Tổ chức sản xuất ký sự truyền hình ở các đài phát thanh và truyền hình miền đông nam bộ (khảo sát từ tháng 12010 đến tháng 62013)

Ở Việt Nam, ký, ký sự nói chung là một trong những thể loại không xa lạ với nhiều nhà văn, nhà báo; song, trong thực tiễn trên sóng truyền hình của nhiều đài truyền hình, đài PT-TH các t

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA

Ở CÁC ĐÀI PHÁT THANH VÀ TRUYỀN HÌNH

MIỀN ĐÔNG NAM BỘ

(Khảo sát từ tháng 1/2010 đến tháng 6/2013)

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

và cung cấp tài liệu tham khảo giúp tôi hoàn thành luận văn.

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới gia đình tôi - những người

đã luôn sát cánh động viên, tạo điều kiện tốt nhất để tôi có thể hoàn thành luận văn

Xin chân thành cảm ơn!

Tác giả luận văn

NGUYỄN ĐỨC DŨNG

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn: “Tổ chức sản xuất ký sự truyền hình ở

các đài phát thanh và truyền hình miền Đông Nam Bộ (Khảo sát từ tháng 1/2010 đến tháng 6/2013)” là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự

hướng dẫn của PGS,TS Nguyễn Đức Dũng; các số liệu nêu trong luận văn là trung thực; những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tôi xin cam đoan các thông tin trích dẫn trong luận văn đều đã được chỉ rõ nguồn gốc Tôi xin chịu trách nhiệm đối với luận văn của mình

TP Hồ Chí Minh, ngày 12 tháng 9 năm 2014

Tác giả luận văn

NGUYỄN ĐỨC DŨNG

MỤC LỤC

Trang

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC TỔ CHỨC SẢN XUẤT KÝ SỰ

TRUYỀN HÌNH Ở CÁC ĐÀI PHÁT THANH VÀ TRUYỀN

Chương 2: THỰC TRẠNG CÔNG TÁC TỔ CHỨC SẢN XUẤT KÝ SỰ

TRUYỀN HÌNH TẠI CÁC ĐÀI PHÁT THANH VÀ TRUYỀN

2.1 Bức tranh chung về các đài phát thanh và truyền hình miền Đông

2.2 Những thành công, hạn chế trong công tác tổ chức sản xuất ký

sự truyền hình ở các đài phát thanh và truyền hình miền Đông

Chương 3: MỘT SỐ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ CÔNG TÁC

SẢN XUẤT KÝ SỰ TRUYỀN HÌNH TẠI ĐÀI PHÁT THANH

3.1 Những vấn đề đặt ra trong quá trình tổ chức sản xuất ký sự truyền

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

VOV : Đài Tiếng nói Việt Nam

DANH MỤC SƠ ĐỒ

Trang

Sơ đồ 1.1: Quy trình tổ chức sản xuất tác phẩm ký sự truyền hình -

Sơ đồ 2.1: Quy trình tổ chức sản xuất tác phẩm ký sự truyền hình -

08 bước - mà các đài phát thanh và truyền hình miền

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Ký, ký sự nói chung là một trong những thể loại của cả văn học, lẫn báo chí và đã có từ lâu Trong lĩnh vực báo hình, ký sự truyền hình là một trong những thể loại tương đối phổ biến, nhưng không phải phóng viên truyền hình nào, hoặc đài truyền hình nào cũng thực hiện được Song, một khi đài truyền hình nào đó đã sản xuất và phát sóng thành công ký sự truyền hình thì điều đó không những góp phần thể hiện đẳng cấp của đài, mà còn góp phần khẳng định tay nghề của đạo diễn và ê kíp thực hiện

Cũng như nhiều thể loại truyền hình khác, ưu thế của ký sự truyền hình là diễn đạt nội dung, tư tưởng tác phẩm bằng ngôn ngữ truyền hình, văn phạm truyền hình - tức ngôn ngữ của hình ảnh, âm thanh là chính Nhưng trong ký sự truyền hình, ngôn ngữ của hình ảnh, âm thanh ấy chỉ được phép

“cắt lát” nên chất lượng của nó gần như “nguyên xi” với thực tế khách quan; lại vừa được chọn lọc, diễn đạt bằng cái nhìn chín chắn và sâu lắng của đạo diễn, phóng viên, ê kíp thực hiện Vì thế, ký sự truyền hình là giải pháp hữu hiệu, là công cụ quan trọng của những người làm truyền hình trong việc thu hút, mời gọi khán giả cùng khám phá, trải nghiệm trực tiếp một cuộc hành trình nào đó; hoặc phân tích mổ xẻ một sự việc, hiện tượng xung quanh; hoặc đưa đến khán giả những thông tin, thông điệp nào đó mang tính chiêm nghiệm của đạo diễn, nhà biên kịch; hoặc đơn giản hơn là giới thiệu với khán giả những chân dung điển hình, tiêu biểu nào đó trong cuộc đời muôn màu, muôn

vẻ này Chính vì những lý do đó nên ký sự truyền hình được sử dụng khá phổ biến tại nhiều đài truyền hình, đài PT-TH, hoặc một số công ty truyền thông,

hãng phim truyền hình, v.v…

Trên thế giới, ký sự truyền hình là một trong những thể loại được nhiều đài, hãng truyền hình, ứng dụng đã lâu Thậm chí, do “sức mạnh”

chuyển tải thông tin, thông điệp, nhất là do “sức thu hút” công chúng tự thân, vốn có của ký sự truyền hình, nên nhiều đài, hãng truyền hình còn thành lập hẳn nhiều kênh, chương trình truyền hình chuyên biệt, chuyên phát sóng các tác phẩm ký sự truyền hình Bằng chứng là trên các kênh truyền hình trả tiền

ở Việt Nam như: SCTV, AVG, hệ thống truyền hình cáp của nhiều tỉnh, thành phố, v.v… công chúng yêu thích ký sự truyền hình còn có dịp thưởng lãm nhiều tác phẩm thuộc thể loại ký sự truyền hình của thế giới trên các kênh: National Geographic, Animal Planet, Discovery, v.v… Đây là những kênh thường phát sóng các ký sự truyền hình có chủ đề về thế giới động vật, thực vật, các công trình văn hóa, lịch sử, … nổi tiếng toàn cầu Trong đó, có một

số tác phẩm ký sự truyền hình nói về những nền văn minh cổ đại ngỡ như đã mất, những cộng đồng dân tộc sống cách xa thế giới văn minh, những địa điểm thiên nhiên hoang sơ, kỳ thú mới được con người mới phát hiện, … Những tác phẩm ký sự truyền hình đó thực sự là “những món khoái khẩu” của

đông đảo công chúng yêu lĩnh vực nghe nhìn toàn cầu

Ở Việt Nam, ký, ký sự nói chung là một trong những thể loại không

xa lạ với nhiều nhà văn, nhà báo; song, trong thực tiễn trên sóng truyền hình của nhiều đài truyền hình, đài PT-TH các tỉnh, thành phố thì phải công nhận

rằng, sau thành công vang dội của tác phẩm “Mê Kông ký sự” của HTV năm

2004, ký sự truyền hình - một thể loại chuyên “tạo ra xúc cảm thẩm mỹ sâu

sắc đối với khán giả” [10, tr.230] - mới thực sự nở rộ trên sóng các đài truyền

hình, đài PT-TH các tỉnh, thành phố trên cả nước Điển hình là những ký sự truyền hình mà tác giả đã xem để phục vụ việc nghiên cứu luận văn như sau:

Đơn vị tổ chức sản xuất ký sự truyền hình nhiều nhất và cũng là đài có

nhiều ký sự truyền hình thành công nhất là HTV HTV có những ký sự truyền

hình nổi tiếng trong giới báo hình như: “Mê Kông ký sự”, “Ký sự hỏa xa -

hành trình xuyên lục địa” - 75 tập, “Ký sự Amazon” - 71 tập, “Ký sự Tân Đảo” - 30 tập, “Ký sự huyền bí sông Hằng” - 70 tập, “Ký sự Trở lại Volga” -

76 tập, “Ký sự Thăng Long ngàn năm thương nhớ” - 140 tập, “Ký sự hành

trình theo chân Bác” - 90 tập, “Ký sự Bên dòng Mississippi” - 60 tập, v.v…

Sau HTV là VTV với những ký sự truyền hình như: “Ký sự Biên phòng” (phát sóng VTV1, VTV3, VTV4), “Ký sự nước Lào” (phối hợp giữa VTV4, ĐàiPT-TH Nghệ An, Đài TH Quốc gia Lào), “Ký sự Taghixtan” - VTV1, v.v

Đối với nhiều đài truyền hình khu vực thì VTV Đà Nẵng có ký sự “Về

nơi gió cát”, “Khát vọng Đàng Năng Thọ”, “Tâm tình Tây Nguyên”; VTV

Cần Thơ có “Ký sự vùng biên”, “Tình đất Tây Đô”; VTV Huế có KSTH “Đôi

bờ Hương giang”, “Người Huế ở Sài Gòn”, v.v…

Ở các tỉnh phía Bắc, Đài PT-TH Lào Cai có “Nơi ngọn nguồn con

sông Hồng”; Đài PT-TH Điện Biên (Điện Biên TV) có “Ký sự sông Đà” (do

đài PT-TH Điện Biên, phối hợp cùng Ban truyền hình tiếng dân tộc VTV5 và đài PT-TH các tỉnh: Lai Châu, Sơn La, Hòa Bình, Phú Thọ thực hiện); Đài

PT-TH Quảng Ninh (QNT) có KS “Văn nghệ sỹ với tấm lòng đất mỏ”, “Du

xuân trên vịnh Hạ Long”, v.v…

Tại các tỉnh duyên hải miền Trung, Đài PT-TH Quảng Bình (QBTV) có

“Ký sự Quảng Bình với Trường Sa”; Đài PT-TH Bình Thuận (BTV) có “Ký

sự Quốc lộ 100 năm”, “Hàm Hiệp: 200 năm đất xưa, đình cổ”, v.v…

Về các tỉnh miền Tây Nam bộ, Đài PT-TH Đồng Tháp (THĐT) nổi lên bằng cách ưu tiên dành hẳn một chuyên mục thường kỳ để phát sóng các

ký sự truyền hình và tổ chức sản xuất nhiều ký sự truyền hình hấp dẫn như:

“Đường về Thăng Long - Hà Nội”, “Ký sự về với Trường Sa”, “Tây Nguyên

ký sự”, v.v…

Miền ĐNB - xét về mặt cơ cấu hành chính địa phương, vùng, lãnh thổ

- bao gồm 06 đơn vị hành chính là TP.HCM và 05 tỉnh là: Bình Dương, Bình Phước, Tây Ninh, Đồng Nai và Bà Rịa - Vũng Tàu Xét về mặt ngành, lĩnh vực, mà cụ thể là cụm thi đua đài PT-TH các tỉnh thuộc miền ĐNB thì không tính TP.HCM và có thêm tỉnh cực Nam Trung bộ là Bình Thuận Trong phạm

vi luận văn này, xin được khu biệt phạm vi miền ĐNB bao gồm 05 tỉnh là: Bình Dương, Bình Phước, Tây Ninh, Đồng Nai và Bà Rịa - Vũng Tàu Và như vậy, miền ĐNB có diện tích tự nhiên 21.600 km2, chiếm gần 6,5% diện tích cả nước; dân số trên 16 triệu người (số tròn), chiếm trên 18,60 % dân số

cả nước (86 triệu người - số tròn) Do có nền công nghiệp phát triển mạnh và năng động, miền ĐNB được xem là vùng kinh tế trọng điểm ở phía Nam và

đã có những đóng góp to lớn, thể hiện vai trò vùng kinh tế động lực của cả nước Khu vực này cũng là vùng có tốc độ tăng dân số cơ học cao nhất nước,

do thu hút nhiều người lao động nhập cư từ các tỉnh, thành phố trong cả nước đến sinh sống, lập nghiệp Đây cũng là vùng có nhiều công trình văn hóa lịch

sử phong phú, trình độ dân trí và mức thu nhập bình quân đầu người vào loại

khá trong cả nước

Thực tế cho thấy: sự phát triển vượt bậc về kinh tế xã hội ở các tỉnh miền ĐNB trong vài thập kỷ gần đây là do nhiều nguyên nhân, trong đó có sự đóng góp không nhỏ của hệ thống báo chí, truyền thông trong cả nước nói chung và các đài PT-TH miền ĐNB nói riêng Đặc biệt, với ưu thế đặc trưng

là chuyển tải thông tin, phản ánh hiện thực cuộc sống bằng hình ảnh, âm thanh chân thực, sinh động và biểu cảm, cụm các đài PT-TH miền ĐNB đã giữ vai trò quan trọng và tạo được những tác động đáng kể đối với quá trình phát triển kinh tế xã hội của các tỉnh miền ĐNB, cũng như cả nước nói chung Hiện nay, cụm các đài PT-TH miền ĐNB đang hoạt động ổn định và có xu hướng ngày càng phát triển Cũng như nhiều đài truyền hình, đài PT-TH trong

cả nước, cụm các đài PT-TH miền ĐNB đã ứng dụng khá hiệu quả những tiến

bộ của khoa học kỹ thuật trong lĩnh vực PT-TH Các đài PT-TH miền ĐNB không chỉ đầu tư hệ thống kỹ thuật, mở thêm nhiều kênh phát sóng, tăng thời lượng phát sóng, mở rộng phạm vi phủ sóng; mà còn nỗ lực cải tiến nâng cao chất lượng chương trình, sản xuất thêm nhiều chương trình có nhiều thể loại báo hình phong phú nhằm mục đích đáp ứng nhu cầu nghe nhìn, nắm bắt

thông tin, nhu cầu học tập, giải trí ngày càng cao của các tầng lớp nhân dân Một trong những thể loại báo hình mà các đài PT-TH miền ĐNB, nhất là tại đài PT-TH 03 tỉnh: Bình Dương, Đồng Nai và Tây Ninh, tuy mới ứng dụng và ban đầu đã tổ chức sản xuất thành công tại các đài trong những năm gần đây

là thể loại ký sự truyền hình

Việc các đài PT-TH miền ĐNB tổ chức sản xuất thành công nhiều ký

sự truyền hình không chỉ góp phần làm cho số lượng đầu chương trình truyền hình, phương thức biểu đạt chuyển tải thông tin, tại các đài thực sự phong

phú; mà còn góp phần thiết thực trong việc “tạo ra cảm xúc thẩm mỹ sâu sắc

đối với khán giả” [10, tr.230], nhất là đã góp phần giới thiệu quảng bá những

vẻ đẹp về tình đất và lòng người ở các vùng miền, giới thiệu những chân dung điển hình, những nét văn hóa đặc sắc, những chiêm nghiệm về các vấn đề kinh tế xã hội đã và đang diễn ra khắp nơi nhằm góp phần động viên, cổ vũ các phong trào, các hoạt động vì sự tiến bộ và sự phát triển chung của cộng

đồng xã hội tại các tỉnh miền ĐNB

Nói chung, thông qua việc tổ chức sản xuất thành công nhiều tác phẩm báo hình nói chung, ký sự truyền hình nói riêng, các đài PT-TH miền ĐNB vừa tự tạo ra sự đa dạng phong phú cho các chương trình của mình, lại vừa có những đóng góp quan trọng cho quá trình phát triển kinh tế xã hội của khu vực Tuy nhiên, cho đến nay chưa có nhiều công trình nghiên cứu mang tính chuyên sâu về ký sự truyền hình tại các đài PT-TH miền ĐNB

Từ thực tế đó, tôi quyết định chọn đề tài cho luận văn tốt nghiệp Cao

học báo chí của mình là: “Tổ chức sản xuất ký sự truyền hình ở các đài phát

thanh và truyền hình miền Đông Nam Bộ (Khảo sát từ tháng 1/2010 đến tháng 6/2013)”

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Trong qúa trình nghiên cứu, khảo sát thực tiễn, tích lũy tài liệu để thực hiện luận văn này, tôi nhận thấy từ trước tới nay đã có nhiều công trình

nghiên cứu như: sách, giáo trình, bài giảng, bài nghiên cứu, nghiên cứu nhiều khía cạnh, góc độ về các hoạt động báo chí, truyền thông nói chung, trong đó có đề cập đến nhiều vấn đề liên quan đến việc tổ chức sản xuất chương trình truyền hình và các vấn đề liên quan đến lý luận về thể loại ký báo chí, ký sự truyền hình Đây là những tài liệu được tác giả lựa chọn làm tài

liệu tham khảo vì có liên quan đến đề tài luận văn

Trong khoảng 5-7 năm gần đây, tại các học viện, trường đại học, cũng

đã có nhiều học viên thực hiện luận văn thạc sĩ có đề tài đề cập đến những hoạt động của ngành PT-TH của nhiều địa phương trong khắp cả nước nói chung, miền ĐNB nói riêng Trong đó có một vài luận văn có nội dung liên quan đến việc tổ chức sản xuất và ký sự truyền hình Theo trình tự thời gian, chúng tôi xin được điểm qua một số luận văn có nội dung gần gũi với hướng

nghiên cứu của luận văn này như sau:

Năm 2008, Mai Vũ Tuấn có thực hiện luận văn thạc sĩ Truyền thông đại chúng, chuyên ngành báo chí học tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền

với tiêu đề “Tổ chức sản xuất chương trình truyền hình trực tiếp tại các đài

phát thanh, truyền hình khu vực Đông - Bắc (Khảo sát tại các Đài Phát thanh

- Truyền hình Quảng Ninh, Hải Phòng, Hải Dương từ 01/2007 đến 6/2008”

Nội dung luận văn tuy có nói đến tổ chức sản xuất, nhưng việc tổ chức sản xuất ấy dành cho các chương trình truyền hình trực tiếp ở các tỉnh thuộc khu vực Đông - Bắc đất nước, mà cụ thể là tại các tỉnh Quảng Ninh, Hải Phòng, Hải Dương

Cũng trong năm 2008, Phạm Thị Thanh Phương thực hiện luận văn thạc sĩ Truyền thông đại chúng tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền có tiêu

đề “Hệ thống phát thanh, truyền hình các tỉnh miền Đông Nam bộ (Khảo sát

từ tháng 1/2007 đến tháng 6/2008)” Mục đích của luận văn hướng đến là đưa

ra cái nhìn khách quan về vai trò, vị thế của cả ngành PT-TH và những đóng góp quan trọng của nó trong việc góp phần giúp các địa phương miền ĐNB

phát huy vai trò lãnh đạo, điều hành, thực hiện có hiệu quả các mục tiêu phát triển kinh tế xã hội mà các tỉnh đã đề ra Qua đó, tác giả đề ra giải pháp nhằm nâng cao hơn nữa chất lượng hoạt động, đáp ứng yêu cầu về thông tin, tuyên truyền, giải trí của công chúng miền ĐNB trong giai đoạn mới

Năm 2012, Đỗ Đức Thiện có thực hiện luận văn thạc sĩ chuyên ngành

báo chí học tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền với tiêu đề “Ký sự truyền

hình dài kỳ của Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh” Nội dung luận

văn tập trung chủ yếu vào việc phân tích 02 bộ ký sự truyền hình nhiều tập là

“Mê Kông ký sự” và “Ký sự hỏa xa - hành trình xuyên lục địa” Đây là luận

văn mà học viên tìm thấy nhiều điều đồng điệu Song, luận văn của Đỗ Đức Thiện chỉ đề cập đến ký sự truyền hình dài kỳ của HTV theo đề tài đặt ra

Như vậy là cho đến nay, vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu về việc tổ chức sản xuất ký sự truyền hình tại các đài PT-TH miền ĐNB Vì vậy, có thể nói đây là đề tài mới, không trùng lặp với bất cứ đề tài nào đã được công bố

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1.Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở khảo sát thực tế việc tổ chức sản xuất ký sự truyền hình tại các đài PT-TH các tỉnh miền ĐNB, luận văn tập trung làm rõ một số khái niệm, thuật ngữ liên quan đến đề tài, những lý luận về thể loại ký sự truyền hình, đặc điểm và quy trình, cách thức tổ chức sản xuất ký sự truyền hình v.v ; đồng thời, nêu lên và phân tích những thành công, hạn chế trong công tác tổ chức sản xuất ký sự truyền hình của các đài PT-TH miền ĐNB, nhất là tại đài PT-TH ở 03 tỉnh Bình Dương, Đồng Nai và Tây Ninh Từ đó, đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác tổ chức sản xuất ký sự truyền hình tại các đài PT-TH miền ĐNB nói chung, đài PT-TH

các tỉnh Bình Dương, Đồng Nai và Tây Ninh nói riêng

Với đề tài nghiên cứu này, tôi mong muốn mình hoàn thành tốt trách nhiệm của một học viên là phải làm luận văn để tốt nghiệp; đồng

thời, tôi sẽ cố gắng sao cho luận văn đạt chất lượng cao nhất nhằm đóng góp một phần nhỏ bé vào hoạt động nghiên cứu lý luận về ký sự truyền hình - nhìn từ góc độ của người làm nghề Từ đó rút ra những bài học lý luận và thực tiễn để thực hiện thành công những ký sự truyền hình có chất lượng, đáp ứng được nhu cầu nghe nhìn ngày cao của khán giả truyền hình tại các tỉnh thuộc miền ĐNB, nhất là tại các tỉnh Bình Dương, Đồng Nai và Tây Ninh

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nói trên, trong quá trình thực hiện luận văn này, tôi sẽ triển khai một số nhiệm vụ cụ thể sau đây:

- Hệ thống hóa các vấn đề lý luận trong nước và nước ngoài về ký sự truyền hình; nêu lên những đặc điểm về nội dung, hình thức, tiêu chí của một tác phẩm ký sự truyền hình; quy trình tổ chức sản xuất ký sự truyền hình của một số đài truyền hình, đài PT-TH ở miền ĐNB và trong cả nước làm cơ sở cho việc triển khai nghiên cứu đề tài

- Giới thiệu đôi nét về các đài PT-TH ở miền ĐNB, giới thiệu khái quát đài PT-TH các tỉnh Bình Dương, Đồng Nai và Tây Ninh và giới thiệu rõ cách thức tổ chức sản xuất ký sự truyền hình tại những đài này

- Tập trung phân tích những dấu hiệu đặc trưng như: con người, máy móc phương tiện thiết bị đang sử dụng; thời lượng, lời dẫn, hình ảnh, âm thanh, phỏng vấn, dẫn hiện trường… để nhận diện các tác phẩm ký sự truyền hình tại đài PT-TH các tỉnh Bình Dương, Đồng Nai và Tây Ninh

- Nêu lên và phân tích những ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân của nó trong quá trình tổ chức sản xuất ký sự truyền hình tại các đài PT-TH miền ĐNB nói chung, đài PT-TH các tỉnh Bình Dương, Đồng Nai và Tây Ninh

- Đưa ra một số đánh giá về vị trí, hiệu quả xã hội sau khi phát sóng ký

sự truyền hình của một số đài PT-TH ở miền ĐNB nói chung, các tỉnh Bình Dương, Đồng Nai và Tây Ninh nói riêng

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn này là những mô hình, quy trình, phương thức tổ chức sản xuất ký sự truyền hình tại các đài PT-TH miền ĐNB, trong đó có những khảo sát đặc biệt tại các tỉnh Bình Dương, Đồng Nai và Tây Ninh

Đối tượng và phạm vi khảo sát của luận văn là con người, phương tiện

kỹ thuật, quy trình tổ chức sản xuất, thực hiện các tác phẩm ký sự truyền hình

đã phát trên sóng của đài PT-TH các tỉnh Bình Dương, Đồng Nai, Tây Ninh,

từ tháng 01/2010 đến tháng 6/2013 và hiệu quả của các tác phẩm ký sự truyền hình đó để nghiên cứu, phân tích

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Đề tài của luận văn được nghiên cứu trên cơ sở thừa kế và phát huy sáng tạo thành quả nghiên cứu từ các công trình lý luận về báo chí như: lý luận báo chí, truyền hình; về hoạt động sáng tạo tác phẩm truyền hình; về ký

sự truyền hình; những kinh nghiệm của một số nhà biên kịch, đạo diễn, biên tập viên, phóng viên truyền hình ở Việt Nam và có nêu để tham khảo về xu hướng tổ chức sản xuất ký sự truyền hình trên thế giới hiện nay

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, tôi sẽ vận dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Từ những tài liệu (sách, giáo trình, bài giảng, bài nghiên cứu, ) của các nhà nghiên cứu, nhà khoa học về báo chí, truyền thông; về chuyên ngành PT-TH, tôi sẽ sử dụng để hệ thống hóa các vấn đề lý luận trong việc tổ chức sản xuất ký sự truyền hình và các vấn đề liên quan tại các đài PT-TH miền ĐNB, nhất là tại đài PT-TH các tỉnh Bình Dương, Đồng Nai, Tây Ninh

- Phương pháp khảo sát thực tế: In băng một số ký sự truyền hình của các đài PT-TH miền ĐNB và một số ký sự truyền hình phát sóng trên các

kênh: National Geographic, Animal Planet, Discovery, để nghiên cứu, phân tích (xin xem phần phụ lục); đồng thời, khảo sát thực tế về thực trạng tổ chức sản xuất ký sự truyền hình tại các đài PT-TH miền ĐNB nói chung, các tỉnh Bình Dương, Đồng Nai, Tây Ninh nói riêng

- Phương pháp điền dã, phối hợp tác nghiệp: Do hoạt động sáng tạo ký

sự truyền hình trong thực tế vẫn còn phụ thuộc nhiều vào đặc điểm tổ chức sản xuất các chương trình truyền hình của mỗi đài, cũng như kinh nghiệm của cá nhân trực tiếp làm ra những ký sự truyền hình ấy, nên trong thời gian thực hiện luận văn này, tôi có xin phép lãnh đạo một số đài nhằm phối hợp tổ chức sản xuất một vài ký sự truyền hình Tuy nhiên, về phương pháp này, do yêu cầu tổ chức sản xuất ký sự truyền hình tại một số đài chưa cấp thiết và đang dành ưu tiên về con người, thời lượng để sản xuất các chương trình truyền hình khác Vì thế, bản thân tôi được phối hợp xây dựng 02 đề cương kịch bản cho 02 tập thuộc

02 bộ ký sự truyền hình, trong tổng số 10 bộ phim tài liệu - ký sự truyền hình, nói về 10 sự kiện lịch sử, gắn liền với 10 nhân vật đã từng sống, chiến đấu trên chiến trường miền Đông trong hai cuộc chiến tranh chống Pháp và chống Mỹ (1954-1975), do ĐNTV đóng vai trò tổng đạo diễn; đồng thời, tôi chỉ được phối hợp viết đề cương chi tiết (phân cảnh quay) và viết lời bình cho 02 tập của bộ ký

sự truyền hình “Biển đảo Việt Nam” do BTV tổ chức sản xuất

- Để tăng tính khách quan trong việc nghiên cứu đề tài, trong quá trình thực hiện luận văn, chúng tôi còn sử dụng phương pháp phỏng vấn sâu để thu thập ý kiến, quan điểm, kinh nghiệm nghề nghiệp từ các nhà báo, đạo diễn có kinh nghiệm trong hoạt động sáng tạo truyền hình nói chung và tổ chức sản xuất ký sự truyền hìnhnói riêng tại đài PT-TH các tỉnh Bình Dương, Đồng Nai, Tây Ninh Đây cũng là một trong những căn cứ quan trọng phục vụ cho hoạt động nghiên cứu đề tài luận văn này

- Các phương pháp: phân tích, tổng hợp, đối chiếu, so sánh, được sử dụng để xem xét, phân tích, đánh giá những thành công và hạn chế trong việc

tổ chức sản xuất ký sự truyền hình, cũng như phân tích, đánh giá những ký sự truyền hình đã được phát sóng tại các đài PT-TH miền ĐNB Từ đó, rút ra những kết luận và đề xuất ý kiến nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả của công tác tổ chức sản xuất ký sự truyền hình của các đài PT-TH ở miền ĐNB

6 Đóng góp mới của luận văn

Đối với các đài PT-TH ở miền ĐNB, luận văn này là công trình nghiên cứu đầu tiên đề cập cụ thể đến việc tổ chức sản xuất ký sự truyền hình tại các đài Mặc dù đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài là những quy trình, phương thức tổ chức sản xuất ký sự truyền hình tại các đài PT-TH miền ĐNB và những người đã làm ra các ký sự truyền hình đó, song, trên cơ sở nhận diện đặc thù về thể loại ký sự truyền hình, đề tài tập trung phân tích các đặc điểm cơ bản trong các ký sự truyền hình nói chung và việc tổ chức sản xuất ký sự truyền hình tại các đài PT-TH miền ĐNB nói riêng Qua đó, nêu lên và phân tích những ưu điểm, hạn chế và nguyên nhân của nó trong quá trình tổ chức sản xuất ký sự truyền hình; đồng thời, đề xuất những giải pháp, kiến nghị để các đài PT-TH miền ĐNB, nhất là đài PT-TH các tỉnh Bình Dương, Đồng Nai, Tây Ninh ngày càng sản xuất ra nhiều ký sự truyền hình có chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu nắm bắt thông tin của công chúng truyền hình ở miền ĐNB

7 Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn của đề tài

ký sự truyền hình nói riêng; đồng thời là cơ sở lý luận cho các công trình

nghiên cứu tiếp theo ở những góc độ mới mẻ hơn

7.2 Ý nghĩa thực tiễn

Bằng cách đưa ra những dấu hiệu đặc thù về hình thức lẫn nội dung của thể loại ký sự truyền hình; bằng cách đưa ra những quy trình, phương thức tổ chức sản xuất ký sự truyền hình tại các đài PT-TH miền ĐNB; những chức danh, công việc của những người trực tiếp làm ra các ký sự truyền hình

đó, tôi hy vọng luận văn sẽ cung cấp thêm những cơ sở thực tiễn nhằm giúp những người làm ký sự truyền hình có những định hướng tốt hơn trong hoạt động thực tiễn

Từ thực tiễn nghiên cứu việc tổ chức sản xuất ký sự truyền hình tại các đài PT-TH miền ĐNB nói chung, đài PT-TH 03 tỉnh: Bình Dương, Đồng Nai

và Tây Ninh nói riêng; nhất là những giải pháp, kiến nghị mà tôi đã cố gắng sàng lọc, nêu lên trong luận văn, tôi cũng hy vọng những người mê ký sự truyền hình, dám dấn thân vào thể loại này sẽ có thêm những kinh nghiệm mới, hướng nhìn mới để sản xuất ngày càng nhiều ký sự truyền hình có chất

lượng cao hơn

Luận văn cũng sẽ là một tài liệu tham khảo bổ ích, tin cậy cho các thầy

cô giáo,các nhà nghiên cứu về báo hình và cho sinh viên, học viên, khi thực hiện các công trình nghiên cứu liên quan đến việc tổ chức sản xuất ký sự truyền hìnhtại các đài PT-TH miền ĐNB

Trước khi thực hiện luận văn, bản thân tôi đã tổ chức sản xuất nhiều ký

sự truyền hình ở các vai trò: đạo diễn, biên tập viên, quay phim, viết kịch bản, viết lời bình, thư ký trường quay, song, bước vào qúa trình thực hiện luận văn, nhìn lại nhiều ký sự truyền hình mà tôi đã thực hiện, hoặc tham gia thực hiện, tôi đã nhận ra những non yếu về tay nghề của mình Vì vậy, đề tài nghiên cứu này có ý nghĩa cần thiết trong việc trang bị cách nhìn, cách làm tác phẩm ký sự truyền hình Trước mắt là tác giả luận văn sẽ tìm cách khắc

phục những khó khăn, thiếu sót khi thực hiện ký sự truyền hình; lâu dài là phối hợp cùng đồng nghiệp, từng bước sản xuất ra những ký sự truyền hình tại BTV có chất lượng cao và tiếp cận dần theo hướng chuyên nghiệp

8 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung chính của luận văn gồm 03 chương, 6 tiết

Chương 1: Cơ sở lý luận của việc tổ chức sản xuất ký sự truyền hình ở

các đài phát thanh và truyền hình miền Đông Nam Bộ

Chương 2: Thực trạng công tác tổ chức sản xuất ký sự truyền hình ở

các đài phát thanh và truyền hình miền Đông Nam Bộ

Chương 3: Một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng công tác tổ

chức sản xuất ký sự truyền hình ở đài phát thanh và truyền hình miền Đông Nam Bộ

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC

TỔ CHỨC SẢN XUẤT KÝ SỰ TRUYỀN HÌNH Ở CÁC

ĐÀI PHÁT THANH VÀ TRUYỀN HÌNH MIỀN ĐÔNG NAM BỘ

1.1 Một số khái niệm, thuật ngữ liên quan đến đề tài

1.1.1 Tác phẩm báo chí - truyền hình

* Khái niệm về tác phẩm báo chí

Sách “Từ điển tiếng Việt” định nghĩa tác phẩm là:“sản phẩm trí tuệ do

nhà văn hóa, nghệ thuật, khoa học trực tiếp sáng tạo ra dưới một hình thức nhất định” [21, tr.1134] Còn từ báo chí được hiểu là “các loại hình thông tin truyên truyền như báo, tạp chí, v.v…” [21, tr.54] Như vậy, hiểu theo cách giải

thích của “Từ điển tiếng Việt” thì tác phẩm báo chí chính là những sản phẩm

trí tuệ do nhà báo, cơ quan báo chí trực tiếp sáng tạo ra theo một hình thức nhất định

Tại khoản 7 và khoản 9, điều 4, Luật Sở hữu trí tuệ giải thích:

Tác phẩm là sản phẩm sáng tạo trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật

và khoa học thể hiện bằng bất kỳ phương tiện hay hình thức nào Tác phẩm, bản ghi âm, ghi hình đã công bố là tác phẩm, bản ghi

âm, ghi hình đã được phát hành với sự đồng ý của chủ sở hữu quyền tác giả, chủ sở hữu quyền liên quan để phổ biến đến công chúng với một số lượng bản sao hợp lý

Tổng hợp từ các văn bản pháp quy đó, trong luận văn này, xin được hiểu tác phẩm báo chí là những tác phẩm do nhà báo, người làm báo sáng tạo

ra, đã được đăng tải trên các phương tiện thông tin đại chúng, được luật pháp bảo hộ bản quyền; nhà báo, người làm báo được trả tiền nhuận bút và phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tác phẩm đó

Theo TS Đỗ Chí Nghĩa, có 02 cách hiểu về tác phẩm báo chí

Tác phẩm báo chí là một chỉnh thể do nhà báo sáng tạo ra, được đăng tải trên một cơ quan báo chí theo những tiêu chí nhất định, được pháp luật bảo hộ bản quyền Nhà báo được trả tiền nhuận bút

và phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tác phẩm của mình Tác phẩm báo chí là sản phẩm cá nhân, mang tính tập thể [13]

Tác phẩm báo chí là sản phẩm tư duy của nhà báo; lấy hiện thực khách quan làm đối tượng phản ánh; có hình thức tương ứng với nội dung thông tin; được đăng tải trên các phương tiện thông tin đại chúng và là một bộ phận cấu thành sản phẩm báo chí; có giá trị sử dụng; nhà báo được trả tiền nhuận bút và phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tác phẩm báo chí của mình [13]

Tổng hợp từ các nội dung trên, trong luận văn này, xin được hiểu: tác phẩm báo chí là một chỉnh thể do một, hoặc một nhóm nhà báo sáng tạo ra, được đăng tải, phát sóng trên các phương tiện thông tin của cơ quan báo chí, được luật pháp bảo hộ bản quyền Nhà báo, nhóm người làm báo, cơ quan báo chí đã đăng tải, phát sóng các tác phẩm báo chí đó được nhận tiền nhuận bút

và phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tác phẩm do mình sáng tạo nên

* Khái niệm về tác phẩm truyền hình

Theo sách “Từ điển tiếng Việt”, nội hàm của từ truyền hình có hai nghĩa Một là “truyền hình ảnh, thường đồng thời có cả âm thanh, đi xa bằng

radio hoặc bằng đường dây” Hai là “vô tuyến truyền hình” [21, tr.1394] Dẫu

có gộp cách định nghĩa hai từ “tác phẩm” và “truyền hình” theo “Từ điển

tiếng Việt” thì cách hiểu về “tác phẩm truyền hình” như vậy là quá khái quát,

chưa toát lên hết ý nghĩa thực tiễn của từ “tác phẩm truyền hình”

Tác phẩm báo chí quy định tại điểm c, khoản 1, điều 14 của Luật Sở hữu trí tuệ bao gồm các thể loại: phóng sự, ghi nhanh, tường thuật, phỏng vấn, phản ánh, điều tra, bình luận, xã luận, chuyên luận, ký báo chí và các thể loại báo chí khác nhằm đăng, phát trên báo in, báo nói, báo hình, báo điện tử hoặc các phương tiện khác [3]

Theo tác giả Dương Xuân Sơn: “Truyền hình là một loại hình truyền

thông đại chúng chuyển tải thông tin bằng hình ảnh và âm thanh về một vật thể hoặc một cảnh đi xa bằng sóng vô tuyến điện” [16, tr.9]

Theo PGS,TS Nguyễn Văn Dững:

Truyền hình là kênh truyền thông chuyển tải thông điệp bằng hình ảnh động với hầu như đầy đủ sắc màu vốn có của cuộc sống cùng với lời nói, âm nhạc, tiếng động Nhờ thế, truyền hình đem lại cho công chúng bức tranh sống động với cảm giác như đang trực tiếp tiếp xúc và cảm thụ Đó là bức tranh về cuộc sống thật nhưng được thu nhỏ, được“rút gọn”, được “làm giàu thêm về ý nghĩa, làm sáng

rõ hơn về hình thức” và làm phong phú hơn về giá trị tinh thần, giúp người xem nhận thức rõ hơn, đúng hơn, trúng hơn, gần gũi và sinh động hơn về những sự kiện và vấn đề của cuộc sống [8, tr.198]

Tổng hợp từ các nội dung mà các văn bản pháp quy và các nhà khoa học đã nêu, trong luận văn này, xin được hiểu tác phẩm truyền hình là một chỉnh thể truyền hình, phản ánh đến công chúng truyền hình những sự kiện, con người, các vấn đề của cuộc sống bằng ngôn ngữ và thiết bị truyền hình Tác phẩm truyền hình đó phải do một, hoặc một nhóm người làm truyền hình sáng tạo ra và phải được phát sóng trên kênh truyền hình của cơ quan thông tin đại chúng, được luật pháp bảo hộ bản quyền Nhóm người, tập thể những

người đã sáng tạo ra tác phẩm truyền hình đó được nhận tiền nhuận bút và phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tác phẩm truyền hình của mình Nói đến tác phẩm truyền hình là nói đến tác phẩm báo hình và ngược lại

1.1.2 Sản phẩm truyền hình và mối quan hệ giữa sản phẩm truyền hình với tác phẩm truyền hình

* Khái niệm về sản phẩm truyền hình

Thực tế cho thấy, bất kỳ loại hàng hóa nào cũng đều là sản phẩm của quá trình tổ chức sản xuất nhằm đáp ứng nhu cầu cung và cầu của nhân loại Báo chí, truyền hình cũng vậy, cũng có quá trình tổ chức sản xuất mới làm ra được sản phẩm truyền hình Mục đích của sản phẩm truyền hình là nhằm đáp ứng nhu cầu nghe, xem, nắm bắt thông tin của mọi người trong đời sống xã hội Nói cách khác, sản phẩm truyền hình là kết quả của quá trình lao động, sáng tạo của tập thể những người làm truyền hình nhằm cung cấp thông tin, đáp ứng nhu cầu nghe nhìn của con người trong đời sống xã hội

Hơn nữa, do những đặc điểm riêng biệt, vốn có của mình, sản phẩm truyền hình là một loại hàng hóa dịch vụ đặc biệt Đặc biệt, bởi lẽ, với ưu thế của truyền hình là truyền tải cả hình ảnh, lẫn âm thanh chân thật của cuộc sống, truyền đi khắp cả thế giới, được hàng tỉ người xem gần như đồng thời, cùng một lúc và phổ cập cho mọi đối tượng, nên truyền hình chính là phương tiện cung cấp thông tin lớn, có độ tin cậy cao, có khả năng thuyết phục công chúng, tạo lập và tác động dư luận xã hội mạnh mẽ Vì thế sản phẩm truyền hình nói riêng, báo chí nói chung, chính là một loại hàng hóa dịch vụ đặc biệt

* Mối quan hệ giữa tác phẩm truyền hình, sản phẩm truyền hình

Theo PGS,TS Nguyễn Đức Dũng: “không phải tất cả những gì hiện

diện trên báo đều là những tác phẩm báo chí” [5, tr.97] Truyền hình cũng

vậy Trong thực tế, truyền hình có rất nhiều sản phẩm, nhưng không phải sản phẩm nào cũng là tác phẩm báo hình Ví như các sản phẩm quảng cáo Nhiều spot quảng cáo có ngôn ngữ truyền hình (kể cả ngôn ngữ hình ảnh, âm thanh,

cách dựng, ) đạt đến độ kinh điển Thế nhưng, spot quảng cáo đó không thể

là tác phẩm báo hình Hay như những sản phẩm như: tin thông báo, tin buồn, những “pa-neo”, “treo lơ”, những kịch bản, “vỏ chương trình” (là những phần

mà biên tập viên chương trình giới thiệu phần đầu, phần cuối cho những tác phẩm báo hình) có thể do nhà báo, đạo diễn, biên tập viên, … thực hiện rất

ấn tượng; thế nhưng, đấy cũng chỉ là những sản phẩm nguyên liệu cho truyền hình, chỉ là một phần của tác phẩm báo hình và cũng không thể gọi là tác phẩm truyền hình Một dạng khác là phim “tự giới thiệu”, tuy có đầy đủ các yếu tố về thể loại truyền hình, nhưng cũng không thể gọi là tác phẩm truyền hình, vì những người làm ra, sáng tạo ra các sản phẩm này, không những không được nhận tiền nhuận bút của cơ quan báo hình, mà còn phải trả tiền theo hợp đồng mua (hoặc trao đổi) giờ phát sóng với cơ quan báo hình Thậm chí, có những tin, phóng sự, phóng sự tài liệu, ký sự truyền hình được người của “nhà đài” thực hiện công phu, được cơ quan báo chí trả thù lao, nhưng vì

lý do nào đó (chủ yếu là do chưa phù hợp với định hướng dư luận xã hội trong thời điểm phát sóng) nên không (hoặc chưa) được phát sóng thì cũng không thể gọi là tác phẩm báo hình Khi nào những sản phẩm truyền hình đó được phát sóng, thì lúc đó sản phẩm truyền hình đó trở thành tác phẩm truyền hình

1.2 Cơ sở lý luận về ký sự truyền hình

1.2.1 Lý luận trong nước, nước ngoài về thể loại ký sự truyền hình

1.2.1.1 Lý luận trong nước về thể loại ký sự truyền hình

* Khái niệm về thể loại:

Ở nước ta, vấn đề nhận diện các thể loại báo chí đã được đặt ra từ hơn

40 năm trước và đã được nhiều nhà khoa học, nhà nghiên cứu về báo chí luận bàn Theo đó, thể loại báo chí chính là sự phân định các tác phẩm báo chí thành từng nhóm theo những yêu cầu, đặc điểm, hoặc những nét tương đồng nhất định về nội dung và hình thức tác phẩm Vì thế, việc phân loại thể loại báo chí chỉ mang tính tương đối Nhưng nếu không phân loại, người làm báo

khó “biết rằng họ sẽ phải sáng tạo ra cái gì trước khi họ được học cách sáng

tạo ra cái đó như thế nào” [7]

Hiện nay trên diễn đàn lý luận báo chí đang có một số quan điểm về thể loại tác phẩm báo chí Cụ thể là:

Theo PGS, TS Tạ Ngọc Tấn thì hệ thống thể loại tác phẩm báo chí có

03 nhóm cơ bản Đó là nhóm tác phẩm Thông tấn; nhóm tác phẩm chính luận;

và nhóm tác phẩm chính luận - nghệ thuật [18]

Theo PGS,TS Đức Dũng thì mô hình hệ thống thể loại tác phẩm báo chí cũng có 03 nhóm cơ bản, nhưng đó là các nhóm: Nhóm các thể thông tấn - báo chí; nhóm các thể chính luận chính luận - báo chí và nhóm các thể tài liệu

- nghệ thuật [7]

Xin được nói rõ là các nhà nghiên cứu về báo chí không xếp ký sự truyền hình vào nhóm thể loại cụ thể nào; song, trong một số bài viết phân tích về đặc điểm ký sự truyền hình thì có người xếp ký sự truyền hình vào nhóm thể loại chính luận; có người xếp ký sự truyền hình vào nhóm thể loại chính luận - nghệ thuật Và thông thường, ở nhiều đài truyền hình, đài PT-TH trong cả nước ta đều phát sóng ký sự truyền hình vào chuyên mục “Phim Tài liệu - Ký sự truyền hình” (nghĩa là 02 thể loại này chung một nhóm thể loại tài liệu - nghệ thuật); một số đài khác lại phát sóng ký sự truyền hình trong chuyên mục “Phóng sự - Ký sự truyền hình” (nghĩa là 02 thể loại này chung một nhóm thể loại chính luận, hoặc chính luận - nghệ thuật)

Trong quá trình thực hiện luận văn này, tác giả luận văn cũng đã trao đổi với PGS,TS Nguyễn Đức Dũng - Thầy giáo hướng dẫn học viên thực hiện luận văn - về việc định dạng ký sự truyền hình vào nhóm thể loại cụ thể nào Kết quả cuối cùng là trong phạm vi luận văn này, xin được phép định dạng thể loại ký sự truyền hình thuộc nhóm các thể chính luận - nghệ thuật

* Khái niệm về thể loại ký sự truyền hình

Theo TS.Trần Bảo Khánh:

Ký sự truyền hình là một thể loại báo chí trên truyền hình có sức mạnh đặc biệt trong việc tác động vào công chúng khi các nhân vật,

sự kiện, sự việc có thật được khắc họa và khái quát thành hình tượng thông qua các phương pháp chính luận nghệ thuật, nhằm mục đích không chỉ thông tin mà còn tạo ra xúc cảm thẩm mỹ sâu sắc đối với khán giả Xin được nhấn mạnh rằng, trong ký sự truyền hình không dùng các biện pháp điển hình hóa, nhân cách hóa của văn học hoặc các thủ pháp dàn dựng, diễn xuất của điện ảnh [11]

Trong luận văn này, xin được chọn cách hiểu về thể loại ký sự truyền hình của TS Trần Bảo Khánh làm cơ sở lý luận Song, để hiểu rộng hơn về khái niệm thể loại ký sự truyền hình, tác giả luận văn xin được bổ sung thêm

Một là: do đặc điểm của ký sự truyền hình là sử dụng các phương pháp

chính luận - nghệ thuật, nên sự thật khách quan trong ký sự truyền hình được chuyên chở, phản ánh đến khán giả một cách vừa có lý, vừa có tình, lại vừa đầy ắp những cảm xúc mỹ học của tác giả - những người đã sáng tạo ra tác phẩm ký sự truyền hình đó Mục tiêu cuối cùng của ký sự truyền hình hướng đến chính là chuyển tải những thông điệp có sức lay động, thức tỉnh nhiều người những tình cảm chân, thiện, mỹ và bền vững

Hai là: dù trong thể loại ký sự truyền hình có nhiều điểm tương đồng

và giao thoa với nhiều thể loại báo chí truyền hình khác, nhất là các nhóm thể chính luận - báo chí, song, trong thực tiễn, cả nhà sản xuất, lẫn công chúng, khi xem một tác phẩm ký sự truyền hình cụ thể, dù ngắn hay dài, dù thường thường hay hấp dẫn cũng sẽ rất dễ định dạng tác phẩm đó có phải thực sự là một tác phẩm ký sự truyền hình hay không Chính những tinh tế mà cả người làm ký sự truyền hình, lẫn người thưởng thức cùng đồng cảm với nhau thông qua một tác phẩm ký sự truyền hình cụ thể mới là thước đo về thể loại của một tác phẩm ký sự truyền hình cụ thể

1.2.1.2 Lý luận nước ngoài về ký sự truyền hình

Theo một số nhà khoa học về báo chí, truyền hình của nước Nga, thì

ký sự truyền hình là thể loại hạt nhân và là thể loại khó nhất, phức tạp nhất

trong nhóm các thể loại chính luận - nghệ thuật truyền hình “Cũng giống như

thể loại phóng sự là hạt nhân của chính luận thông tin truyền hình, ký sự là hạt nhân của chính luận nghệ thuật truyền hình” [2, tr.86] Và, “Ký sự truyền hình là một trong những thể loại phức tạp nhất của chính luận Sở dĩ như vậy

chính là nhờ sự kết hợp hữu cơ giữa nghiên cứu tài liệu và trần thuật - khai

thác thực tại về phương diện thẩm mỹ” [2, tr.86]

Nguyên nhân vì sao khẳng định: ký sự truyền hình là thể loại hạt nhân

và là thể loại phức tạp nhất của chính luận truyền hình ? Vì ký sự truyền hình:

Được xây dựng trên cơ sở tài liệu chặt chẽ - tính cụ thể của các sự

việc, những nhân vật thực, những tình huống không hư cấu trong

quan hệ của họ - ký sự mang một hình thức khái quát nghệ thuật

Đặc trưng của thể loại này là tính hình ảnh của những chi tiết sự kiện được mô tả và phân tích mức độ tiêu biểu cao [2, tr.87]

Trong thực tiễn sản xuất ký sự truyền hình, nhiều đạo diễn cho rằng: một trong những cái khó - nếu không nói là khó nhất - chính là đi tìm, là chộp lấy những chi tiết hình ảnh mà qua những chi tiết ấy có thể lột tả, diễn đạt một cách cô đọng nhất, tình cảm nhất những nội dung, tư tưởng của từng trường đoạn trong ký sự , từng quãng đời của nhân vật, hay từng chi tiết mang tính hồn cốt của vùng đất, nhân vật mà ký sự muốn đề cập Và có lẽ, do phải cất

công đi tìm, phải đau đáu, phải ăn ngủ cùng“tính hình ảnh của những chi tiết

sự kiện được mô tả và phân tích mức độ tiêu biểu cao” [2, tr.87] đó khi làm

ký sự truyền hình, nên trong thực tế, nhiều nhà báo thường ngần ngại khi lao vào tổ chức sản xuất ký sự truyền hình Chỉ có những ai dám dấn thân vào thể loại ký sự truyền hình mới có cơ hội sẽ gặp, sẽ ngộ ra nhiều điều tốt đẹp khi

tổ chức sản xuất ký sự truyền hình

Xét về mặt bố cục ký sự truyền hình, một nhà khoa học Nga đã viết:

Trong tất cả những thể loại chính luận, ký sự nổi bật nhờ cấu tạo bố cục đặc biệt, gần gũi với bố cục của các tác phẩm sân khấu Xét về phương diện này thì ký sự truyền hình mang tính chất kịch nghệ nhiều hơn bất cứ thể loại nào khác của chính luận [2, tr.87]

Xin được lưu ý: trong thực tế, khi đã đi làm ký sự truyền hình thì từ đạo diễn đến quay phim, phóng viên, dựng phim, ai cũng đều phải biết, một trong những nguyên tắc đầu tiên và áp dụng xuyên suốt cả quá trình thực hiện

ký sự truyền hình là “không dùng các biện pháp điển hình hóa, nhân cách hóa

của văn học” [10, tr.45] Vậy, vì sao một số nhà khoa học Nga lại cho rằng bố

cục của ký sự truyền hình lại “gần gũi với bố cục của các tác phẩm sân khấu”

và “mang tính chất kịch nghệ”? Mới nghe điều này, chúng ta có thể băn

khoăn, TS Trần Bảo Khánh đã giúp chúng ta giải tỏa những băn khoăn đó

bằng nhận định như sau: “Trong ký sự, bố cục tuân theo lôgic của tình cảm,

sự sáng tạo mà không tuân theo quy luật của tư duy thực tế” [10, tr.45]

1.2.2 Đặc điểm nội dung, hình thức của thể loại ký sự truyền hình

1.2.2.1 Đặc điểm chung của ký sự truyền hình

Cũng như nhiều tác phẩm báo chí ở các thể loại khác, ký sự truyền hình có những đặc điểm về nội dung như: đề tài, chủ đề, sự kiện, chi tiết, …

và những đặc điểm về hình thức như: ngôn ngữ, bố cục, kết cấu ký sự, cùng nhiều yếu tố chi phối khác Tất cả những điều này, đạo diễn, biên tập viên đều phải tính trước, trong và cả sau khi thực hiện ký sự truyền hình

Mặt khác, ngay trong bản thân thể loại ký sự truyền hìnhđã hàm chứa

nhiều “loại thể” (từ dùng của PGS, TS Nguyễn Đức Dũng), hàm chứa nhiều

“dạng thức” (từ dùng của TS Trần Bảo Khánh), như: ký sự về một vấn đề, ký

sự chân dung, ký sự dài tập hay một, một vài tập, ký sự mongtage, v.v… Tất

cả những “loại thể” này, nhà sản xuất, đạo diễn cũng phải dự liệu để khi tổ

chức sản xuất ký sự truyền hình, nếu trong tình huống gặp nhiều trở ngại nhất

vẫn đạt được mục đích cao nhất Chính vì vậy, sự giao thoa, chồng lấn giữa các thể loại trong nhóm thể chính luận - nghệ thuật là điều không tránh khỏi

Ký sự truyền hình và các thể loại khác của truyền hình như: phóng

sự, phim Tài liệu…thường hay bị đóng gói chung là phóng sự hoặc phim Tài liệu, ít người gọi đúng tên thể loại này Có lẽ bởi vì giữa chúng có khá nhiều điểm tương đồng về thủ pháp sáng tạo, về qui trình sáng tác thông thường Tuy nhiên ngay cả những điểm chung thông thường này cũng vẫn tồn tại sự khác biệt trong đó [11]

Tổng hợp từ các nội dung trên, trong phần đặc điểm của ký sự truyền hình, tôi xin đưa ra những đặc điểm chung về nội dung và hình thức tác phẩm

ký sự truyền hình như sau:

1.2.2.2 Đặc điểm về nội dung của ký sự truyền hình

- Đề tài: Là hiện thực khách quan của cuộc sống xã hội mà ký sự

muốn đề cập phản ánh Tuy nhiên, hiện thực khách quan của cuộc sống thì rộng lớn, muôn màu, muôn vẻ, do đó, ê kíp làm ký sự phải “zoom in” vào, nghĩa là phải chọn những góc nhìn về một hoặc một nhóm người, nhóm sự kiện nào đó và xâu chuỗi nó lại, phản ánh nó, kể lại nó bằng sự cảm nhận của một nhà báo - cái tôi trần thuật - một cách nhân văn, có sự suy ngẫm sâu lắng

và thẩm mỹ trên nền tảng của sự thật khách quan

- Chủ đề: Trong quá trình chọn và phản ánh đề tài, người làm ký sự

truyền hình phải chọn chủ đề cho tác phẩm Chủ đề tác phẩm thường xuất phát từ cái nhìn chủ quan của nhà báo, đạo diễn truyền hình, nhưng không phải chủ quan thuần túy mà cái nhìn là kết quả nhận thức hiện thực khách quan của nhà báo, cùng những ý tưởng mà nhà báo muốn phát biểu, muốn tâm tình với công chúng thông qua ký sự truyền hình

Xin được lưu ý, một chủ đề có thể có nhiều đề tài để thể hiện và ngược lại, một chủ đề cũng có khả năng phản ánh nhiều đề tài khác nhau Chủ

đề có mối quan hệ biện chứng với đề tài Kinh nghiệm cho thấy, nhà báo nào

lăn lộn nhiều trong cuộc sống, hay chiêm nghiệm về cuộc sống, đọc sách và

xê dịch đây đó càng nhiều, càng có cơ hội nảy sinh ra nhiều chủ đề hay Thậm chí ngay trong quá trình tác nghiệp, đề tài và chủ đề có thể nảy sinh từ việc nhà báo suy nghĩ, trăn trở, tâm huyết về một vấn đề gì đó

- Sự kiện, sự việc: Trong truyền hình, sự kiện, sự việc có vai trò đặc

biệt quan trọng để cấu thành tác phẩm, là hình ảnh của tác phẩm Thế nhưng, trong hầu hết các thể loại truyền hình, người làm truyền hình thường hướng thông tin tới sự kiện, sự việc, hoặc hướng nó đến bản chất của sự kiện, sự việc Còn trong ký sự truyền hình tuy cũng làm thế nhưng khác đi Cụ thể là trong ký sự truyền hình thường thì ê kíp thực hiện chỉ thông qua những sự kiện với những chi tiết điển hình,tính cách, tình huống, hoàn cảnh điển hình,

để sự kiện, sự việc đó làm toát lên nội dung, tư tưởng chủ đề, đề tài tác phẩm một cách tình cảm, nhân văn Nói cách khác, trong các thể loại tác phẩm báo hình thì thường mô tả bản chất của sự kiện, sự việc, còn ký sự truyền hình thông qua sự kiện, sự việc, lấy sự kiện, sự việc làm toát lên nội dung, tầm vóc trăn trở và những suy tư của nhà báo, đạo diễn về những sự kiện, sự việc

Trong ký sự truyền hình - chân dung, tác phẩm khắc họa được đầy đủ các nét điển hình, đi sâu vào tính cách, sự kiện, con người cụ thể và mang tính nhân bản Chủ đề, tư tưởng của các tác phẩm ký sự - theo đó - mà làm toát lên hồn cốt của các nhân vật Và các nhân vật trong ký sự được thể hiện sâu lắng về quá khứ, hiện tại, tương lai cùng với những tính cách, đời sống cá biệt, điển hình

Trong ký sự truyền hình về một hay một nhóm vấn đề thì sự kiện, sự việc vừa là cái sườn cho chủ đề trọng tâm của tác phẩm, lại vừa thiên về đời sống tinh thần, có tính chất lắpghép sự kiện, sự việc tại nhiều thời điểm, nhiều hoàn cảnh khác nhau, nhưng sự lắp ghép đó phải mang tính liên hoàn, tổng kết, từ nhiều chi tiết, sự kiện, sự việc khác nhau

- Chi tiết: chi tiết vốn có ý nghĩa cực kỳ quan trọng trong tất cả các tác

phẩm báo chí ở tất cả các thể loại; song, so với nhiều thể loại khác, trong ký

sự truyền hình, tác giả buộc phải chọn những chi tiết đắt gía, thể hiện nó bằng những hình ảnh, âm thanh, cách dựng, … đạt đến độ nghệ thuật nên ký sự có khả năng tác động mạnh mẽ đến công chúng

Theo Đỗ Đức Thiện:

trong phóng sự, chi tiết là bộ phận của sự kiện, nó làm cho khán giả hiểu về sự kiện; trong ký sự, chi tiết hướng tới việc trở thành hình tượng có sức tác động vào khán giả Việc chi tiết có trở thành hình tượng hay không còn phụ thuộc vào khả năng tìm tòi, lựa chọn và sử dụng chi tiết trong tác phẩm, nhưng việc tạo ra khả năng này của chi tiết trong ký sự đã làm cho tầm quan trọng của ký sự tăng lên [11]

Xin được lưu ý: chi tiết vốn là những yếu tố nhỏ nhất cấu thành sự kiện, sự việc Mỗi sự kiện, sự việc lại có nhiều chi tiết khác nhau; có chi tiết nóng, nhưng cũng có chi tiết sinh động, gợi sự liên tưởng cho khán giả; do đó, trong quá trình tác nghiệp, nhà báo tất yếu phải góp nhặt, chộp lấy

Song hành với việc tìm kiếm, góp nhặt, chộp lấy những chi tiết đắt giá

mà công chúng dễ có ấn tượng, dễ nhớ lâu ấy, những người làm truyền hình còn chú ý chọn những chi tiết so sánh bằng hình ảnh có ngay trong bối cảnh chung - nơi diễn ra sự kiện, sự việc, hoặc có ngay tại không gian, môi trường, bối cảnh mà nhân vật đang tồn tại Đây chính là tài năng thực sự của những nhà báo hình chuyên làm ký sự truyền hình nhằm phát huy thế mạnh, tính ưu việt của ký sự truyền hình và nhiều thể loại khác trong loại hình báo hình

Ví dụ: chiếc đồng hồ ngay tại bàn làm việc của nhân vật Chi tiết đặc tả hình ảnh cây kim của chiếc đồng hồ, cùng âm thanh tích tắc của nó sẽ nói lên thời gian hoạt động của nhân vật Hình ảnh cây tre oằn mình trong gió bão sẽ nói lên sự dẻo dai của cộng đồng ở một làng quê Hình ảnh bàn tay Bác Hồ bịt nòng khẩu pháo nói lên sự yêu chuộng hòa bình của dân tộc Việt Nam, v.v

Về việc sử dụng những chi tiết hình ảnh như thế thì truyền hình rất giống điện ảnh, chỉ khác điện ảnh là không được hư cấu mà phải là sự thật

khách quan Vấn đề là tay nghề của đạo diễn, biên tập viên chuyên tổ chức sản xuất ký sự truyền hình đạt đến độ nào, sử dụng chi tiết như thế nào để không phạm lỗi về rắc co trong văn phạm hình ảnh khi quay phim và dựng phim nhằm không gây sự phản cảm đối với người xem

Trong tất cả các tác phẩm truyền hình đều cần đến chi tiết hình ảnh, vắng chi tiết tác phẩm báo chí đó mờ nhạt, gần như không còn tồn tại trong lòng công chúng Với ký sự truyền hình (và những tác phẩm thuộc nhóm thể loại chính luận - nghệ thuật, tài liệu - nghệ thuật, trong truyền hình ), chi tiết không chỉ là sự tồn tại của tác phẩm, mà còn là hạt nhân thể hiện sự tinh

tế của đạo diễn, dấu son của nhà sản xuất, dấu ấn của nguồn phát ra các ký sự truyền hình đó

1.2.2.3 Đặc điểm về hình thức của ký sự truyền hình

- Ngôn ngữ: Theo TS.Trần Bảo Khánh:

Trong phóng sự, thường sử dụng ngôn ngữ tường thuật cộng với sự phân tích để làm rõ sự kiện Ký sự mang trong nó ngôn ngữ tường thuật, phân tích, nhưng ký sự truyền hình còn sử dụng ngôn ngữ hình tượng, ẩn dụ hướng tới phản ánh nội tâm nhân vật [11]

Điều TS.Trần Bảo Khánh vừa nêu là đúng, nhưng xin được nói thêm: trong qúa trình tác nghiệp, nhóm nhà báo thực hiện ký sự truyền hình nhất thiết phải tư duy bằng hình ảnh, diễn đạt tất cả những điều mà ký sự truyền hình muốn nói đến bằng văn phạm của hình ảnh Trong ngôn ngữ hình ảnh, song hành với việc thiết lập bố cục khuôn hình theo nguyên tắc toàn - trung - cận, trục, rắc co, v.v , đạo diễn, quay phim cho ký sự truyền hình rất cần chú

ý đến ngôn ngữ của ánh sáng, đường nét, hình khối, cảnh quan, hướng nhìn,

trục nhìn nhân vật, của từng khuôn hình, cảnh quay

Ngôn ngữ của ký sự truyền hình còn là ngôn ngữ của âm thanh (gồm: lời bình, giai điệu thể hiện lời bình, tiếng động hiện trường, âm nhạc, ), trong

đó, ngôn ngữ của âm thanh chỉ mang tính bổ sung, chắp cánh cho ngôn ngữ

tường thuật, mô tả, phân tích trong ký sự truyền hình mang tính nghệ thuật hơn, phản ánh nội tâm của nhân vật, phản ánh hồn cốt của sự kiện, sự việc,

chi tiết, một cách sâu lắng và nhân văn hơn

Trong ngôn ngữ ký sự truyền hình, lời bình gọn, sắc, bác học mà vẫn thâm thúy, bình dân, có vai trò quan trọng trong việc thuyết phục, chiếm

cảm tình khán giả xem ký sự truyền hình

Thêm vào đó, đạo diễn, biên tập viên, quay phim cần phải tính toán đến phương án mongtage, ngôn ngữ mongtage ngay khi thu hình Vì nhiều khi, đường dây hình ảnh trong ký sự truyền hình rất cần phải dựng phá trục thông thường Đây là những điều mà nhiều phóng viên truyền hình thường làm chiếu lệ vì thói quen quay phim trong những loại thể khác, đến khi chuyển sang quay phim cho những tác phẩm thuộc thể loại chính luận - nghệ thuật, hoặc tài liệu - nghệ thuật đều cần có thời gian thích ứng Tác hại của việc quay phim chiếu lệ là khi mang hình ảnh ra làm hậu kỳ, ngôn ngữ hình ảnh không toát lên hết thần thái, phong cách của ngôn ngữ ký sự truyền hình Rốt cuộc, ký sự truyền hình đó rơi vào trạng thái nhàn nhạt, xem cũng được, không xem cũng được Muốn trị được bệnh nhàn nhạt này, cả ê kíp phải hiểu ngôn ngữ ký sự truyền hình phải là phép cộng của các loại ngôn ngữ phi văn

tự và văn tự, như: ngôn ngữ của ánh sáng, màu sắc, ngôn ngữ của khuôn hình, thủ pháp dựng phim, ngôn ngữ của âm thanh lời bình, tiếng động hiện trường,

âm nhạc, , ngôn ngữ của đồ họa, của thuyết nhiều cửa, của kết cấu tác phẩm, v.v Và, tất cả những văn phạm ngôn ngữ của các loại ngôn ngữ ấy phải

được đạo diễn, quay phim tính toán, tổ chức sản xuất, lắp ghép, gia giảm liều lượng sao cho đạt hiệu quả nghệ thuật cao nhất

- Bố cục, kết cấu tác phẩm ký sự truyền hình: Trong ký sự truyền hình,

do cái tôi trần thuật là một trong những cội rễ của tác phẩm, là nhân chứng thẩm định hiện thực, phản ánh hiện thực theo hướng suy nghĩ, sự liên tưởng

và cảm xúc của tác giả Do đó, bố cục trong ký sự truyền hình không tuân

theo trình tự sự kiện, sự việc một cách lần lượt mà có thể đan xen các sự kiện,

sự việc, nhân vật, sao cho toát lên tư tưởng của tác phẩm, tình cảm của tác giả vận động theo hướng tiệm cận đến chân, thiện, mỹ Nói cách khác trong ký sự truyền hình, sự kiện, sự việc, dĩ vãng của nhân vật đã được xảy ra trước, vẫn

có thể được tác giả chuyển về những trường đoạn sau; hoặc sự kiện, sự việc, tính cách của nhân vật đang trong thì hiện tại, nhưng tác giả vẫn có thể chuyển về thì quá khứ, hoặc lồng ghép tâm trạng, nói đến những điều mang ý nghĩa tương lai

Dù kết cấu của ký sự truyền hình linh hoạt là vậy, song, về mặt tổng

thể, bố cục tốt nhất của ký sự truyền hình vẫn tuân theo những “dạng thức”

(từ dùng của TS Trần Bảo Khánh) nhất định như: ký sự vấn đề, ký sự chân

dung, ký sự mongtage, v.v… Và dù là “dạng thức” nào đi nữa, phong cách, thủ pháp mongtage theo kiểu gì đi nữa thì kiểu bố cục “đầu hổ, bụng lợn, đuôi

cáo” [17] - nghĩa là phần đầu ký sự sao cho ấn tượng, lôi cuốn; phần giữa sao

cho đầy đặn, mỹ miều; phần kết ký sự phải để lại trong tâm khảm, nhận thức của khán giả một cái gì đó có ích - là kiểu bố cục phổ biến nhất trong thể loại

ký sự truyền hình

1.2.2.4 Những đặc điểm chi phối nội dung, hình thức ký sự truyền hình

Theo tác giả luận văn, trong quá trình tổ chức sản xuất ký sự truyền hình, nhà sản xuất, đạo diễn - tư lệnh ký sự truyền hình - còn phải nắm chắc những yêu cầu khác biệt trong quá trình sản xuất tác phẩm thuộc thể loại ký

sự truyền hình và những đặc điểm có thể chi phối nội dung, hình thức ký sự truyền hình như sau:

Một là: nhà sản xuất, đạo diễn, muốn sáng tạo nên tác phẩm ký sự

truyền hình thì phải có những hiểu biết nhất định về thể loại, đặc trưng, đặc điểm, cách quay, cách dựng, cách viết lời bình ký sự truyền hình, và nắm chắc nhiều yếu tố có thể chi phối, tác động đến việc sản xuất như: máy quay, máy dựng, phương tiện truyền tải, phát sóng, thời gian và thời lượng phát

sóng, nhiệm vụ chính trị của đài phân công, khả năng của từng thành viên trong ê kíp thực hiện, ánh sáng, thời tiết, phương tiện vận chuyển, v.v…

Không những thế, đạo diễn ký sự truyền hình còn phải biết cách truyền

bá, kích hoạt sức sáng tạo của từng thành viên, cá nhân, vị trí trong nhóm Và việc truyền bá, kích hoạt sức sáng tạo này phải được thực hiện xuyên suốt cả quá trình, từ giai đoạn tiền kỳ cho đến cả giai đoạn hậu kỳ Đây là những điều kiện quan trọng, gần như là tiêu chí thử thách đối với các nhà sản xuất, đạo diễn trong quá trình theo đuổi nghề sáng tạo ký sự truyền hình

Hai là: trong quá trình sáng tạo, tuy cả nhóm, cả ê kíp nắm chắc các

yêu cầu sản xuất tác phẩm ký sự truyền hình so với các thể loại tác phẩm khác, song, phong cách quay, phong cách dựng, phong cách viết lời bình, phong cách thể hiện lời bình, phong cách triển khai ý tứ, sắp đặt chi tiết, chủ

đề cho từng trường đoạn, từng tập, v.v lại thể hiện rất rõ dấu ấn cá nhân Ngay trong cùng một đài, cùng phản ánh về một vùng đất, một nhân vật, nhưng hai đạo diễn, mỗi người sẽ cho ra đời một tác phẩm ký sự truyền hình khác nhau tùy theo phương thức tư duy hình ảnh và quá trình tổ chức sản xuất

ký sự truyền hình của người đã sáng tạo ra nó

Ba là: trong quá trình sản xuất ký sự truyền hình, cả nhóm làm phim,

nhất là đạo diễn, quay phim, dựng phim, nhà biên kịch - viết lời bình, thể hiện lời bình, đều phải thể hiện nghiệp vụ của mình theo lối tư duy, sáng tạo bằng hình ảnh, thể hiện bằng văn phạm hình ảnh Hình ảnh và âm thanh trong ký sự truyền hình vốn có mối quan hệ biện chứng, bổ sung cho nhau, trong đó, hình ảnh là đôi mắt, là thần thái toát ra từ đôi mắt hướng đến công chúng; còn lời bình, thể hiện lời bình, thủ pháp dựng hình ảnh, đúc âm thanh, làm đồ họa,

sẽ giải thích cho những gì mà hình ảnh chưa nói hết và sẽ là đường băng cho hình ảnh cất cánh, mang đến cho công chúng những phút giây thụ hưởng một tác phẩm ký sự truyền hình có chất lượng đỉnh cao

Bốn là: trước, trong quá trình tổ chức sản xuất ký sự truyền hình, nhà

sản xuất, đạo diễn, cũng phải tính toán, dự liệu đầy đủ nguồn kinh phí thực

hiện, điều kiện, môi trường làm việc Kinh phí ít sẽ dẫn đến sự hạn chế về đề tài, bó hẹp không gian, phạm vi sáng tác, có nguy cơ sản xuất ký sự truyền hình hời hợt, qua loa

Trong điều kiện, hoàn cảnh của ngành truyền hình ở nước ta hiện nay, nhất là tại các đài tỉnh lẻ, xin đừng đặt ra trong kịch bản những đại cảnh quay

từ máy bay nhìn xuống Vào vùng đồng bào dân tộc, nhất là những vùng không có điện, xin đừng đòi hỏi phải có những cảnh quay có ánh sáng tạo ven Dù vậy, một khi đã bắt tay tổ chức sản xuất ký sự truyền hình, xin hãy chịu khó thức khuya, dậy sớm, leo lên đỉnh đồi để có những cảnh cực rộng làm say đắm người xem; hoặc cùng ăn, cùng ở, cùng làm việc với nhân vật,

để khuôn hình nói về họ đầy ắp ngôn ngữ ký sự truyền hình Kinh phí và điều kiện, môi trường làm việc, nhất thái độ dám dấn thân, đeo bám cho từng khuôn hình của cả ê kíp thực hiện cũng là một trong những nhân tố góp phần làm nên những tác phẩm ký sự truyền hình có chất lượng về nội dung, nghệ thuật và cả giá trị về kinh tế cho đài - nhà sản xuất

1.2.3 Tiêu chí của một ký sự truyền hình hay, hấp dẫn

Đối với bất kỳ tác phẩm báo chí thuộc bất kỳ thể loại hay “loại thể” nào cũng vậy, người ta thường căn cứ vào 03 tiêu chí, đó là:

Một là: tác phẩm báo chí đó có đề tài, chủ đề, sự kiện, sự việc, vấn đề

mà tác phẩm báo chí đó phản ảnh có mới và lạ không ? Có nóng hổi, bức xúc, nổi cộm không? Nội dung của tác phẩm báo chí đó có đề cập đúng, trúng với những gì mà công chúng, dư luận xã hội đang đón đợi, muốn biết và cần được giải thích, giải đáp vì nó có liên quan đến lợi ích, sự quan tâm của nhiều người, cộng đồng hay không ?

Hai là: tác phẩm báo chí đó tuy có đề tài, chủ đề, sự kiện, sự việc, vấn

đề đang được công chúng quan tâm , nhưng cái cách mà tác phẩm báo chí ấy cấu thành có dễ nghe, dễ nhớ, dễ đọc, dễ nhìn, nhìn rõ ràng và dễ hiểu không?

Hệ thống chi tiết, dữ liệu, số liệu mà tác phẩm báo chí ấy đưa ra có xác thực

và đáng tin cậy không ? Thông tin và cách lập luận trong tác phẩm báo chí đó

có phong phú, sinh động và thuyết phục công chúng không ? Ngôn ngữ, giọng điệu của tác phẩm báo chí đó có phù hợp với số đông công chúng trong xã hội, hoặc chí ít cũng phù hợp với nhóm đối tượng chuyên biệt mà tác phẩm báo chí đó hướng đến hay không ?

Ba là: tác phẩm báo chí đó thuộc thể loại nào? Thể loại đó có đủ chứa

những giá trị thông tin mà đạo diễn, nhà báo muốn phản ánh đến công chúng, mang lại lợi ích cho công chúng; đồng thời thể hiện rõ thái độ, khuynh hướng, mục đích, phong cách của nhà báo, đạo diễn, cơ quan báo chí hay không ?

Theo ý kiến cá nhân của người viết luận văn, trong mỗi ký sự truyền hình, thông thường phải hội đủ 03 tiêu chí của một tác phẩm báo chí vừa nêu

Có điều, do đặc điểm khác biệt của thể loại ký sự truyền hình, tất cả các nội dung trong 03 tiêu chí đó đều phải được nâng lên ở tầm cao nhất, đúng với chất chính luận - nghệ thuật nhất; đồng thời, phải được thể hiện trên ba trụ cột là: trữ tình, nhân văn, mang dấu ấn của đạo diễn, quay phim, cơ quan báo chí

- nhà sản xuất, phát sóng ký sự truyền hình đó

1.2.4 Quy trình tổ chức sản xuất tác phẩm ký sự truyền hình

1.2.4.1 Công việc, chức danh trong tổ chức sản xuất ký sự truyền hình

* Một số chức danh trong tổ chức sản xuất ký sự truyền hình

- Nhà biên kịch: Nếu kịch bản là cơ sở sáng tác đầu tiên của quy trình

sản xuất tác phẩm báo hình nói chung, ký sự truyền hình nói riêng, thì nhà biên kịch (còn gọi là tác giả kịch bản) chính là người sáng tạo ra kịch bản ấy Nhà biên kịch có thể sáng tác nên kịch bản từ ý tưởng riêng của mình, hoặc chuyển thể kịch bản từ một tác phẩm văn học có sẵn thành kịch bản ký sự truyền hình Tại nhiều đài PT-TH hiện nay, nhà biên kịch còn là người

“chuyên cải thiện những kịch bản mà các nhà sản xuất đánh giá còn yếu kém”

[13, tr.104]; hoặc kiêm cả vai trò của đạo diễn, phóng viên biên tập, người viết lời bình cho tác phẩm ký sự truyền hình

- Nhà sản xuất, giám đốc sản xuất: “Nhà sản xuất chính là cơ quan báo

chí, lãnh đạo cơ quan báo chí, có trách nhiệm đầu tư kinh phí, chỉ đạo các thành phần chủ chốt trong ê kíp và chỉ đạo cả thời gian, thời điểm phát sóng tác phẩm báo hình” [17] hay ký sự truyền hình đó

Ở nhiều đài PT-TH hiện nay, nhà sản xuất là người (giám đốc, phó giám đốc đài, trưởng - phó phòng chuyên môn, đạo diễn, …) của cơ quan báo

chí “chịu trách nhiệm chuẩn bị, sắp xếp mọi khâu liên quan đến bộ phim, sao

cho đạo diễn có thể chuyên tâm vào sáng tạo” [13, tr.90]

- Đạo diễn, tổng đạo diễn, đạo diễn hình ảnh:

Tổng đạo diễn, đạo diễn chính là vị chỉ huy cao nhất trong tổ chức sản xuất ký sự truyền hình Trong đó, đạo diễn là người được nhà sản xuất phân công chịu trách nhiệm về quá trình tổ chức sản xuất ký sự truyền hình, từ khâu chuẩn bị nhân lực, kỹ thuật đến khi hoàn tất tác phẩm ký sự truyền hình Đây cũng là người đưa ra những ý tưởng về nghệ thuật, quyết định toàn bộ nội dung, hình thức tác phẩm ký sự truyền hình Trong trường hợp ký sự truyền hình được thực hiện nhiều tập, quay ở nhiều nơi, người chịu trách nhiệm chung cho toàn bộ ký sự truyền hình nhiều tập đó sẽ là tổng đạo diễn; còn người chịu trách nhiệm từng tập, từng nơi sẽ là đạo diễn

Ở nhiều đài PT-TH hiện nay, tuy có tổ chức sản xuất ký sự truyền hình nhiều tập, quay ở nhiều nơi, nhưng rất ít khi sử dụng đến chức danh, vị trí tổng đạo diễn, mà thường sử dụng một đạo diễn Thậm chí, nhiều đài, khi tổ chức sản xuất ký sự truyền hình nhiều tập, vẫn giao nhiệm vụ đạo diễn cho biên tập viên Thực chất trong quá trình thực hiện ký sự truyền hình, những biên tập viên này thực hiện vai trò của đạo diễn

- Biên tập viên: Bấy lâu nay, ở nhiều đài truyền hình, đài PT-TH, biên

tập viên chính là những người đóng vai trò hạt nhân, cốt lõi trong mối quan hệ giữa lãnh đạo (chỉ đạo sản xuất tác phẩm báo chí), phóng viên (thực hiện sản xuất tác phẩm báo chí ) và công chúng (thưởng thức, thụ hưởng tác phẩm báo

chí ) Nói biên tập viên đóng vai trò cốt lõi là do biên tập viên thường trực tiếp phụ trách chương trình truyền hình, nên nắm được nhu cầu của công chúng và dự liệu được đề tài, đánh giá sơ bộ mức độ của kịch bản, cũng như

dự liệu được khả năng tổ chức sản xuất ký sự truyền hình của đài Từ đó thuyết phục nhà sản xuất thực hiện Thông thường thì biên tập viên làm việc ở đài, là những người trực tiếp biên tập (sửa chữa, bổ sung, cắt bớt nội dung tác phẩm báo chí sao cho phù hợp thời lượng), hoặc liều lượng trong cơ cấu chương trình, lên kịch bản, thậm chí phân công công việc cho phóng viên, phát thanh viên, để làm ra toàn bộ chương trình phát sóng hàng ngày

Trong ký sự truyền hình, biên tập viên thường viết lời dẫn, giới thiệu

ký sự truyền hình (phần vỏ chương trình) khi phát sóng, hoặc biên tập lời bình cho ký sự truyền hình, hoặc đề xuất ý tưởng, hướng tổ chức sản xuất ký sự truyền hình cho đài Nhưng khi cần, biên tập viên cứng tay nghề cũng là đạo diễn, phóng viên biên tập, thậm chí làm cả vai trò của quay phim, để sản xuất ký sự truyền hình Ở nhiều đài PT-TH miền ĐNB hiện nay, biên tập viên cũng chính là phóng viên biên tập, là đạo diễn, thậm chí làm cả vai trò của quay phim, kỹ thuật viên dựng phim cho nhiều ký sự truyền hình tại đài

- Phóng viên: Là chức danh dành cho những người trực tiếp thực hiện

tác phẩm báo hình, bao gồm cả phóng viên biên tập và phóng viên quay phim Phóng viên biên tập là những người trực tiếp viết nội dung cho tác phẩm báo hình Còn phóng viên quay phim chính là cameraman, là quay phim viên, chịu trách nhiệm phần hình ảnh trong việc sản xuất tác phẩm báo hình Trong một

số trường hợp, phóng viên biên tập cũng chính là đạo diễn trong việc tổ chức sản xuất ra tác phẩm báo hình nói chung, ký sự truyền hình nói riêng Trong một số trường hợp khác, phóng viên quay phim cũng chính là đạo diễn hình ảnh hay kỹ thuật viên dựng phim tác phẩm báo hình

Hiện nay, tại nhiều đài PT-TH trong cả nước, nhiều phóng viên có khả năng thực hiện các vai trò là đạo diễn, biên tập viên, quay phim, dựng phim;

thậm chí, họ có khả năng thực hiện ký sự truyền hình từ khâu đầu tiên đến khi thành phẩm để duyệt phát sóng Song, tổ chức sản xuất ký sự truyền hình theo hướng này thường không bền vững và thiếu tính chuyên nghiệp

- Phát thanh viên, dẫn chương trình và thể hiện lời bình: Phát thanh

viên thực chất là những người đọc, thể hiện thành tiếng những tin, bài mà biên tập viên, phóng viên đã viết ra thành văn bản Yêu cầu trước hết của phát thanh viên là phải có ngoại hình, nhất là khuôn mặt và có giọng đọc một cách biểu cảm những nội dung trong văn bản của tin, bài báo hình

Người dẫn chương trình là người có nhiệm vụ giới thiệu cho công chúng biết rằng họ sắp được xem cái gì và dẫn dắt họ xem suốt toàn bộ nội dung trong chương trình truyền hình đó Trong ký sự truyền hình, đạo diễn có thể sử dụng người dẫn chương trình trong một số trường đoạn nhằm thuyết phục công chúng rằng, chúng tôi đã có mặt tại hiện trường, gặp gỡ trực tiếp với những con người, nhân vật, bình luận những vấn đề mà ký sự truyền hình phản ánh

Đối với người thể hiện lời bình, ngoại hình không là yếu tố quan trọng, nhưng chất giọng cá biệt, phù hợp với nội dung, ngôn ngữ, phong cách thể hiện lời bình trong ký sự là yêu cầu duy nhất của người thể hiện lời bình Vì thế, trong list chương trình (bảng chữ những người thực hiện) ký sự truyền hình, đạo diễn thường dùng cụm từ thể hiện lời bình để chỉ vai trò, vị trí, chức danh và cũng là công việc của những người có chất giọng trời phú này

- Kỹ thuật viên: Trong các cơ quan báo hình, chức danh kỹ thuật viên

bao gồm 03 vị trí là: kỹ thuật viên - cameraman - là những người đi với phóng viên quay phim, nhưng nhiệm vụ của họ thường chỉ cài đặt các thông số kỹ thuật cho máy quay và âm thanh; kỹ thuật viên - mongtage - là những người dựng phim và kỹ thuật viên - truyền dẫn phát sóng Ở nhiều đài PT-TH trong

cả nước hiện nay và trong phạm vi luận văn này, chức danh kỹ thuật viên chỉ

sử dụng cho vị trí của những người dựng phim