Do đó, luận văn thạc sĩ: Nâng cao chất lượng chuyên mục “Kinh nghiệm từ cơ sở” trên Tạp chí Cộng sản – Chuyên đề cơ sở hiện nay nhằm nâng cao hơn nữa chất lượng tổng kết thực tiễn, tăn
Hệ thống khái niệm cơ bản
Tạp chí là ấn phẩm báo chí định kỳ có nội dung chuyên sâu về một hoặc một số vấn đề của đời sống xã hội, khoa học và kỹ thuật Nội dung tạp chí được thể hiện qua các bài viết mang tính nghiên cứu khoa học, tổng kết kinh nghiệm, phân tích và đánh giá sự kiện, cũng như các bài dự báo về xu hướng vận động và phát triển của hiện tượng và sự vật trong xã hội hoặc tự nhiên Đối tượng độc giả được chọn lọc nên thường hẹp hơn so với nhật báo và báo thưa kỳ Tạp chí thường có khổ nhỏ hơn nhật báo, thuận tiện cho mục đích đọc và nghiên cứu, với định kỳ xuất bản phổ biến là một tuần, nửa tháng, một tháng hoặc dài hơn Việc trình bày tạp chí thường ít đa dạng hơn nhật báo, tùy thuộc vào tôn chỉ, mục đích và đối tượng độc giả của từng tạp chí Hiện nay nhiều tạp chí đòi hỏi quy trình, cách thức và chất lượng trình bày, cũng như chất lượng in cao hơn rất nhiều so với nhật báo.
Phân biệt tạp chí chuyên ngành và tạp chí phổ thông là cần thiết: tạp chí chuyên ngành phục vụ độc giả hẹp với mục đích nghiên cứu học thuật, trong khi tạp chí phổ thông hướng tới độc giả rộng, cung cấp nội dung đa dạng gồm cả phân tích sâu và kiến thức căn bản Có những tạp chí ở mức giao thoa giữa hai dòng Ưu điểm nổi bật của tạp chí là tính chuyên sâu, phân tích và giải thích các vấn đề xã hội một cách có hệ thống và sâu sắc; nhờ độ lùi thời gian và góc nhìn khái quát, các bài viết có thể đi vào bản chất của sự kiện và cung cấp nhận thức toàn diện hơn Tất nhiên, mức độ chuyên sâu này thường thấy rõ hơn ở tạp chí khoa học so với tạp chí phổ thông Tạp chí cũng có ưu điểm về khả năng lưu trữ tư liệu và sự chủ động trong việc tiếp nhận ấn phẩm (thời gian, địa điểm, cách thức đọc).
So với các phương tiện thông tin đại chúng khác, báo chí hằng ngày, tạp chí vẫn có độ trễ về thời gian do tính chất xuất bản riêng biệt, trong khi độc giả ngày nay mong đợi thông tin cập nhật và nhanh nhẹn hơn Điều này tạo ra một số bất lợi cho tạp chí khi tốc độ thông tin ngày càng tăng đòi hỏi sự nhạy bén và kịp thời hơn ở người viết Thể loại và thể thức báo chí trên tạp chí cũng ít phong phú hơn so với nhật báo, với chủ yếu là các bài viết mang tính chính luận Nếu cách sử dụng loại thể này đồng loạt mà thiếu sự linh hoạt và sáng tạo, tác phẩm có thể trở nên khô cứng và nặng nề, đặc biệt đối với đối tượng độc giả mở và đa dạng của nhiều tạp chí.
The Gentleman's Magazine, được xuất bản lần đầu tại London năm 1831, được xem là tạp chí đầu tiên trên thế giới và là nơi lần đầu tiên từ "magazine" được dùng với nghĩa ban đầu là một kho tàng tổng hợp thông tin được xuất bản định kỳ Ý nghĩa này vẫn còn phần nào đúng đến ngày nay, dù các tạp chí trên toàn cầu ngày càng đa dạng về loại hình, nội dung và hình thức.
Ở Việt Nam, tạp chí ra đời muộn hơn so với thế giới Những ấn phẩm đầu tiên được xuất bản từ đầu thế kỷ XX, như Đông Dương tạp chí (1913) và Nam Phong tạp chí (1917), đã định hình nên khuôn mẫu và cách làm tạp chí với các chuyên mục rõ ràng và những bài viết chuyên sâu về triết học, chính trị, khoa học, văn học và dịch thuật Dù từng là công cụ tuyên truyền cho thực dân Pháp, ở góc độ khác chúng đã đóng góp quan trọng trong việc truyền bá chữ quốc ngữ và phổ cập những kiến thức cơ bản về khoa học cho độc giả, giữa một giai đoạn lịch sử đầy rối ren và trình độ dân trí còn thấp.
Theo nhiều chuyên gia, tạp chí hiện là loại hình báo chí có sức cạnh tranh lớn hơn báo in và cả các phương tiện thông tin đại chúng hiện đại như internet, truyền hình và truyền thông đa phương tiện Dù báo in nói chung đang suy giảm, tạp chí vẫn được đánh giá có lợi thế về độ sâu thông tin và khả năng lưu trữ dữ liệu, cùng một số lợi thế khác, nên được dự báo sẽ duy trì vị thế vững chắc trong tương lai và gắn liền với văn hóa đọc của độc giả.
Chuyên mục là một phần quan trọng trong mỗi ấn phẩm báo chí Các cơ quan báo chí thường chú ý đến việc mở chuyên mục Công việc này luôn được đề cập, chú ý ngay từ những ý tưởng ban đầu trong quá trình hình thành một sản phẩm báo chí, một cơ quan báo chí Các khâu lựa chọn tên chuyên mục, xác định thể loại, đề tài, tổ chức lực lượng thực hiện, cơ chế, chính sách thực hiện chuyên mục… đều cần sự đầu tư kỹ lưỡng
Tên chuyên mục thường được đặt khá ấn tượng, gây sự chú ý, dễ nhớ và hay thiên về thể hiện các thể loại hay nội dung đề tài, nhóm đối tượng công chúng báo chí mà chuyên mục lựa chọn, hướng đến
Mỗi chuyên mục có sự đa dạng, phong phú và nét hấp dẫn riêng, có thể dành cho một hoặc một số đề tài, thể loại nhất định; được phân chia theo nhóm công chúng báo chí hoặc lực lượng PV, BTV nhằm tạo bản sắc với giọng điệu, ngôn ngữ, thể loại, cách trình bày, minh họa và bố cục phù hợp đối tượng phục vụ; nhờ vậy, các PV, BTV của chuyên mục có thể khẳng định năng lực và trình độ, đồng thời tăng sức hút và tính nhận diện của nội dung trên các kênh truyền thông.
Chuyên mục báo chí là một mục riêng dành cho một đề tài nhất định, xuất hiện định kỳ và chiếm một vị trí nhất định trên báo chí, do một hoặc nhiều người viết chuyên sâu phụ trách Một chuyên mục thu hút đông đảo bạn đọc không chỉ nhờ nội dung được nêu ra mà còn nhờ phong cách độc đáo và trình độ của các cây bút chuyên trách.
Theo Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học, Nxb Đà Nẵng năm
2000 thì: “Chuyên mục là thường kỳ trên báo, trên đài phát thanh, truyền hình dành riêng cho một vấn đề.” [38]
Ông Clas Thor, chuyên gia báo chí của tổ chức Sida (Thụy Điển), cho rằng chuyên mục là khu vực có tính định kỳ ổn định về vị trí và nội dung, do một hoặc nhiều người viết; mỗi tờ báo nên duy trì một vài chuyên mục để người đọc dễ dàng tìm kiếm và theo dõi; báo chí Thụy Điển chú trọng đến chuyên trang nhiều hơn chuyên mục.
Theo quan niệm của PGS, TS Hà Huy Phượng, chuyên mục là một thành tố cấu thành sản phẩm báo chí; về nội dung, chuyên mục phải thể hiện tính chất chuyên biệt liên quan đến lĩnh vực thông tin của tờ báo, tạp chí hoặc chương trình phát thanh, truyền hình, báo mạng điện tử; về hình thức, chuyên mục được duy trì dài ngày ở vị trí ổn định trên trang hoặc số báo, tạp chí và có thể trình bày đóng khung hoặc sử dụng nền, tiêu đề mục.
(đối với tạp chí) để tách biệt với các nội dung khác trong tổ chức hệ thống các thông tin cấu thành sản phẩm báo chí [40]
Chuyên mục có sức hút và sức sống ở mỗi tờ báo, định hình phong cách và là sợi dây kết nối lâu dài với công chúng Mỗi cơ quan báo chí đều xây dựng cho mình một hệ thống chuyên mục; thiếu chuyên mục sẽ làm mất đi tính xã hội của báo chí Mỗi chuyên mục cung cấp cho độc giả một địa chỉ tiếp cận đáng tin cậy và cái nhìn sâu sắc về một vấn đề hay sự kiện, từ đó hình thành nhận thức và hành vi đúng đắn, phù hợp với thực tiễn.
Chuyên mục báo chí là một phần riêng dành cho một hay một số đề tài và thể loại cụ thể, có thể ra định kỳ hoặc không định kỳ Nó được xác định ở vị trí trình bày, phong cách thể hiện, dung lượng tác phẩm và khả năng khu biệt đối tượng công chúng báo chí cùng người sáng tác Thời gian duy trì của chuyên mục có thể kéo dài, tạo ấn tượng và sức hút riêng, đồng thời góp phần xây dựng bản sắc cho ấn phẩm báo chí cũng như cho cơ quan báo chí.
Hiện nay các báo, tạp chí có xu hướng xây dựng và khẳng định các chuyên mục riêng biệt như một chiến lược nhanh chóng để thu hút sự chú ý của độc giả, mở rộng nhóm người đọc, xác định phong cách và nâng cao uy tín của phóng viên (PV) và biên tập viên (BTV), từ đó khẳng định bản sắc của cơ quan báo chí.