Vấn đề kinh tế báo chí của báo đảng địa phương ở đồng bằng sông cửu long

truyền đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước; cổ vũ, động viên các phong trào hành động cách mạng, tham gia đắc lực vào công cuộc chống tham nhũng, chống các biểu hiện t

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA

HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

TRƯƠNG VĂN CHUYỂN

VẤN ĐỀ KINH TẾ BÁO CHÍ CỦA BÁO ĐẢNG ĐỊA PHƯƠNG

Ở ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG

(Khảo sát các báo: Cần Thơ, Tiền Giang và Kiên Giang

từ tháng 1-2012 đến tháng 12-2013)

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

TP HỒ CHÍ MINH - 2014

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình do tôi nghiên cứu Thông tin, các trích dẫn và số liệu trong luận văn rõ ràng và trung thực Các kết luận trong luận văn chưa từng được công bố trong các công trình khác

Tác giả luận văn

TRƯƠNG VĂN CHUYỂN

Chương 2: THỰC TRẠNG KINH TẾ BÁO ĐẢNG ĐỊA PHƯƠNG

2.2 Kết quả hoạt động kinh tế báo chí của các báo khảo sát 47

Chương 3: NHỮNG VẤN ĐỀ VÀ KHUYẾN NGHỊ KHOA HỌC NHẰM

PHÁT TRIỂN KINH TẾ BÁO ĐẢNG ĐỊA PHƯƠNG 61 3.1 Yêu cầu phát triển báo đảng địa phương trong tình hình mới 61

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

BĐĐP : Báo đảng địa phương

CNH, HĐH : Công nghiệp hóa, hiện đại hóa

ĐBSCL : Đồng bằng sông Cửu Long

KTBC : Kinh tế báo chí

KTTT : Kinh tế thị trường

DANH MỤC CÁC BẢNG

Trang

Bảng 2.1: Kết quả các nguồn thu phát hành, quảng cáo và ngân sách

Bảng 3.1: Tình hình cấp kinh phí và quỹ nhuận bút của một số báo

đảng ở Đồng bằng sông Cửu Long năm 2013 68

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Báo chí là phương tiện thông tin, tuyên truyền, giữ vai trò hết sức quan trọng trong đời sống chính trị - xã hội của mỗi quốc gia Ở nước ta, Đảng và Nhà nước luôn đánh giá cao vai trò quan trọng của BC, quan tâm lãnh đạo, quản lý và tạo điều kiện để BC liên tục phát triển

Trong các thời kỳ cách mạng, BC là vũ khí sắc bén trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa Trong 2 cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc, BC nước ta

đã phản ánh một cách sinh động, kịp thời mọi khía cạnh của cuộc kháng chiến, góp phần cổ vũ, động viên các tầng lớp nhân dân tham gia đấu tranh với kẻ thù đến thắng lợi cuối cùng Trong công cuộc xây dựng đất nước, BC

đã đóng góp tích cực vào thành tựu đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Hiện nay, đất nước ta tiếp tục đẩy mạnh công cuộc đổi mới, CNH, HĐH, phấn đấu trở thành nước công nghiệp nghiệp theo hướng hiện đại trước năm 2020 Trong thời kỳ hội nhập, đòi hỏi BC nước ta phải tiếp tục được xây dựng hoàn thiện, phát triển theo hướng BC hiện đại, đủ sức phục vụ tốt hơn nữa công cuộc đổi mới của đất nước, vì mục tiêu "Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh"

Tuy nhiên, ở nước ta, từ năm 1986 trở về trước, BC hoạt động trong cơ chế tập trung, quan liêu bao cấp, được cơ quan chủ quản bao cấp về kinh phí Lúc bấy giờ, BC chỉ được xem là công cụ tuyên truyền thuần túy, không có chức năng kinh tế - dịch vụ, vì vậy hầu hết CQBC gặp nhiều khó khăn về cơ

sở vật chất, kỹ thuật, tài chính Sau đổi mới, từ năm 1986, đất nước phát triển, đạt nhiều thành tựu quan trọng trên các lĩnh vực Nhưng trong lĩnh vực BC - truyền thông có bước chuyển chậm hơn, vẫn chưa có sự thay đổi đáng kể về

cơ chế, chính sách Phần lớn CQBC vẫn phải bám “bầu sữa mẹ” - cơ quan chủ quản, thực chất là tiền từ ngân sách nhà nước, để có kinh phí hoạt động Sản phẩm BC chưa được coi là sản phẩm hàng hóa Một số CQBC lớn, có

tiềm lực đã tự mày mò làm KTBC, theo kiểu “phá rào”, đến nay nhiều CQBC

đã tự chủ về tài chính Nhưng hiện nay còn phần lớn CQBC, chủ yếu là các CQBC ở địa phương, còn nan giải bài toán về kinh tế: làm thế nào thoát khỏi tình trạng bao cấp, vừa có kinh phí hoạt động, phát triển bền vững, vừa không bị phê bình là “thương mại hóa báo chí”, “xa rời định hướng lãnh đạo của Đảng” Có nghĩa là, làm thế nào để báo chí có thể vừa thực hiện tốt nhất nhiệm vụ chính trị được giao, đồng thời tự trang trải được chi phí và chăm lo phát triển đội ngũ Đây là vấn đề cần được nghiên cứu để có lời đáp thỏa đáng

Năm 2006, Chính phủ đã ban hành Nghị định 43/2006/NĐ-CP, ngày 25-4-2006, quy định quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ,

tổ chức bộ máy, biên chế và tài chính đối với đơn vị sự nghiệp công lập Có thể coi đây là bước đột phá quan trọng mở đường cho các CQBC tổ chức các hoạt động kinh tế - dịch vụ, tăng nguồn thu - cũng là nguồn lực để BC phát triển Đến nay, tất cả CQBC đều thực hiện theo cơ chế này, nhiều CQBC không chỉ tự đảm bảo nguồn lực kinh tế mà còn mở rộng quy mô hoạt động Tuy nhiên, Nghị định 43 quy định chung cho tất cả các đơn vị sự nghiệp công lập do cơ quan nhà nước có thẩm quyền thành lập, chứ không chỉ dành riêng cho CQBC Trong khi đó, hoạt động BC và CQBC có đặc thù riêng Vì thế, sau thời gian mở đường quan trọng, đến nay “chiếc áo Nghị định 43” dường như đã chật, gò bó các CQBC trong hoạt động kinh tế - dịch vụ Vấn đề KTBC nói chung và tự chủ tài chính nói riêng đã trở thành mối quan tâm thường xuyên của các nhà báo và các nhà quản lý BC trên các diễn đàn và các hội nghị BC thời gian gần đây

ĐBSCL gồm 13 tỉnh, thành phố, có diện tích tự nhiên trên 40.000km2, dân số khoảng 17 triệu người Đây cũng là vùng đất mà hệ thống BĐĐP có bề dày lịch sử và có những bước phát triển mạnh mẽ về số lượng lẫn chất lượng Những năm qua, BC ở khu vực ĐBSCL đã kịp thời tuyên

truyền đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước; cổ vũ, động viên các phong trào hành động cách mạng, tham gia đắc lực vào công cuộc chống tham nhũng, chống các biểu hiện tiêu cực; phản ánh ý kiến, nguyện vọng bức xúc của quần chúng nhân dân; góp phần to lớn trong việc ổn định chính trị, giữ vững an ninh - quốc phòng, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội ở địa phương

Tuy nhiên, sự phát triển của BĐĐP ở vùng ĐBSCL nhìn chung vẫn chưa theo kịp sự phát triển của BC cả nước, nhất là trong hoạt động KTBC Thực trạng hoạt động ở hầu hết BĐĐP ĐBSCL hiện nay là phải dựa vào ngân sách và “sự sống” tùy thuộc vào sự rộng rãi hay thắt chặt “hầu bao” của cơ quan chủ quản Hầu như thiếu một cơ chế chung, thiếu sự thống nhất trong lãnh đạo, điều hành và hỗ trợ kinh phí cho báo chí hoạt động Từ đó, những người làm báo - từ cán bộ quản lý đến đội ngũ phóng viên -cũng thiếu năng động, sáng tạo; thông tin trên mặt báo khô cứng và mất dần tính cạnh tranh và

vì thế cũng mất dần thị trường Do vậy, hiện nay, nhiều tờ BĐĐP ĐBSCL chỉ phát hành mỗi số báo vài ngàn đến tối đa chục ngàn tờ báo, chủ yếu trong phạm vi các cơ quan Đảng, đoàn thể ở địa phương - mà thực chất là biếu, cho,

vì tiền mua báo cũng được ngân sách bao cấp Đây là sự lãng phí lớn về nguồn nhân lực và tiền của của nhân dân

Với những lý do trên, đồng thời qua tiếp thu kiến thức của quý thầy cô thông qua chương trình đào tạo của Học viện Báo chí và Tuyên truyền, tôi

nhận thấy việc nghiên cứu đề tài Vấn đề kinh tế báo chí của báo Đảng địa

phương ở Đồng bằng sông Cửu Long (Khảo sát các báo: Cần Thơ, Tiền Giang và Kiên Giang) là cấp thiết Công trình nghiên cứu này không chỉ có ý

nghĩa về mặt lý luận mà còn có ý nghĩa thực tiễn Đó là khẳng định tầm quan trọng của hoạt động KTBC của BĐĐP, qua đó phát huy tối đa vai trò, vị trí, nhiệm vụ của BĐĐP trong sự nghiệp CNH, HĐH đất nước, vùng ĐBSCL nói chung và từng địa phương nói riêng

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Ở các nước phát triển, nhất là các nước Âu - Mỹ, KTBC không là vấn

đề mới, bởi vì BC ở các nước này ra đời và tồn tại trong nền KTTT, tất nhiên phải có những hoạt động KTBC để tồn tại Ở những nước này, BC - truyền thông không chỉ dừng lại ở mức độ phục vụ nhu cầu thông tin, giải trí của công chúng mà nó còn được coi là một ngành kinh tế, thậm chí là ngành kinh

tế mũi nhọn.

Ở nước ta và các nước theo con đường XHCN, KTBC còn là một vấn

đề mới mẽ Vì thế, chưa có nhiều công trình nghiên cứu, nhất là công trình nghiên cứu sâu, chuyên biệt về vấn đề này Theo tìm hiểu của chúng tôi, hiện nay có một số hoạt động và những công trình khoa học nghiên cứu về vấn đế này, như sau:

* Tháng 2 năm 2006, Hội thảo KTBC thế giới lần thứ 7 tại Bắc Kinh (Trung Quốc) với các chủ đề "Sản nghiệp BC", "Toàn cầu hóa", "Đa dạng hóa", "Nhận biết và tán đồng" - do giáo sư KTBC hàng đầu thế giới Robert G Picard khởi xướng Đây cũng là lần đầu tiên hội thảo về KTBC thế giới được

tổ chức tại châu Á, được đánh giá là có ý nghĩa rất quan trọng trong việc thúc đẩy công tác nghiên cứu KTBC ở châu Á

* Đề tài nghiên cứu “Phát triển KTBC Hà Nội trong điều kiện KTTT

định hướng XHCN trong giai đoạn hiện nay”, do Hội Nhà báo Thành phố Hà

Nội thực hiện và nhà báo Nguyễn Gia Quý làm chủ nhiệm đề tài Đề tài nghiên cứu tập trung làm rõ nội dung và đặc trưng của KTBC trong nền KTTT; đánh giá thực trạng phát triển BC Hà Nội trong những năm đổi mới;

đề xuất phương hướng, nội dung và giải pháp phát triển KTBC Hà Nội Bên cạnh đó, đề tài cũng đã đưa ra các giải pháp về cơ chế, chính sách, tổ chức quản lý và phát triển nguồn nhân lực cho BC Hà Nội, các giải pháp về phát triển hạ tầng cơ sở, thương mại và văn hóa BC Đề tài đã khẳng định mô hình KTBC Hà Nội phải là mô hình tự trang trải mọi khoản chi phí hoạt động bằng

các nguồn thu nhập của BC và có lãi, đồng thời đóng góp vào nguồn thu của

ngân sách nhà nước Với hướng đó, đề tài đã đưa ra mô hình xây dựng Tập

đoàn BC Hà Nội Đề tài được nghiệm thu cấp thành phố vào tháng 1-2010

* Cuốn Báo chí truyền thông hiện đại, của PGS.TS Nguyễn Văn

Dững Tác giả đặt vấn đề: Nên nhận thức sản phẩm báo chí cũng là hàng hóa -

có giá trị và giá trị sử dụng; nhưng đây là loại sản phẩm hàng hóa đặc biệt

Về chức năng của BC, theo PGS.TS Nguyễn Văn Dững, có 5 chức năng chính

là chức năng thông tin, chức năng tư tưởng, chức năng khai sáng - giải trí,

chức năng giám sát - phản biện xã hội và chức năng kinh tế - dịch vụ Chức

năng kinh tế - dịch vụ của BC là một chức năng mới mà nhiều sách lý luận

báo chí trước đây và hiện nay chưa đề cập đến hoặc không thừa nhận

* Cuốn Cơ sở lý luận báo chí của PGS.TS Nguyễn Văn Dững Trong

cuốn sách này, vấn đề chức năng kinh tế - dịch vụ của BC tiếp tục được đề

cập, phân tích, lý giải Trong đó, PGS.TS Nguyễn Văn Dững đã phân tích,

nhấn mạnh đến thuộc tính hàng hóa của tin tức BC, sản phầm BC: Ngày nay,

hoạt động trong nền KTTT, sản phẩm BC phải là sản phẩm hàng hóa Tức là

sản phẩm BC cũng có giá trị và giá trị sử dụng, có giá thành và giá bán, chịu sự chi phối bởi quy luật cung cầu của thị trường…

* Cuốn BC trong kinh tế thị trường, của tác giả người Nga

Grabennhicốp Nội dung cuốn sách đề cập những đặc trưng của BC trong điều

kiện thị trường, những phương diện hoạt động chủ yếu của phóng viên, biên

tập viên, cộng tác viên trong tòa soạn; cơ cấu, chức năng của tòa soạn, quan

hệ của Ban Biên tập và độc giả - khán, thính giả; quy trình tổ chức xuất bản

báo, những thể loại BC… Tác giả phân tích, so sánh sự khác nhau giữa hoạt

động của tòa soạn BC trong CNXH và trong điều kiện thị trường Và đặc biệt,

trong tác phẩm này, tác giả dùng khái niệm “hàng hóa - BC”, coi sản phẩm

BC cũng là sản phầm hàng hóa

* Cuốn BC thế giới xu hướng phát triển, của TS Đinh Thị Thúy

Hằng Trong cuốn sách này, tác giả phân tích các “trường phái”, các xu hướng

phát triển của BC hiện đại trên thế giới - trong đó xu hướng lớn nhất là hội tụ truyền thông nhờ sự phát triển của “số hóa” Sức ép về kinh tế - tài chính cũng

là vấn đề đặt ra với các CQBC - truyền thông

* Cuốn BC phương Tây, của Dương Xuân Sơn Cuốn sách là một tập

tư liệu quí về lịch sử BC các nước phương Tây Đó là những nền BC lớn như Anh, Mỹ, Pháp, Thụy Điển… Đây là những nền BC ra đời, tồn tại và phát triển trong nền KTTT, cạnh tranh khốc liệt Trong cuốn sách có nhiều số liệu,

tư liệu liên quan đến KTBC

* Cuốn Xã hội học BC của Trần Hữu Quang Cuốn sách chủ yếu

nghiên cứu về xã hội học BC, về công chúng BC, mối quan hệ CQBC, nhà báo với độc giả, khán thính giả Trong Chương 6 nói về BC ở Việt Nam, tác giả cung cấp nhiều thông tin, phân tích những vấn đề liên quan đến KTBC, như: Cuộc lột xác trong đời sống BC, quá trình định chế hóa, BC và kinh doanh…

* Cuốn BC hiện đại nước ngòai: Những quy tắc và nghịch lý của tác giả người Nga X.A Mikhailop, nêu những nét cơ bản về đặc điểm, tình hình,

khuynh hướng phát triển hiện nay của BC thế giới Tác giả cho rằng: Tùy thuộc vào các hình thức sở hữu, những phương tiện thông tin đại chúng có thể là: của nhà nước; của tư nhân (mang tính chất thương mại); của các tổ chức xã hội và của các chính đảng; mang tính chất từ thiện (cơ chế quản lý dựa trên lòng tin); thuộc loại hổn hợp Và ở đa số các nước, phương tiện thông tin đại chúng thuộc sở hữu của những tổ chức độc quyền lớn nhất BC, đài phát thanh và truyền hình đem lại cho các tổ chức độc quyền những khoản lợi nhuận to lớn, ngày càng tăng

* Cuốn Chân dung công chúng truyền thông của Trần Hữu Quang

Cuốn sách nghiên cứu về công chúng BC ở thành phố Hồ Chí Minh Trong nghiên cứu của mình, tác giả thu thập nhiều số liệu, sự kiện về sự phát triển của báo chí ở thành phố Hồ Chí Minh, sự vươn lên trong hoạt động KTBC song hành cùng sự phát triển nền KTTT ở thành phố Hồ Chí Minh và cả nước

* Cuốn Tổng quan lịch sử BC cách mạng Việt Nam (1925 - 2010),

PGS.TS Đào Duy Quát, GS.TS Đỗ Quang Hưng, PGS.TS Vũ Duy Thông chủ biên Trong cuốn sách này, khi đánh giá về thời kỳ đổi mới từ năm 1986, BC Việt Nam cũng bắt đầu đổi mới cách nghĩ, cách làm theo hướng thị trường Nhất là ở miền Nam, một số tờ báo đã tự mình phát hành báo, từng bước chủ động “kinh doanh” BC Đây chính là sự đổi mới rất cơ bản về tư duy làm báo của Việt Nam ở thời điểm đó

* Cuốn Quản lý và phát triển BC - xuất bản của TS Lê Thanh Bình

đề cập khá nhiều và sâu về vấn đề KTBC Thậm chí, tác giả còn cho rằng mô hình tổ chức của nhiều CQBC hiện nay chưa làm tốt chưa năng kinh doanh của BC và đưa ra mô hình tổ chức tham khảo một CQBC phải gồm 2 bộ phận chính là bộ phận sản xuất ra tờ báo và bộ phận kinh doanh

* Cuốn Định hướng hoạt động và quản lý BC trong điều kiện nền KTTT ở nước ta hiện nay, GS Trần Quang Nhiếp chủ biên, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội - 2002 Cuốn sách nêu một số quan niệm về định hướng hoạt động và quản lý BC trong điều kiện KTTT; làm rõ thực trạng hoạt động

và quản lý BC, từ đó đưa ra định hướng, giải pháp cụ thể Nội dung cuốn sách gồm 3 chương: Chương 1 nói về nhận thức, quan điểm về định hướng hoạt động và quản lý BC trong điều kiện KTTT; chương 2 nêu thực trạng hoạt động và quản lý BC trong điều kiện KTTT ở nước ta hiện nay - những vấn đề đặt ra; và chương 3 nói về định hướng, giải pháp cơ bản về hoạt động và quản

lý BC trong điều kiện KTTT ở nước ta hiện nay

* Cuốn Vai trò lãnh đạo của Đảng đối với BC trong thời kỳ đổi mới, do TS Nguyễn Vũ Tiến chủ biên, (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội - 2005)

Trong cuốn sách này, những khái niệm về sự lãnh đạo của Đảng, phương thức lãnh đạo và nội dung lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động BC được tác giả trình bày một cách lôgíc, khoa học Ngoài khái niệm, sự cần thiết đổi mới công tác lãnh đạo của Đảng và phương hướng đổi mới công tác lãnh đạo ấy như thế nào trong giai đoạn phát triển nền KTTT hiện nay cũng được làm rõ

* Cuốn Truyền thông hỗ trợ phát triển (development support

communication), nhiều tác giả Cuốn sách được viết và xuất bản thời kỳ trước đổi mới nên chưa có cái nhìn tiệm cận với xu hướng phát triển BC hiện đại Tuy nhiên, trong khó khăn chung của nền kinh tế lúc bấy giờ đã tác động đến tất cả mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó có hoạt động BC Các tác giả nhìn nhận: Nền kinh tế chưa phát triển ở Việt Nam đang hạn chế việc xây dựng nền công nghiệp và cơ sở vật chất - kỹ thuật cho công tác thông tin và truyền thông

* Tài liệu Nghiệp vụ công tác BC - xuất bản của Ban Tuyên giáo Trung ương (năm 2010) Tài liệu nghiên cứu khá sâu, đề cập nhiều vấn đề về phát triển BC theo xu hướng hiện đại, trong đó vấn đề KTBC được đặt ra và phân tích lý giải thấu đáo Các tác giả cho rằng, so với BC trước thời điểm đổi mới (1986), đội ngũ cán bộ BC không chỉ bao gồm những người làm nghiệp vụ,

in ấn, mà còn cả những lao động đảm trách những việc “sau mặt báo” vốn đang ngày càng mở rộng: dịch vụ quảng cáo, phát hành, phát sóng, tiếp thị, tổ chức sự kiện… Và khẳng định vấn đề KTBC vốn đã được đặt ra từ lâu Hiện nay, doanh thu KTBC hàng chục nghìn tỷ đồng mỗi năm, thu hút hàng chục nghìn lao động,

là thị trường của nhiều ngành sản xuất, dịch vụ khác như viễn thông, công nghiệp giấy, công nghiệp in, quảng cáo…

* Cuốn Đường lối chính sách của Đảng và pháp luật Nhà nước về

BC, xuất bản (tập 1), Trường Đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý thông tin

truyền thông Tuy là cuốn sách bồi dưỡng nghiệp vụ, không nghiên cứu sâu, nhưng cũng đề cập khá nhiều về vấn đề nguồn thu, tự cân đối thu - chi, hoạt động kinh tế của các CQBC

* Thời gian gần đây, trên diễn đàn BC cũng có nhiều luận bàn về hoạt động kinh tế của CQBC, như vấn đề quảng cáo, làm dịch vụ, tư vấn, tổ chức

sự kiện… Nổi rõ nhất là lọat bài Thử góp bàn về vấn đề KTBC Việt Nam:

Từ lý thuyết đến hiện trạng và vấn đề đặt ra của PGS.TS Nguyễn Văn

Dững, đăng trên tạp chí Nhà báo và Công luận (tạp chí in và online)

Ngoài ra, chúng tôi tham khảo một số luận văn thạc sĩ chuyên ngành báo chí học có liên quan ít nhiều đến kinh tế báo chí, hoạt động của cơ quan báo chí, công tác quản lý BC, như:

* Luận văn thạc sĩ chuyên ngành BC học Tổ chức chương trình trong điều kiện tự chủ về tài chính ở Đài Phát thanh Truyền hình tỉnh

Kiên Giang (2007 - 2010) của Trần Thị Thu Thủy, bảo vệ tại Học viện Báo

chí và Tuyên truyền Trên cơ sở làm rõ những vấn đề chủ yếu liên quan KTBC, đến công tác truyền thông trong điều kiện tự chủ tài chính của Đài Phát thanh - Truyền hình Kiên Giang, tác giả đưa ra các kinh nghiệm và giải pháp cơ bản nhằm tổ chức chương trình, nâng cao hiệu quả truyền thông và tăng nguồn thu

* Luận văn thạc sĩ chuyên ngành BC học Báo chí của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam với hoạt động KTBC của Phạm Khánh Giang, bảo vệ tại

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội Trên cơ sở khảo sát và phân tích tình hình hoạt động KTBC của một liên minh chính trị - một vấn đề mới với Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, qua đó làm

rõ thêm cơ sở khoa học và thực tiễn của hoạt động KTBC trong 3 năm gần đây của BC của Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (Tạp chí Mặt trận, Báo Đại đoàn kết) Luận văn đánh giá thực trạng hoạt động KTBC của hệ thống BC Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, trong đó chỉ ra những thành tích và hạn chế của hoạt động này, từ đó đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả của hoạt động KTBC giai đoạn 2013 - 2015 và tầm nhìn đến năm 2020

* Luận văn thạc sĩ truyền thông đại chúng Hệ thống báo Đảng ĐBSCL của tác giả Đoàn Phương Nam, bảo vệ tại Học viện Báo chí và

Tuyên truyền năm 2008

* Luận văn thạc sĩ truyền thông đại chúng Sự lãnh đạo của Đảng đối với BC địa phương vùng ĐBSCL hiện nay của Phạm Việt Phong, bảo vệ tại

Học viện Báo chí và Tuyên truyền năm 2009 Luận văn đã nêu vấn đề, phân tích hiện trạng và đề ra giải pháp Đảng lãnh đạo BC phát triển trong giai đoạn hiện nay

Ngoài ra, chúng tôi còn nghiên cứu nhiều tài liệu, báo cáo có liên quan đến hoạt động KTBC của các BĐĐP trong phạm vi khảo sát

Nhìn chung, các công trình trên đề cập đến hoạt động BC ở nhiều khía cạnh, mức độ khác nhau, trong đó có vấn đề KTBC chí Nhưng cho đến nay vẫn chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu một cách trực tiếp, chuyên sâu về hoạt động KTBC của các tờ BĐĐP ở ĐBSCL Vì vậy, đây là vấn đề mới cần được nghiên cứu nhằm đóng góp về mặt lý luận và thực tiễn trong hoạt động KTBC của BĐĐP ở ĐBSCL trong tình hình hiện nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn hoạt động KTBC tại một số BĐĐP ở ĐBSCL, luận văn đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động KTBC của các BĐĐP ở vùng này

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, luận văn thực hiện những nhiệm vụ sau:

- Làm rõ cơ sở lý luận - thực tiễn về hoạt động KTBC ở nước ta nói chung và của BĐĐP hiện nay

- Khảo sát, nghiên cứu thực trạng hoạt động của hệ thống báo chí địa phương vùng ĐBSCL và thực trạng KTBC ở một số BĐĐP vùng này

- Phát hiện những vấn đề đang đặt ra trong hoạt động KTBC của BĐĐP và đề xuất giải pháp để BĐĐP ở ĐBSCL làm KTBC hiệu quả hơn

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu về hoạt động KTBC của các BĐĐP ở ĐBSCL hiện nay

4.2 Phạm vi nghiên cứu khảo sát

Đề tài được triển khai nghiên cứu hoạt động KTBC của các BĐĐP ở ĐBSCL - chủ yếu là khảo sát các Báo Cần Thơ, Báo Kiên Giang và Báo Ấp Bắc (Tiền Giang) Tác giả chọn 3 tờ báo trên để khảo sát bởi 3 tờ báo này thuộc các địa phương khá tiêu biểu ở ĐBSCL: Cần Thơ là thành phố trực thuộc Trung ương, vị trí trung tâm ĐBSCL, kinh tế - văn hóa - xã hội có bước phát triển vượt trội trong khu vực; Tiền Giang là tỉnh gần tiếp giáp thành phố Hồ Chí Minh, một thành phố năng động nhất ở phía Nam, nhưng Tiền Giang vẫn giữ nét đặc trưng sông nước đồng bằng; Kiên Giang là một tỉnh phía cực Nam, có rừng có biển và kinh tế phát triển năng động Về hoạt động BC, báo Đảng ở các địa phương trên đều có bước phát triển thời gian gần đây và đang tìm hướng phát triển KTBC Thời gian nghiên cứu: khảo sát hoạt động kinh tế báo chí của các tờ báo trên từ tháng 1- 2012 đến tháng 12-2013

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

- Các phân tích, đánh giá trong luận văn đứng trên quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước ta về BC

- Dựa vào các văn bản cụ thể, như: Luật BC, Thông báo ngày

17-3-2005 của Bộ Chính trị về thành lập tập đoàn BC; Chiến lược phát triển BC quốc gia giai đoạn 2010-2015 và tầm nhìn đến 2010; Nghị định số 43/2006/NĐ-CP, ngày 25-4-2006 của Chính phủ quy định quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, biên chế và tài chính đối với đơn vị sự nghiệp công lập và các văn bản liên quan khác

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Quá trình thực hiện luận văn tác giả sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu để hệ thống các quan điểm, đường lối của Đảng, lý luận chung về KTBC

- Các phương pháp khảo sát thực tế, thống kê, so sánh, nhằm làm sáng tỏ thực trạng hoạt động KTBC ở các báo Đảng địa phương ĐBSCL, cụ thể là các Báo Cần Thơ, Báo Ấp Bắc và Báo Kiên Giang

- Phương pháp phỏng vấn sâu được thực hiện từ 30 đến 40 đối tượng

là cán bộ trực tiếp lãnh đạo báo chí ở các cơ quan Thành ủy, Tỉnh ủy, Ban Tuyên giáo, lãnh đạo các báo, các nhà báo có uy tín, kinh nghiệm ở 3 tỉnh được khảo sát

Từ đó phân tích, tổng hợp rút ra những kết luận khoa học, đề xuất giải pháp nhằm góp phần tăng cường hoạt động KTBC của BĐĐP ở ĐBSCL

6 Đóng góp mới của đề tài

- Lần đầu tiên luận văn nghiên cứu, đánh giá toàn diện và có hệ thống

về hoạt động KTBC của BĐĐP ở ĐBSCL trong giai đoạn hiện nay

- Làm rõ thực trạng KTBC ở 3 BĐĐP là Báo Cần Thơ, Báo Kiên Giang và Báo Ấp Bắc (Tiền Giang) Nêu ra được những ưu điểm, hạn chế trong hoạt động KTBC của các tờ báo trên Từ đó phân tích những vấn đề đặt

ra trong quá trình làm KTBC của các BĐĐP ở ĐBSCL

- Những giải pháp và kiến nghị cụ thể mà tác giả đưa ra sẽ góp phần giúp các BĐĐP ở ĐBSCL thực hiện chức năng kinh tế - dịch vụ báo chí ngày càng tốt hơn

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

7.1 Về mặt lý luận

- Đề tài lần đầu tiên khảo sát một cách có hệ thống về KTBC ở BĐĐP ĐBSCL - một vùng đồng bằng rộng lớn và phì nhiêu nhất nước, có nhiều tiềm năng phát triển kinh tế, nhất là kinh tế nông nghiệp Đây cũng là vùng đất có

bề dày lịch sử BCnói chung và lịch sử BC cách mạng nói riêng

Kết quả nghiên cứu của đề tài không chỉ góp phần làm sáng tỏ nội dung và phương pháp làm KTBC của BĐĐP mà còn khẳng định thêm vai trò quan trọng của KTBC đối với hoạt động và sự phát triển của BĐĐP trong thời đại công nghệ số, trên bước đường CNH, HĐH đất nước

- Những kết quả nghiên cứu của luận văn còn là nguồn tư liệu tham khảo bổ ích cho những người quan tâm nghiên cứu đối với đề tài này

7.2 Về mặt thực tiễn

- Những cứ liệu có trong luận văn có thể được sử dụng để làm cơ sở cho việc hoạch định kế hoạch/chiến lược/đề án phát triển KTBC ở Báo Cần Thơ, Báo Kiên Giang, Báo Ấp Bắc và BĐĐP các tỉnh ĐBSCL

- Giúp các cơ quan lãnh đạo BC địa phương ở vùng ĐBSCL nhận thấy những ưu điểm và hạn chế trong phát triển KTBC; nghiên cứu và áp dụng những giải pháp mà luận văn đưa ra để nâng cao hiệu quả lãnh đạo của mình, giúp báo chí địa phương thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị được giao

- Luận văn cũng có thể được sử dụng làm tài liệu nghiên cứu về những vấn đề liên quan đến KTBC nói chung và KTBC ở BĐĐP nói riêng

8 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục… nội dung của luận văn gồm 3 chương, 9 tiết Cụ thể như sau:

Chương 1: Cơ sở lý luận - thực tiễn vấn đề KTBC

Chương 2: Thực trạng kinh tế BĐĐP ở ĐBSCL

Chương 3: Những vấn đề và khuyến nghị khoa học nhằm phát triển

kinh tế BĐĐP

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN - PHÁP LÝ VẤN ĐỀ KINH TẾ BÁO CHÍ

1.1 Một số khái niệm liên quan vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Khái niệm báo chí, báo đảng địa phương

1.1.1.1 Khái niệm báo chí

Theo cách gọi truyền thống, BC xuất phát từ 2 từ chữ Hán là "báo"

(thông báo) và "chí" hay “chỉ” (giấy), đầu tiên dùng để chỉ báo in Theo Từ

điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên), BC là “báo và tạp chí xuất bản định

kỳ; xuất bản phẩm định kỳ”

Giờ đây, khái niệm “báo chí” dùng để chỉ tất cả các loại hình truyền

thông đại chúng, gồm báo viết (báo in), báo nói (đài phát thanh), báo hình (đài

truyền hình), hãng thông tấn và gần đây có thêm báo mạng điện tử

Theo quyển Một số nội dung cơ bản về nghiệp vụ BC, xuất bản (tập

2), của Trường Đào tạo, bồi dưỡng cán bộ quản lý thông tin và truyền thông

(thuộc Bộ Thông tin và Truyền thông), thì: BC là phương tiện truyền thông

đại chúng truyền tải thông tin về các sự kiện, sự việc, hiện tượng đang diễn ra

trong hiện thực khách quan một cách nhanh chóng, chính xác và trung thực

đến đông đảo công chúng nhằm tích cực hóa đời sống thực tiễn” [65, tr.36]

Tiếp cận từ quan điểm hệ thống, PGS.TS Nguyễn Văn Dững nhìn

nhận BC như một tiểu hệ thống cấu thành hệ thống xã hội nói chung Trong

đó, BC là một bộ phận cấu thành và chịu sự chi phối của hệ thống lớn, cũng

như sự tác động của các tiểu hệ thống (hoặc hệ thống con) Các thành tố và

mối quan hệ giữa các thành tố trong khái niệm BC bao gồm: Quyền lực chính

trị tối cao - quyền lực nhà nước, cơ quan chủ quản (cơ quan hay người sáng

lập), nhà báo - chủ thể trực tiếp hoạt động BC, sản phẩm BC, kênh truyền tải,

công chúng xã hội, tổ chức chính trị - xã hội, thực tiễn đời sống xã hội (là tổng

thể tất cả những gì đã và đang diễn ra trên các lĩnh vực của đời sống xã hội)

BC là một bộ phận của truyền thông đại chúng Trong đó, BC là bộ phận trung tâm, có vai trò nền tảng của truyền thông đại chúng Do đó, trong nhiều trường hợp, có thể dùng BC để chỉ truyền thông đại chúng và ngược lại, nói đến truyền thông đại chúng trước hết phải nói đến BC

1.1.1.2 Báo đảng địa phương

Ở nước ta, BC là công cụ tuyên truyền, đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước Điều 1 Luật BC nêu rõ: BC ở nước Cộng hoà XHCN Việt Nam là phương tiện thông tin đại chúng thiết yếu đối với đời sống xã hội; là cơ quan ngôn luận của các tổ chức của Đảng, cơ quan Nhà nước, tổ chức xã hội; là diễn đàn của nhân dân

Luật BC hiện hành chỉ phân lọai lọai hình BC (gồm 4 lọai hình: Báo

in, báo nói, báo hình và báo điện tử) mà không phân lọai BC, chỉ nêu cơ quan chủ quan có thẩm quyền thành lập CQBC Điều 12 Luật BC ghi: Cơ quan chủ quản BC là tổ chức đứng tên xin cấp giấy phép hoạt động của BC và trực tiếp quản lý CQBC Cơ quan chủ quản BC có nhiệm vụ và quyền hạn sau đây: (1)- Xác định, chỉ đạo thực hiện tôn chỉ, mục đích, đối tượng phục vụ và phạm vi phát hành chủ yếu, công suất, thời gian, tần số, phạm vi toả sóng và ngôn ngữ thể hiện của CQBC được quy định trong giấy phép; (2)- Bổ nhiệm, miễn nhiệm người đứng đầu CQBC thuộc quyền mình, sau khi trao đổi ý kiến với

cơ quan quản lý nhà nước về BC

Theo cách phân lọai truyền thống, hệ thống BC nước ta gồm có CQBC trung ương và CQBC địa phương Theo mỗi cấp, có báo Đảng, báo ngành, báo đòan thể… BĐĐP là cơ quan ngôn luận của Đảng bộ tỉnh, thành phố, là diễn đàn của nhân nhân địa phương, hoạt động dưới sự lãnh đạo của Tỉnh ủy, Thành ủy Báo đảng các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương còn gọi là BĐĐP để phân biệt báo Đảng ở cấp Trung ương là báo Nhân dân và các báo, tạp chí của các Ban xây dựng Đảng Trung ương

Như vậy, BĐĐP là CQBC trong hệ thống BC của Việt Nam, là cơ

quan ngôn luận của Đảng bộ tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương, đặt dưới

sự lãnh đạo của Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh, thành phố mà trực tiếp là Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Thành ủy

1.1.2 Khái niệm kinh tế báo chí

1.1.2.1 Khái niệm kinh tế

Đại từ điển tiếng Việt do Nguyễn Như Ý chủ biên (NXB VHTT - 1999), giải thích khái niệm kinh tế: (I).1 là tổng hợp những quan hệ sản xuất

phù hợp với trình độ phát triển của một hình thái kinh tế xã hội: kinh tế phong

kiến; (I).2 là hoạt động để tạo ra cơ sở vật chất cho con người và xã hội: phát triển kinh tế; (II).1 có hiệu quả cao, ít tốn kém: tính tóan làm ăn một cách rất kinh tế; (II).2 có liên quan đến lợi ích, vật chất: sử dụng đòn bẫy kinh tế nhằm phát triển sản xuất

1.1.2.2 Khái niệm kinh tế báo chí

Chúng tôi tìm trong nhiều tài liệu để tìm hiểu về khái niệm “kinh tế

báo chí”, nhưng chưa thấy có tài liệu nào đề cập tới Trong các quyển như Từ

điển báo chí (Nhiều tác giả, Nxb TP Hồ Chí Minh - 1996), Từ điển Thuật ngữ báo chí - xuất bản (Nhỉều tác giả, Nxb Thông tin và Truyền Thông - 2010)…

đều không đề cập đến khái niệm này, trong khi các khái niệm liên quan đến quảng cáo chiếm số lượng lớn

Ở nước ta, từ lâu nay chỉ coi báo chí là công cụ tuyên truyền nên khái niệm KTBC còn khá xa lạ, mới được sử dụng chủ yếu trong các tài liệu nghiên cứu BC trong những năm gần đây Hiện nay, trong các văn bản pháp luật liên quan đến BC vẫn chưa có một định nghĩa chính thức về “kinh tế báo chí” Chỉ duy nhất trong công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Bích Yến đã đưa ra khái niệm “sản phẩm hàng hóa BC”:

BC là một loại sản phẩm hàng hóa đặc biệt Nó có thể định hướng, trấn an hay tác động làm thay đổi tư tưởng, tình cảm, tư duy công chúng (khách hàng) Vì thế, mặt hàng này khi xem xét dưới góc độ chính trị nó được sử dụng để tăng thêm quyền lực cho giai cấp

cầm quyền Tuy nhiên, dưới góc độ kinh tế, hàng hóa báo chí vẫn chịu sự tác động của quy luật cung - cầu, cạnh tranh, độc quyền… như các loại hàng hóa thông thường khác Bán báo (tòa soạn) là bán thông tin, tin tức Mua báo (công chúng) là mua giá trị thông tin của sản phẩm BC [66, tr.12]

Theo PGS.TS Nguyễn Văn Dững thì: “KTBC - truyền thông đối với nước ta là vấn đề mới cả về lý luận và thực tiễn” [23, tr.192] Vì thế, có lẽ chúng ta phải tìm hiểu những khái niệm tương tự và liên quan, từ đó suy luận

ra khái niệm KTBC Từ khái niệm “kinh tế” được giải thích như trên, Đại từ điển tiếng Việt do Nguyễn Như Ý chủ biên (Nxb Văn hóa Thông tin - 1999), giải thích các khái niệm:

+ Kinh tế phụ gia đình: là những hoạt động sản xuất trong gia đình, ngòai nghề nghiệp chính, nhằm tăng thêm thu nnhập cho gia đình

+ Kinh tế quốc dân: tòan bộ các ngành lao động sản xuất trong một nước (như công nghiệp, nông nghiệp, giao thông, vận tải…)

+ KTTT: giai đọan cao của kinh tế hàng hóa được quyết định bởi thị trường, là sự hoạt động và mở rộng khách quan của quan hệ hàng - tiền và những quy luật giá trị, quy luật cung cầu, quy luật cạnh tranh… trong đó quy luật giá trị là đặc trưng nhất

+ Kinh tế thủy sản: (1) là tòan bộ hoạt động kinh tế liên quan đến khai thác, nuôi trồng, chế biến, quản lý, phân phối và buôn bán thủy sản; (2) là bộ môn khoa học nghiên cứu dự đóan và truyền tin tổng hợp những hiện tượng kinh tế phát sinh trong ngành thủy sản

Chúng tôi cũng tiến hành khảo sát, tham khảo ý kiến của cán bộ lãnh đạo, quản lý CQBC, lãnh đạo CQBC các tỉnh Tiền Giang, Kiên Giang và TP Cần Thơ Theo đó, chúng tôi ghi nhận có một số cách hiểu về KTBC như sau: + Là các hoạt động kinh tế - dịch vụ của CQBC: Bán sản phẩm hàng hóa truyền thông, quảng cáo, tổ chức các sự kiện để tự tạo ra thu nhập, từng bước tự chủ tài chính

+ Đó là hoạt động kinh tế - dịch vụ của CQBC, như bán báo, quảng cáo, làm PR… để CQBC tự chủ về tài chính, để sản phẩm hàng hóa BC đạt chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu của xã hội KTBC trở thành động lực phát triển cho BC

+ KTBC là các hoạt động liên quan đến bán báo, quảng cáo, làm dịch

vụ khác để tăng nguồn thu cho CQBC ngòai nguồn ngân sách cấp cho CQBC KTBC xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của xã hội, đặc biệt là trong thời kỳ mở cửa hội nhập

+ Những hoạt động mang lại nguồn thu cho CQBC nhưng không vi phạm pháp luật

+ Là hoạt động kinh tế của cơ quan báo chí gồm 2 yếu tố: sản phẩm hàng hóa báo chí truyền thông và dịch vụ quảng cáo trên các phương tiện truyền thông

+ KTBC là quá trình sản xuất ra những sản phẩm, dịch vụ của CQBC nhằm thỏa mãn tốt nhất nhu cầu của công chúng và mang lại hiệu quả kinh tế

- xã hội, góp phần cân đối về tài chính và mở rộng phạm vi hoạt động

+ KTBC là hoạt động sản xuất (làm ra tờ báo) và các dịch vụ tương thích tạo ra nguồn vốn tái đầu tư, phát triển tờ báo KTBC không phải là “làm thêm” mà là một bộ phận không thể tách rời của hoạt động tòa soạn, cùng với nội dung làm nên một CQBC hiện đại

+ KTBC là tất cả các hoạt động của CQBC mang lại nguồn thu cho đơn vị

+ KTBC là việc một CQBC thực hiện các hoạt động trong khuôn khổ pháp luật cho phép để tạo nguồn thu nhằm đảm bảo thu nhập của nhân viên và đảm bảo hoạt động của CQBC (xem thêm Phụ lục 2)

Qua các định nghĩa trên cho thấy có điểm chung, kinh tế là hoạt động

lao động sản xuất để tạo ra sản phẩm, vật chất cho xã hội Trong nền kinh tế

hàng hóa hay mức cao hơn là KTTT, sản phẩm hàng hóa được mua bán, trao đổi, có giá trị và giá trị sử dụng

Sản phẩm của cơ quan báo chí là tác phẩm BC, tờ báo, tạp chí, các

chương trình phát thanh, truyền hình… Nó là sản phẩm của hoạt động lao

động sản xuất Ngòai sản phẩm BC, CQBC còn thực hiện sản xuất, kinh

doanh những sản phẩm, dịch vụ mà pháp luật cho phép Tức là, nguồn thu của CQBC không chỉ là bán sản phẩm BC mà còn có nguồn thu quan trọng từ quảng cáo và các dịch vụ khác

Từ phân tích trên, có thể hiểu rằng: KTBC là những hoạt động kinh tế

của CQBC, bằng chính các sản phẩm hàng hóa, dịch vụ đặc thù của mình và các hoạt động sản xuất kinh doanh khác luật pháp cho phép, nhằm đem lại nguồn thu trang trải chi phí hoạt động của CQBC và chăm lo cho đội ngũ, giảm nhẹ gánh nặng ngân sách

Các thành tố (hay bộ phận) cấu thành của KTBC chính là sản phẩm

hàng hóa, dịch vụ đặc thù của mình và các hoạt động sản xuất kinh doanh khác luật pháp cho phép

Như vậy, nếu phân tích một cách đơn giản, CQBC có 2 hoạt động chính là hoạt động chính trị xã hội và hoạt động kinh tế Hoạt động chính trị

xã hội của CQBC là thực hiện nhiệm vụ tuyên truyền, nhiệm vụ chính trị được thể hiện trong tôn chỉ, mục đích của CQBC Còn hoạt động kinh tế dịch

vụ nhằm đem lại nguồn thu bảo đảm cho CQBC hoạt động, phát triển bền vững Trước đây, BC chỉ có hoạt động tuyên truyền, còn hoạt động kinh tế của CQBC chỉ mới xuất hiện sau này, trở thành một trong những chức năng của BC Hai hoạt động này đan xen nhau, trong đó hoạt động chính trị xã hội

là hoạt động chính yếu nhằm hoàn thành nhiệm vụ chính trị được giao Nhìn một cách tổng thể, nếu tất cả các CQBC đều thực hiện tốt chức năng kinh tế thì sẽ giảm đáng kể nguồn kinh phí cấp từ ngân sách

Tóm lại, khái niệm KTBC mới được đề cập thời gian gần đây trong hệ thống lý luận BC ở Việt Nam Trước đây, hoạt động BC chỉ được coi là hoạt

động chính trị, xã hội đơn thuần, không có nhiệm vụ làm kinh tế Toàn bộ hoạt động của CQBC được nhà nước bao cấp hoàn toàn Bước vào thời kỳ đổi mới, cùng với quá trình tìm tòi, học hỏi, nhận thức về kinh tế nói chung và KTBC nói riêng đang ngày càng sáng tỏ hơn

1.2 Cơ sở lý luận vấn đề kinh tế báo chí

1.2.1 Sản phẩm báo chí là sản phẩm hàng hóa

Vấn đề đặt ra bàn luận lâu nay là sản phẩm BC có phải là sản phẩm hàng hóa hay không? Từ năm 1986 trở về trước, trong nền kinh tế quan liêu bao cấp, vấn đề đề KTBC chưa được đặt ra, và BC cũng chỉ được coi thuần túy là công cụ tuyên truyền, là một bộ phận trong công tác tư tưởng văn hóa của Đảng Từ sau đổi mới năm 1986, nước ta phát triển nền KTTT định hướng XHCN, nhiều CQBC tự bươn chãi vượt qua khó khăn về tài chính, tự

“mò mẫm” làm KTBC Từ đó vấn đề KTBC được đặt ra

Theo PGS.TS Nguyễn Văn Dững, báo chí có 5 chức năng cơ bản: Chức năng thông tin - giao tiếp, chức năng tư tưởng, chức năng khai sáng - giải trí, chức năng quản lý, giám sát và phản biện xã hội và chức năng kinh tế

- dịch vụ PGS.TS Nguyễn Văn Dững phân tích: Trong nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung, quan liêu, bao cấp thì sản phẩm BC không được coi là sản phẩm hàng hóa, mà BC được coi đơn thuần là sản phẩm tuyên truyền Ngày nay, hoạt động trong nền KTTT, trong bối cảnh toàn cầu hóa, nên hình thành các quan niệm đúng về sản phẩm BC phải là sản phẩm hàng hóa Tức là sản phẩm BC cũng có giá trị và giá trị sử dụng, có giá thành và giá bán, chịu chi phối bởi quy luật cung cầu của thị trường… “Nhưng đó là sản phẩm hàng hóa đặc biệt Tính chất đặc biệt của loại sản phẩm này được thể hiện trên nhiều khía cạnh, từ tổ chức sản xuất, sử dụng và tổ chức lao động, cho đến định giá bán, công chúng - khách hàng - thị trường, cách thức tiêu thụ, giá trị hàng hóa

và hiệu quả…” [25, tr.205]

Ở nước ta, từ sau đổi mới, trong nền KTTT, sản phẩm BC dần dần được coi là một sản phẩm hàng hóa, có đầy đủ tính chất của một sản phẩm

hàng hóa, tức là có giá trị và giá trị sử dụng Giá trị của sản phẩm BC là

sự kết hợp giữa lợi ích xã hội và lợi ích kinh tế; giá trị sử dụng chính là thông tin mà công chúng cần Hay nói cách khác, giá trị của sản phẩm hàng hóa BC là sự kết tinh sức lao động, trí tuệ của của cả guồng máy của CQBC, trong một quy trình sản xuất chặt chẽ; đó còn là vốn vật tư, thiết bị… Để làm ra sản phẩm BC, các CQBC phải thực hiện các khâu trong quy trình sản xuất BC như thu thập tư liệu, biên tập, in ấn, phát hành đến công chúng - như quy trình sản xuất bao sản phẩm hàng hóa khác Khi công chúng tiêu thụ sản phẩm BC là đã thực hiện giá trị sử dụng của sản phẩm BC Giá trị sử dụng của sản phẩm BC trước hết là thông tin, là tri thức, là món ăn tinh thần không thể thiếu của xã hội Tuy nhiên, BC có vai trò, chức năng quan trọng trong xã hội, là công cụ của Đảng và Nhà

nước trên mặt trận tư tưởng văn hóa, nên sản phẩm hàng hóa BC là một

sản phẩm hàng hóa đặc biệt

Có thể hiểu hàng hóa là tất cả những cái gì có thể thỏa mãn được mong muốn hay nhu cầu và được cung ứng cho thị trường nhằm phục vụ người tiêu dùng Theo Nguyễn Thị Bích Yến, hàng hóa còn có thể là phi vật thể: “Ngoài vật phẩm và dịch vụ, hàng hóa còn có thể là nhân cách, địa điểm,

tổ chức, lọai hình hoạt động và ý tưởng Người tiêu dùng quyết định xem chương trình giải trí nào trên ti vi, đi nghỉ ở đâu, giúp đỡ tổ chức nào, ủng hộ những ý tưởng nào” [66, tr.11]

Đối với sản phẩm BC - hàng hóa đặc biệt - ngòai ý nghĩa là món ăn tinh thần, là công cụ tuyên truyền… trong quá trình làm ra sản phẩm BC cũng

có quy trình như bao sản phẩm hàng hóa khác Theo tác giả Hòang Đình Cúc

và Đức Dũng: “Sản phẩm hàng hóa BC - là sản phẩm hàng hóa, BC chịu tác động của quy luật cạnh tranh như bất cứ loại hàng hóa nào khác Bán BC tức

là bán thông tin Mua báo tức là mua giá trị thông tin in, phát trên tờ báo hoặc chương trình phát thanh, truyền hình” [18, tr.123]

Là vũ khí chính trị tư tưởng, BC cũng còn là hàng hóa, một loại hàng hóa đặc biệt - hàng hóa phục vụ nhu cầu tinh thần BC vì thế cũng phải hoạt động theo quy luật của nền KTTT, trong đó nổi trội nhất là quy luật cung - cầu Muốn bán được nhiều sản phẩm - dịch vụ, muốn sản phẩm - dịch vụ của mình tiếp cận và đáp ứng được nhu cầu của lực lượng tiêu dùng mục tiêu thì doanh nghiệp phải có thương hiệu, để làm nổi trội mình, phân biệt mình với rất rất nhiều những loại sản phẩm - dịch vụ khác trên thị trường Trong bài

báo BC và doanh nghiệp: Để cùng nhau bơi ra biển lớn đăng trên báo điện tử

VnEconomy, tác giả Đình Nam phân tích: “Ở góc độ kinh tế, BC cũng là loại hàng hóa đặc biệt, và tòa soạn cũng là một dạng doanh nghiệp đặc biệt, trong

đó nguồn thu chủ yếu của BC là nhờ tiền tài trợ, quảng cáo mà các doanh nghiệp là đối tác chủ yếu” [42]

Sản phẩm hàng hóa BC cũng chịu sự tác động của các quy luật kinh tế Như bao sản phẩm hàng hóa khác, sản phẩm hàng hóa báo chí cũng có

“đầu vào”, “đầu ra” trong quá trình tạo ra sản phẩm và có thể hạch tóan được Đầu vào, trước hết là nguồn nhân lực - đội ngũ làm ra sản phẩm BC

từ cán bộ lãnh đạo quản lý đến đội ngũ phóng viên, biên tập viên, nhân viên hành chính, quảng cáo, phát hành, chế bản, họa sĩ…; kế đến là nguyên liệu như giấy, mực in, máy móc, phương tiện in ấn; tiền vốn; và đặc biệt là nguồn tin Không có nguồn tin thì không có sản phẩm báo chí, đây là yếu

tố quan trọng kết tinh tạo nên giá trị hàng hóa của sản phẩm BC Chính

nguồn tin, quan điểm, tình cảm, chính kiến của nhà báo, CQBC làm cho sản phẩm BC trở thành hàng hóa đặc biệt: là sự hội tụ trí tuệ, tinh thần, tình cảm, sức lực của người làm báo, ngoài lợi ích kinh tế còn nhiệm vụ chính trị - tư tưởng, văn hóa, tinh thần xã hội Còn đầu ra là khâu phân phối đến người tiêu thụ với nhiều phương tiện vận chuyển, chuyển tải khác nhau

Trong tác phẩm Phát triển công chúng thị trường BC như thế nào?, tác giả

Nguyễn Thị Bích Yến đưa ra khái niệm sản phẩm hàng hóa BC:

BC là một loại sản phẩm hàng hóa đặc biệt Nó có thể định hướng, trấn an hay tác động làm thay đổi tư tưởng, tình cảm, tư duy công chúng (khách hàng) Vì thế, mặt hàng này khi xem xét dưới góc độ chính trị nó được sử dụng để tăng thêm quyền lực cho giai cấp cầm quyền Tuy nhiên, dưới góc độ kinh tế, hàng hóa BC vẫn chịu sự tác động của quy luật cung - cầu, cạnh tranh, độc quyền… như các loại hàng hóa thông thường khác Bán báo (tòa soạn) là bán thông tin, tin tức Mua báo (công chúng) là mua giá trị thông tin của sản phẩm BC [66, tr.11]

Và theo tác giả Nguyễn Thị Bích Yến, sản phẩm hàng hóa BC sẽ tạo

ra thị trường đặc biệt, khách hàng đặc biệt là thị trường BC và công chúng thị trường cho riêng nó

Ngoài sự tác động giá cả “đầu vào, đầu ra” theo một quy trình sản xuất nghiêm ngặt của CQBC, sản phẩm BC cũng bị chi phối bởi các quy luật kinh

tế như quy luật cung - cầu, cạnh tranh Một sản phẩm làm ra nếu kém về giá trị thông tin, văn hóa, thiếu tính thẩm mỹ, giáo dục, không nhanh nhạy, hấp dẫn, kịp thời… thì chắc chắc sẽ không được khách hàng - độc giả, khán thính giả - chọn mua Vì thế, ngày nay, ngòai đầu tư nâng cao chất lượng sản phẩm báo chí, nhiều cơ quan báo chí còn quan tâm xây dựng dựng, quảng bá thương hiệu CQBC, tổ chức các hoạt động marketing… Theo TS Lê Thanh Bình, ở các nước phương Tây, khi hàng hóa BC tung ra thị trường, để thu lợi nhuận

và tăng nhanh số tiêu thụ hàng hóa BC, các nhà quản lý BC đã tận dụng các quy tắc kinh doanh mà các các doanh nghiệp thường dùng một các linh hoạt và triệt để “Ngay khâu tạo sản phẩm BC (sản xuất hàng hóa BC), các doanh nghiệp

BC đã nghiên cứu rất kỹ lưỡng khâu marketing (từ nội dung thông tin, chất lượng thông tin và hình thức chuyển tải thông tin) để nâng cao chất lượng sản phẩm BC của các doanh nghiệp BC” [7, tr.189]

Sản phẩm BC được coi là sản phẩm hàng hóa còn thể hiện ở chỗ, cũng như bao sản phẩm hàng hóa khác, sản phẩm hàng hóa BC cũng chịu sự tác

động của những quy luật kinh tế (luật cung - cầu; giá thành - giá cả; lợi nhuận

- phá sản…) Mấy năm gần đây kinh tế thế giới và trong nước rơi vào khủng hỏang, giá cả vật tư đầu vào tăng, nguồn thu từ quảng cáo và bán báo giảm, nhiều tờ báo rơi vào khó khăn, có tờ phải giải thể, hoặc sát nhập… Như tờ báo có tiếng ở TP Hồ Chí Minh - Tờ Sài Gòn Tiếp thị - lâm cảnh nợ nần, đầu năm 2014 phải sáp nhập trở lại vào Thời báo Kinh tế Sài Gòn sau 19 năm tồn tại… Mặt khác, cũng như các lĩnh vực kinh doanh khác, CQBC phải chịu 2 nguồn thuế: Thuế thu nhập doanh nghiệp 28% (nay còn 25%) và thuế giá trị gia tăng (VAT) quảng cáo 10%

So với BC trước thời điểm đổi mới 1986, đội ngũ người làm báo hiện nay không chỉ bao gồm những người làm nghiệp vụ, in ấn, mà còn cả những lao động đảm trách những việc “sau mặt báo” đang ngày càng mở rộng: dịch

vụ quảng cáo, phát hành, phát sóng, tiếp thị, tổ chức sự kiện… Tuy nhiên, từ năm 2007 đến nay, tình hình suy thóai kinh tế và khủng hỏang tài chính tòan cầu đã tác động mạnh mẽ, gây khó khăn nhiều mặt đối với nhiều nước, trong

đó có nước ta Theo đó, CQBC cũng chịu những ảnh hưởng nặng nề do chi phí tăng, lượng phát hành và nguồn thu giảm

Các hoạt động kinh tế của cơ quan báo chí

Đến đây, chúng ta có thể khẳng định rằng, sản phẩm BC là sản phẩm hàng hóa CQBC là một doanh nghiệp đặc biệt, làm ra sản phẩm hàng hóa đặc biệt - BC - vừa phục vụ nhiệm vụ tuyên truyền, vừa bán sản phẩm BC để có nguồn thu Tuy nhiên, nguồn thu từ bán báo sẽ không đủ chi phí sản xuất sản phẩm BC đó Do đó, phải có nguồn tài chính bù đắp Trước đây, nguồn tài chính bù đắp đó từ ngân sách cơ quan Đảng, Nhà nước - thực chất là từ nguồn thu thuế của nhân dân Đến nay, có nhiều CQBC đã “tự cân đối” được kinh phí hoạt động, đó là nhờ nguồn thu từ quảng cáo và các nguồn thu khác Tuy nhiên, vẫn còn nhiều CQBC - nhất là CQBC ở địa phương - vẫn còn phải tiếp nhận nguồn kinh phí bù lỗ này để hoạt động

BC có 2 hướng phát triển KTBC chính: Kinh doanh sản phẩm BC (bán báo, thu tiền mua kênh truyền hình cáp, truy cập Internet ) và kinh doanh dịch vụ (chủ yếu là quảng cáo) Ngoài ra, một số CQBC còn thực hiện các hoạt động kinh doanh khác như truyền thông, tư vấn, tổ chức sự kiện, xuất bản, địa ốc

Hiện nay, những nguồn thu chủ yếu của mọi ấn phẩm đều gồm: Những khoản thu tài chính từ quảng cáo; những khoản thu nhờ bán báo; những khoản thu từ các hoạt động thương mại dưới các hình thức khác; những khoản quyên góp từ bên ngoài… Nền tảng cho các khoản thu bằng tiền này là khoản thu từ quảng cáo đem lại [41, tr.170]

Rõ ràng, trong hoạt động kinh tế của CQBC, dịch vụ quảng cáo đem lại nguồn thu chính, các CQBC tập trung khai thác Điều này không chỉ diễn

ra mới đây ở nước ta, mà từ lâu trong các nền BC phát triển Ở nước ta, KTBC mới manh nha hình thành trong khỏang vài mươi năm trở lại đây nhưng cũng bắt nhịp nhanh với BC thế giới Các nguồn thu KTBC ở nước ta cũng phong phú, đa dạng

Trong KTBC, nhất là báo in, tòa soạn có các nguồn thu chủ yếu như: thu từ bán sản phẩm BC; thu từ quảng cáo, dịch vụ, thu từ nguồn tài trợ, từ các đơn đặc hàng… Nhờ quảng cáo, vừa giảm giá bán báo dưới giá thành (bạn đọc được hưởng lợi); tăng được tích lũy để đầu tư

cơ sở vật chất và nâng cao chất lượng ấn phẩm BC… [25, tr.207] Tóm lại, hiện nay, các CQBC ở nước ta có những hoạt động kinh tế cơ bản như sau:

- Quảng cáo: Đây là hoạt động chiếm tới 50-60% nguồn thu của

CQBC Giá quảng cáo có thể xếp theo thứ tự hấp dẫn: truyền hình, báo in, báo mạng điện tử, phát thanh Luật BC cho phép BC được quảng cáo và thu tiền quảng cáo, nội dung quảng cáo phải tách biệt với nội dung tuyên truyền Đối với báo in, không được quảng cáo trên trang nhất và không quá 10% diện tích mặt báo

- Bán báo: Là hình thức bán các sản phẩm báo, tạp chí (phụ trương,

phụ san) Ngoài việc phát hành miễn phí cho một số đối tượng theo quy định của Nhà nước thì phát hành và bán báo cũng là nguồn thu đáng kể Tờ báo có

số lượng phát hành càng lớn thì nguồn thu càng cao

- Kinh doanh các sản phẩm truyền thông: Các CQBC ngoài việc phát

hành các ấn phẩm xuất bản, còn có thể sản xuất và kinh doanh băng, đĩa, tờ rơi, sách, các chương trình phát thanh, truyền hình… để cung cấp cho thị trường truyền thông và xã hội Cách thức này vừa làm phong phú sản phẩm truyền thông, vừa quảng bá thương hiệu cho CQBC, vừa bổ sung nguồn thu

- Mô hình công ty trong CQBC Đây là hình thức tương đối mới của

BC Việt Nam trong thời kỳ đổi mới và hội nhập, bước đầu theo mô hình tập đoàn BC truyền thông, phù hợp với xu thế chung của khu vực và thế giới Báo

in là một trong những loại hình BC phát triển sớm, nhanh và hiệu quả mô hình này Chẳng hạn như: Báo Tiền Phong có các Công ty Tiền phong, kinh doanh về văn hóa phẩm qua hệ thống các cửa hàng, siêu thị; kinh doanh bất động sản, dịch vụ việc làm, môi giới lao động, giáo dục đào tạo…; Báo Thanh Niên có Công ty truyền thông Thanh Niên với nhiều hoạt động như tổ chức sự kiện, quảng cáo, marketing, PR…; Báo Công An thành phố Hồ Chí Minh có Hãng phim Người bảo vệ… Mô hình này tạo thêm công ăn việc làm, nguồn thu, đáp ứng nhu cầu xã hội và quảng bá thương hiệu CQBC

- Kinh doanh địa ốc: Nhiều CQBC ở các thành phố, đô thị lớn tự mình

hoặc liên kết với đối tác xây dựng cao ốc nhiều tầng, cho thuê một số diện tích trong đó để tăng nguồn thu Tiêu biểu như các báo Nhân Dân, Tạp chí Cộng sản, Tuổi Trẻ, Sài Gòn giải phóng, Phụ Nữ thành phố Hồ Chí Minh và nhiều CQBC khác

- Hình thức liên kết, liên doanh Hình thức này cũng tương đối mới

Đến nay, mô hình này chưa thật phát triển vì chúng ta thiếu kinh nghiệm, quản lý và quản trị chưa tốt, vốn liếng eo hẹp, luật pháp chưa hoàn chỉnh…

Vì vậy, liên kết, liên doanh với các đối tác trong nước vẫn là chính Các CQBC cũng liên kết với nhau, hoặc liên kết với các công ty truyền thông để

tổ chức sự kiện, tài trợ, in ấn, phát hành, thiết kế, quảng cáo, PR, sản xuất các sản phẩm truyền thông…theo nguyên tắc hai bên cùng có lợi

- Các hoạt động dịch vụ khác như tư vấn, chỉ dẫn, cung cấp tài liệu,

môi giới…cũng đem lại nguồn thu đáng kể cho CQBC

Tóm lại, mặc dù mới tiếp cận KTBC, nhưng nhiều CQBC nước ta khá năng động trong xây dựng các mô hình KTBC và hoạt động khá hiệu quả Tuy nhiên, hành lang pháp lý chưa thật rõ ràng cũng gây khó khăn cho CQBC trong làm KTBC

1.2.2 Thực tiễn ở Việt Nam

Sau đổi mới, từ năm 1986, đất nước ta đổi mới và phát triển, đạt nhiều

thành tựu quan trọng BC truyền thông theo đó cũng tự đổi mới và phát triển,

đạt nhiều kết quả đầy ấn tượng Trong cuốn Xã hội học BC, tác giả Trần Hữu

Quang nhận xét: Một trong những sự chuyển biến đáng chú ý của BC trong thời kỳ đổi mới là xu hướng thoát khỏi cơ chế bao cấp để chuyển sang kinh doanh Trong cơ chế cũ, BC được nhà nước bao cấp, bù lỗ, và không được phép kinh doanh Nhưng kể từ khi chuyển sang thời kỳ đổi mới, phần lớn các

tờ báo ở thành phố Hồ Chí Minh và một số tờ báo cấp trung ương ở Hà Nội

và một số tỉnh thành khác đã từng từng bước nỗ lực tự mình tiến hành việc hạch toán kinh tế để tiến tới tự trang trải và cân đối được thu chi, tạo nguồn thu, tự mình bỏ tiền ra để mua giấy, in báo, bán báo…và trả lương cho phóng viên Phần lớn nguồn thu có được trong thời gian này chủ yếu là nhờ vào quảng cáo - một trong những điểm tựa kinh tế quan trọng góp phần vào sự tồn tại và sự phát triển của nhiều tờ báo [51, tr.250 - 251]

Ở nước ta, từ năm 1986 trở về trước, BC hoạt động trong cơ chế tập trung, bao cấp, không có chức năng KTBC, vì vậy gặp nhiều khó khăn về cơ

sở vật chất, kỹ thuật, tài chính Nói về báo chí hoạt động trong điều kiện đất

nước bắt đầu đổi mới (1986), trong cuốn Tổng quan lịch sử BC cách mạng

Việt Nam (1925 - 2010), các tác giả nhận định:

Bước vào thời kỳ đổi mới, cùng với những khó khăn về kinh tế của thời kỳ đầu đổi mới, sự thiếu thốn về kỹ thuật hiện đại, nguyên vật liệu đã khiến cho nhiều tờ báo hoạt động rất khó khăn Cơ chế thị trường, nhất là tình trạng lạm phát tăng nhanh, giá nguyên vật liệu, trực tiếp là giá giấy in tăng cao đã buộc nhiều tờ báo phải tự tìm đường đi mới để tiếp tục tồn tại và phát triển những tờ báo như Sài Gòn giải phóng, Khoa học và đời sống, Lao động, Tiền phong… đã phải tự mình huy động vốn, tìm kiếm nguồn cung cấp giấy in báo, tự trang bị máy in, các thiết bị kỹ thuật làm báo Điểm đặc biệt trong thời kỳ này là một số tờ báo ở miền Nam đã tự mình tiến hành phát hành báo, từng bước thật sự chủ động “kinh doanh” BC Rất nhiều

tờ báo, sau khi báo in xong, phóng viên, cán bộ tòa soạn đã tự mình

đi bán báo Đây chính là sự đổi mới rất cơ bản về tư duy làm báo của Việt Nam ở thời điểm đó [53, tr.390]

Thời kỳ này, các văn bản pháp luật, kể cả Luật BC, chưa có điều khỏan nào cho phép CQBC kinh doanh, làm dịch vụ quảng cáo Phần lớn các cơ quan báo chí phải tự mày mò, tự thực hiện, thậm chí “vượt rào” Ở miền Nam, nhất là ở TP Hồ Chí Minh, do có thời kỳ BC hoạt động theo chế độ tư bản, nên các CQBC tiếp cận KTBC sớm hơn, nhanh nhạy hơn

Thực ra, mục rao vặt và quảng cáo chỉ xuất hiện trở lại trên BC khi nền kinh tế từng bước được “cởi trói” và mở ra khu vực kinh tế tư nhân Lúc đầu, vào cuối thập niên 1980, mục này còn tương đối ít,

và chỉ tăng mạnh kề từ nửa sau thập niên 1990 Trong thời bao cấp, hầu hết các tờ báo đều không có rao vặt và quảng cáo, mà chỉ có những mẩu thông tin dịch vụ như chương trình truyền hình, chiếu phim, sân khấu…và loại này thường đăng miễn phí Các doanh

nghiệp thuộc khu vực nhà nước và khu vực tập thể hồi ấy đều hoạt động dựa trên chỉ tiêu từ trên đưa xuống, sản xuất theo kế hoạch và phân phối theo cơ chế “xin - cho” chứ không phải theo nhu cầu của thị trường, do đó doanh nghiệp không có nhu cầu quảng cáo hay quảng bá sản phẩm [51, tr.252]

Ở nước ta, từ sau đổi mới, chuyển từ chế độ kinh tế quan liêu bao cấp sang nền KTTT định hướng XHCN, tình hình hoạt động BC cũng diễn ra tương tự như ở Liên Xô Trong thời kỳ này (và cho đến nay), mặc dù nhà nước vẫn còn bao cấp hoặc hỗ trợ kinh phí, nhưng nhiều CQBC đã tự nghĩ ra cách làm KTBC của riêng mình Theo tác giả Trần Hữu Quang trong quyển

Chân dung công chúng truyền thông: Ngay từ đầu thập niên 1980, một số tờ

báo như tờ Tuổi trẻ và sau đó không lâu là tờ Sài Gòn giải phóng đã tiến hành thử nghiệm một số biện pháp cải cách về mặt kinh doanh cũng như hạch toán tài chính nhằm cải thiện phần nào thu nhập của phóng viên lúc đó đang hết sức khó khăn, và nhằm tìm cách vượt qua những khó khăn về vật tư (như lên rừng khai thác nguyên liệu làm giấy trong trường hợp báo Tuổi trẻ) Mặc dù vào lúc đó, dường như đấy chỉ là những giải pháp đối phó với tình thế, nhưng

đó lại chính là những tiền đề để sau này các tổ chức báo chí từng bước bươn chải và tiến dần đến chỗ đủ khả năng tự lực về tài chính Thời gian đó, những

tờ báo ở TP Hồ Chí Minh cũng là những tờ báo đầu tiên trong cả nước bắt đầu nhận đăng quảng cáo (như tờ Sài Gòn giải phóng chính thức mở mục Quảng cáo - Rao vặt từ ngày 1-7-1981) - tuy rằng nhu cầu quảng cáo của các doanh nghiệp chỉ thực sự trở nên sôi động kể từ khi đất nước chuyển sang cơ chế thị trường Từ thập niên 1990, nguồn thu từ quảng cáo mới dần dần trở nên quan trọng và hiện nay có thể lên tới khoảng 40-60% trong tổng thu của một số tờ báo có số lượng ấn bản lớn ở TP Hồ Chí Minh [51, tr.80-81]

phẩm BC cũng được nâng lên, phục vụ công chúng ngày càng cốt hơn Tức

là, việc hạch toán kinh tế có tác dụng làm cho các tờ báo phát huy tính tự chủ cao hơn, có ý thức trách nhiệm hơn đối với đồng vốn mà mình tạo ra và sử dụng, và nhất là thúc đẩy tờ báo buộc phải quan tâm sát sao hơn tới yêu cầu cũng như thị hiếu của đối tượng độc giả của mình Nhận định về tình hình phát triển BC nước ta những năm sau khi bắt đầu công cuộc đổi mới, tác giả

Ngọc Đản trong bài Suy nghĩ từ thực trạng thông tin báo chí, đăng trên báo

Sài Gòn giải phóng, ngày 17-6-1996, viết: Nhu cầu thông tin của quần chúng

và tự thân đòi hỏi của BC đã tạo nên một thị trường khá sôi động của BC Việt Nam Ở các sạp báo lớn có hằng trăm loại báo Người bán báo lẻ cũng có dăm bảy loại Có thể nói rằng 10 năm đổi mới là thời kỳ không dễ quên trong tiến trình lịch sử nước ta Đây là thời kỳ mà BC thu hút sự chú ý rộng rãi của quần chúng và phát triển vượt bực Có thể nói thị trường BC Việt Nam đã hình thành và phát triển song song với sự hình thành thị trường kinh tế

Có thể nói từ sau đất nước đổi mới, BC cũng chuyển mình phát triển song song cùng nền KTTT, dần dần hình thành nền KTBC Theo thống kê, năm 2010, doanh thu của các CQBC nước ta đạt trên 10.000 tỉ đồng; năm

2012 ước đạt khoảng 18.600 tỷ đồng, trong đó chủ yếu là khối các đài truyền hình, phát thanh- truyền hình, còn tổng doanh thu quảng cáo trên báo, tạp chí

in chỉ đạt 1.600 tỷ đồng, giảm khoảng 8% so với năm 2011

Tuy nhiên, trên thị trường BC, không phải CQBC nào ở nước ta cũng hoạt động KTBC hiệu quả Sự chuyển mình, phát triển KTBC không đồng đều giữa các CQBC trong nước, hiện nay rất nhiều tờ báo, nhất là BĐĐP, vẫn còn phải bao cấp.Tác giả Nguyễn Thị Bích Yến, trong quyển Phát triển công

chúng thị trường BC như thế nào? đã chia thị trường BC Việt Nam thành 3

mảng lớn Mảng thứ nhất - mảng BC có số lượng phát hành và tiêu thụ lớn nhưng không hẳn là BC thị trường Đó là một số các tờ báo Đảng ở Trung ương và báo Đảng ở các địa phương, một số tờ báo, tạp chí các bộ, ban, ngành… Mảng thứ hai - mảng BC nửa bao cấp (đơn vị hành chính sự nghiệp

có thu): Là những tờ báo được hỗ trợ kinh phí xây dựng cơ sở vật chất, trang thiết bị tòa soạn, hỗ trợ in ấn, nhuận bút… nhưng phải tự hạch toán thu chi, lời ăn, lỗ chịu, có nghĩa vụ đóng góp vào ngân sách nhà nước và cơ quan chủ quản Mảng thứ ba - mảng BC thị trường: Là các tờ báo tự hạch toán kinh doanh, hoàn toàn không được nhà nước hỗ trợ kinh phí Việt Nam không có báo chí tư nhân nhưng trên thực tế nhiều tờ báo đã bán măng séc dưới danh nghĩa liên kết, xã hội hóa BC cho các cá nhân, công ty, tập đoàn (điều này không được thể hiện bằng văn bản) Như vậy, mặc dù không được công khai thừa nhận thì mảng BC này tự nó tạo ra thị trường BC Nó bắt đầu tạo ra sự cạnh tranh về chất lượng nội dung tin bài, hình ảnh, thiết kế, trình bày báo giữa chúng và hai mảng BC trên Điều này làm cho BC Việt Nam trở nên sôi động, nhiều màu sắc Đó cũng là xu hướng hình thành các tập đoàn BC (trên

lý thuyết) mà các nhà nghiên cứu BC nước ta đang đề cập [66, tr.22-26]

1.3 Cơ sở pháp lý vấn đề kinh tế báo chí

1.3.1 Quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về kinh tế báo chí

1.3.1.1 Trước đổi mới

Báo chí là một bộ phận quan trọng trong công tác tư tưởng của Đảng Trong quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng ta luôn coi BC là một công cụ đắc lực để tuyên truyền, vận động và tổ chức quần chúng làm cách mạng Trong cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân, BC do Đảng lãnh đạo thực sự là cầu nối lãnh đạo với quần chúng, là phương tiện để Đảng tiếp xúc với nhân dân, tuyên truyền, cổ động, huấn luyện, tổ chức nhân dân đấu tranh giành thắng lợi Điều này dễ thấy rõ trong thời kỳ đầu Đảng ta lãnh đạo cách mạng Để phục vụ sự nghiệp cách mạng, Đảng ta đề ra: “Cần xuất bản BC, trong đó cần viết về tình cảnh công nhân ở các công xưởng và bảo đảm sự tham gia của công nhân trong các tờ báo đó” [27, tr.181] Hoạt động của Đảng ta lúc bấy giờ gặp nhiều khó khăn và thử thách, nhưng Đảng đã đề ra những sách lược phù hợp với tình hình thực tế Để khẳng định vai trò lãnh đạo cách mạng của

mình đối với dân tộc trong bối cảnh đó, Đảng ta đánh giá cao vai trò của công tác lý luận, tuyên truyền Đảng chỉ rõ:

Trong lĩnh vực lý luận, Đảng đã tiến hành một việc rất lớn là mở thêm nhiều trường học cộng sản và các cơ quan tuyên truyền Do

đó, BC bất hợp pháp không những phổ cập lý luận cộng sản gắn chặt với thực tiễn, mà còn phê phán rất nghiêm khắc mọi hệ lý luận

tư sản đối địch với giai cấp vô sản và mọi khuynh hướng chống Lêninít và cơ hội chủ nghĩa [28, tr.416]

Trong bức thư Gửi Đại hội báo giới, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết:

Theo ý tôi, các bạn có nhiệm vụ như sau: (1) Vạch rõ âm mưu, chính sách và những hành động tàn bạo của địch (2) Giải thích cho dân chúng hiểu rõ vì sao phải trường kỳ kháng chiến, vì sao kháng chiến nhất định thắng lợi (3) Giải thích chính sách của Chính phủ cho dân chúng rõ Bày tỏ nguyện vọng của dân chúng cho Chính phủ biết (4) Cổ động dân chúng, huấn luyện dân chúng, bày cho dân chúng tổ chức lực lượng của mình (5) Kêu gọi toàn dân đoàn kết, hăng hái kháng chiến, tin tưởng về sự thắng lợi” Bác khẳng định nhiệm vụ người làm báo là: “Chiến sĩ ở các mặt trận thì dùng súng chống địch, các bạn thì dùng bút chống địch” [40, tr.180-181] Trong xây dựng CNXH, đặc biệt là trong thời kỳ đổi mới, Đảng ta luôn quan tâm, nhấn mạnh vai trò, chức năng và nhiệm vụ của BC Và thực tế BC nước ta thời gian qua đã bám sát nhiệm vụ công tác tư tưởng, tuyên truyền sâu rộng, kịp thời, có hiệu quả đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước, góp phần quan trọng trong công cuộc đồi mới, xâu dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam XHCN

Nếu BC không góp phần đắc lực vào việc làm cho chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, quan điểm của Đảng giữ

vị trí nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho mọi hành động của Đảng

và giữ vai trò chủ đạo trong đời sống tinh thần của xã hội; nếu BC không tích cực tham gia vào tổng kết thực tiễn, nghiên cứu lý luận

về con đường đi lên CNXH ở nước ta, không làm cho cán bộ, đảng viên và quần chúng nhân dân tin vào đường lối đổi mới, tin vào sự thắng lợi tất yếu của CNXH thì rõ ràng BC chưa đáp ứng sự mong mỏi với niềm tin của Đảng và nhân dân [62, tr.28]

Đây cũng là quan điểm về BC trong hệ thống XHCN Ở Liên Xô trước đây:

BC trước hết được xem như công cụ lãnh đạo của đảng, phương tiện tuyên truyền, cổ động và tổ chức nhân dân thực hiện các nghị quyết của đảng Nhiều ấn phẩm địa phương bị lỗ, tuy nhiên vấn đề tài chính

đã được các cơ quan đảng, cơ quan xuất bản chính thức giải quyết (…) Mỗi tờ báo đều nằm dưới sự lãnh đạo của một cơ quan đảng… Tờ báo được nhà nước hay đảng tài trợ toàn phần Tất cả lợi nhuận (nếu tờ báo có lãi) đều nộp vào ngân sách của đảng [32, tr.44]

1.3.1.2 Sau đổi mới

Đảng và Nhà nước ta chủ trương phát triển nền KTTT định hướng XHCN, có sự quản lý và điều tiết của nhà nước, đã thừa nhận nhiều thành phần kinh tế Đây là tư duy lý luận mới, có ý nghĩa quan trọng định hướng

và thúc đẩy các thành phần kinh tế phát triển Đây cũng là cơ sở quan trọng, cần thiết để BC truyền thông hoạt động kinh tế Mặc dù ở nước ta không có BC tư nhân, nhưng tư nhân được phép tham gia vào một số khâu trong hoạt động BC như in ấn, phát hành, kinh doanh các ấn phẩm, cung cấp thông tin…góp phần xã hội hóa các sản phẩm BC truyền thông, đáp ứng nhu cầu ngày càng phong phú, đa dạng của công chúng Đảng ta cũng bắt đầu cho phép BC vừa làm công tác thông tin tuyên truyền, vừa làm kinh tế, kinh doanh và thực hiện các chức năng khác, đảm bảo hài hòa các mục tiêu và lợi ích của đất nước và nhân dân Luật BC, nhiều văn bản pháp luật khác của Nhà nước (như Nghị định 43/2006/NĐ-CP) cũng quy định và

hướng dẫn BC hoạt động kinh doanh, làm kinh tế trong nền KTTT định hướng XHCN, đổi mới và hội nhập quốc tế

Bước đột phá về tư duy, nhận thức này đã thổi vào giới BC truyền thông làn gió mới, sức mạnh và cơ hội mới để vận động và phát triển Từ một nền BC bao cấp, chủ yếu làm công tác tuyên truyền, cổ động đã chuyển sang nền BC vận hành theo cơ chế thị trường định hướng XHCN, có sự quản lý của Nhà nước, thực hiện nhiều chức năng, trong đó có chức năng kinh tế -

dịch vụ Trả lời phỏng vấn báo Nhà báo & Công luận, trong bài Tạo cơ chế

để báo chí từng bước tự chủ về tài chính, số ra ngày 17-6-2005, Thứ trưởng

Bộ Văn hóa Thông tin Đỗ Quý Dõan nhận xét: “BC của chúng ta trong rất nhiều năm, do yêu cầu phục vụ nhiệm vụ chính trị, nhà nước phải bỏ tiền ra mua báo để phát không cho bạn đọc… Theo tôi, đến một lúc nào đó, những tờ báo thuần túy mang tính giải trí, thương mại…sẽ phải sòng phẳng đóng thuế giống như một doanh nghiệp”

Cơ chế thị trường đã tạo môi trường sinh động cho hoạt động BC và

BC ngược lại là tác nhân quan trọng giúp cho nền kinh tế phát triển nhanh chóng, năng động hơn Cạnh tranh trong cơ chế thị trường làm cho chất lượng của BC ngày càng được nâng cao, số lượng ngày càng tăng, đa dạng

về chủng loại, phong phú về hình thức, thoả mãn tốt hơn nhu cầu của công chúng “Một thị trường BC trong nước thực sự hình thành, và tuy chưa phải lớn mạnh lắm, nhưng đã khá sôi động Sự cạnh tranh giữa các tờ báo trong lĩnh vực phát hành cũng như quảng cáo có những lúc không phải không kém phần gay gắt” [51, tr.251]

Tuy nhiên, KTTT, mở cửa hội nhập, KTBC phát triển cũng khiến các nhà lãnh đạo, quản lý quan ngại về tình trạng “thương mại hóa báo chí” Nghị quyết Đại hội IX của Đảng đã nêu:

Hướng BC, xuất bản làm tốt chức năng tuyên truyền, thực hiện đường lối, chủ trương chính sách của Đảng và Nhà nước; phát hiện

những nhân tố mới, cái hay, cái đẹp trong xã hội; giới thiệu gương người tốt, việc tốt, những điển hình tiên tiến, phê phán các hiện tượng tiêu cực, uốn nắn những nhận thức lệch lạc, đấu tranh với những quan điểm sai trái; coi trọng, nâng cao tính chân thật, tính giáo dục và tính chiến đấu của thông tin; khắc phục khuynh hướng

"thương mại hóa" trong hoạt động BC, xuất bản [30, tr.39]

Trong các hội nghị BC tòan quốc gần đây cũng liên tục đặt ra và quan ngại vấn đề thương mại hóa BC Thương mại hóa BC là gì?

Từ năm 1992, trong Chỉ thị 08/CT-TW, ngày 31-3-1992, của Ban Bí thư Trung ương Đảng đã chính thức dùng cụm từ “thương mại hóa” để chỉ khuynh hướng chạy theo lợi nhuận đơn thuần trong thông tin BC Những biểu hiện của khuynh hướng thương mại hóa là hạ thấp chất lượng chính trị, văn hóa, khoa học của BC; thông tin giật gân, câu khách, bịa đặt hoặc dùng những thủ pháp miêu tả rùng rợn, ly kỳ, khêu gợi, dung tục nhằm chạy theo thị hiếu tầm thường

Điều này cũng từng diễn ra ở Liên Xô: “Cùng với sự chuyển sang kinh

tế thị trường, các tờ báo kinh doanh, lẫn các phương tiện thông tin đại chúng nhà nước có số tiền trợ cấp không đủ chi dùng đều phải đăng quảng cáo một cách rộng rãi Bằng cách đó tình hình thương mại hóa bao trùm lên tất cả các hình thức ấn phẩm” [32, tr.16]

Tuy nhiên, rất nhiều người không đồng tình với quan điểm đồng nhất việc phát triển BC trong cơ chế thị trường với vấn đề thương mại hóa BC Ông Phạm Quang Nghị, khi còn làm Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin, trả lời phỏng vấn báo Tuổi trẻ ngày 21-6-2005 về khuynh hướng “thương mại hóa”, đã phân tích: “Tôi nghĩ là không thể đánh đồng sự đổi mới, hấp dẫn của

BC với khuynh hướng thương mại hóa được Thương mại hóa trong BC phải được hiểu là bỏ qua tính chân thật, tính giáo dục, tính văn hóa trong thông tin

để theo đuổi mục đích bán báo chạy với bất cứ giá nào Từ giật tít giật gân