Phóng sự điều tra trên báo in về đề tài nông nghiệp nông thôn (khảo sát ở các báo nhân dân, nông nghiệp việt nam và nông thôn ngày nay từ tháng 1 năm 2012 đến tháng 6 năm 2013)

sát ở các báo: Nhân dân, Nông nghiệp Việt Nam và Nông thôn ngày nay từ tháng 1 năm 2012 đến tháng 6 năm 2013 nhằm hệ thống hóa những vấn đề liên quan đến phóng sự điều tra trên báo in về

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH

QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

NGUYỄN VĂN HÙNG

PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA TRÊN BÁO IN

VỀ ĐỀ TÀI NÔNG NGHIỆP NÔNG THÔN

(Khảo sát ở các báo: Nhân dân, Nông nghiệp Việt Nam

và Nông thôn ngày nay từ tháng 1 năm 2012 đến tháng 6 năm 2013)

Chuyên ngành: Báo chí học

Mã số : 60 32 01 01

LUẬN VĂN THẠC SỸ BÁO CHÍ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS Nguyễn Trí Nhiệm

HÀ NỘI – 2013

LỜI CẢM ƠN

Trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu công trình khoa học này, tôi

đã nhận được sự giúp đỡ của lãnh đạo Học viện Báo chí – Tuyên truyền, sự ân cần giảng dạy và chỉ bảo của các thầy giáo, cô giáo ở các phòng, khoa của Học viện Đặc biệt, quá trình nghiên cứu, tôi đã được TS Nguyễn Trí Nhiệm – Trưởng khoa Phát thanh và Truyền hình (Học viện Báo chí – Tuyên truyền) trực tiếp hướng dẫn giúp tôi có được định hướng tốt và bắt tay vào khảo sát, nghiên cứu được thuận lợi Tôi xin trân trọng và bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc về sự quan tâm, giúp đỡ tận tình của nhà trường và của TS Nguyễn Trí Nhiệm

Tôi xin trân trọng cảm ơn quý cơ quan báo Nhân dân, báo Nông nghiệp Việt Nam, báo Nông thôn ngày nay đã tạo điều kiện và giúp tôi trong suốt thời gian tiến hành khảo sát và nghiên cứu công trình này

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn:

- Trung tâm Truyền thông Giáo dục Cộng đồng - MEC media

- Nhà báo Mai Phan Lợi – Phó Tổng Thư ký kiêm Trưởng Văn phòng Đại diện báo Pháp luật Thành phố Hồ Chí Minh tại Hà Nội

- Nhà báo Trần Cao – Trưởng ban phóng viên biên tập báo Nông nghiệp Việt Nam

- Nhà báo Nguyễn Văn Hoài – Trưởng Ban thư ký báo Nông thôn ngày nay

- Cùng gia đình và các bạn đồng nghiệp ở các báo Nhân dân, Nông nghiệp Việt Nam, Nông thôn ngày nay đã hỗ trợ và giúp đỡ tôi rất nhiều trong quá trình tôi thực hiện nghiên cứu công trình khoa học này

Hà Nội, tháng 01 năm 2014

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Hùng

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan công trình nghiên cứu này là do tôi trực tiếp thực hiện Số liệu và kết quả có trong công trình là sự thật Tôi xin chịu trách nhiệm về tính xác thực của nội dung luận văn này

Hà Nội, tháng 01 năm 2014

Tác giả luận văn

Nguyễn Văn Hùng

DANH MỤC TỪ VIẾT TĂT

NN – PTNT : Nông nghiệp và Phát triển nông thôn

Cty TNHH MTV : Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: LÝ LUẬN VỀ PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA TRÊN BÁO IN VỀ ĐỀ TÀI NÔNG NGHIỆP NÔNG THÔN 10

1.1 Quan niệm về thể loại phóng sự 10

1.2 Quan niệm về thể loại điều tra 13

1.3 Quan niệm về phóng sự điều tra 14

1.4 Đặc điểm phóng sự điều tra 17

Chương 2: THỰC TRẠNG PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA TRÊN BÁO IN VỀ ĐỀ TÀI NÔNG NGHIỆP NÔNG THÔN 27

2.1 Khái quát về các báo được khảo sát 27

2.2 Thực trạng sử dụng phóng sự điều tra trên báo Nhân dân, NNVN và NTNN 31

2.3 Tác động của dư luận xã hội đối với phóng sự điều tra trên báo Nhân dân, NNVN và NTNN về đề tài nông nghiệp nông thôn 62

Chương 3: NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG VÀ HIỆU QUẢ TRONG VIỆC SỬ DỤNG PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA VỀ ĐỀ TÀI NÔNG NGHIỆP NÔNG THÔN 78

3.1 Một số vấn đề đặt ra trong thể hiện tác phẩm phóng sự điều tra 78

3.2 Giải pháp nâng cao chất lượng và hiệu quả trong việc sử dụng phóng sự điều tra trên báo in về đề tài nông nghiệp nông thôn 86

KẾT LUẬN 108

TÀI LIỆU THAM KHẢO 110

PHỤ LỤC 114

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Cho đến nay, báo chí nước ta đã đạt được trình độ phát triển toàn diện trên các bình diện số lượng, chất lượng, loại hình, công nghệ - kỹ thuật và đội ngũ làm báo Vai trò, vị thế xã hội của báo chí được nhìn nhận một cách sáng rõ Báo chí đã, đang đóng vai trò rất quan trọng vào sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước Trong dàn đồng ca ấy có sự đóng góp rất hiệu quả của phóng sự điều tra đối với các tờ báo Phóng sự điều tra

có những đặc trưng riêng, tạo được hiệu lực và hiệu quả tác động to lớn đối với xã hội Nhiều tác phẩm đã thực sự tạo ra những chấn động vang dội trong xã hội

Phóng sự điều tra phản ánh những sự kiện, con người, vấn đề, hoàn cảnh điển hình trong quá trình phát sinh, phát triển đồng thời thẩm định hiện thực đó qua cái tôi trần thuật của tác giả Đây là thể loại báo chí có sức nặng thông tin để tạo ra hiệu lực và hiệu quả tác động lớn đối với xã hội

Nước ta có khoảng 70% dân số làm nông nghiệp Chính vì thế đề tài nông nghiệp nông thôn luôn chiếm một phần lớn trên các trang báo hàng ngày Với phóng sự điều tra trên báo in về đề tài nông nghiệp nông thôn phần lớn các báo đều quan tâm Trên lý thuyết phóng sự điều tra về đề tài này hoàn toàn không hạn chế trong việc viết về những biểu hiện tiêu cực mà còn điều tra để viết về những cái tốt Thực tiễn cho thấy phóng sự điều tra chỉ xuất hiện trong những “hoàn cảnh có vấn đề” để làm sáng tỏ các vấn đề khuất lấp, những sự kiện mang tính nghi vấn, mâu thuẫn, đặt chúng trong mối quan hệ logic, tiến hành phân tích sự kiện để nêu lên cách giải quyết

Bối cảnh mới đã tạo điều kiện cho phóng sự điều tra trên báo in trở thành một trong những thể loại hàng đầu với năng lực phản ánh trực diện trước hiện thực năng động, đa dạng với nhiều vấn đề phức tạp, bức xúc mà

cuộc sống đang đặt ra Cùng với các thể loại báo chí khác, phóng sự điều tra – bằng cách nhìn mạnh dạn, thẳng thắn trước những vấn đề nóng bỏng của cuộc sống đã tạo ra tác động tích cực cho các thể loại báo chí khác Thể loại này vừa đáp ứng yêu cầu thông tin, đồng thời có khả năng tác động vào cảm xúc của công chúng bằng những sự kiện xác thực được trình bày qua ngôn ngữ, giọng điệu sinh động và linh hoạt

Với khả năng phản ánh hiện thực ở cái thế trực tiếp, phóng sự điều tra có khả năng khám phá, phơi bày về những sự thật chứa đựng mâu thuẫn của đời sống với vai trò của nhân vật trần thuật và các nhân chứng Những

sự thật nhức nhối được phơi bày; những bí mật được khám phá; những phận người chịu đựng điều phi lý được phản ánh đã tạo ra sự đồng cảm sâu sắc trong toàn xã hội

Báo chí – với vai trò là kênh thông tin quan trọng – đã, đang và sẽ tiếp tục góp phần to lớn vào nhiệm vụ điều tra xác minh những mâu thuẫn nảy sinh trong đời sống nông thôn cũng như các vấn đề cần được làm rõ trong lĩnh vực nông nghiệp Những năm qua, hệ thống báo chí nói chung,

các cơ quan báo Nhân dân, Nông nghiệp Việt Nam và Nông thôn ngày nay đã luôn có mặt tại những điểm nóng có liên quan đến lĩnh vực nông

nghiệp, nông thôn

Và thực tiễn báo chí đang diễn ra một cách sôi động, phong phú và trong lý luận báo chí đã có sự hiện diện của phóng sự điều tra Song, việc nghiên cứu, đánh giá thực trạng phóng sự điều tra trên báo in về đề tài nông nghiệp nông thôn hiện đang là một khoảng trống trong lý luận báo chí Đây chính là lý do căn bản để giúp tôi lựa chọn đề tài cho việc nghiên cứu công trình khoa học của mình

Từ nhận thức đó, tác giả luận văn lựa chọn đối tượng nghiên cứu là

“Phóng sự điều tra trên báo in về đề tài nông nghiệp nông thôn” (Khảo

sát ở các báo: Nhân dân, Nông nghiệp Việt Nam và Nông thôn ngày nay từ tháng 1 năm 2012 đến tháng 6 năm 2013) nhằm hệ thống hóa những vấn đề

liên quan đến phóng sự điều tra trên báo in về đề tài nông nghiệp nông thôn; khẳng định vai trò của việc nghiên cứu đối với chất lượng các tác phẩm phóng sự điều tra trên báo in về đề tài này Từ đó đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả chất lượng đối với thể loại phóng sự điều tra trên báo chí nói chung và báo in nói riêng về đề tài nông nghiệp nông thôn

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Lịch sử nghiên cứu báo chí thế giới không thấy đề cập đến thể loại phóng sự điều tra Từ điển tiếng Việt cũng không có từ này Tuy nhiên,

trên thực tế, có nhiều nhà báo và tòa soạn sử dụng từ phóng sự điều tra cho

dạng bài viết về những tiêu cực, những cái xấu của đời sống xã hội Những công trình nghiên cứu liên quan đến phần nào của đề tài luận văn, tác giả tham khảo nhận thấy: Các công trình nghiên cứu đó chủ yếu nghiên cứu về thể loại phóng sự hoặc thể loại điều tra (tùy từng đề tài mà họ lựa chọn loại hình báo chí để nghiên cứu) Còn công trình nghiên cứu về thể loại phóng

sự điều tra trên báo chí nói chung, báo in nói riêng thì còn rất ít và đặc biệt trên báo in về đề tài nông nghiệp nông thôn thì lại chưa thấy có công trình nào đề cập đến

Các quan niệm về phóng sự, điều tra hay phóng sự điều tra của các công trình nghiên cứu trước đó dù có khác nhau ít nhiều nhưng nhìn chung đều bao trùm những đặc điểm cơ bản: Đối tượng phản ánh là những sự kiện, sự việc, con người thật; những khuất tất, hoài nghi trong cuộc sống

mà công chúng đang cần câu trả lời thỏa đáng

Nhà báo Hữu Thọ trong cuốn “Công việc của người viết báo”, Nxb

Đại học Quốc gia Hà Nội (2000) đưa ra nhận định: “Mỗi thể loại có cách thể hiện riêng và có vị trí riêng trong công tác truyền thông Nhưng lại có những thể loại cơ bản mà điều tra hay phóng sự điều tra là một”

PGS – TS Đức Dũng trong “Viết báo như thế nào” (2001), Nxb Văn

hóa – Thông tin có đề cập đến phóng sự điều tra như một dạng của phóng

sự báo chí Theo tác giả Đức Dũng, trong phóng sự điều tra tính chất phóng

sự được thể hiện ở hình thức (thông qua ngôn từ, bút pháp, giọng điệu), còn tính chất điều tra được thể hiện chủ yếu ở nội dung (phải trả lời được những câu hỏi mà cuộc sống đặt ra thông qua một hệ thống những bằng chứng, luận cứ được sắp xếp logic, hợp lý) PGS - TS Đức Dũng không đi vào chi tiết và cũng không phân tích trên những cứ liệu thực tiễn để đưa ra một cái nhìn đầy đủ về phóng sự điều tra

Trong “Phóng sự báo chí” (2005), Nxb Lý luận Chính trị, PGS - TS

Đức Dũng tiếp tục nhắc lại quan điểm này

Đề tài “Chi tiết trong tác phẩm báo chí” - Luận án Tiến sỹ Truyền

thông đại chúng của Trần Quang Khải bảo vệ năm 2008 tại Học viện Báo chí – Tuyên truyền đã nêu ra những đặc điểm, vai trò, cách khai thác, lựa chọn và sử dụng chi tiết trong báo chí Đây là luận án mà tác giả nhận thấy

đã đề cập khá kỹ về khái niệm chi tiết và lập luận khá rõ về việc sử dụng chi tiết trong phóng sự điều tra Hay luận án Tiến sỹ của Trần Thu Nga bảo

vệ năm 2007 tại Học viện Báo chí – Tuyên truyền với đề tài “Đầu đề tác

phẩm báo in” trong đó có khảo sát và làm rõ cách đặt tít bài phóng sự và

phóng sự điều tra

Nhà báo Huỳnh Dũng Nhân trong “Phóng sự từ giảng đường đến

trang viết” (2012), Nxb Thông tấn cũng đã đưa ra một số quan niệm về thể

loại phóng sự điều tra Ngoài ra, tác giả Huỳnh Dũng Nhân còn đưa ra cách tìm đề tài cho bài phóng sự điều tra, các phương pháp thực hiện điều tra, những nguyên tắc khi viết bài phóng sự điều tra… Tuy nhiên, cũng như PGS -

TS Đức Dũng, tác giả Huỳnh Dũng Nhân không tiến hành phân tích trên những cứ liệu thực tiễn để có một cái nhìn đầy đủ về phóng sự điều tra

Nhà báo Quang Hùng trong “Phóng sự điều tra” (2004), Nxb Tổng

hợp TP.HCM thì trình bày một khái niệm về phóng sự điều tra nhưng không đưa ra được những đặc trưng để làm rõ thế nào là một tác phẩm phóng sự điều tra

Một số khóa luận tốt nghiệp Đại học và Luận văn sau Đại học nghiên cứu về thể loại phóng sự, thể loại điều tra nhưng chưa có đề tài nào nghiên cứu, khảo sát riêng về phóng sự điều tra trên báo in về đề tài nông nghiệp nông thôn

Tại Học viện báo chí – Tuyên truyền có các đề tài luận văn: Sử dụng

chi tiết trong phóng sự của chương trình thời sự 19h Đài Truyền hình Việt Nam (Khảo sát từ tháng 3 đến tháng 6/2012) của Nguyễn Thế Lãm, Phóng

sự báo chí và xu hướng phát triển hiện nay (Khảo sát trên báo Nhân dân

chủ nhật, Lao động, Sài Gòn giải phóng, Hải quan từ năm 2002 – 2003)

của Phạm Văn Hoành; Phóng sự với đề tài chống tham nhũng (Khảo sát

báo Sài gòn giải phóng và báo Tuổi trẻ TPHCM các số ra hàng ngày từ 01/01/2005 – 31/12/2006) của Nguyễn Thị Huế…

Tại trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội có một số

khóa luận tốt nghiệp Đại học nghiên cứu về phóng sự như: Phóng sự trên

báo Nhân dân của Nguyễn Bảo Khánh; Phóng sự trên báo Lao động 1996 – 1998 của Phạm Minh Tú; Phóng sự trên báo Tiền phong từ 1994 – 1998

của Đỗ Thị Mai Phương Ngoài ra còn có các khóa luận nghiên cứu về thể

loại điều tra: Thể loại điều tra trên báo Công an Nhân dân về đề tài phòng

chống tệ nạn ma túy của Nguyễn Thu Hà; Thể loại điều tra qua thư bạn đọc của ban bạn đọc báo Lao động của Nguyễn Quốc Hưng… Không có

luận văn hay khóa luận nào đề cập đến thể loại phóng sự điều tra trên báo

in về đề tài nông nghiệp, nông thôn

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở lý luận, luận văn sẽ làm rõ thực trạng của phóng sự điều

tra trên báo in về đề tài nông nghiệp, nông thôn So sánh tần suất xuất hiện phóng sự điều tra, mức độ, quy mô và hiệu ứng xã hội Xem phóng sự điều tra có thực sự là điểm nhấn ở mỗi tờ báo Từ đó đề xuất những giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả chất lượng đối với thể loại phóng sự điều tra trên báo chí nói chung và báo in nói riêng về đề tài này Thông qua đó sẽ rút ra được những vẫn đề gì đang đặt ra đối với báo chí

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hóa những vấn đề lý luận và thực tiễn của phóng sự điều tra trên báo in về đề tài nông nghiệp nông thôn

- Khảo sát, làm rõ thực trạng tại các báo được chọn nghiên cứu về phóng sự điều tra liên quan đến nông nghiệp nông thôn như thế nào trong thời gian chọn khảo sát

- Phân tích, đánh giá hiệu quả của các mặt sau mỗi tác phẩm báo chí được đăng nhằm khẳng định tầm quan trọng và vị trí xung kích của phóng

sự điều tra trên báo in về đề tài nông nghiệp nông

- Chỉ ra một số thành công, hạn chế trong việc sử dụng phóng sự điều tra tại các báo khảo sát Qua đó đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả thông tin, tuyên truyền trên các báo về đề tài nông nghiệp, nông thôn

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Thực trạng phóng sự điều tra trên báo in về đề tài nông nghiệp nông thôn

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Khảo sát trên báo Nhân dân, Nông nghiệp Việt Nam và Nông thôn

ngày nay trong khoảng thời gian từ tháng 1 năm 2012 đến tháng 6 năm 2013

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Đề tài được nghiên cứu dựa trên quan điểm của học thuyết Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí cách mạng, theo quan điểm đường lối của Đảng và Nhà nước đối với báo chí, lý luận báo chí, lý luận báo in, tâm

lý học báo chí, xã hội học báo chí

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Thực hiện đề tài này, tác giả lựa chọn một số phương pháp nghiên cứu như phương pháp nghiên cứu tài liệu nhằm tìm hiểu những vấn đề lý luận liên quan như phóng sự, điều tra, phóng sự điều tra trên báo chí nói chung và trên báo in nói riêng, quy trình sáng tạo tác phẩm báo in mà cụ thể ở đây là thực hiện tác phẩm phóng sự điều tra trên báo in về đề tài nông nghiệp nông thôn Phương pháp khảo sát, thống kê để lượng hóa một số thông tin cần thiết cho quá trình nghiên cứu như số lượng phóng sự điều tra trên báo in về đề tài nông nghiệp nông thôn tại các báo trong thời gian tiến hành khảo sát

Phương pháp tổng hợp – phân tích nhằm xem xét, đánh giá việc sử dụng phóng sự điều tra tại các báo khảo sát liên quan đến đề tài luận văn Các phương pháp thu thập, xử lý thông tin như: Phỏng vấn công chúng

và chuyên gia trong lĩnh vực liên quan trực tiếp đến đề tài

6 Cái mới của luận văn

Trên cơ sở kế thừa những lý luận về phóng sự điều tra trên báo in

trong tác phẩm báo chí của các nhà nghiên cứu trước, luận văn này đã hệ thống hóa và làm rõ một số vấn đề liên quan đến phóng sự điều tra trên báo in

về đề tài nông nghiệp nông thôn mang đặc trưng thể loại phóng sự điều tra và loại hình báo in Luận văn nêu lên những nét đặc trưng riêng loại hình chi phối đến thể loại phóng sự điều tra trong việc phản ánh hiện thực khách quan đối với những vấn đề liên quan đến nông nghiệp nông thôn

Trong thực tế thì cũng đã có một số công trình nghiên cứu về đề tài nông nghiệp nông thôn nhưng còn đơn lẽ và tách biệt Nhìn chung các công trình đó đều đóng góp rất lớn cả về mặt lý luận và thực tiễn đối với sự nghiệp nông nghiệp nông thôn của đất nước cũng như lĩnh vực báo chí nói riêng Tuy nhiên, cho đến thời điểm này chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu có hệ thống như công trình này với nội dung là Phóng sự điều tra trên báo in về đề tài nông nghiệp nông thôn Hy vọng rằng, với công trình nghiên cứu lần này sẽ khắc phục được những thiếu sót của các công trình nghiên cứu trước đó

Đối với công trình này là nghiên cứu “Phóng sự điều tra trên báo in về

đề tài nông nghiệp nông thôn” được nghiên cứu cụ thể về một thể loại của báo chí trên báo in liên quan đến vấn đề nông nghiệp nông thôn

Công trình đã làm rõ được một số khái niệm liên quan đến đề tài cũng như làm nổi bật được tính lý luận giúp cho thực tiễn hoạt động báo chí trong lĩnh vực nông nghiệp nông thôn Đặc biệt là với nguồn tư liệu mới nhất từ chính những tác phẩm báo chí, những vấn đề đang bộc lộ trong quá trình làm điều tra của các nhà báo lần đầu được công bố trong một công trình nghiên cứu như thế này Đó chính là những kinh nghiệm quý báu đóng góp vào kho tàng lý luận, thực tiễn của sự nghiệp báo chí nước nhà

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

Thông qua việc nghiên cứu, khảo sát, đánh giá thực trạng của việc làm

điều tra trên báo in về đề tài nông nghiệp nông thôn ở các báo như Nhân dân, Nông nghiệp Việt Nam, Nông thôn ngày nay luận văn sẽ cung cấp những kết

quả khảo sát, đánh giá số lượng, chất lượng tin bài của các tờ báo này, tính chủ động, tính thuyết phục của các tờ báo đối với vấn đề nông nghiệp nông thôn thông qua các tác phẩm có giá trị

Đối với bản thân thì những gì thu nhận được trong quá trình nghiên cứu

sẽ bổ sung thêm kiến thức cho quá trình công tác tại cơ quan báo Nông nghiệp Việt Nam

Một số kết quả của đề tài này có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu, giảng dạy, học tập và cho công việc sáng tạo tác phẩm phóng sự điều tra trên báo ở các cơ quan báo chí nói chung và tại các báo khảo sát nói riêng

8 Cấu trúc của luận văn

Sau phần Mở đầu, những nội dung chủ yếu của luận văn được bố trí trong 3 chương Cuối luận văn, sau Kết luận là phần Tài liệu tham khảo, Phụ

lục và Công trình công bố của người viết

Chương 1

LÝ LUẬN VỀ PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA TRÊN BÁO IN VỀ ĐỀ TÀI NÔNG NGHIỆP NÔNG THÔN

Trong cuốn “Tác phẩm báo chí”, Nxb Lý luận Chính trị (2006), nhà

báo Hữu Thọ viết: “Báo chí có rất nhiều thể loại và ngày càng phát triển, càng đan xen, do đó rất khó phân biệt thật rạch ròi Mỗi thể loại có cách thể hiện riêng và có vị trí riêng trong công tác truyền thông, không nên xem nhẹ một thể loại nào Nhưng lại có những thể loại cơ bản, trong đó phóng sự điều tra là một trong những thể loại cơ bản của báo chí” [5, tr238]

1.1 Quan niệm về thể loại phóng sự

Phóng sự là một trong những thể loại báo chí được người đọc yêu quý

và cũng là một trong những thể loại khó đối với người viết Nó có vai trò quan trọng đối với các tờ báo Đây là thể loại có những đặc trưng riêng, nổi bật, tạo được hiệu lực và hiệu quả tác động to lớn đối với xã hội Nhiều phóng

sự đã tạo ra chấn động xã hội mạnh mẽ

Theo các nhà nghiên cứu thế giới thì phóng sự chỉ thực sự xuất hiện trên báo chí phương Tây ở thế kỷ XIX Đến thế kỷ XX thể loại này nhanh chóng chiếm lĩnh văn đàn, báo giới Theo nhóm tác giả

G.V.Cudơnhetxốp, X.L.Xvich, A.la.lurốpxki trong cuốn “Báo truyền hình

tập 1” đưa ra nhận định: “Phóng sự là thể loại báo chí thông tin nhanh

chóng trên báo chí về một sự kiện nào đó mà phóng viên chứng kiến hoặc can dự vào Trong thể loại phóng sự, yếu tố đứng đầu là sự cảm nhận của

cá nhân đối với sự kiện, hiện tượng, sự lựa chọn các sự việc do tác giả bài phóng sự thực hiện” [7, tr 59 – 60]

Trong từ điển tiếng Việt thì “Phóng sự được hiểu là một thể văn chuyên

miêu tả những việc có thật mang tính thời sự xã hội” [46, tr 1009]

Ở Việt Nam, báo chí được đưa vào cùng với những bước chân xâm lược của thực dân Pháp và phóng sự là thể loại tân văn, là sản phẩm của quá trình giao lưu, tiếp xúc với văn hóa, văn học phương Tây Vì thế ở Việt Nam,

từ Phóng sự xuất hiện lần đầu tiên trong Việt Nam tự điển của hội Khai trí

tiến đức, được giải nghĩa “Phóng sự: người hỏi tin cho nhà báo” [61, tr.441]

Trong cuốn Hán Việt từ điển do Đào Duy Anh biên soạn (xuất bản lần đầu tiên năm 1932), phóng sự được giải thích rằng: Phóng có nghĩa là bắt chước,

phỏng theo; sự có nghĩa là sự việc Tổng hợp lại Phóng sự có nghĩa là phỏng theo sự việc

Nhiều nhà nghiên cứu đã cho rằng: Phóng sự bắt đầu manh nha từ những tác phẩm có tính chất người thực, việc thực như “Hoàng Lê Nhất Thống chí” của Ngô Gia Văn Phái, hoặc “Phóng sự xuất hiện cùng với sự

xuất hiện của báo chí” Theo TS Nguyễn Thị Thoa trong “Phóng sự báo chí”

(2005) thì Phóng sự chỉ có thể xuất hiện ở Việt Nam vào những năm 1930 của thế kỷ XX, mặc dù báo chí Việt Nam có từ năm 1865

Theo tài liệu được công bố trong “Vũ Trọng Phụng, con người và tác

phẩm” của Nguyễn Hoành Khung và Lại Nguyên Ân (chủ biên – 1994) thì

Vũ Trọng Phụng là người trực tiếp viết phóng sự có quan niệm rõ ràng về điều này: “Tiểu thuyết và phóng sự là hai thể loại văn gần nhau Phóng sự là một thiên truyện kể với cơ sở là những điều mà nhà báo đã từng mắt thấy tai nghe, trừ khi là một thiên “phóng sự trong buồng”, nhà báo nghe người ta kể lại cái mà mình chưa biết bằng tai và bằng mắt” [33, tr 126]

Đến năm 1942, khi phóng sự ở Việt Nam đã phát triển tới đỉnh cao thì giới nghiên cứu phê bình mới dành cho nó sự quan tâm thích đáng Tiêu biểu cho các đánh giá ở giai đoạn này về phóng sự, phải kể đến nhà nghiên cứu phê

bình Vũ Ngọc Phan Trong cuốn Nhà văn hiện đại, Vũ Ngọc Phan quan niệm:

Lối văn này hoàn toàn mới ở nước ta và cũng như ở các nước Phóng sự là thăm dò lấy việc mà ghi… Phóng sự là ký sự, là có lời phẩm bình Phóng sự ghi những điều mắt thấy, tai nghe, có tính cách thời sự và có chỉ trích… Không có lối văn nào giúp cho việc cải cách, cho nhà đương chức, nhà pháp luật và nhà xã hội học bằng các thiên phóng sự [44, tr.504, 505]

Nghiên cứu về thể ký báo chí, PGS - TS Nguyễn Đức Dũng coi phóng

sự là một phần của ký báo chí và khẳng định:

Phóng sự là một thể loại đứng giữa văn học và báo chí, có khả năng trình bày, diễn tả những sự kiện; con người, tình huống điển hình trong một quá trình phát sinh, phát triển dưới dạng một bức tranh toàn cảnh vừa khái quát, vừa chi tiết sống động với vai trò quan trọng của nhân vật trần thuật và bút phát linh hoạt, ngôn ngữ giàu chất văn học [13, tr83]

Tác giả Dương Xuân Sơn trong cuốn “Các thể loại báo chí chính luận

nghệ thuật” đã đưa ra quan niệm:

Phóng sự là một thể loại báo chí, phản ánh những sự kiện, sự việc, vấn đề đang diễn ra trong hiện thực khách quan đến hoạt động và

số phận của một hoặc nhiều người bằng phương pháp miêu tả hay

tự thuật, kết hợp với nghị luận ở mức độ nhất định Trong phóng

sự, vai trò của cái tôi trần thuật – nhân chứng khách quan rất quan trọng [33, tr 41]

Trong cuốn “Tác phẩm báo chí, tập 2”, Học viện báo chí – tuyên

truyền thì phóng sự được quan niệm như sau: “Phóng sự là một thể loại báo chí quan trọng, thông tin cụ thể và sinh động về con người, sự việc có thật có ý nghĩa xã hội, theo một quá trình phát sinh, phát triển, thông qua cái tôi - tác giả

và bút pháp linh hoạt: Miêu tả, tường thuật kết hợp với nghị luận” [12, tr 180]

Các quan niệm về phóng sự dù có khác nhau ít nhiều nhưng nhìn chung đều bao trùm những đặc điểm mang tính đặc trưng chung cơ bản: Đối tượng phản ánh là những sự kiện, sự việc có thật, những con người thật trong đời sống

xã hội và mang lại ý nghĩa với cộng đồng Phóng sự không chỉ đưa đến cho công chúng bức tranh mô tả con người, sự kiện đơn thuần mà còn có thể đi sâu khám phá số phận một con người, một tập thể người có tính chất điển hình, trong bối cảnh điển hình hoặc khắc họa những biến cố lịch sử một cách sống động

Phóng sự còn đi sâu làm rõ những tình tiết bản chất bên trong của sự kiện, giúp công chúng không những biết nó xảy ra và xảy ra như thế nào mà còn hiểu tại sao nó lại xảy ra như vậy Nó được sử dụng kết cấu, ngôn ngữ, bút pháp linh hoạt và có sự xuất hiện của cái tôi – tác giả Chính điều này làm nên bản sắc riêng của phóng sự

1.2 Quan niệm về thể loại điều tra

Trên mặt báo, thỉnh thoảng xuất hiện những bài ghi “Điều tra”, có bài

đăng ở trang trong và có bài đăng trên trang nhất “Điều tra hay còn gọi là

phóng sự điều tra là một thể loại phản ánh của báo chí” – nhà báo Hữu Thọ đã

khẳng định như vậy trong cuốn “Công việc của người viết báo” (năm 2000),

Nxb Đại học Quốc gia Theo nhà báo Huỳnh Dũng Nhân: “Điều tra không phải chỉ để phanh phui cái xấu mà còn trả lời cho câu hỏi vì sao người ta làm được việc tốt, điều lạ (vì sao có làng truyền thống học giỏi, có nhiều tiến sỹ vinh quy? Vì sao có những vùng đất sản sinh ra nhiều người đẹp? Tại sao có vùng đất nhiều gia đình đẻ con sinh đôi?”

Cũng với quan điểm đó, Huỳnh Dũng Nhân trong cuốn “Phóng sự từ

giảng đường đến trang viết” (2012), Nxb Thông tấn đưa ra định nghĩa về điều

tra như sau: “Điều tra là thể loại báo chí phản ánh các sự kiện, đặt chúng trong mối quan hệ logic, tiến hành phân tích sự kiện để nêu lên vấn đề, cách giải quyết và làm sáng tỏ vấn đề” [12, tr 157]

Tuy nhiên trong thực tế, không phải bài điều tra nào cũng nêu lên được

cách giải quyết vấn đề Nhà báo Hữu Thọ nêu quan điểm trong “Công việc

của người viết báo” như sau:

Điều tra cũng như các thể loại khác, đều phản ánh hiện thực khách quan nhưng là những hiện thực khách quan quan trọng, đang nảy sinh “hoàn cảnh có vấn đề” Tức là nảy sinh những câu hỏi liên quan tới những vấn đề mà nhiều người quan tâm [19, tr172] Điều tra là một hoạt động có tính mục đích, có định hướng Các thể loại phản ánh nào cũng có những đặc tính riêng Như tin thì qua thông tin mà định hướng; phóng sự, tường thuật thì qua miêu tả mà định hướng; còn điều tra thì phải qua cắt nghĩa, giải thích để chỉ đạo hoạt động thực tiễn cho con người [19, tr173]

Trong cuốn “Báo chí điều tra” của A.A.Chertưchơnưi, Nxb Thông tấn,

tháng 10/2004, người dịch: Phạm Thảo – Huyền Nhung đưa ra nhận định:

“Báo chí điều tra là một thể loại hoạt động của phương tiện thông tin đại

chúng” Dưới góc nhìn thể loại, theo PGS - TS Đức Dũng thì:

Điều tra là một thể loại báo chí nằm trong nhóm các thể thông tấn báo chí Nó có mục đích và có nhiệm vụ đem lại câu trả lời trước những sự thật chứa đựng mâu thuẫn nổi bật trong đời sống Bằng việc nêu lên vấn đề, phân tích những khả năng và nhân tố mới, phân tích mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả, người viết điều tra rút ra những kết luận cần thiết, chỉ ra bản chất của sự vật và hiện tượng [18, tr365]

1.3 Quan niệm về phóng sự điều tra

Lịch sử nghiên cứu báo chí thế giới không thấy đề cập đến thể loại phóng sự điều tra Từ điển tiếng Việt cũng không có từ này Tuy nhiên, trên

thực tế, có nhiều nhà báo và tòa soạn sử dụng từ phóng sự điều tra cho dạng

bài viết về những tiêu cực, những cái xấu của đời sống xã hội

Những vấn đề lớn được nêu trong các loạt phóng sự điều tra của các

báo Nhân dân, Nông nghiệp Việt Nam (NNVN) và Nông thôn ngày nay (NTNN) đề cập đến nông nghiệp nông thôn Việt Nam trong năm 2012 và 6

tháng đầu năm 2013 đã gây được tiếng vang lớn trong lòng bạn đọc và dư

luận xã hội đặc biệt quan tâm Điển hình là các loạt bài: “Bất công đến thế là

cùng” của Phúc Lập đăng trên báo NNVN số ra thứ 4, thứ 5 các ngày 22 và

23/2/2012 Hay như các loạt bài: “Đối mặt đói tháng 3”, “Ngân sách nào

kham nổi” hoặc “Nghi phạm từng là người hùng biển cả”, “Rừng Tây nguyên đang mất” đều tạo nên một dư chấn mạnh trong lòng công chúng

khi họ gửi gắm được niềm tin vào các tờ báo

Vậy “Phóng sự điều tra” là gì? Nó có phải là một thể loại báo chí mới

ra đời không? Có quan niệm cho rằng, phóng sự điều tra là hai thể loại khác nhau và phóng sự điều tra là một biến thể được hình thành do sự kết hợp của hai thể loại này Cũng có quan điểm cho rằng, phóng sự điều tra thực chất là phóng sự được tăng cường tính chất điều tra lên

Trong cuốn “Phóng sự - từ giảng đường đến trang viết”, Nxb Thông

Tấn 2012, tác giả Huỳnh Dũng Nhân viết: “Phóng sự điều tra là một dạng phóng sự đặc biệt, là biến thể hình thành từ sự kết hợp giữa hai thể loại phóng

sự và điều tra Nó có khả năng khơi gợi thu hút độc giả rất cao bởi tính hấp dẫn

và tính chiến đấu” [12, tr 117] Nói như vậy, đồng nghĩa với việc xuất hiện thêm một khái niệm mới là “Phóng sự đặc biệt” Và nếu nhận định rằng “Phóng sự điều tra được biến thể hình thành từ sự kết hợp giữa hai thể loại phóng sự và điều tra” khác nào nói “Phóng sự là giao thoa giữa văn học và báo chí” Trong khi thực tế hiện nay, phóng sự điều tra đã thực sự nghiêng hẳn về báo chí bởi yêu cầu là phải trung thực, khách quan và tính thời sự của vấn đề

Trong cuốn “Phóng sự báo chí”, Nxb Lý luận Chính trị (2005), PGS –

TS Đức Dũng có đề cập đến phóng sự điều tra là sự kết hợp những ưu thế của hai thể loại phóng sự và điều tra Sự kết hợp này thường tuân thủ theo nguyên tắc sau:

“Tính chất phóng sự được thể hiện ở hình thức tác phẩm (thông qua ngôn từ, bút pháp, giọng điệu), còn tính chất điều tra được thể hiện chủ yếu ở nội dung, trong việc huy động những chi tiết, số liệu, dữ kiện nhằm làm sáng tỏ cái logic bên trong thể hiện bản chất của sự thật mà tác phẩm đề cập tới Phóng sự điều tra thường được sử dụng trong những tình huống khi cuộc sống xuất hiện những mâu thuẫn chưa có câu trả lời hoặc có nhiều cách trả lời không giống nhau trước một sự kiện, vấn đề, tình huống nào đó có ý nghĩa thời sự nhằm lý giải, phân tích để đưa ra câu trả lời đúng đắn, tin cậy nhất” [14, tr.101]

Nhà báo Vũ Minh Việt (báo Nông nghiệp Việt Nam) khi trả lời phỏng vấn của tác giả luận văn thì đưa ra quan điểm về phóng sự điều tra như sau:

Với tôi, phóng sự điều tra trên báo là một sự “khép tội” thuyết phục nhất đối với những cá nhân, tổ chức có tiêu cực, làm trái các quy định của pháp luật, gây tổn hại đến lợi ích của đất nước và nhân dân Phóng sự điều tra trên báo là những bằng chứng sinh động, cùng với chất liệu ngôn ngữ và sự thể hiện khéo léo tinh thần “chiến đấu” của người viết làm cho nó có sức cuốn hút vô cùng đối với bạn đọc Đồng tình với quan điểm của nhà báo Vũ Minh Việt, nhà báo Trần Thanh Sơn công tác tại Chi nhánh báo Nông nghiệp Việt Nam ở TP Hồ Chí Minh là người có nhiều thiên phóng sự điều tra trên báo, khi được hỏi đã đưa

ra một quan niệm ngắn gọn về phóng sự điều tra như sau: “Phóng sự điều tra

là những bài viết mang tính chất đi tìm sự thật, đó là những sự thật đang bị che giấu hay những sự thật chưa được mấy ai biết tới và quan tâm”

Tác giả luận văn cho rằng phóng sự điều tra là một thể loại báo chí Nó xuất hiện trong sự vận động và phát triển của lý luận và thực tiễn của báo chí

Từ những quan niệm trên, tác giả luận văn mạnh dạn đưa ra một quan niệm về phóng sự điều tra như sau:

Phóng sự điều tra là một thể loại báo chí do lao động của nhà báo làm ra từ vấn đề còn tiềm ẩn trong cuộc sống Vấn đề đó được nhà báo phân tích, chứng minh đầy sức thuyết phục bằng những luận chứng khách quan mang đến cho công chúng cái nhìn đúng đắn nhất

về sự kiện, vấn đề mà trước đó họ chưa biết hoặc còn những hoài nghi Phóng sự điều tra hoàn toàn không hạn chế viết về những tiêu cực, mà còn viết về cái tốt

1.4 Đặc điểm phóng sự điều tra

Tác phẩm phóng sự điều tra “chuẩn mực” thì phải có nội dung chặt chẽ, logic với các bằng chứng như một bài điều tra còn hình thức thể hiện thì mềm mại, linh hoạt sinh động như một bài phóng sự Tuy nhiên trong thực tế để có một tác phẩm đạt độ chuẩn mực như các tiêu chí dưới đây thì rất khó bởi nó còn phụ thuộc nhiều điều kiện, yếu tố

1.4.1 Đặc điểm về nội dung

Nội dung của phóng sự điều tra là làm sáng tỏ những vấn đề khuất tất, đang có nhiều ý kiến, quan điểm khác nhau Từ đó đề ra các giải pháp để giải quyết vấn đề Để giải đáp được những khúc mắc đó, bài phóng sự điều tra tất yếu phải đưa ra được những dẫn chứng cụ thể, những nhận định chắc chắn, khách quan để định hướng dư luận hiểu đúng bản chất của vấn đề

Phản ánh khách quan, trung thực về người và việc trong tác phẩm là nguyên tắc tối thượng của báo chí Nêu lên đặc điểm quan trọng này để thấy hiện thực khách quan là cơ sở, là nguồn gốc của sự phản ánh Báo chí hoạt

động trong bất kỳ xã hội nào, nguyên tắc tôn trọng sự thật vẫn là lời thề nghề nghiệp thiêng liêng cao cả nhất của nhà báo Bịa đặt hoặc bóp méo vừa là vô đạo đức, vừa là không khoa học mà người viết báo nào cũng cần phải tránh, nếu như muốn làm người phản ánh chân chính

Phản ánh hiện thực khách quan nhưng bao giờ cũng phải có chọn lọc Với người làm báo, không phải sự kiện nào xảy ra cũng thông tin, nhưng nếu mỗi khi đã thông tin thì phải bảo đảm tôn trọng sự thật Lựa chọn chi tiết nói lên bản chất nhất của sự kiện để đưa vào bài viết

Phóng sự điều tra là phản ánh hiện thức khách quan nhưng là quan trọng, đang nảy sinh “hoàn cảnh có vấn đề” tức là nảy sinh những câu hỏi liên quan tới những vấn đề mà nhiều người quan tâm Phóng sự điều tra là hoạt động có tính mục đích, có định hướng, qua cắt nghĩa, giải thích để chỉ đạo hoạt động thực tiễn cho con người

1.4.1.1 Có sự kiện - vấn đề

Đề tài của phóng sự điều tra mang tính xã hội và không phải vấn đề gì cũng có thể viết phóng sự điều tra Ngập lụt do mưa là chuyện bình thường nhưng nếu không mưa mà vẫn ngập là có vấn đề Nói động đất ở mức cho phép mà lại không dám tích nước ở công trình thủy điện là có vấn đề Tăng lệ phí khám chữa bệnh và tăng giá thuốc lên nhiều lần mà 2 năm trời bệnh nhân vẫn phải chui dưới gầm giường ra để “chào” Bộ trưởng Bộ Y tế thì đó là những vẫn đề cần phải được làm rõ bằng những tác phẩm phóng sự điều tra

Ông Đoàn Văn Vươn nổ súng chống người thi hành công vụ ở Tiên Lãng – Hải Phòng là một sự kiện nóng Đằng sau sự kiện đó có nhiều uẩn khuất cần được khai thác để viết phóng sự điều tra Với câu hỏi ở đất nước có hơn 1.000km bờ biển kéo dài từ Bắc vào Nam liệu còn hoàn cảnh nào giống Đoàn Văn Vươn nữa không? Câu hỏi đó cần lời đáp sau sự kiện tiếng súng của ông Đoàn Văn Vươn

1.4.1.2 Có nhân vật

Nhân vật của phóng sự điều tra có thể là người xuất chúng, cũng có thể là người bình thường Điều quan trọng là họ đã làm gì, hiện hữu như thế nào trong cuộc sống có ý nghĩa với cộng đồng ra sao Cần thấy được trong nhân vật đó đã chứa những mâu thuẫn, chứa những sự kiện và cách giải quyết cho mâu thuẫn,

sự kiện đó với các vấn đề mà cuộc sống đang đối diện để cùng giải quyết

Đây là nhân vật của báo chí nên cũng phải có tính thời sự, có tính chính xác, là người thật việc thật Theo nhà báo Vũ Hữu Sự - báo Nông nghiệp Việt Nam thì viết phóng sự điều tra có hình ảnh nhân vật là viết cho chính mình

Vì qua những số phận của nhân vật, người viết tự liên hệ với chính bản thân mình, đồng cảm hay phản đối với nhân vật

1.4.1.3 Có cái tôi trần thuật

Phóng sự điều tra nhất thiết phải có cái tôi trần thuật – tác giả Đọc loạt

bài phóng sự điều tra “Bóc trần những đường dây nhập lậu gà giống” của Vũ

Minh Việt – Đắc Thành đăng trên báo Nông nghiệp Việt Nam từ số 206 ra ngày 15/10/2012 đến số 214 ra ngày 25/10/2012 người đọc có thể cảm nhận được sự lăn lộn, dấn thân vào thực tế để tận mắt chứng kiến sự kiện bởi nhân vật trần thuật – tác giả - nhân chứng khách quan của hiện thực

Các phóng viên Vũ Minh Việt và Đắc Thành đã dấn thân vào tận bên trong sự kiện, mang đến cho người đọc thấy rõ những bước chân, hơi thở từ việc nhập cuộc của tác giả Đây quả là một điểm nhìn từ bên trong rất đắc dụng Nhân vật tôi này vừa là môi giới giữa hiện tượng được mô tả vừa đảm nhận nhiều vai diễn (người buôn gà, thương lái, cò) một cách đa dạng và đa năng

Cái tôi trần thuật trong phóng sự điều tra như “sợi chỉ đỏ xuyên suốt

toàn bộ nội dung tác phẩm, làm nên linh hồn và bản sắc của tác phẩm”

Với tư cách là nhân vật trần thuật là nhân chứng trực tiếp, quan trọng, tác giả thể hiện rõ là người chứng kiến (một phần hay toàn bộ) sự kiện Bên

cạnh vai trò người trực tiếp chứng kiến, nhân vật trần thuật – tác giả còn

có vai trò dẫn giắt, kết dính nội dung của tác phẩm Tác giả thâu tóm vấn

đề nổi trội trong hiện thực và sắc sảo, nhanh nhạy, định hướng, tiếp nhận cho độc giả qua sự lựa chọn sự kiện và xâu chuỗi vấn đề của mình Sự xuất hiện của cái tôi trần thuật là một đặc điểm nổi bật của phóng sự báo chí Đó là cái tôi vừa logic, lý trí, giàu lý lẽ nhưng đồng thời cũng đầy cảm xúc và tính nhân văn

Cái tôi tác giả trong phóng sự điều tra không chỉ ở mức là một người trần thuật và chứng kiến mang đậm dấu ấn của vấn đề mà còn bày tỏ chính kiến, kiến nghị, giải pháp góp phần thúc đẩy xã hội phát triển Thiếu nhân vật tôi, nhân vật nhân chứng này sẽ làm giảm đi sự tin cậy của người đọc vào tính xác thực được tạo lập nên từ sự dấn thân của người viết

Việc xưng tôi trong tác phẩm còn thể hiện tinh thần lao động nghiêm túc và chịu trách nhiệm cao của tác giả trước công chúng về tính xác thực của vấn đề được nêu ra trong tác phẩm Chính vì thế theo nhà

báo Huỳnh Dũng Nhân trong “Phóng sự từ giảng đường đến trang viết”,

Nxb Thông tấn (2012) cho rằng dấu ấn của tác giả, nó mang lại cho bài viết những nét riêng: cái tôi tác giả Việc xưng tôi trong tác phẩm không mâu thuẫn với tính chất khách quan của báo chí, nhất là khi thể hiện một cái tôi chính kiến trong bài phóng sự điều tra

1.4.1.4 Có văn học

Tính văn học trong phóng sự điều tra chính là cách hành văn Vấn

đề là biết các thủ thuật văn học, luật văn chương để khi sử dụng vào tác phẩm cho nó đắt Viết về gà lậu tuồn qua biên giới cũng cần lột tả được không gian biên giới như thế nào, địa hình hiểm trở ra sao, đầu nậu luồn lách như thế nào để người đọc cảm nhận được vấn đề Đọc lên như được cùng tác giả “đi” trong dòng sự kiện

Thực ra có bút pháp văn học sẽ làm cho câu văn mềm dễ đi vào lòng người hơn Viết báo giỏi nên thuần văn Văn hay tải được nhanh vấn

đề cần nói, làm ngọt mắt người đọc và linh hoạt trong xử lý chi tiết

1.4.2 Đặc điểm về hình thức

1.4.2.1 Tít chính, sapo, tít phụ, box, ảnh

Số phận bài báo đôi khi tùy thuộc rất nhiều vào tít Bài báo hay

nhưng đầu đề dở thì có thể làm mất đi ít nhất một nửa số độc giả Nhưng không có nghĩa như vậy mà rút tít kiểu giật gân, câu khách gây hiểu nhầm cho độc giả Tránh tình trạng giật tít kiểu “treo đầu dê bán thịt chó” Tít chính toát lên được vấn đề của sự kiện Có thể là một câu hỏi nhưng không có nghĩa là một ẩn ý gây suy diễn mơ hồ cho độc giả Tít ngắn gọn, rõ ràng Sau tít chính, bài phóng sự điều tra thường có sapo – thuật ngữ nghề nghiệp mà làng báo Việt Nam phiên âm ra từ tiếng Pháp là

chapeau Nếu tít chính là chìa khóa mở cửa cho độc giả đến với tác phẩm

thì sapo có tác dụng “níu” mắt độc giả ở lại với bài báo Sapo của bài điều tra ngắn gọn, cô đọng giúp người đọc có cái nhìn cơ bản về vấn đề bài báo định nêu ra nhưng không có nghĩa là sẽ làm rõ được nội dung nếu độc giả không đọc hết bài

Cùng với tít chính, sapo, bài phóng sự điều tra còn có tít phụ Về mặt hình thức, nhìn bài báo hài hòa, hấp dẫn hơn và giúp người đọc có được những khúc ngắt quãng để ngẫm về điều mà tác giả đang đề cập, thuận lợi cho việc theo dõi những diễn biến tiếp theo của bài báo

Ngoài ra, bài điều tra còn có thêm box và ảnh để minh họa, làm rõ thêm cho nội dung của bài viết Theo nhà báo Trần Thanh Sơn – báo Nông nghiệp Việt Nam thì nhiều bức ảnh là minh chứng sinh động và có giá trị thông tin đôi khi còn hơn cả nghìn con chữ Nói lên điều đó để thấy được ảnh trong bài nó có vị trí quan trọng như thế nào

Để tăng thêm lượng thông tin như có ý nhấn mạnh với độc giả về thông tin trong tác phẩm thì box cũng có tác dụng như vậy Sự xuất hiện của box càng làm cho bài phóng sự điều tra dễ trình bày khi mi báo và tăng nặng ký cho tác phẩm

1.4.2.2 Bố cục, dung lượng

Cái này tùy thuộc vào sự kiện, vấn đề, tùy thuộc vào tôn chỉ, mục đích của tờ báo và cách thể hiện của tác giả để viết dài hay ngắn Trên báo Nông nghiệp Việt Nam, nếu là một bài phóng sự điều tra thường khoảng 1.800 chữ kèm theo 2 đến 3 Ảnh Dung lượng này thông thường ở báo Nông thôn ngày nay thì ngắn hơn và ở báo Nhân dân thì dài hơn

Bố cục của bài phóng sự điều tra thường gồm 3 phần: nêu vấn đề - giải quyết vấn đề (chứng minh, giải thích) – kết thúc vấn đề

1.3.2.3 Bút pháp nghệ thuật

Bút pháp của phóng sự điều tra là văn phong chính luận, lập luận chặt chẽ, hành văn ngắn gọn, ngôn ngữ sắc sảo Chủ yếu là ngôn ngữ sự kiện

1.4.2.4 Những căn cứ thuyết phục cho tác phẩm phóng sự điều tra

Bằng chứng: Đó chính là kết quả của “kho tư liệu” mà tác giả “lượm”

được trong quá trình lao động nghề báo Đó là những thước phim chụp được tại hiện trường hoặc từ một nguồn khác mà có; là ghi âm, là hình ảnh, là những văn bản pháp quy; là những số liệu thu thập được Các cụ nói “dài áo

dễ múa” cho nên càng nhiều bằng chứng là càng tốt nhưng kinh nghiệm cho thấy, bằng chứng thu được bao nhiêu không có nghĩa là chuyển tải lên trên mặt báo bấy nhiêu Với bài điều tra chỉ nên chuyển tải 40 – 50% lượng thông tin, bằng chứng thu thập được Phần còn lại nên để dành

Luận cứ: Một bài phóng sự điều tra có thể có nhiều dạng luận cứ, ở

đây xin đề cập đến luận cứ chính và luận cứ then chốt Luận cứ chính là thành tố làm nên tác phẩm bởi chứa đựng những chi tiết, số liệu quan

trọng của một bài điều tra Bổ sung cho luận cứ chính là những luận cứ phụ Còn luận cứ then chốt thì không phải bài phóng sự điều tra nào cũng

có nó Với nó có thể trả lời được câu hỏi quan trọng nhất của một bài phóng sự điều tra

Luận chứng: Xâu chuỗi lại các luận cứ, luận điểm từ những bằng

chứng thu thập được sao cho logic, khoa học và hợp lý chính là ở tài năng của tác giả bài báo Từ những cứ liệu có được, tác giả sẽ đưa ra những lập luận khâu nối các luận cứ, luận điểm thành một hệ thống dẫn dắt người đọc từng bước nhìn ra bản chất vấn đề một cách ngọn ngành

1.5 Vai trò của phóng sự điều tra với vấn đề nông nghiệp nông thôn

Nông nghiệp và nông thôn có vị trí chiến lược trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, là cơ sở và lực lượng quan trọng để phát triển kinh tế - xã hội bền vững, giữ vững ổn định chính trị, đảm bảo an ninh, quốc phòng; giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc và bảo vệ môi trường sinh thái của đất nước

Thực hiện đường lối Đổi mới, nền nông nghiệp nước ta đã có bước phát triển vượt bậc, đóng góp to lớn vào thành tựu chung của đất nước Những năm gần đây, tốc độ tăng trưởng nông nghiệp đang giảm dần và bộc lộ những hạn chế yếu kém của một nền nông nghiệp dựa trên kinh tế

hộ manh mún, thiếu liên kết, năng suất và chất lượng thấp trong bối cảnh

cạnh tranh ngày càng gay gắt Vì vậy, phải thực hiện hiệu quả ba đột phá

chiến lược, đổi mới mô hình tăng trưởng, tái cơ cấu nền kinh tế đặc biệt

là đẩy nhanh tái cơ cấu nông nghiệp theo hướng nâng cao giá trị gia tăng, phát triển bền vững gắn với xây dựng nông thôn mới Đây là nội dung quan trọng trong tái cơ cấu nền kinh tế và cũng là đòi hỏi bức xúc cần phải được triển khai mạnh mẽ bằng nhiều giải pháp đồng bộ, trong đó

phải tập trung thực hiện đồng thời việc đẩy mạnh ứng dụng khoa học kỹ thuật và tổ chức lại sản xuất nông nghiệp

Khi thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, một số tổ chức, cá nhân đã để bộc lộ nhiều hạn chế, yếu kém, tiêu cực trong lãnh đạo, chỉ đạo Đây chính là những vấn đề mà báo chí cần phải nhanh chóng vào cuộc để cắt nghĩa, làm rõ Với khả năng phản ánh hiện thực ở cái thế trực tiếp, phóng sự điều tra có khả năng khám phá, phơi bày

về những sự thật chứa đựng mâu thuẫn của đời sống với vai trò của nhân vật trần thuật và các nhân chứng Những sự thật nhức nhối được phơi bày; những bí mật được khám phá; những phận người chịu đựng điều phi lý được phản ánh, đã tạo ra sự đồng cảm sâu sắc trong toàn xã hội

Qua khảo sát, tác giả nhận thấy nhiều tác phẩm phóng sự điều tra đã góp phần to lớn trong việc cổ vũ biểu dương tinh thần lao động hăng say sản xuất, phát triển kinh tế, làm giàu chính đáng của hàng triệu hộ gia đình Việt Nam Những tác phẩm này đã phân tích, đánh giá sâu sắc, kỹ lưỡng những nỗ lực của cá nhân, tập thể trong sản xuất, kinh doanh Đó là những sáng kiến khoa học kỹ thuật được mày mò nghiên cứu trong nhiều năm liền

để tạo ra sản phẩm lao động, giúp tăng hiệu quả lao động Các bài viết đã ghi nhận được điều đó, cắt nghĩa được vì sao có được kết quả đó

Cùng với đó, hàng chục phóng sự điều tra thể hiện sự dấn thân và dũng cảm của PV trong việc tiếp cận, khám phá những vụ việc, vấn đề mới, đầy khuất tất trong những vụ án tham nhũng, tiêu cực, những tệ nạn

xã hội Những vụ việc đắng lòng khi đọc lên đầy uất ức trước sự uy hiếp

dân tình quá mức của những nhóm lợi ích Tác phẩm “Ông Chủ tịch

huyện ơi sao dân khổ thế này” đăng trên báo Nông nghiệp Việt Nam

(Chương 2 sẽ phân tích rõ về bài viết này) không chỉ là lời kêu cứu của người dân ở huyện Bù Đăng tỉnh Bình Phước mà đó còn như bức thông

điệp của báo Nông nghiệp Việt Nam gửi đến nhiều ông Chủ tịch huyện khác trong cả nước

Nhiều bài viết tương tự sau khi phản ánh đã nhận được sự đồng tình ủng hộ rất cao của dư luận xã hội, sự vào cuộc kịp thời của các cơ quan chức năng, sự chỉ đạo sát sao của lãnh đạo các cấp, đặc biệt là Chính phủ

và Thủ tướng Chính phủ đã nhiều lần có văn bản chỉ đạo xử lý vấn đề các báo phản ánh về những tiêu cực, hạn chế trong lĩnh vực nông nghiệp nông thôn Từ đó hàng trăm vụ việc được đưa ra ánh sáng, mang lại niềm tin cho nhân dân, sự công bằng cho xã hội

Có không ít tác phẩm phóng sự điều tra đã góp phần làm chuyển biến nhận thức, làm thay đổi cả một chủ trương, chính sách, thay đổi được

cả cục diện tạo nên thành công lớn cho xã hội nói chung và ngành nông nghiệp phát triển nông thôn nói riêng

Nhiều PV tại các báo khảo sát có được tên tuổi, thương hiệu uy tín

và tăng lượng tia ra phát hành báo cũng xuất phát từ những tác phẩm phóng sự điều tra nổi tiếng gây được tiếng vang lớn trong lòng công chúng Một số tác phẩm này trong chương tiếp theo, tác giả luận văn sẽ lần lượt giới thiệu, phân tích để thấy được vai trò của phóng sự điều tra đối với vấn đề nông nghiệp nông thôn là hết sức to lớn

Tiểu kết chương 1

Nội dung chương 1, tác giả luận văn đã hệ thống hóa khái niệm về phóng sự và phóng sự điều tra, lấy khái niệm phóng sự làm tham chiếu cho những nhận định về khái niệm phóng sự điều tra Tác giả đã phân tích và đưa

ra một số nhận định về đặc điểm, đặc trưng của thể loại phóng sự điều tra trên báo in Nêu bật được vị trí và tầm quan trọng của thể loại phóng sự điều tra đối với các đề tài liên quan đến nông nghiệp nông thôn

Tác giả đã phân tích, làm rõ những yếu tố chi phối đến kết cấu một tác phẩm phóng sự điều tra cũng như quy trình sáng tạo một tác phẩm phóng sự điều tra trên báo in Nêu lên những đặc trưng riêng biệt của phóng sự điều tra trên báo in về đề tài nông nghiệp nông thôn so với các thể loại và loại hình báo chí khác Bên cạnh đó, chương 1 cũng hệ thống những yêu cầu cơ bản đối với việc khai thác, lựa chọn và sử dụng phóng sự điều tra trên báo in về đề tài nông nghiệp nông thôn

Từ yêu cầu thực tiễn đặt ra đó, nhiệm vụ của phóng sự điều tra là làm sáng tỏ những vấn đề khuất tất, đang có nhiều ý kiến tranh luận, nhiều quan điểm khác nhau Từ đó đề ra giải pháp giải quyết vấn đề Để giải đáp được những khúc mắc đó, bài phóng sự điều tra tất yếu phải đưa ra được những dẫn chứng cụ thể, những nhận định chắc chắn, khách quan để định hướng dư luận hiểu đúng bản chất của vấn đề

Những căn cứ này là cơ sở để trong chương tiếp theo của luận văn,

chúng tôi lựa chọn các bài phóng sự điều tra trên báo Nhân dân, NNVN và

NTNN từ tháng 1/2012 đến tháng 6/2013 về đề tài nông nghiệp nông thôn

phục vụ cho việc khảo sát, đánh giá Trong số các phóng sự điều tra đó, chúng tôi sẽ cố gắng lựa chọn để tiến hành phân tích một cách có hệ thống nhằm rút

ra những bài học kinh nghiệm trong việc tổ chức thực hiện cũng như việc sử dụng phóng sự điều tra trên báo in về đề tài nông nghiệp nông thôn đối với

các báo Nhân dân, NNVN và NTNN

Chương 2 THỰC TRẠNG PHÓNG SỰ ĐIỀU TRA TRÊN BÁO IN

VỀ ĐỀ TÀI NÔNG NGHIỆP NÔNG THÔN

(Khảo sát Báo Nhân dân, Nông nghiệp Việt Nam, Nông thôn ngày nay

từ tháng 1/2012 - 6/2013)

2.1 Khái quát về các báo được khảo sát

2.1.1 Báo Nhân dân

Báo Nhân Dân là cơ quan ngôn luận của Đảng Cộng sản Việt Nam, tiếng nói của Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam Số báo đầu tiên ra đời ngày 11 tháng 3 năm 1951 tại chiến khu Việt Bắc Đại hội lần thứ II của Đảng năm 1951, tổ chức tại Kim Bình, huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang đã quyết định “xuất bản một tờ báo, lấy tên là Nhân Dân, cơ quan Trung ương của Đảng” thay cho tờ Sự thật

Như vậy, từ báo Thanh Niên do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sáng lập ngày 21/6/1925, Báo Nhân Dân đã kế tục và phát huy truyền thống vẻ vang của các

tờ báo Đảng là: Tranh Đấu, Dân chúng, Cờ giải phóng, Sự thật Hơn 60 năm qua, báo Nhân dân đã có những bước trưởng thành, phát triển vượt bậc qua các thời kỳ cách mạng của Đảng, đất nước

Chặng đường phát triển của mình, báo Nhân Dân đã được Đảng và Nhà nước trao tặng những phần thưởng cao quý: Huân chương Sao Vàng, Huân chương Hồ Chí Minh, Anh hùng Lao động, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân

Nhiều chính khách nổi tiếng của Đảng đã từng làm việc tại báo Nhân Dân hoặc tham gia viết bài Cố Tổng Bí thư Trường Chinh và Cố nhà thơ Tố Hữu đã từng làm chủ bút của báo này Các đời Tổng biên tập đều giữ chức vụ

từ Ủy viên Trung ương Đảng trở lên, đồng thời kiêm nhiệm một số chức vụ quan trọng khác trong Đảng

Trong sự nghiệp đổi mới đất nước 25 năm qua, Báo Nhân Dân đã thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị; tích cực tuyên truyền, giáo dục chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước; tuyên truyền, cổ vũ các cuộc vận dộng lớn, các phong trào thi đua, những mặt tích cực trong đời sống xã hội Phê phán, đấu tranh chống quan liêu, tham nhũng và các hiện tượng tiêu cực, chống sự phá hoại của các thế lực thù địch trên các lĩnh vực tư tưởng, văn hóa, có tác dụng tốt

2.1.2 Báo Nông nghiệp Việt Nam

Báo Nông nghiệp Việt Nam (NNVN) có trụ sở chính đặt ở 14 Ngô

Quyền - Hà Nội, được thành lập năm 1946, lấy tên báo “Tấc đất” cơ quan cổ động sản xuất của Bộ Canh Nông Qua những giai đoạn khác nhau, báo đã đổi tên nhiều lần: “Toàn dân canh tác”, “Tạp chí khoa học kỹ thuật nông nghiệp”,

và đến ngày 30/5/1987 Bộ Nông nghiệp và Công nghiệp thực phẩm đã cho

phép thành lập cơ quan báo NNVN và “Tạp chí khoa học kỹ thuật nông

nghiệp” trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Công nghiệp thực phẩm gọi tắt là báo

NNVN trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Công nghiệp thực phẩm

Sau khi hợp nhất ba Bộ: Bộ Nông nghiệp và Công nghiệp thực phẩm,

Bộ Lâm nghiệp, Bộ Thủy lợi thành Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn (NN – PTNT), ngày 10/02/1998, Quyết định số 27/1998/QĐ/BNN-TCCB của

Bộ trưởng Bộ NN- PTNT đã xác định chức năng nhiệm vụ và cơ cấu tổ chức của Báo Nông nhiệp Việt Nam trực thuộc Bộ NN- PTNT Khổ báo vẫn giữ nguyên 42x29cm, 16 trang 1 tuần/2 kỳ năm 1998 Đến ngày 01/07/1999 báo phát hành lên 1 tuần/3 kỳ, 16 trang, và từ 1/07/2000 đến nay báo phát hành 1 tuần/5 kỳ, 20 trang

Báo NNVN có nhiệm vụ và quyền hạn: Tuyên truyền, phổ biến chủ

trương chính sách của Đảng và Nhà nước về lĩnh vực nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy lợi, thủy sản, diêm nghiệp, kinh tế hợp tác và phát triển nông

thôn Phản ánh sự kiện thời sự, kinh tế, xã hội trong nước và quốc tế có liên quan tới phát triển kinh tế, xã hội và phát triển nông nghiệp, nông thôn Thông tin về các hoạt động chỉ đạo, điều hành của Bộ với ngành Nêu gương các nhân tố điển hình, phê phán các hiện tượng tiêu cực trong lĩnh vực nông nghiệp và phát triển nông thôn Liên doanh, liên kết với các tổ chức trong và ngoài nước thuộc lĩnh vực nông nghiệp và phát triển nông thôn nhằm phục vụ các hoạt động của báo chí phù hợp với chức năng, nhiệm vụ của đơn vị theo quy định hiện hành của pháp luật

Báo có các ấn phẩm: NNVN phát hành ngày: phát hành từ thứ 2 đến

thứ 6 Phản ánh những vấn đề thời sự, kinh tế, xã hội và toàn cảnh những đổi

thay và phát triển nông nghiệp của đời sống nông thôn NNVN điện tử: Ngoài

những nội dung như báo in hàng ngày báo còn chứa đựng một kho tư liệu Khoa học – kĩ thuật liên quan đến sản xuất nông nghiệp và phát triển nông thôn Tuần san Kiến Thức Gia Đình: Phát hánh thứ 5 hàng tuần Bán nguyệt

san NNVN: Chuyên đề dân tộc thiểu số và miền núi Bán nguyệt san Nhịp

Sống Trẻ Bán nguyệt san Món Ngon: Cẩm nang vàng dành cho các bà nội trợ, những món ăn truyền thống Việt Nam với kỹ năng đầu bếp hiện đại

Báo NNVN mặc dù là tờ báo chuyên ngành nông nghiệp nhưng tờ báo

có kết cấu rất chặt chẽ, có nhiều chuyên trang chuyên mục hấp dẫn không chỉ phản ánh sâu về vấn đề nông nghiệp mà còn đề cập đến các vấn đề xã hội khác như: thời sự, văn hóa- thể thao, kinh tế, thị trường- giá cả, bạn đọc, gia đình đang thu hút và được sự quan tâm của nhiều người

2.1.3 Báo Nông thôn ngày nay

Báo Nông thôn ngày nay (NTNN) – Cơ quan Trung ương của Hội

Nông dân Việt Nam, tiếng nói của giai cấp nông dân, kể từ khi ra số đầu ngày

07/5/1984 với tên gọi Nông dân Mới Từ một bản tin với số lượng phát hành 3

tháng 1 kỳ, đến nay báo NTNN đã là một tờ báo mỗi tuần ra 6 kỳ cùng với 3

ấn phẩm khác (Làng cười, Thế giới và Hội nhập, Nguyệt san) với số lượng phát hành ngày càng tăng, khẳng định được chỗ đứng của mình trong làng báo Việt Nam, được đông đảo bà con nông dân và bạn đọc trong cả nước yêu mến, tín nhiệm

Sau hơn 10 năm song hành cùng sự nghiệp Đổi mới của đất nước, những đòi hỏi của nông dân đối với tờ báo cũng như nhu cầu phát triển nội tại thúc giục

báo phải có những bứt phá NTNN đã thực sự góp một tiếng nói ngày càng nặng

ký trong quá trình hình thành các chính sách về nông nghiệp, nông thôn

Nhiều vấn đề thời sự nóng hổi mà NTNN đề cập và được Chính phủ,

các cấp, ngành điều chỉnh nhằm khai thông, tháo gỡ khó khăn, tạo điều kiện ngày càng thuận lợi hơn cho nông dân làm ăn Báo đã có những chuyên mục thường xuyên để phản ánh tâm tư nguyện vọng nông dân và từ thực tiễn nắm bắt được báo thường xuyên có những kiến nghị góp phần giúp Đảng và Nhà nước giải quyết các vướng mắc trong phát triển kinh tế, phát triển văn hóa, xây dựng cuộc sống mới cũng như thực hiện quyền dân chủ, đấu tranh chống quan liêu, tham nhũng và các tệ nạn xã hội

Báo cũng thường xuyên có những bài phóng sự điều tra về tình cảnh khốn khó của nông dân, các hành vi tiêu cực, nhũng nhiễu dân lành của một

bộ phận không nhỏ cán bộ đảng viên thoái hóa biến chất Hàng chục vấn đề nêu trên báo đã được Thủ tướng Chính phủ chỉ thị kiểm tra, xử lý và được các cấp, các ngành tiếp thu, khắc phục

Nhiều loạt bài đã góp phần làm thay đổi chính sách quan trọng như vấn

đề hạn điền, bãi bỏ thuế thu nhập của nông dân, miễn thủy lợi phí, dạy nghề Thống kê cho thấy những thay đổi này đã làm cho nông dân bớt phải đóng góp khoảng 1.000 tỷ đồng mỗi năm Hàng triệu người nông dân được hưởng lợi từ vấn đề báo nêu Điều đó đã thổi bùng lên trong những người làm báo ngọn lửa cống hiến, khát khao làm điều có ích cho độc giả của mình

2.2 Thực trạng sử dụng phóng sự điều tra trên báo Nhân dân, NNVN

và NTNN

2.2.1 Đánh giá chung

Qua khảo sát 100 tác phẩm phóng sự điều tra tại các báo Nhân dân (10

tác phẩm), NNVN (60 tác phẩm) và NTNT (30 tác phẩm) tác giả luận văn

nhận thấy:

Đối với báo Nhân dân: Tuyệt đại đa số các phóng sự điều tra ở báo Nhân dân là biểu dương, khen ngợi Đó là hình ảnh anh bộ đội biên phòng với đồng bào dân tộc thiểu số; là chị nông dân rời làng lên phố làm công nhân bon chen nơi phố thị nhưng vẫn nỗ lực vượt qua khó khăn Chỉ có số ít là dạng tác phẩm đấu tranh chống tiêu cực nhưng lại viết trên cơ sở vụ việc đã được cơ quan chức năng có kết luận chứ không phải bằng chính chất liệu cuộc sống do phóng viên tự tìm tòi điều tra được Một vài tác phẩm thể hiện dũng cảm đấu tranh và dư luận cũng thấy hài lòng về những thông tin đó song để đánh giá chất lượng tác phẩm đó đã đáp ứng được cơ bản tiêu chí cho một bài phóng

sự điều tra rồi hay chưa thì câu trả lời là chưa? Chẳng hạn loạt bài đề cập đến tình trạng phá rừng ở Tây Nguyên đăng trên báo Nhân dân vào các ngày 1-

2/6/2013 dưới nhan đề “Rừng Tây Nguyên đang mất” của nhóm tác giả Lê

Đức Nghĩa – Công Bằng là một ví dụ như thế

Đối với các báo NNVN và NTNN: Thì tuyệt đại đa số các bài và loạt

bài phóng sự điều tra đều tập trung vào những vấn đề chống tiêu cực, tham

nhũng Trong đó, báo NNVN có khoảng 57% số lượng tác phẩm được khảo

sát viết về lĩnh vực nông thôn, bức tranh làng quê Việt Nam Đó là bức tranh chân thực về đời sống khó khăn, khắc khổ, người dân nghèo bị chính quyền địa phương hà hiếp, bị các tệ nạn xã hội nơi phố thị tràn về quê làm biến dạng

nét văn hóa làng Chặng hạn loạt phóng sự điều tra “Mối lo làng quê” được

NNVN khởi đăng dịp Quốc hội khóa XIII họp kỳ thứ 5 (tháng 5/2013) đã gây

được tiếng vang lớn và thu hút được rất nhiều ý kiến phản hồi của lãnh đạo các cấp, các vị ĐBQH Trong khi đó có 43% số lượng tác phẩm được khảo sát viết về lĩnh vực nông nghiệp là những bất cập trong ban hành và thực thi chính sách của Nhà nước về vấn đề nông nghiệp mà nổi bật lên là những vấn

đề thu hồi đất một cách tràn lan làm mất niềm tin trong nhân dân dẫn đến khiếu kiện khiếu nại kéo dài Hay những vấn đề khuất tất trong những chuyến

gà buôn lậu từ bên kia biên giới tràn về Việt Nam được các PV nhập vai dấn thân vào tận bên trong sự kiện để điều tra, khai thác thông tin

Trong khi đó, tỷ lệ này ngược lại so với NTNN Bản thân tác giả luận văn cũng đặt câu hỏi, tại sao báo NTNN khi viết về những vấn đề liên quan đến lĩnh vực nông thôn lại không có thế mạnh bằng ở báo NNVN? Qua khảo

sát thì nhận thấy, nó phụ thuộc vào nhiều yếu tố liên quan đến con người và

quan điểm của tờ báo Song những vấn đề phản ánh trên tờ NTNN thông qua

các tác phẩm phóng sự điều tra ở các lĩnh vực nông nghiệp và nông thôn cũng cho thấy sức chiến đấu ngoan cường và sự dấn thân mạnh mẽ của PV, bản lĩnh của tờ báo Những vấn đề này trong phần sau của chương 2, tác giả sẽ đề cập kỹ càng hơn

2.2.2 Đề tài phóng sự điều tra

Đề tài là phạm vi hiện thực cụ thể được nhà báo nhận thức, lựa chọn và phản ánh trong tác phẩm phóng sự điều tra Xác định đề tài tác phẩm phóng

sự điều tra chính là trả lời các câu hỏi: Tác phẩm đó viết về ai? Về cái gì? Về phạm vi hiện thực nào của cuộc sống?

Đề tài của phóng sự điều tra mang tính xã hội và rõ ràng không phải

chuyện gì cũng viết phóng sự điều tra Ngập lụt do mưa là chuyện bình thường nhưng nếu không mưa mà vẫn ngập là có vấn đề Nói động đất ở mức cho phép mà lại không dám tích nước ở công trình thủy điện là có vấn đề Dùng công an, quân đội đi phá nhà dân lại còn bảo việc đó hay hơn các cuộc diễn tập, có thể viết thành sách hoặc đỗ lỗi do người dân bức xúc quá nên mới

phá nhà dân là những điều có vấn đề nghiêm trọng Tăng lệ phí khám chữa bệnh và tăng giá thuốc lên nhiều lần mà 2 năm trời bệnh nhân vẫn phải chui dưới gầm giường ra để “chào” Bộ trưởng Bộ Y tế thì đó là những vẫn đề cần phải được làm rõ bằng những tác phẩm phóng sự điều tra

Đề tài phóng sự điều tra trên các báo được khảo sát là hiện thực của cuộc sống Tuy nhiên khác với sự phong phú về đề tài của thể loại phóng sự thì đề tài của phóng sự điều tra hạn chế hơn rất nhiều Mặc dù phóng sự điều tra có thể viết về cái tốt nhưng trên thực tế, PV thường sử dụng thể loại này để viết về những hiện tượng tiêu cực, những sự việc khuất tất xảy ra trong đời sống xã hội cần được làm sáng tỏ Phóng sự điều tra thường chỉ xuất hiện trong những “hoàn cảnh có vấn đề” để trả lời những hoài nghi, những vấn đề khuất tất đang bị che dấu bằng một hệ thống luận cứ, luận chứng với những nhận định sắc sảo đúng đắn của nhà báo góp phần giải quyết vấn đề

Nhà báo Mai Phan Lợi – Phó Tổng Thư ký kiêm Trưởng Văn phòng Đại diện báo Pháp luật Thành phố Hồ Chí Minh tại Hà Nội, Chủ tịch Hội đồng Khoa học Trung tâm Truyền thông Giáo dục Cộng - MEC media nhận xét:

Những bài phóng sự điều tra viết về những vấn đề tiêu cực, tham nhũng ở báo Nhân dân rất ít và thường trên cơ sở những kết luận của các cơ quan chức năng chứ ít thấy bài do chính công lao tìm tòi

của nhà báo Riêng các báo ngành như NNVN và NTNN thì rõ ràng

tần suất phóng sự điều tra về đề tài nông nghiệp nông thôn rất đa dạng và phong phú, cả tiêu cực và tích cực, trong đó phản ánh mặt tiêu cực đậm nét hơn, có dấu ấn cá nhân nhiều hơn là những bài biểu dương khen ngợi

Bản thân đề tài là mang tính khách quan (sự kiện bản thể) Sự kiện chính là đối tượng khơi nguồn báo chí Từ những sự kiện sẽ có một hoặc nhiều đề tài cho tác phẩm báo chí Chỉ có sự kiện mới giúp con người nhận thức rõ ràng, đúng đắn các vấn đề phức tạp Sự kiện sinh động, gần gũi trong

đời sống là minh chứng hùng hồn nhất, đanh thép nhất thể hiện bản chất vấn

đề Bởi thế, thông tin báo chí có khả năng thuyết phục công chúng xã hội vô cùng to lớn Có sự kiện ngẫu nhiên, có sự kiện tất yếu, bản chất; có sự kiện ngụy tạo và có sự kiện khách quan, có sự kiện chính trị và có sự kiện khoa học- đời sống

Có sự kiện bản thể và sự kiện nhận thức Theo PGS – TS Nguyễn Văn Dững thì sự kiện bản thể là sự kiện nguyên dạng trong thực tế cuộc sống với đầy đủ các chi tiết vốn có của nó; sự kiện nhận thức là sự kiện đã được tái tạo thông qua lăng kính nhận thức của nhà báo Và đương nhiên, khi thể hiện bản chất tình hình thì không sự kiện nào lại xuất hiện đơn lẻ, rời rạc, mà nằm trong một chỉnh thể, trong một quá trình, xu thế vận động khách quan [tr167, Báo chí truyền thông hiện đại, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2011]

Sự kiện cưỡng chế thu hồi đất tại huyện Tiên Lãng – Hải Phòng vào sáng 5/1/2012 mà nạn nhân là ông Đoàn Văn Vươn ở Cống Rộc, xã Vinh Quang là vấn đề thời sự gây chấn động dư luận trong và ngoài nước Sự kiện này đã có hàng ngàn bài báo đề cập ở nhiều góc độ, hình thức thể hiện khác

nhau Với báo NTNN thì các phóng viên (PV) đã đeo bám sự kiện này từ lúc xảy ra vụ việc cho đến thời điểm này Với sự kiện đó, báo NTNN ngoài các

bài phóng sự điều tra thì còn nhiều tin tức khác được cập nhật liên tục mỗi khi

có thông tin mới nên thu hút bạn đọc theo dõi được tiến trình của sự kiện có

hệ thống Trong khi đó, báo NNVN đã không bám được địa bàn để có những

thông tin thời sự tức thời

Nói về tính thời sự của sự kiện Đoàn Văn Vươn thì báo NNVN đã không thông tin được sớm như các báo khác, đặc biệt là NTNN Báo NTNN

nhờ lợi thế có văn phòng đại diện đặt tại Hải Phòng nên mọi thông tin về sự

kiện này được chuyển tải sớm hơn NNVN Sau khi sự kiện này nổ ra được mấy ngày thì NNVN mới đăng một bài bình luận trên chuyên mục “Vấn đề và

dư luận” Trong khi NTNN rầm rộ đưa thông tin về sự kiện cưỡng chế, nổ súng, phá nhà của Đoàn Văn Vươn một cách đậm đặc thì NNVN lúc đó vẫn

chưa có thông tin

Về sự kiện này, NTNN liên tục cập nhật diễn biến của vụ việc Ngoài

một số phóng sự điều tra như “Nghi phạm từng là người hùng biển cả”, “Chủ

đầm đi tìm sự công bằng”, “Vụ cưỡng chế thu hồi đất tại Tiên Lãng, Hải Phòng: 4 khuất tất cần được làm rõ” thì nhóm PV đã tiếp cận các chuyên gia,

các nhà quản lý, người nông dân sở tại để có cách nhìn nhận sâu sắc vấn đề đang được đặc biệt dư luận chú ý Vấn đề đó đã được cả hệ thống chính trị đặc biệt quan tâm, các cấp, ngành, các Bộ đều vào cuộc Nguyên Chủ tịch nước Lê Đức Anh, Trung tướng Nguyễn Quốc Thước – nguyên Đại biểu Quốc hội (ĐBQH) lên tiếng rất mạnh mẽ về vụ việc này Tất cả những thông

tin đó NTNN dồn dập cập nhật trên báo để bổ sung cho tuyến bài về sự kiện

nóng này, xen lẫn là các phóng sự điều tra phân tích về những khuất tất trong việc giao đất, cho thuê đất của chính quyền huyện Tiên Lãng đối với người

dân Nhiều vấn đề nóng đã được NTNN làm rất sát và rõ Điểm nhấn của tuyến bài mà NTNN làm nên chính là đẩy được vấn đề lên cao, âm hưởng nó

càng lớn và lan rộng ra

Sau sự kiện này đã giúp một số địa phương kịp thời chấn chỉnh và thêm vào đó là sau này Chính phủ, Quốc hội có những chủ trương cho việc kéo dài thời gian giao đất nông nghiệp, đất nuôi trồng thủy sản (bằng một Nghị quyết được Quốc hội thông qua vào chiều 21/6/2013 tại kỳ họp thứ 5 khóa XIII) Cũng từ đó các nhà làm chính sách có được những quyết sách đúng đắn trong tiến trình hoàn thiện dự thảo Luật đất đai sửa đổi đang trình Quốc hội

Khi PV lựa chọn đề tài để thể hiện chủ đề hoặc cần đạt tới một mục đích tư tưởng nào đó thì đề tài ấy lại mang đậm dấu ấn chủ quan của PV Việc

PV quyết định lựa chọn đề tài này để làm phóng sự điều tra chứ không phải là