắc Tận dụng đặc điểm này ngành truyền hình và những người làm báo hình đã sử dụng chiếc máy quay như một phương tiện đắc lực và hữu hiệu Hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình làm cho người xem cảm nhận như mình đang sống giữa sự chuyển động của cuộc sống, tận mắt thấy rõ những hình ảnh sự việc, hiện tượng xảy ra giúp người xem có cái nhìn chân thực nhất, giúp họ đưa ra những nhận định hay phán xét, có những cảm nhận riêng Với báo in để thông tin về một con người, sự kiện, hiện tượng, người viết thường phải mô tả lại toàn bộ những gì cần thông báo thông qua các chi tiết được cấu trúc trong bài viết Như vậy, dù bài báo viết có ngắn đến đâu, cô đọng và hấp dẫn đến đâu độc giả với những trình độ nhận thức khác nhau rất có thể hình dung ra sự việc khác nhau Điều này thật dễ hiểu bởi ngôn ngữ văn tự - ngôn ngữ viết bản thân nó vẫn mang tính trừu tượng, buộc độc giả phải vừa đọc vừa liên tưởng để kết nối các mối liên hệ mà hiện thực của bài báo phản ánh Với truyền hình thì hoàn toàn khác Ngôn ngữ trong tác phẩm là ngôn ngữ hình ảnh Đã là ngôn ngữ hình ảnh thì người xem tin tưởng ở hình ảnh của tác phẩm Sự tiếp nhận nội dung thông tin qua tác phẩm chủ yếu ở phần hình ảnh Do vậy phần hình ảnh ở đây phải phản ánh đúng các thực trạng của hiện thực, các mối liên hệ của đối tượng, sự kiện thông qua những lát cắt tiêu biểu, chân thực sinh động, diễn ra trong khoảng thời gian không gian được xác định Nhờ vào những hình ảnh đó mà người xem dù không trực tiếp chứng kiến sự kiện, hiện tượng vẫn dễ dàng nhận biết được đối tượng đang làm gì và làm như thế nào Như vậy có thể nói với đặc trưng vốn có, hình ảnh truyền hình bao giờ cũng có tác động trực tiếp qua con mắt người xem Hình ảnh là một loại thông tin đặc biệt, sinh động, dễ hiểu và gây ấn tượng mạnh đối với độc giả bởi trăm nghe không bằng một thấy

Chính đặc điểm này là một trong những yếu tố làm tăng giá trị và mức

độ tác động của hình ảnh đối với công chúng Và vì thế nó làm quá trình thu nhận thông tin của công chúng đạt hiệu quả cao hơn, có niềm tin hơn

Hình ảnh là chất liệu cơ bản của phim tài liệu truyền hình Truyền hình

mà thiếu hình ảnh thì truyền hình cũng chỉ đơn thuần như phát thanh Dựa trên kịch bản, ý tưởng sáng tạo của đạo diễn, việc xử lý tạo hình quay phim diễn tả một cách đầy đủ và biểu cảm nhất hình tượng thị giác của màn ảnh Thông qua ống kính cảnh vật, con người được hiện hình trên màn ảnh, làm nên sự khác biệt và cũng là ưu thế vượt trội của phim so với các loại hình nghệ thuật khác Đối với người làm phim, nắm được ngôn ngữ hình ảnh sẽ giúp quay được hình ảnh biểu cảm và truyền tải nội dung mà mình muốn Đồng thời, sắp xếp bộ phim theo hướng logic, hợp lí, truyền tải được nội dung mình muốn nói Nếu nhà thơ dùng câu từ để viết thành bài thơ nhằm truyền tải một nội dung thì nhà quay phim dùng hình ảnh trong các cảnh quay để trò chuyện với người xem Vì thế, việc ghi hình hình ảnh cho bộ phim không chỉ đòi hỏi giác quan nghệ thuật nhạy bén của các nhà quay phim, mà còn yêu cầu sự kiên trì, bền bỉ để thực hiện chuẩn xác và tinh tế, những thao tác kỹ thuật phức tạp trong khi tác nghiệp Tạo hình phim tài liệu là tái tạo lại một hiện thực đã được các nghệ sĩ sàng lọc bằng kinh nghiệm cuộc sống, trình độ thẩm mỹ và khả năng sáng tạo của bản thân Trong phim tài liệu truyền hình,

sự tiếp nhận hình ảnh phụ thuộc vào nhiều yếu tố như hoàn cảnh, sở thích, trình độ văn hóa, tâm lý dẫn đến việc người xem có nhiều cách hiểu khác nhau về một tác phẩm Marcel Martin đã đưa ra một ví dụ rất trực quan:

“Hình ảnh cũng giống những hạt trong quả rụng, có thể rơi vào miếng đất mầu mỡ, cũng có thể rơi vào tảng đá” [18;45] Như vậy, bản thân hình ảnh không bắt được người xem phải hiểu, mà cái chính là sự tỉnh táo của người ảnh hưởng rất lớn tới quá trình nhận thức của con người Chỉ riêng một khuôn

hình thôi cũng có thể truyền đạt trực tiếp hình ảnh của sự vật cụ thể Trong các tác phẩm truyền hình, mỗi hình ảnh đều phải bao hàm một ý nghĩa, một nội dung nào đó

Hình ảnh được sử dụng trong phim tài liệu truyền hình là mang tính thông tin nhiều nhất Nhưng bên cạnh đó nó cũng mang yếu tố nghị luận và cả yếu tố thông tin ở đây cũng được biểu hiện một cách chặt chẽ Với loại hình ảnh sáng tác vì mục đích đầu tiên là miêu tả cái đẹp trên một bình diện nào của đối tượng, hoặc là cái đẹp về hình thức, hoặc khai thác giá trị nhân văn của đối tượng, vì vậy “người nghệ sĩ” có quyền dàn dựng, bài trí để tạo ra một mẫu hình ảnh mang tính khái quát trừu tượng Yếu tố thông tin cũng là cái có trước; nó mang tính trực tiếp và thể hiện ngay tầng nhận thức thứ nhất Nó được “bày ra” trước mắt độc giả thông qua các chi tiết được mô tả trong hình ảnh và những lời bình luận Đây là điểm mạnh riêng biệt mà chỉ có hình ảnh mới có Và nếu hàm lượng thông tin ấy mang đến cho người xem càng nhiều thông điệp, càng giải đáp được nhiều câu hỏi của độc giả thì hình ảnh đó càng

có giá trị Những thông tin trong hình ảnh và chú thích được tác giả phản ánh một cách trung thực khách quan, bản chất thể hiện đúng thao tác đặc trưng, thời điểm điển hình của đối tượng, sự việc, hiện thực Yếu tố nghị luận chính

là “tầng nhận thức thứ hai” những thông tin mang tính triết luận Hình ảnh là hiện thực cuộc sống được miêu tả thông qua một lát cắt, nhưng cái quyết định cho một lát cắt đó có ý nghĩa không phải là chiếc máy mà là lý trí, tình cảm,

sự lay động tâm hồn của con người Tóm lại có thể khẳng định: Thực chất hình ảnh trong tác phẩm truyền hình không là cái gi khác mà là thông qua những hình ảnh xác thực, ghi lại những cảnh tiêu biểu của hiện thực cuộc sống, với độ chính xác cao về mọi phương diện, cung cấp cho người xem một lượng thông tin, một giá trị tư tưởng một sự nhận định về một sự kiện một vấn

đề xảy ra, cần được thông báo Thực tế đã cho thấy có rất nhiều tác phẩm mà

hình ảnh được ghi lại trong một thời gian ngắn nhưng mang giá trị lớn Nói đến hình ảnh sống động cũng chính là nói cái chuyển động thực của cuộc sống thành hình ảnh mang giá trị cao trên tác phẩm Thông qua những hình ảnh đó đã giúp người xem nhận thức những hoạt động kế tiếp nhau, liên tục của sự kiện, hiện tượng Những hình ảnh mà tác phẩm đem lại cho người xem đòi hỏi phải có tính chân thực cao Với đặc trưng ghi thực, trực tiếp và tạo hình ảnh tốt nhất trong cuộc sống Hình ảnh trong truyền hình có độ tin cậy cao và có sức thuyết phục đối với độc giả Tính chất biên bản, tính ghi thực trực tiếp và tính tài liệu xác thực của hình ảnh được nhiều ngành khoa học sử dụng, đồng thời coi đó là cơ sở, làm tài liệu chủ yếu phục vụ công tác nghiên cứu Tính tài liệu xác thực - đúng trên góc độ của nội dung thông tin là một nguyên tắc tối thượng của phim tài liệu truyền hình

1.4 Tiêu chí chất lượng của hình ảnh trong phim tài liệu truyền hình

Làm một phim tài liệu cũng giống như thực hiện một công trình sưu tập hình ảnh Người đạo diễn bắt tay làm phim là nghĩ ngay đến trong tay anh đã

có những hình ảnh gì, có thể quay mới những điều gì Muốn có phim tài liệu tốt, cần phải tuân theo nhiều yêu cầu, tiêu chí đánh giá Cụ thể:

- Hình ảnh phải có sự tác động tương hỗ giữa ngôn ngữ hình ảnh và

ngôn ngữ nói Khác với báo in, để thông tin về một con người, sự kiện, hiện

tượng, người viết phải sử dụng ngôn ngữ văn tự - ngôn ngữ viế để mô tả lại toàn bộ những gì cần thông báo thông qua các chi tiết được cấu trúc trong bài viết Điều đó buộc độc giả phải vừa đọc vừa liên tưởng để kết nối các mối liên

hệ mà hiện thực của bài báo phản ánh Với truyền hình thì ngôn ngữ trong tác phẩm là ngôn ngữ hình ảnh Đã là ngôn ngữ hình ảnh thì người xem tin tưởng

ở hình ảnh của tác phẩm Sự tiếp nhận nội dung thông tin qua tác phẩm chủ yếu ở phần hình ảnh Do vậy, phần hình ảnh ở đây phải phản ánh đúng các thực trạng của hiện thực, các mối liên hệ của đối tượng, sự kiện thông qua

những lát cắt tiêu biểu, chân thực, sinh động, diễn ra trong khoảng thời gian, không gian được xác định Nhờ vào những hình ảnh đó mà người xem dù không trực tiếp chứng kiến sự kiện, hiện tượng, vẫn dễ dàng nhận biết được đối tượng đang làm gì và làm như thế nào, đúng với nội dung mà hình ảnh thông báo

Tuy nhiên, xét về mặt cấu trúc thông tin, mỗi tác phẩm dù là hình ảnh được quay trong một thời gian ngắn hay dài thông thường bao gồm hai thành phần Đó là phần hình ảnh và phần lời nói để làm rõ hơn cho phần hình ảnh Hình ảnh làm nhiệm vụ cung cấp thông tin chính, thông tin cơ bản, còn lời nói làm nhiệm vụ gọi tên con người, sự kiện, sự việc tránh hiểu lầm Mặt khác

nó bổ sung những thông tin mà hình ảnh không thể truyền đạt được Lời nói còn có nhiệm vụ giải thích, bình luận xây dựng mối liên hệ giữa hình ảnh và lời nói cho chặt chẽ, giúp người xem hiểu một cách đúng nhất về hình ảnh Ngược lại, nếu hình ảnh đưa lên mà không đúng với lời nói thì không tạo được niềm tin cho người xem

- Hình ảnh phải phản ánh con người, sự kiện, sự việc, hiện tượng trong trạng thái động Hành động là trung tâm phương pháp luận của hình ảnh Nếu

tĩnh sẽ làm thiếu đầy đủ yếu tố thông tin Nhưng làm thế nào để hình ảnh quay được một cách chân thực sống động nhất, mang giá trị biểu cảm nhất Điều này lại hoàn toàn phụ thuộc vào cách nhìn, cách thể hiện của người cầm máy Trước hàng trăm, hàng nghìn hình ảnh, nếu quay không đúng lúc, đúng chỗ thì sản phẩm thu được sẽ chỉ là những bức ảnh vô hồn, gượng ép và nhạt nhẽo Như vậy, hình ảnh chính là một tài liệu sống về hiện thực Nó tác động rất mạnh mẽ và sâu sắc đến nhận thức lý trí và tình cảm của người xem

Thực tế đã cho thấy có rất nhiều tác phẩm mà hình ảnh được ghi lại trong một thời gian ngắn nhưng mang giá trị lớn Nói đến hình ảnh sống động cũng chính là cái chuyển động thực của cuộc sống thành hình ảnh mang giá

trị cao trên tác phẩm Thông qua những hình ảnh đó đã giúp người xem nhận thức những hoạt động kế tiếp nhau, liên tục của sự kiện, hiện tượng Đây cũng chính là khoảnh khắc thẩm mỹ khác hẳn hàng ngàn, hàng vạn những giây phút ngẫu nhiên khác của đối tượng, hiện thực

Những hình ảnh mà tác phẩm đem lại cho người xem đòi hỏi phải có tính chân thực cao Vì bất cứ lý do gì mà người cầm máy can thiệp vào hình ảnh thì sẽ không còn nguyên giá trị nữa, nó sẽ làm mất lòng tin của công chúng vào hình ảnh, vì thế thông tin sẽ kém thuyết phục

Vì vậy, để diễn tả được những diễn biến của thực tiễn cuộc sống thông qua những cảnh quay đòi hỏi người cầm máy phải kết hợp rất linh hoạt các yếu tố hình họa trong tự nhiên như ánh sáng, màu sắc, đường nét, góc độ, bố cục… nó còn đòi hỏi cao hơn người cầm máy năng lực tư duy để tìm ra đâu là khía cạnh bản chất, đâu là thao tác cầm máy và đâu là giây phút bấm máy quay tốt nhất

- Hình ảnh phải mang tính chất tài liệu xác thực Với đặc trưng ghi

thực, trực tiếp và tạo hình ảnh tốt nhất trong cuộc sống, hình ảnh trong truyền hình có độ tin cậy cao và có sức thuyết phục đối với độc giả Nếu như nhìn nhận một cách thật nghiêm túc thì bản thân các phương tiện kỹ thuật dù tối tân đến mấy cũng không thể thay thế được con người trong việc phân tích, lựa chọn đối tượng cần phản ánh Cũng như việc xác định các thao tác đặc trưng thời điểm ghi hình nhằm thể hiện rõ nhất ý nghĩa của sự kiện

Xét trên mọi phương diện, tính tài liệu của hình ảnh truyền hình phụ thuộc rất lớn vào con mắt chính trị, ý thức giai cấp và kỹ năng thể hiện của người làm truyền hình

Một tác phẩm truyền hình được đánh giá là một tài liệu, văn bản minh chứng của lịch sử khi nó phản ánh đúng, trúng, phản ánh trung thực và chính xác hiện thực khách quan trong quá trình vận động và phát triển của đối