Thông tin chuyên đề trên chuyên san hồ sơ sự kiện (khảo sát từ năm 2006 đến hết tháng 3 2011)

Vấn đề nghiên cứu, đánh giá thực trạng của việc tổ chức thông tin chuyên đề trên Hồ sơ sự kiện trong thời đại toàn cầu hóa, trong tình thế báo in ngày càng đứng trước những thử thách to

QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRUYỀN THÔNG ĐẠI CHÚNG

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS TẠ NGỌC TẤN

HÀ NỘI - 2011

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, dưới sự hướng dẫn khoa học của GS.TS Tạ Ngọc Tấn Các số liệu thống kê, kết quả nghiên cứu, phát hiện mới là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu khoa học nào trước đây Luận văn có sử dụng, phát triển, kế thừa một số tư liệu, số liệu, kết quả nghiên cứu từ các sách, giáo trình, tài liệu liên quan đến nội dung đề tài

Tác giả luận văn

Nguyễn Tri Thức

Trang

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ THÔNG

1.2 Một số vấn đề về thông tin chuyên đề trên báo chí và sự cần thiết

phải thay đổi mô thức thông tin trên báo in 12 1.3 Thực trạng thông tin của Tạp chí Cộng sản 23

Chương 2: THỰC TRẠNG THÔNG TIN CHUYÊN ĐỀ TRÊN CHUYÊN

2.1 Nội dung thông tin chuyên đề trên chuyên san Hồ sơ sự kiện 32 2.2 Hình thức trình bày của chuyên san Hồ sơ sự kiện 53 2.3 Công tác phát hành, quảng cáo và các dịch vụ khác 56

Chương 3: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ CÁC GIẢI PHÁP PHÁT

3.1 Thành công, tồn tại và những nguyên nhân 61 3.2 Một số giải pháp và kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng nội

3.3 Một số giải pháp, kiến nghị cải tiến công tác thiết kế, trình bày 76 3.4 Một số giải pháp, kiến nghị nâng cao hơn nữa công tác phát

hành, quảng cáo và các dịch vụ khác 79 3.5 Một số đề xuất khác 82

DANH MỤC CÁC BẢNG, BIỂU ĐỒ TRONG LUẬN VĂN

Bảng 2.1: Cơ cấu các chuyên mục trong thông tin chuyên đề 36

Bảng 2.2: Thống kê số lượng tác phẩm thuộc các nhóm chủ đề 42

Bảng 2.3: Số lượng phát hành chuyên san Hồ sơ sự kiện (từ năm 2007

Bảng 2.4: Cơ cấu nguồn thu của tạp chí chuyên đề 59

Biểu đồ 2.1: Tỷ lệ các chuyên mục trong thông tin chuyên đề 36

Biểu đồ 2.2: Tỷ lệ số lượng tác phẩm thuộc các nhóm chủ đề 42

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong thời đại bùng nổ thông tin hiện nay, việc công chúng tiếp nhận thông tin gì, bằng cách nào luôn làm “đau đầu” các cơ quan báo chí Ngoài việc thông tin kịp thời, nhanh nhạy, dễ hiểu , các cơ quan báo chí còn phải tổ chức, tiến hành thông tin, tuyên truyền một cách toàn diện, sâu sắc, mang tính định hướng cao…, phù hợp với nhiều loại hình đối tượng khác nhau

Thời gian gần đây, báo chí Việt Nam đã có những bước phát triển thần kỳ

cả về hình thức, nội dung, đội ngũ những người làm báo và số lượng cơ quan báo chí, ấn phẩm báo chí Tính đến tháng 5-2011, trong lĩnh vực báo in, cả nước

có 745 cơ quan báo chí với 1.003 ấn phẩm Phát thanh, truyền hình có 3 đài Trung ương và các đài phát thanh - truyền hình địa phương với 200 kênh chương trình trong nước và 67 kênh nước ngoài Cả nước có 46 báo mạng điện tử và tạp chí điện tử, 287 trang tin điện tử của các cơ quan báo chí và hàng ngàn trang tin điện tử của các cơ quan của Đảng, Nhà nước và Chính phủ, các đoàn thể, hội, hiệp hội Bên cạnh những loại hình báo chí truyền thống và hiện đại như báo in, báo phát thanh, truyền hình, báo mạng điện tử; sự phát triển, tích hợp và hội tụ

về công nghệ thông tin và truyền thông đang thúc đẩy sự ra đời của một số loại hình và sản phẩm truyền thông mới… Cũng tính đến tháng 5-2011, cả nước có gần 17.000 nhà báo được cấp thẻ hành nghề Phần lớn đội ngũ làm báo được đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ, ngoại ngữ cả ở trong và ngoài nước

Có thể khẳng định rằng, sự phát triển mạnh mẽ, thần kỳ ấy đã mang đến một diện mạo thông tin, một kỷ nguyên thông tin mới, được tạo dựng từ nền tảng, cơ sở của truyền thông truyền thống, nhưng có những khác biệt rõ ràng Trong thế giới ngồn ngộn thông tin đa dạng, nhiều chiều ấy, truyền thông đại chúng nói chung và báo chí nói riêng đã chịu sự ảnh hưởng, tác động vô cùng mạnh mẽ Với sự trợ giúp của những thành tựu khoa học kỹ

thuật, truyền thông đại chúng dần chiếm lĩnh, chi phối được quá trình tiếp nhận thông tin của cộng đồng Trong mỗi bước đi của cả nền báo chí cũng như mỗi cơ quan báo chí, đều có sự ứng phó sao cho linh hoạt, phù hợp với thực tiễn xã hội, với từng đối tượng công chúng tiếp nhận khác nhau, ở những thời điểm khác nhau Thông tin không còn là một chiều đơn lẻ nữa, và người tiếp nhận có thừa quyền lực để lựa chọn hay gạt bỏ những luồng thông tin mà

họ cảm thấy vô bổ, không thiết thực, chính xác

Tại Việt Nam, khi nhắc đến Tạp chí Cộng sản - cơ quan lý luận và

chính trị của Trung ương Đảng - người đọc thường coi đó là những thông tin

lý luận chính thống, mang quan điểm, đường lối của Đảng, Nhà nước nên độ

tin cậy là rất cao Thông tin trên Tạp chí Cộng sản thường được lấy làm chuẩn

mực, làm tài liệu nghiên cứu, tham khảo, sử dụng rất phổ biến Tuy nhiên, trong bối cảnh toàn cầu hoá, hội nhập quốc tế sâu rộng như hiện nay, thông

tin của Tạp chí Cộng sản đã chịu sự tác động rất lớn và cần phải có những mô

thức thông tin, những sản phẩm báo chí mới cả về nội dung lẫn hình thức nhằm đáp ứng được nhu cầu tiếp nhận ngày càng cao, đa dạng, nhiều chiều của các đối tượng khác nhau trong xã hội Đặc biệt, mảng thông tin quốc tế khổng lồ hiện nay rất cần được chắt lọc, chuyển tải nhằm đưa đến cho người đọc những thông tin khách quan, chân thực, góp phần định hướng dư luận kịp

thời Những năm gần đây, Tạp chí Cộng sản đã có nhiều thay đổi và cải tiến

cả về hình thức lẫn nội dung để phù hợp với tình hình thực tế, đáp ứng được đòi hỏi ngày càng cao của các đối tượng độc giả Để đáp ứng kịp thời nhu cầu thông tin thời sự, đa dạng, chuyên sâu, nhưng lại chứa đựng nhiều chất giải

trí, mềm hóa, gần gũi với thực tiễn đời sống, Tạp chí Cộng sản đã lần lượt cho ra đời các sản phẩm mới, đó là Tạp chí Cộng sản điện tử, Tạp chí Cộng

sản - chuyên đề cơ sở và chuyên san Hồ sơ sự kiện

Qua gần 5 năm hình thành và phát triển, chuyên san Hồ sơ sự kiện với

mô thức thông tin chuyên đề khá khác lạ đối với báo chí Việt Nam, chất lượng cao, trình bày hiện đại, in giấy đẹp đã tạo được chỗ đứng nhất định

trong làng báo Việt Nam, cũng như trong tâm trí công chúng tiếp nhận thuộc nhiều trình độ, lứa tuổi, thành phần khác nhau, ở các môi trường, điều kiện sống khác nhau Nhưng cũng vì “tuổi đời” còn trẻ, nên chưa có nhiều công trình nghiên cứu chuyên sâu, mang tính sơ kết, có cái nhìn khái quát về cách

thức tổ chức thông tin chuyên đề trên Hồ sơ sự kiện và sự tiếp nhận của công chúng Vì vậy, Tạp chí Cộng sản cũng như những người làm Hồ sơ sự kiện

chưa có được đánh giá đầy đủ, thấu đáo về ấn phẩm làm cơ sở đưa ra những giải pháp, chiến lược điều chỉnh hợp lý, thích ứng để chuyên san luôn có được chỗ đứng trong sự cạnh tranh khốc liệt của thị trường báo chí hiện nay

Vấn đề nghiên cứu, đánh giá thực trạng của việc tổ chức thông tin

chuyên đề trên Hồ sơ sự kiện trong thời đại toàn cầu hóa, trong tình thế báo in

ngày càng đứng trước những thử thách to lớn sẽ giúp nắm bắt được những thay đổi của công chúng tiếp nhận với trình độ ngày một cao hơn, nhằm giúp

đội ngũ những người trực tiếp làm Hồ sơ sự kiện cũng như lãnh đạo Tạp chí

Cộng sản kịp thời nắm bắt được nhu cầu của độc giả, theo sát với sự phát

triển như vũ bão của truyền thông trong kỷ nguyên số

Xuất phát từ đòi hỏi đó, luận văn lựa chọn nghiên cứu đề tài “Thông

tin chuyên đề trên chuyên san Hồ sơ sự kiện” với mục tiêu tìm ra được

nguyên nhân lý giải tại sao mô thức thức thông tin chuyên đề lại có thể giúp một ấn phẩm báo in, dù “sinh sau đẻ muộn” vẫn có được chỗ đứng trên thị trường trong thời buổi báo in ngày càng bị mất lợi thế của mình Từ những thành công, hạn chế của việc nghiên cứu về mô thức thông tin chuyên đề, sự

hoạt động của chuyên san Hồ sơ sự kiện, làm cơ sở đề ra một số giải pháp

nhằm phát triển hơn nữa chuyên san Hồ sơ sự kiện trong thời gian tới

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đề tài

Có thể khái quát rằng, các đề tài nghiên cứu liên quan đến thông tin chuyên đề trong lịch sử báo chí thế giới còn chưa nhiều, không thật tập trung Theo tìm hiểu của tác giả luận văn, đến nay, chưa có công trình nghiên cứu khoa học chuyên sâu, riêng biệt; chưa có cuốn sách lý luận báo chí nào về vấn

đề thông tin chuyên đề được phát hành một cách rộng rãi, được nhiều người biết tới Các sách liên quan đến lĩnh vực báo chí đã xuất bản ở Việt Nam, kể

cả của các tác giả trong nước và nước ngoài cũng không nói nhiều đến mô thức thông tin chuyên đề một cách sâu đậm, riêng biệt

Trong khi đó, nhiều thập kỷ qua, đã có rất nhiều đề tài nghiên cứu về các vấn đề của báo chí Việt Nam thuộc các loại hình khác nhau; sự tác động của toàn cầu hóa đến các phương tiện truyền thông đại chúng; những xu hướng phát triển của báo chí hiện đại; cách tổ chức thông tin, trình bày báo chí Các nghiên cứu, các bài viết, bài nghiên cứu đăng tải trên các phương tiện truyền thông đại chúng thường chỉ mổ xẻ một khía cạnh, bộ phận nào đó hoặc gián tiếp có liên quan đến vấn đề thông tin chuyên đề, đến báo chí hiện đại, hay sự phát triển của báo in Đáng chú ý, trong số này có luận văn thạc

sĩ truyền thông (bảo vệ năm 2008) của tác giả Nguyễn Thị Thanh Hương với

chủ đề: “Mô thức thông tin trên chuyên san Hồ sơ sự kiện” (Khảo sát từ

tháng 1-2007 đến hết tháng 6-2008) do PGS.TS Tạ Ngọc Tấn hướng dẫn và

khóa luận tốt nghiệp (bảo vệ năm 2011) của tác giả Lê Thị Ngọc với chủ đề:

“Tổ chức thông tin trên chuyên san Hồ sơ sự kiện của Tạp chí Cộng sản”

(khảo sát năm 2009 và 2010) do tác giả luận văn này hướng dẫn Tuy nhiên,

cả luận văn và khóa luận còn chưa thật đề cập một cách sâu sắc, toàn diện về

bộ máy tổ chức của Ban Hồ sơ sự kiện, cách thức thông tin chuyên đề, sự vận hành của chuyên san Hồ sơ sự kiện để từ đó có thể đưa ra được những kiến

nghị, giải pháp căn cơ về vấn đề tổ chức nội dung, trình bày và các vấn đề

liên quan khác, như quảng cáo, phát hành, nhân sự nhằm góp phần giúp Hồ

sơ sự kiện có những bước đổi mới, phát triển toàn diện trong thời gian tới

Vì vậy, việc tìm hiểu về thông tin chuyên đề, trên cơ sở nghiên cứu, tiếp thu, tham khảo có chọn lọc các công trình, đề tài khoa học, các bài báo liên quan đến phạm vi đề tài là công việc quan trọng Do đó, có thể khẳng định rằng, đề tài của luận văn là thiết thực và mang tính thực tiễn cao

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu nội dung, hình thức, chất lượng và hiệu quả của

việc tổ chức thông tin chuyên đề trên chuyên san Hồ sơ sự kiện, hoạt động của Ban Hồ sơ sự kiện - bộ phận chính chịu trách nhiệm tổ chức nội dungình thức chuyên san Hồ sơ sự kiện; đánh giá những thành tựu và hạn chế, từ đó đưa ra một số kiến nghị, giải pháp nhằm giúp những người làm Hồ sơ sự kiện cũng như lãnh đạo Tạp chí Cộng sản nắm rõ để có những điều chỉnh kịp thời, nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của chuyên san Hồ sơ sự kiện

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hóa các khái niệm, nội dung cơ bản về thông tin, chuyên đề, chuyên san, chuyên mục, thông tin chuyên đề trong báo in;

- Khảo sát nội dung và hình thức chuyên san Hồ sơ sự kiện từ năm

2006 đến hết tháng 3-2011

- Phân tích, đánh giá chất lượng và hiệu quả của việc tổ chức thông tin

chuyên đề trên chuyên san Hồ sơ sự kiện, trên cơ sở khảo sát về nội dung, hình thức tổ chức thông tin chuyên đề của chuyên san Hồ sơ sự kiện

- Khảo sát, phân tích, đánh giá về công tác nhân sự, phát hành, quảng

cáo, các hoạt động khác của chuyên san Hồ sơ sự kiện

- Trên cơ sở thực trạng và yêu cầu đặt ra cho công tác thông tin chuyên

đề cũng như hoạt động của chuyên san Hồ sơ sự kiện, đưa ra một số kiến

nghị, giải pháp nhằm góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của

chuyên san Hồ sơ sự kiện trong thời gian tới; phục vụ đắc lực hơn nữa công tác thông tin tuyên truyền của Đảng và Nhà nước, của Tạp chí Cộng sản

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Việc tổ chức thông tin chuyên đề trên chuyên san Hồ sơ sự kiện Cụ

thể, đó là sự tác động của các yếu tố thuộc báo in hiện đại như con người,

nguồn thông tin, quy mô, hình thức, phương thức thông tin chuyên đề…; ảnh hưởng của các yếu tố trong nước và trên thế giới như nhu cầu thông tin, đối tượng tiếp nhận, điều kiện kinh tế, kỹ thuật… đối với loại hình báo in cũng

như chuyên san Hồ sơ sự kiện

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi khảo sát: Nội dung, hình thức trình bày, vấn đề phát hành,

quảng cáo, việc tổ chức hoạt động của Ban Hồ sơ sự kiện - đơn vị chịu trách nhiệm chính trong việc tổ chức, xuất bản chuyên san Hồ sơ sự kiện

- Thời gian khảo sát: Từ năm 2006 đến hết tháng 3-2011

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Xuất phát từ cơ sở lý luận thực tiễn là những tác động của các xu hướng phát triển của báo chí hiện đại đối với các loại hình báo chí trong thời gian qua; cũng như những yêu cầu của Đảng và Nhà nước đối với việc tổ

chức thông tin của Tạp chí Cộng sản Luận văn có sử dụng một số lý thuyết

về báo chí - truyền thông để làm cơ sở chung cho nghiên cứu Luận văn cũng

sử dụng một số kết quả nghiên cứu về mô thức thông tin chuyên đề, tác động của toàn cầu hóa đến chính trị, văn hóa và đời sống

5.2 Phương pháp nghiên cứu chung

Dựa trên cơ sở có tính nguyên tắc của lôgíc biện chứng, luận văn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu chung như: Phân tích - tổng hợp, quy nạp - diễn dịch, mô hình hóa - khái quát hóa Luận văn cũng sử dụng lý luận Mác-Lê nin - phương pháp luận của Triết học duy vật biện chứng và duy vật lịch sử làm nền tảng xuyên suốt quá trình nghiên cứu

5.3 Phương pháp nghiên cứu cụ thể

- Luận văn sử dụng phương pháp riêng, cụ thể, chủ yếu là phương pháp phân tích tài liệu (cả định tính và định lượng) Đó là các phương pháp sau:

+ Nghiên cứu, phân tích tài liệu;

+ Thống kê, so sánh;

+ Phỏng vấn;

+ Phân tích, tổng hợp các luận điểm…

6 Đóng góp mới về khoa học của đề tài

+ Góp phần hệ thống hóa những nhận thức lý luận về tác động của báo chí hiện đại đối với việc tổ chức thông tin và thông tin chuyên đề, đóng góp vào việc phát triển lý luận về mô hình thông tin của một tạp chí chuyên

đề trên cơ sở bài học thực tế của chuyên san Hồ sơ sự kiện Từ đó, tổng kết

kinh nghiệm, tìm kiếm giải pháp nhằm góp phần nâng cao hơn nữa chất

lượng, hiệu quả của việc thông tin chuyên đề trên chuyên san Hồ sơ sự kiện

trong bối cảnh toàn cầu hóa truyền thông đại chúng hiện nay, phù hợp với các xu hướng phát triển của báo chí hiện đại Vì vậy, luận văn này không chỉ có ý nghĩa khoa học, mà còn có ý nghĩa chính trị, tư tưởng, mang tính thực tiễn cao

+ Đề tài bước đầu đóng góp nghiên cứu khoa học về việc tổ chức thông

tin chuyên đề trên chuyên san Hồ sơ sự kiện, từ đó đi vào nhận diện, tìm hiểu vấn đề, giúp những người làm Hồ sơ sự kiện và lãnh đạo Tạp chí Cộng sản có những điều chỉnh, nâng cao chất lượng chuyên san Hồ sơ sự kiện, đáp ứng

nhu cầu thông tin ngày càng cao, đa dạng của độc giả, góp phần phục vụ tốt hơn nữa công tác thông tin tuyên truyền của Đảng và Nhà nước

+ Đề tài bước đầu đóng góp nghiên cứu khoa học về tổ chức hoạt động

của bộ máy thực hiện chuyên san Hồ sơ sự kiện, công tác phát hành, quảng cáo; đề ra những thành tựu cũng như hạn chế để giúp những người làm Hồ sơ

sự kiện và lãnh đạo Tạp chí Cộng sản có cơ sở đề ra phương án hoạt động

hiệu quả hơn nữa đối với ấn phẩm Hồ sơ sự kiện

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

Nếu đề tài “Thông tin chuyên đề trên chuyên san Hồ sơ sự kiện”

được thực hiện thành công, kết quả nghiên cứu của đề tài có ý nghĩa như sau:

+ Về mặt thực tiễn, luận văn đề cập một cách cơ bản và hệ thống về tác động của toàn cầu hóa truyền thông đại chúng đối với báo in hiện đại, của

thông tin chuyên đề trên chuyên san Hồ sơ sự kiện Do đó, luận văn có ý nghĩa tích cực, góp phần tổng kết, đánh giá chất lượng chuyên san Hồ sơ sự

kiện, vì vậy có thể là tài liệu tham khảo cho Bộ biên tập Tạp chí Cộng sản, Ban Hồ sơ sự kiện trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo tuyên truyền đối với

chuyên san Hồ sơ sự kiện nói riêng và Tạp chí Cộng sản nói chung

+ Luận văn khảo sát một cách tổng quan về công tác phát hành, quảng

cáo, cũng như một số đường hướng phát triển của chuyên san Hồ sơ sự kiện,

có thể là tài liệu tham khảo cho Bộ biên tập Tạp chí Cộng sản trong việc định hướng hoạt động của chuyên san Hồ sơ sự kiện trong thời gian tới

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn được kết cấu gồm 3 chương:

Chương 1: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về thông tin chuyên đề

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

VỀ THÔNG TIN CHUYÊN ĐỀ HIỆN NAY

1.1 MỘT SỐ QUAN NIỆM

1.1.1 Quan niệm về thông tin

Theo Từ điển tiếng Việt, Nhà xuất bản Từ điển Bách Khoa 2010, thông

tin là “truyền tin cho nhau để biết” (động từ), “điều được truyền đi cho biết,

tin truyền đi (nói khái quát)” (danh từ) [27, tr.1220]

Theo Bách khoa toàn thư mở tiếng Việt (http://vi.wikipedia.org),

“Thông tin (information) là sự phản ánh sự vật, sự việc, hiện tượng của thế giới khách quan và các hoạt động của con người trong đời sống xã hội Điều

cơ bản là con người thông qua việc cảm nhận thông tin làm tăng hiểu biết cho mình và tiến hành những hoạt động có ích cho cộng đồng”

Hai tác giả Philippe Breton, Serge Proulx, trong cuốn “Bùng nổ truyền

thông: Sự ra đời một ý thức hệ mới” giải thích rằng:

Từ Latin informatio, gốc của từ hiện đại “information” (thông tin),

có hai hướng nghĩa Một, nó chỉ hành động rất cụ thể là tạo ra một hình dạng (forme) Hai, tùy theo trạng huống, nó có nghĩa sự truyền đạt hoặc một ý tưởng, khái niệm hay biểu tượng Sự cùng chung sống của hai hướng nghĩa ấy, một nhằm vào sự tạo lập cụ thể, một vào sự tạo lập kiến thức và truyền đạt, có vẻ tiêu biểu cho sự phát minh của tiếng Latin [28, tr.38-39]

Xã hội ngày càng phát triển, những khái niệm về thông tin cũng ngày một phong phú, đa dạng, cập nhật hơn Trong mỗi lĩnh vực khác nhau, thuật ngữ thông tin cũng có thể được hiểu theo những cách khác nhau Nếu phân chia theo chức năng xã hội, các loại hình thông tin được phân thành hai loại:

Thông tin đại chúng và thông tin chuyên ngành Trong đó, “thông tin đại

chúng là thông tin rộng rãi bằng các phương tiện media (báo chí, tivi, radio )” [27, tr.1220]

Như vậy, có thể khái quát về quan niệm thông tin như sau: Thông tin là

khối lượng tri thức được sử dụng để tuyên truyền, phổ biến qua các phương tiện kỹ thuật, các loại hình chuyển tải nhằm tác động đến những hành vi của công chúng trong xã hội, định hướng dư luận xã hội, thực hiện chức năng giám sát, quản lý để góp phần hoàn thiện, phát triển xã hội

1.1.2 Quan niệm về chuyên đề

Theo Từ điển tiếng Việt, Nhà xuất bản Từ điển Bách Khoa 2010,

“chuyên đề là vấn đề chuyên môn có giới hạn, được nghiên cứu riêng” (danh từ) [27, tr.251]

Trong khi đó, theo http://tudien.xalo.vn khái niệm chuyên đề được hiểu

là vấn đề về chuyên môn

Như vậy, thuật ngữ chuyên đề gồm chuyên và đề Chuyên có thể hiểu là chuyên sâu, chuyên biệt, chuyên về Còn với từ đề trong phạm vi nghiên cứu

này, có nghĩa là vấn đề, đề tài, chủ đề…

Như vậy, chuyên đề có thể được hiểu là vấn đề chuyên môn, chuyên

sâu, chuyên biệt về một chủ đề, vấn đề, đề tài nào đó, được biểu hiện thông qua nhiều góc độ, lăng kính khác nhau, nhằm làm rõ bản chất của sự việc, hiện tượng đã được nêu ra, tùy theo mục đích của nghiên cứu

1.1.3 Quan niệm về chuyên san, chuyên mục

+ Quan niệm về chuyên san: Theo Từ điển tiếng Việt, Nhà xuất bản

Từ điển Bách Khoa 2010, chuyên san là “tạp chí chuyên đăng những bài

nghiên cứu về một lĩnh vực chuyên môn hẹp” [27, tr.251]

Có thể hiểu rằng, chuyên san là một ấn phẩm định kỳ có nội dung chuyên sâu vào một vấn đề, lĩnh vực trong đời sống xã hội, khoa học, kỹ thuật Chuyên san thường là những sản phẩm phụ của các tờ báo, tạp chí, được xuất bản nhằm mở rộng đối tượng độc giả, bù đắp những thông tin mà

tờ báo, tạp chí chính không chuyển tải hết và kịp thời Nó cũng là ấn phẩm dành cho những đối tượng độc giả được khu biệt, hẹp hơn, với các thông tin chuyên môn chuyên sâu hơn về một lĩnh vực cố định… nhằm cung cấp cho độc giả sự hiểu biết sâu, rộng về lĩnh vực đó Chuyên san cũng là ấn phẩm chuyên đăng tải những thông tin dạng nghiên cứu khoa học, bó hẹp trong phạm vi, lĩnh vực của ngành, nghề nào đó Vì thế, đối tượng của chuyên san

có sự chọn lọc, hẹp hơn so với các ấn phẩm của nhật báo, các báo thưa kỳ

+ Quan niệm về chuyên mục: Theo Từ điển tiếng Việt, Nhà xuất bản

Từ điển Bách Khoa 2010, chuyên mục là “mục thường kỳ trên báo, trên đài

phát thanh dành riêng cho một vấn đề” [27, tr.251]

Qua thực tiễn báo chí, có thể thấy rằng, chuyên mục thường là những

“đặc sản” của các cơ quan báo chí, thậm chí có những chuyên mục “đóng đinh” với tờ báo, tạp chí mà khi nhắc đến tên chuyên mục, độc giả sẽ biết ngay cơ quan báo chí đó Việc xuất hiện các chuyên mục, đặc biệt khi chúng được đặt cố định ở những vị trí nào đó của tờ báo, tạp chí với những dấu hiệu

dễ nhận biết, như đóng khung, in nghiêng, lót trame màu… giúp độc giả dễ tìm kiếm và tiếp nhận thông tin, cũng như dễ dàng phân biệt các ấn phẩm để

có thể lựa chọn

1.1.4 Quan niệm về thông tin chuyên đề

Từ những quan niệm thông tin, chuyên đề, chuyên san, chuyên mục đã nêu ở trên, có thể hiểu rằng thông tin chuyên đề là thông tin chuyên sâu, chuyên biệt về một chủ đề, vấn đề, đề tài chuyên môn nào đó, trong các lĩnh vực khác nhau của đời sống xã hội loài người, dưới các góc độ, cách thức, phương pháp, phương tiện kỹ thuật tiếp cận khác nhau, nhằm cung cấp một khối lượng thông tin nhất định về một chủ đề, vấn đề, đề tài nào đó cho những đối tượng tiếp nhận

Thực tế, có không ít cách tiếp cận về thông tin chuyên đề đối với từng lĩnh vực khác nhau, tùy theo chức năng, nhiệm vụ, mục đích của chủ thể

truyền phát thông tin Ví dụ, trong các thông tin chuyên đề về dịch bệnh, hỏa hoạn, động đất, tai nạn hầm mỏ, đổi mới giáo dục… thì chỉ bao gồm những thông tin liên quan đến các chủ đề, vấn đề, đề tài đã được xác định, bằng các hình thức, phương thức thông tin khác nhau, như qua văn bản, tham luận, phim ảnh, báo cáo, phát biểu… nhằm chuyển tải được một cách hiệu quả nội dung thông tin cần thiết đến đối tượng công chúng tiếp nhận

Có thể quan niệm một cách khái quát rằng: Thông tin chuyên đề là

những thông tin chuyên sâu, đa dạng, nhiều chiều về một vấn đề, chủ đề, đề tài cụ thể, xác định nào đó

1.2 MỘT SỐ VẤN ĐỀ VỀ THÔNG TIN CHUYÊN ĐỀ TRÊN BÁO CHÍ VÀ

SỰ CẦN THIẾT PHẢI THAY ĐỔI MÔ THỨC THÔNG TIN TRÊN BÁO IN

1.2.1 Thông tin chuyên đề trên báo chí

Lịch sử báo chí ghi nhận rằng, trong quá trình hình thành, phát triển của báo chí thế giới, riêng với lĩnh vực báo in, đã xuất hiện không ít ấn phẩm với các hình thức thông tin chuyên đề khác nhau, chủ yếu là thông tin chuyên về lĩnh vực, bộ môn chuyên ngành nhằm phục vụ những nhóm đối tượng có nhu cầu được thông tin về vấn đề đó

Theo một nghiên cứu khoa học trên trang mạng http://www inpublishing.co.uk, được công bố ngày 1-3-2005 tại địa chỉ http://www inpublishing.co.uk/kb/articles/specialist_magazines_do_they_have_a_newstrade_future.aspx, nhìn một cách tổng thể, các tạp chí chuyên đề đều mang tầm quan trọng rất lớn đối với ngành công nghiệp báo chí Song nhìn một cách cụ thể, phần lớn các tạp chí này đều ở quy mô nhỏ Thực tế, rất khó để có thể định nghĩa thế nào là “tạp chí chuyên đề” Theo truyền thống, có hai loại định nghĩa Đầu tiên là loại chú trọng vào biên tập: Những tạp chí tập trung vào

“một vấn đề cụ thể hoặc một lĩnh vực quan tâm cụ thể” Những định nghĩa

khác “chủ yếu dựa vào kích thước của ấn phẩm” Các tạp chí chuyên đề

thường cung cấp cho người đọc cơ hội được tìm hiểu về bất cứ chủ đề nào mà

họ quan tâm, nhưng là những nhóm đối tượng độc giả có chọn lựa, chứ không phải người đọc nói chung Các tạp chí chuyên đề thường được xây dựng để đáp ứng sự quan tâm cụ thể của các đối tượng cụ thể, chẳng hạn như ngành công nghiệp chăm sóc sức khỏe, du lịch, công nghệ thông tin, bảo dưỡng ô tô… Vì vậy, danh sách các ấn phẩm của tạp chí chuyên đề có thể bao trùm mọi lĩnh vực của đời sống và không bao giờ cạn kiệt

Các tạp chí chuyên đề thường nhằm vào những đối tượng khách hàng

cụ thể, đưa ra rất nhiều thông tin giới thiệu, cũng như cách để có thể thực hiện những công việc, những lĩnh vực mà họ đề cập Do các bài báo trong những tạp chí chuyên đề thường nhằm vào một lĩnh vực thông tin cụ thể, hoặc một đối tượng cụ thể, nên người đọc thường sẽ được tiếp cận với những bài viết mang chất lượng cao hơn và được trình bày sắc nét hơn Các bài viết này có thể do các chuyên gia từng nghiên cứu hàng chục năm trong lĩnh vực đó cung cấp hoặc các nhà báo có thâm niên theo dõi về lĩnh vực đó và có sự am hiểu sâu sắc, chuyển tải vừa có kiến thức, vừa dễ giúp độc giả tiếp thu, làm theo

Một điều dễ nhận thấy là phần lớn các tạp chí chuyên đề đều không phổ biến tại các quầy báo, hay các địa điểm bán báo công cộng như sân bay, tàu điện Phần lớn doanh số bán ra của các tạp chí chuyên đề đều thông qua danh sách đặt mua dài hạn qua bưu điện Lý do là bởi phần lớn người đọc các tạp chí này đều muốn được phát báo tại nhà, được hưởng những khoản giảm giá

có thể Thêm vào đó, đối tượng bạn đọc của tạp chí chuyên đề đều có sự lựa chọn rõ ràng và sự quan tâm nhất định

1.2.2 Sự tất yếu phải thay đổi phương thức thông tin trên báo in

Lịch sử phát triển xã hội loài người luôn có những cột mốc đánh dấu sự thay đổi, những bước ngoặt của sự phát triển không ngừng nghỉ Đi kèm với những bước ngoặt ấy, luôn là những nguyên nhân, điều kiện chủ quan và khách quan buộc phải tiến hành những sự thay đổi như là điều tất yếu Riêng trong lĩnh vực truyền thông đại chúng, từ khi hình thành và trong suốt quá

trình phát triển đến nay, cũng đã có những chặng đường, những bước ngoặt làm thay đổi diện mạo, bộ mặt nền báo chí Báo chí ngày càng phát triển, càng đóng vai trò to lớn trong đời sống xã hội Trong bối cảnh toàn cầu hóa các phương tiện thông tin đại chúng, các loại hình báo chí mới ra đời hay báo chí truyền thống đều phải tìm cho mình những lối đi riêng, để tồn tại và phát triển Báo in cũng không là ngoại lệ Dưới đây, là một số nguyên nhân tất yếu buộc báo in phải thay đổi phương thức thông tin để tồn tại, tiếp tục những bước phát triển mới

1.2.2.1 Cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật hiện đại bùng nổ

Khi mà cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật hiện đại khởi nguồn từ những năm 40 của thế kỷ trước ngày càng bùng nổ, với những phát minh trong khoa học - kỹ thuật ngày càng “san phẳng” thế giới, với sự ra đời của máy tính điện tử thế hệ mới được sử dụng rộng rãi trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội thì thế giới cũng trở nên chật chội hơn Hầu hết các hoạt động kinh tế, văn hóa, xã hội… bị thay đổi, biến dạng Riêng trong lĩnh vực truyền thông, sự phát triển không ngừng nghỉ của máy tính, tin học đã tác động sâu rộng đến mọi ngõ ngách của các cơ quan báo chí, truyền thông cũng như việc tiếp nhận thông tin của công chúng, đặc biệt là công chúng trẻ tuổi Trong

cuốn “Thế giới phẳng”, tác giả Thomas L.Friedman có viết:

Việc phổ biến máy tính cá nhân, máy fax, hệ điều hành Windows, và các modem sử dụng đường truyền điện thoại được kết nối với mạng điện thoại toàn cầu đã xuất hiện cùng lúc vào cuối những năm 80 và đầu những năm 90 và tạo ra một nền tảng cơ bản khởi đầu cuộc cách mạng thông tin toàn cầu [29, tr.89]

Tuy nhiên, phải đến khi mạng Internet - với những giao thức có khả năng truyền tải kỳ diệu - xuất hiện, bước đột phá mạnh mẽ của cuộc cách mạng thông tin toàn cầu mới thực sự bùng nổ Cùng với nó, khi mà máy tính

có thể làm đến vài tỉ phép tính chỉ trong một giây, những ứng dụng của nó

trong mọi mặt của đời sống xã hội ngày càng có sức công phá lớn, làm thay đổi hẳn diện mạo, bản chất của con người, trong từng lĩnh vực khác nhau Tác giả Thomas L.Friedman khẳng định:

Vào năm 1991, mạng toàn cầu bắt đầu đi vào hoạt động và ngay lập tức tạo ra trật tự và sự rõ ràng thay thế cho sự hỗn loạn của không gian ảo giữa các máy tính được kết nối Từ thời điểm này, web và Internet phát triển đồng nhất với tốc độ chóng mặt Trong vòng 5 năm, số lượng người sử dụng Internet tăng vọt từ 600.000 lên 40 triệu Có những giai đoạn, số lượng người sử dụng liên tục tăng gấp đôi chỉ sau 53 ngày [15, tr.97]

Việc áp dụng những thành tựu khoa học kỹ thuật mới vừa giúp báo chí phát triển, vừa làm biến dạng môi trường báo chí, truyền thông khi các loại hình báo chí hiện đại xuất hiện, phát triển mạnh mẽ Chính các loại hình báo chí mới, nhờ công nghệ tiên tiến có thể xem, nghe, đọc mọi lúc, mọi nơi đã khiến “miếng bánh” báo chí bị chia nhỏ hơn Điều này buộc các cơ quan báo chí phải thay đổi phương pháp, cách thức thông tin cho phù hợp với từng loại đối tượng độc giả để tồn tại và tiếp tục phát triển

1.2.2.2 Tác động của toàn cầu hóa

Đã từ lâu, khái niệm toàn cầu hóa không còn xa lạ đối với loài người Toàn cầu hóa đã thu hẹp đáng kể khoảng cách về không gian, thời gian Ở bất

cứ đâu, con người cũng có thể giao tiếp, trao đổi được với nhau, nhờ các sản phẩm công nghệ ngày một thông minh hơn Nhìn một cách khách quan, toàn cầu hoá truyền thông đại chúng đã gia tăng khả năng giao lưu mọi mặt, tạo cơ hội cho các quốc gia, dân tộc trên thế giới xích lại gần nhau hơn Trong môi trường truyền thông toàn cầu, tầm nhìn, phạm vi tiếp nhận thông tin của mỗi con người được mở rộng, khả năng hiểu biết và dung lượng kiến thức được tăng lên Xét ở khía cạnh vĩ mô, nhờ những thông tin đa dạng, nhiều chiều, cập nhật liên tục được cung cấp nhờ quá trình toàn cầu hóa các phương tiện

thông tin đại chúng, các quốc gia có thêm cơ sở, thông tin để làm tiền đề cho việc hoạch định các chính sách, chiến lược phát triển phù hợp với yêu cầu, bối cảnh thời đại Theo Tổng Giám đốc UNESCO, ngài Koichiro Matsuura:

Toàn cầu hóa, hiểu theo nghĩa rộng, đã mang lại nhiều lợi ích cho nhân loại - thông qua tác động kinh tế của nó, đặc biệt về mặt tăng cường thương mại và đầu tư, thông qua ảnh hưởng công nghệ của

nó, đặc biệt theo con đường cho phép lấp những sự ngăn cách lớn

về thời gian và về không gian; và thông qua tác động xã hội và chính trị của nó, đặc biệt là việc nó bộc lộ quan hệ toàn cầu phụ thuộc lẫn nhau của chúng ta và mở ra nhiều cơ hội mới cho sự tham gia, giao quyền và truyền thông [37, tr.82-83]

Sự tác động của toàn cầu hóa đến lĩnh vực truyền thông, hay nói cách khác, toàn cầu hóa các phương tiện truyền thông đại chúng là việc tất yếu, với

sự bùng nổ và phát triển của các cơ quan truyền thông Tất nhiên, những lợi ích của toàn cầu hóa các phương tiện truyền thông đại chúng không phải lúc nào cũng được phân phối một cách công bằng, hoặc ở bên trong xã hội, hoặc giữa các xã hội với nhau Các tập đoàn truyền thông lớn của thế giới với những ưu thế vượt trội về nhân tài, vật lực đã không ngừng bành trướng ra thế giới, phủ bóng đến lĩnh vực truyền thông ở hầu khắp các quốc gia trên toàn cầu Chính sự bành trướng này đã làm tăng thêm những mặt trái của toàn cầu hóa truyền thông PGS, TS Tạ Ngọc Tấn cho rằng:

Toàn cầu hoá truyền thông đại chúng là một hiện tượng khách quan, nằm trong xu thế vận động chung cũng như sự tác động lẫn nhau của nhiều lĩnh vực như kinh tế, môi trường, khoa học và công nghệ… Đó chính là quá trình quy chuẩn và mở rộng qui mô ra toàn cầu về phạm vi ảnh hưởng, nguồn tin, công chúng, phương tiện kỹ thuật, cách thức thông tin và tiếp nhận thông tin cuả các loại hình hoạt động truyền thông đại chúng [21, tr.214]

Tác động của toàn cầu hóa đã buộc các phương tiện truyền thông đại chúng cũng phải có những đổi thay mạnh mẽ về kỹ thuật, cách thức thông tin… nhằm đáp ứng, thỏa mãn tối đa nhu cầu ngày càng cao của công chúng Chính vì lý do đó, các loại hình báo chí truyền thống, đặc biệt là báo in ở hầu hết các quốc gia trên thế giới, buộc phải tìm cho mình những giải pháp

“chung sống với toàn cầu hóa” để tránh kết cục bi thảm là phải đóng cửa vì thua lỗ Một trong những giải pháp, đó là phải giảm thiểu các tờ báo tổng hợp,

na ná nhau về thông tin, sự kiện và đi sâu phát triển các sản phẩm báo in mới phục vụ những nhu cầu riêng của từng đối tượng công chúng khác nhau

1.2.2.3 Tác động của suy thoái kinh tế thế giới

Từ năm 2008, khủng hoảng kinh tế thế giới diễn ra nghiêm trọng đã tác động tới nhiều mặt của đời sống chính trị, xã hội… trên thế giới Trong bối cảnh suy thoái kinh tế thế giới diễn ra trên diện rộng, không ít tờ báo lớn buộc phải cắt giảm nhân viên, nhiều tờ báo chậm trả lương phóng viên, biên tập viên Thậm chí, có không ít tờ báo phải xin ngừng hoạt động vì không đủ kinh phí để duy trì hoạt động thường xuyên Trong điều kiện kinh tế khó khăn, phải “thắt lưng buộc bụng” trong chi tiêu, không ít tổ chức, cá nhân buộc phải lựa chọn, thay đổi “văn hóa đọc”, lựa chọn tiếp nhận thông tin phù hợp

Lịch sử báo chí thế giới từng đặt ra vấn đề, báo phát thanh sẽ “chết” khi truyền hình ra đời và nhanh chóng chiếm lĩnh vị trí thống lĩnh của làng báo Tuy nhiên, cho đến nay, báo phát thanh vẫn “sống”, thậm chí có ưu thế vượt trội ở những vấn đề, sự kiện nhất định, với những phương thức chuyển tải thông tin hữu ích, tiện dụng, đặc biệt là trong các sự kiện liên quan đến thiên tai, thảm họa, hay trong các lĩnh vực như giao thông, âm nhạc Điều này là

cơ sở để tin rằng, dù cho báo mạng điện tử có phát triển đến đâu đi nữa, báo

in cũng không thể “chết”, bởi mỗi loại hình báo chí đều có phân khúc thị trường, có những đối tượng, thế hệ độc giả riêng, khó thay thế cho nhau được hoàn toàn Tất nhiên, trong điều kiện bùng nổ truyền thông, nhằm duy trì

được lượng độc giả nhất định, đảm bảo được nguồn kinh phí để duy trì hoạt động ổn định, phát triển mới, báo in cũng buộc phải thay đổi cách thức đưa tin của mình, cả về nội dung lẫn hình thức

1.2.2.4 Thay đổi để thích ứng với sự phát triển của báo chí hiện đại

Trong những năm 1990-2000, lượng độc giả của báo in bị sụt giảm thê thảm, khi lớp đối tượng độc giả trẻ ngày càng ít đọc báo giấy, chỉ “lướt web” tìm tin tức cập nhật, thời sự; trực tiếp tham gia các chức năng tương tác trực tuyến trên mạng trong khi chi phí bỏ ra lại không hề đắt

Vấn đề đáng lưu tâm khác, dù chỉ được coi là báo chí công dân (citizen journalism hay civic journalism), nhà báo vỉa hè (street journalism) và những người chia sẻ thông tin trên các mạng xã hội (blogger)…, nhưng các loại hình thông tin hiện đại này đã có được “chỗ đứng” nhất định trong lòng công chúng Tất nhiên, trong mớ thông tin ngồn ngộn và hỗn độn ấy, người đọc thật khó để phân biệt được đâu là đúng, đâu là sai Mặt khác, với sự hiện đại nhưng cũng phức tạp, đắt tiền của các thiết bị công nghệ số ấy, không phải ai cũng đủ tiền để mua, đủ trình độ hiểu biết, kỹ năng để sử dụng thành thạo Thêm nữa, không phải ở đâu, lúc nào…, công chúng cũng có thể sử dụng được các thiết bị hiện đại… Điều quan trọng là, báo in vẫn có những lợi thế nhất định mà các loại hình báo chí khác không thể có được Nhưng trước sự thay đổi, phát triển chóng mặt của truyền thông hiện đại, báo in vẫn buộc phải

có những thay đổi nhất định về hình thức truyền tải, phong cách làm báo…

1.2.2.5 Nhu cầu thông tin có chọn lọc, định hướng của công chúng

Trong thời buổi thông tin được cập nhật thường xuyên, liên tục, ồ ạt,

đa dạng hiện nay, các phương tiện thông tin đại chúng không thiếu nguồn tin để chuyển tải tới công chúng Nhưng điều đó cũng khiến công chúng phần nào bị “bội thực” thông tin, không dễ dàng phân biệt được đâu là thông tin khách quan, chính xác, đâu là thông tin thiếu căn cứ, chưa được kiểm chứng, thậm chí còn là những luồng thông tin xuyên tạc, bịa đặt một

cách trắng trợn mang tính chống đối, phá hoại Mặt khác, chính việc không thể chạy đua về tính thời sự với các loại hình báo chí khác, bởi tính định kỳ của báo in, đặc biệt là các tạp chí, tuần báo nên các cơ quan báo chí cũng buộc phải thay đổi phương thức tuyên truyền, bằng các bài phân tích, bình luận chuyên sâu sau sự kiện, nhằm giúp độc giả có được kênh thông tin đáng tin cậy để tham khảo, định hướng cho suy nghĩ, hành động một cách khách quan, chính xác

Chính vì vậy, thông tin chọn lọc, có tính định hướng, thông tin chuyên

đề có vai trò rất quan trọng trong hệ thống các phương tiện truyền thông đại chúng Bằng chứng là rất nhiều tờ báo trên thế giới đã thường xuyên làm những chuyên đề chuyên sâu, khai thác những sự kiện, vấn đề từ nhiều góc nhìn, khía cạnh, quan điểm khác nhau, giúp công chúng có cái nhìn toàn diện

về vấn đề được nêu ra Đó cũng chính là sự đáp ứng nhu cầu của các “thượng đế” trong việc cần được cung cấp thông tin chọn lọc một cách khách quan, trung thực, chính xác, chuyên sâu và có chất lượng cao, về những vấn đề của đời sống mà họ đang sống, làm việc, tồn tại

1.2.3 Báo chí Việt Nam và một số mô thức thông tin chuyên đề

1.2.3.1 Đa dạng các loại thông tin chuyên đề

Tính ở thời điểm tháng 5-2011, trong số 745 cơ quan báo chí, với 1.003

ấn phẩm, rất nhiều cơ quan có tới 6-7 ấn phẩm Ngoài các tờ báo chính trị - xã hội đề cập đến tất cả những lĩnh vực của đời sống xã hội, từ chính trị, kinh tế, văn hóa đến thể thao, giải trí; cũng tồn tại các sản phẩm báo chí chuyên đề, chuyên sâu về từng lĩnh vực, ngành nghề phục vụ những đối tượng có nhu cầu tìm hiểu thông tin chuyên biệt đó Có thể phân chia thành các loại hình báo chí chuyên đề về ngành nghề, lĩnh vực như sau:

+ Mảng báo chí chuyên về kinh tế: Thời báo Kinh tế Việt Nam, Thời

báo Kinh tế Sài Gòn, Đầu tư, Kinh tế Hợp tác Việt Nam, Doanh nhân Việt Nam, Diễn đàn doanh nghiệp, Nghiên cứu kinh tế, Kinh tế & dự báo…

+ Mảng báo chí chuyên về thể thao: Thể thao hàng ngày, Thể thao

ngày nay, Thể thao 24h, Thể thao Thành phố Hồ Chí Minh; Sài Gòn giải phóng thể thao, Bóng đá, Tạp chí Tennis, Tạp chí Golf…

+ Mảng báo chí chuyên về văn hóa - văn nghệ - giải trí: Văn nghệ,

Văn nghệ trẻ, Văn hóa, Văn nghệ quân đội, Văn nghệ công an nhân dân, Văn nghệ Thành phố Hồ Chí Minh, Mốt, Văn học nước ngoài…

+ Mảng báo chí chuyên về khoa học - kỹ thuật: Khoa học & Đời

sống, Thế giới vi tính, Tạp chí EChip, Tri thức & công nghệ, Xã hội thông tin, Hoạt động khoa học, Tri thức trẻ, Kiến thức ngày nay, Thuốc & sức khỏe…

+ Mảng báo chí chuyên về giới, lứa tuổi: Phụ nữ Việt Nam, Phụ nữ

Thủ đô, Đàn ông, Gia đình trẻ, Sinh viên, Hoa học trò, Nhi đồng, Họa mi…

Đặc điểm chung của hầu hết các sản phẩm báo chí chuyên về lĩnh vực, ngành nghề, bộ môn vừa liệt kể ở trên gần như đều có các thông tin chuyên về lĩnh vực, ngành nghề, bộ môn nào đó, với thông tin đa dạng, nhiều chiều về các vấn đề thời sự, hậu trường, bên lề, thông tin mang tính dịch vụ, giải trí… Những thông tin đó được thể hiện dưới các thể loại khác nhau của báo chí như: Chính luận, thông tấn, tin tức, thông tin dịch vụ, định hướng, hướng dẫn… nhằm cung cấp cho độc giả những thông tin thiết thực, hữu ích, cập

nhật… về ngành nghề, lĩnh vực, bộ môn nào đó Ví dụ, Thời báo Kinh tế Việt

Nam bao gồm hầu hết các thông tin liên quan đến lĩnh vực kinh tế ở trong và

ngoài nước; báo Bóng đá gồm hầu hết các thông tin về bộ môn thể thao

“Vua” ở trong nước và trên thế giới… Cũng có sản phẩm báo chí chuyên đề ngoài phần lớn thông tin thời sự về đối tượng mà báo phục vụ, cũng có các

thông tin chính trị, xã hội, kinh tế quan trọng, cập nhật khác; đó là: Phụ nữ

Việt Nam, Phụ nữ Thủ đô, Khoa học & Đời sống, Diễn đàn doanh nghiệp…

Các sản phẩm báo chí chuyên đề có hình thức trình bày đa dạng, sử dụng tốt kênh đồ họa, phù hợp với xu hướng phát triển của báo chí hiện đại ngày càng có nhiều người coi trọng thú “xem” khá cân bằng với “đọc”

1.2.3.2 Các dạng thông tin chuyên đề khác

Sự đa dạng của hình thức thông tin chuyên đề trên báo in Việt Nam không chỉ dừng lại ở các cơ quan báo chí chuyên đề một cách khá rõ ràng, với nhiệm vụ phục vụ đối tượng độc giả chính là chủ yếu; còn có các ấn phẩm phụ, phụ trương, phụ san, bản tin chuyên thông tin về lĩnh vực nào đó mà nhiều người quan tâm, ví như chứng khoán, bất động sản, mua sắm, du lịch…

Không dừng lại ở đó, để góp phần “giữ chân” độc giả truyền thống, tăng cường số lượng độc giả mới, các tờ báo chính trị - xã hội cũng dành những chuyên trang, phần “đất” nhất định để tuyên truyền tập trung về các chuyên đề, tùy theo diễn biến sự kiện đang xảy ra, hoặc các vấn đề được đông đảo bạn đọc quan tâm Mô thức thông tin của các dạng thông tin chuyên đề này thường là: Bài chính (bài chủ), một số bài phụ trong nước và thế giới có liên quan đến sự kiện, các con số thống kê, tư liệu, ý kiến của những người có liên quan, quan tâm đến vấn đề, sự kiện đó Chúng ta có thể dễ dàng tìm thấy

những chuyên đề kiểu này trên các báo: Tuổi trẻ chủ nhật, Lao Động cuối

tuần, Việt Nam & Thế giới, Thời báo Kinh tế, Pháp luật Thành phố Hồ Chí Minh, Gia đình & Xã hội, Tiền phong…

Một dạng thông tin chuyên đề khác là việc xuất bản các trang thông tin chuyên phản ánh về lĩnh vực, địa bàn nào đó Các trang thông tin này thường xuất bản để tặng miễn phí độc giả Nguồn thu để bù đắp vào việc xuất bản các trang chuyên đề này là từ quảng cáo, tài trợ

Có thể khẳng định rằng, tùy theo mục đích, nhiệm vụ của cơ quan báo chí mà có những cách hiểu khác nhau về thông tin chuyên đề Tuy nhiên, trong chính những cơ quan báo chí chuyên về lĩnh vực nào đó cũng không chỉ đưa thông tin chuyên về vấn đề, chủ đề hẹp mà họ chỉ dành những dung lượng nhất định để thông tin về chủ đề đó, còn lại dành đất để phản ánh kịp thời các sự kiện thời sự diễn ra trên nhiều lĩnh vực khác nhau Cũng tùy loại hình cơ quan báo chí, từng đối tượng độc giả mà cơ quan báo chí hướng đến

mà cách tổ chức thông tin chuyên đề cũng có những sự khác biệt nhất định…

1.2.3.3 Sự biến tướng của một số cách làm chuyên đề

Trong cuốn “Dọc đường tác nghiệp”, có in loạt bài 3 kỳ của các nhà báo Ngọc Hà - Hoàng Mạnh Hà, đăng trên báo Pháp luật Thành phố Hồ Chí

Minh (ra các ngày 3,5 và 7-5-2006) với tựa đề “Tôi đi làm phóng viên chuyên

đề”, phản ánh thực tế đáng buồn về cái gọi là phóng viên chuyên đề của một

bộ phận nhỏ “phóng viên” ở một số cơ quan báo chí Bài báo viết:

Chuyên đề thực chất là cách làm của một vài người lợi dụng danh nghĩa tờ báo, tạp chí chỉ để tìm hợp đồng quảng cáo Để thực hiện 1

“chuyên đề”, nhân viên quảng cáo của những tờ báo, tạp chí trên thường lấy danh nghĩa phóng viên rồi xin công văn giới thiệu của tỉnh Sau đó, họ dùng giấy giới thiệu này như một lá bùa để đi đến các doanh nghiệp ép quảng cáo [7, tr.116]

Ở đây, cái gọi là chuyên đề thực chất chỉ là những loạt bài phỏng vấn lãnh đạo các cấp, nói về thành tích của doanh nghiệp, địa phương nhân sự kiện nào đó Hầu hết các thông tin chỉ là một chiều, biểu dương, khen ngợi… nhằm lấy được quảng cáo, tài trợ Đó thực sự chỉ là những bài báo quảng cáo một chiều, thiếu khách quan, là những chiêu thức kiếm tiền một cách biến

tướng, một kiểu “làm ăn chụp giật, lợi dụng danh nghĩa báo chí để đi hù dọa,

ép doanh nghiệp làm quảng cáo” [7, tr.136]

Thực ra, việc này cũng dễ hiểu, vì trong cuốn “Truyền thông đại chúng

- từ thông tin đến quảng cáo” của tác giả Jacques Locquin cũng có viết về

thông tin chuyên đề rằng, đó là:

Các ấn phẩm chuyên môn, rất phong phú về thông tin hữu ích, được xây dựng trên thủ thuật đề cao cái mới lạ “nhất” (tác phẩm mới nhất, phát minh mới nhất) đã ra sức đáp ứng yêu cầu của loại khách hàng đó, với sự hỗ trợ của quảng cáo Thực ra các ấn phẩm

đó là đất làm ăn béo bở của quảng cáo, của các chuyên gia quảng cáo [34, tr.171]

Tuy không phải là tạp chí chuyên đề đúng nghĩa, nhưng việc biến tướng cách thông tin chuyên đề để làm nhiều chuyên trang về địa phương, ngành… mà đăng tải những thông tin vô bổ, không mới… đã mang tiếng xấu cho hình thức thông tin chuyên đề vốn bản chất không tai tiếng như thế Việc làm chuyên đề kiểu này, thực chất là những “con sâu” làm rầu “nồi canh” Đó

là dạng chuyên đề rất phản cảm, cần lên án một cách mạnh mẽ

1.3 THỰC TRẠNG THÔNG TIN CỦA TẠP CHÍ CỘNG SẢN

1.3.1 Sơ lược về sự hình thành và phát triển của Tạp chí Cộng sản

Cách đây hơn 81 năm, Hội nghị thành lập Đảng họp từ ngày 3 đến ngày 7-2-1930, dưới sự chủ trì của đồng chí Nguyễn Ái Quốc, đã quyết định xuất bản một tạp chí lý luận chung cho toàn Đảng và ba tờ báo tuyên truyền ở ba

xứ Thực hiện quyết định đó, Tạp chí Đỏ, mà người sáng lập là đồng chí

Nguyễn Ái Quốc, ra số 1 ngày 5-8-1930

Từ đó đến nay, qua các giai đoạn cách mạng, các tạp chí Đảng đã nối

tiếp nhau ra mắt bạn đọc Từ năm 1930 đến năm 1945, sau Tạp chí Đỏ là Tạp

chí Cộng sản (năm 1931), Tạp chí Bônsơvic, rồi đến Tạp chí Cộng sản (năm

1941) và Tạp chí Cộng sản (năm 1943) Trong những năm kháng chiến chống thực dân Pháp, tạp chí có tên là Sinh hoạt nội bộ và Tạp chí Cộng sản (năm 1950) Sau khi hòa bình lập lại ở miền Bắc, Tạp chí Học tập ra đời tháng 12-

1955 và xuất bản đều kỳ hằng tháng Từ ngày 5-1-1977, Tạp chí Học tập được đổi tên là Tạp chí Cộng sản, và tiếp tục ra đều kỳ hằng tháng Ở miền

Nam, trong công cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Trung ương cục

miền Nam đã xuất bản Tạp chí Nghiên cứu và trong những năm chống Mỹ, cứu nước đã xuất bản Tạp chí Tiền phong Từ tháng 7-1995, Tạp chí Cộng

sản ra mỗi tháng 2 kỳ, và từ tháng 1-2002 đến tháng 12-2003 ra mỗi tháng 3

kỳ Thực hiện Chỉ thị của Bộ Chính trị Trung ương Đảng khóa VIII về công

tác của Tạp chí Cộng sản trong giai đoạn mới, Bộ Biên tập Tạp chí Cộng sản

đã phát hành thử nghiệm Tạp chí Cộng sản điện tử trên mạng Internet và phát

hành chính thức ngày 3-2-2003 Từ ngày 1-1-2007 đến nay, hằng tháng Tạp

chí Cộng sản xuất bản 3 ấn phẩm in: Tạp chí Cộng sản số truyền thống ra

ngày mùng 1; Tạp chí Cộng sản - chuyên đề cơ sở ra ngày 15; Chuyên san Hồ

sơ sự kiện xuất bản hằng tuần vào thứ Sáu

Từ khi xuất bản tạp chí đến nay đã gần 81 năm, trong đó có 55 năm tạp chí Đảng được xuất bản liên tục đều kỳ Tuy tên gọi của Tạp chí có lúc khác

nhau, trong đó tên Tạp chí Cộng sản được dùng đến 5 lần, nhưng xét về mặt

nội dung, Tạp chí luôn là tạp chí lý luận và chính trị của Đảng

1.3.2 Chức năng, nhiệm vụ và cơ cấu tổ chức của Tạp chí Cộng sản

+ Chức năng, nhiệm vụ của Tạp chí Cộng sản: Theo Quyết định số

108-QĐ/TW ngày 21-11-2007 của Bộ Chính trị về chức năng, nhiệm vụ, tổ chức bộ máy của Tạp chí Cộng sản như sau:

- Tuyên truyền, giáo dục về quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; đời sống sinh hoạt của Đảng, của đất nước và của xã hội; những vấn đề cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh; những vấn đề trọng tâm của công tác xây dựng Đảng; những vấn đề quốc tế

- Nghiên cứu lý luận và tổng kết thực tiễn, phát triển những nhân tố mới, những kinh nghiệm của các điển hình tiên tiến, rút ra những vấn đề lý luận để làm công tác tuyên truyền, giáo dục Cùng các cơ quan lý luận của Đảng đi tiên phong trong công tác lý luận, vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, góp phần bổ sung, hoàn thiện đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước; hướng dẫn lý luận và hoạt động thực tiễn cho cán bộ, đảng viên, động viên phong trào quần chúng hành động cách mạng, thực hiện tốt hai nhiệm vụ chiến lược là xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

- Đấu tranh kịp thời, sắc bén chống những quan điểm sai trái, những luận điệu xuyên tạc của các thế lực thù địch, bảo vệ nền tảng tư tưởng, đường lối, quan điểm và các chủ trương của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà

nước, bảo vệ chủ nghĩa xã hội Đồng thời, đấu tranh kiên quyết chống tiêu cực, tham nhũng, lãng phí, quan liêu và các tệ nạn xã hội khác

- Tham gia nghiên cứu các chương trình quốc gia, đề tài khoa học xã hội cấp nhà nước, đề tài nghiên cứu thuộc các ban Đảng; góp phần làm sáng

tỏ hơn những vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và về con đường

đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta

- Xây dựng mối quan hệ hữu nghị và hợp tác với các cơ quan lý luận chính trị, các cơ sở nghiên cứu khoa học của các đảng cộng sản và công nhân, các đảng cầm quyền và các tổ chức tiến bộ trên thế giới, nhằm góp phần nâng cao chất lượng công tác lý luận chính trị của Đảng

+ Cơ cấu tổ chức của Tạp chí Cộng sản: Theo Quyết định số

108-QĐ/TW, ngày 21-11-2007 của Bộ Chính trị về chức năng, nhiệm vụ, tổ chức

bộ máy của Tạp chí Cộng sản, cơ cấu tổ chức của Tạp chí Cộng sản gồm 15

đầu mối, là các ban chuyên môn, các vụ và đơn vị trực thuộc Ban Biên tập sau đây: Ban Kinh tế, Ban Chính trị, Ban Xây dựng Đảng, Ban Văn hóa - Xã hội, Ban Quốc tế, Ban Thông tin - Tư liệu, Ban Thư ký - Bạn đọc, Ban Chuyên san Hồ sơ sự kiện, Ban Chuyên đề cơ sở, Ban Tạp chí Cộng sản Điện tử, Cơ quan Thường trực tại miền Nam (đặt tại Thành phố Hồ Chí Minh), Cơ quan Thường trực tại miền Trung - Tây Nguyên (đặt tại thành phố Đà Nẵng), Vụ

đầu tiên của Đảng (5-8-1930 - 5-8-2003), Tạp chí Cộng sản vinh dự được

Chủ tịch Nước tặng thưởng Huân chương Sao Vàng - Huân chương cao quý nhất của Đảng và Nhà nước ta “vì đã có công lao to lớn đóng góp vào sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc” Năm 2010, nhân kỷ niệm 80 năm

ngày tạp chí Đảng ra số đầu (5-8-1930 - 5-8-2010), Tạp chí Cộng sản lại có

vinh dự lớn được đón nhận Danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới…

1.3.3 Nhiệm vụ của Tạp chí Cộng sản trong việc mở rộng thông tin, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của độc giả

1.3.3.1 Những kết quả đạt được

Trong suốt quá trình cách mạng của Đảng, Tạp chí Cộng sản luôn bám

sát các nhiệm vụ cách mạng, hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao, làm tốt chức năng là cơ quan lý luận và chính trị của Đảng, là ngọn cờ tiên phong trong công tác tuyên truyền, giác ngộ cán bộ, đảng viên và nhân dân về chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh Trong công cuộc đổi mới đất nước, Tạp chí đã tập trung tuyên truyền kịp thời và có hiệu quả đường lối đúng đắn của Đảng; những vấn đề cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, việc vận dụng và phát triển sáng tạo trong thực tiễn công cuộc đổi mới Tích cực tham gia tổng kết thực tiễn, giới thiệu các nhân tố mới, kinh nghiệm của các điển hình tiên tiến, góp phần bổ sung, hoàn thiện đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước Đấu tranh với những quan điểm sai trái, bảo vệ sự trong sáng và tính đúng đắn, khoa học của học thuyết Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối, quan điểm của Đảng ta Chú trọng đi sâu vào những vấn đề lý luận và thực tiễn của cuộc sống đặt ra; những định hướng trong công tác tư tưởng, lý luận của Đảng Các

ấn phẩm của Tạp chí Cộng sản luôn giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa,

đảm bảo tính Đảng, tính khoa học và tính nhân văn, góp phần quan trọng trong việc định hướng, điều chỉnh hành vi xã hội của đông đảo quần chúng và mọi tầng lớp nhân dân

Chính vì vậy, kể từ đầu năm 1993, số lượng phát hành của Tạp chí

Cộng sản ngày càng tăng dần lên

Đến tháng 9-1994, số lượng phát hành đạt 45.856 bản, tháng

12-1994 gần 47.000 bản Từ năm 1995 đến năm 1998, bình quân mỗi

số 50.000 bản Từ năm 1999 đến 2001, bình quân 53.000 bản mỗi

số Từ đầu năm 2002, đạt khoảng 57.320 bản Từ đầu năm 2004 đến hết năm 2006, có lúc đạt mức 65.000 bản mỗi kỳ [46, tr.226]

Đánh giá về hoạt động của Tạp chí Cộng sản, Chỉ thị 60 CT/TW, ngày 12-12-2000 của Bộ Chính trị về công tác của Tạp chí Cộng sản trong thời kỳ mới, đã khẳng định: Trong công cuộc đổi mới, Tạp chí Cộng sản đã có nhiều

cố gắng trong công tác lý luận, đưa đường lối, quan điểm của Đảng vào cuộc sống, tham gia tổng kết thực tiễn, góp phần thúc đẩy sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Trong bối cảnh chủ nghĩa xã hội trên thế giới tạm thời lâm vào thoái trào, tình hình thế giới đã có nhiều biến động phức tạp, Tạp chí đã kiên định đấu tranh chống các quan điểm sai trái và các luận điểm thù địch, bảo vệ chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối, quan điểm của Đảng

Tuy nhiên, Tạp chí còn bộc lộ một số nhược điểm cần khắc phục Từ yêu cầu đòi hỏi của thực tiễn cách mạng và tình hình thực hiện nhiệm vụ

chính trị của Tạp chí Cộng sản nói riêng và công tác tuyên truyền báo chí nói chung, Tạp chí Cộng sản cần phải phấn đấu toàn diện, liên tục và đổi mới mạnh mẽ, có hiệu quả, nhằm nâng cao chất lượng của các ấn phẩm

1.3.3.2 Một số nhược điểm cần khắc phục

Nhìn một cách khái quát, Tạp chí Cộng sản còn bộc lộ một số nhược

điểm, nhất là chất lượng lý luận của nhiều bài viết chưa sâu, tính chiến đấu chưa cao; việc phân tích và tổng hợp những vấn đề mới, phức tạp do thực tiễn cách mạng trong nước và thế giới đặt ra còn chưa kịp thời và sắc bén; việc tổng kết thực tiễn, đúc rút kinh nghiệm và giải đáp các vấn đề lý luận chưa thường xuyên, kịp thời; một số bài vở còn nặng về kinh viện, thiếu tính hấp dẫn Hình thức Tạp chí chậm được đổi mới, hiện đại hóa Mặt khác, nội dung

của Tạp chí Cộng sản và Tạp chí Cộng sản điện tử chỉ chủ yếu phục vụ cho

đối tượng cán bộ lãnh đạo quản lý của Đảng, Nhà nước và chính quyền các

cấp Hệ thống cán bộ cơ sở, đảng viên khu vực nông thôn, miền núi có vai trò rất quan trọng trong tổ chức thực hiện đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước lại thiếu thông tin phù hợp, đơn giản hóa về lý luận, đường lối và những hướng dẫn kinh nghiệm cụ thể Đặc biệt, nhu cầu thông tin để nâng cao nhận thức về chính trị tư tưởng của đội ngũ cán bộ này đối với các sự kiện, vấn đề thời sự lớn xảy ra trong nước và trên thế giới chưa được đáp ứng đầy đủ

Trong tình hình chính trị quốc tế diễn biến rất nhanh chóng và phức tạp trên nhiều lĩnh vực, đặt ra những vấn đề mới hết sức căng thẳng trong đời sống kinh tế và an ninh thế giới, tác động không nhỏ đến các mặt tư tưởng, an ninh và kinh tế ở nước ta Quá trình mở rộng hội nhập và hợp tác quốc tế, các trào lưu tư tưởng bên ngoài, nhất là tư sản, xã hội - dân chủ xâm nhập bằng nhiều con đường vào nước ta Các thế lực thù địch lợi dụng giao lưu kinh

tế, văn hóa, hoạt động của các phần tử cơ hội chính trị và chống đối trong nước để tiến hành chiến lược “diễn biến hòa bình” nhằm mục tiêu xóa bỏ vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam và chế độ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Tình hình đó làm cho cuộc đấu tranh trên mặt trận tư tưởng, lý luận càng phức tạp và gay gắt, đòi hỏi phải nâng cao hơn nữa tính chiến đấu, sức thuyết phục và tính chủ động của công tác chính trị tư tưởng trong toàn Đảng, toàn quân và toàn dân ta Nhiệm vụ to lớn đặt ra cho báo chí

cách mạng nói chung, Tạp chí Cộng sản nói riêng là phải đi tiên phong

trong việc kết hợp chặt chẽ công tác lý luận với tổng kết thực tiễn; chủ động, tích cực đấu tranh phê phán những luận điểm sai trái, phản động nhằm bảo vệ sự trong sáng của chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối của Đảng và sự nghiệp đổi mới, giữ vững định hướng chính trị, tôn chỉ, mục đích của mình

Chính vì vậy, nhiệm vụ của Tạp chí Cộng sản trong thời kỳ cách mạng

mới là cần thiết phải mở rộng thông tin, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao, đa dạng của độc giả về các vấn đề trong nước và quốc tế Xuất phát từ đòi hỏi

của thực tiễn cách mạng, đời sống, Tạp chí Cộng sản cần phải xuất bản các ấn

phẩm mới thì mới từng bước nâng cao chất lượng, uy tín và vai trò của mình

1.3.4 Sự ra đời và phát triển của chuyên san Hồ sơ sự kiện

Tháng 8-2006, Bộ Biên tập Tạp chí Cộng sản có đề án xuất bản số chuyên đề, số chuyên san, nhằm nâng cao chất lượng và vai trò của Tạp chí

Cộng sản trong thời kỳ mới Trong đó, chuyên san Hồ sơ sự kiện có mục

đích: Sử dụng những thông tin khách quan, nhất là những thông tin từ chính phía thù địch để vạch trần những sai trái, đấu tranh trực diện trên mặt trận tư tưởng, lý luận, làm thất bại mọi âm mưu, thủ đoạn “diễn biến hòa bình” của các thế lực thù địch; nâng cao nhận thức chính trị và tinh thần cảnh giác cho cán bộ, đảng viên và nhân dân trong sự nghiệp cách mạng của đất nước Nội

dung của chuyên san Hồ sơ sự kiện sẽ nêu bật chủ đề của mỗi số, đề cập

những sự kiện, vấn đề nổi bật; chủ yếu là những vấn đề sự kiện quốc tế, chú trọng khai thác những thông tin từ phía địch nhằm chủ động đấu tranh trực diện chống “diễn biến hòa bình” và các âm mưu, quan điểm, tư tưởng sai trái

Chuyên san Hồ sơ sự kiện là ấn phẩm mang tính lý luận, nhưng cách

chuyển tải phải nhẹ nhàng, hấp dẫn Các quan điểm của Đảng, Nhà nước và Chính phủ phải được trình bày dễ hiểu, dễ đọc Việc thông tin, giáo lục lý luận chính trị có thể đi bằng nhiều con đường khác nhau, và con đường của

Hồ sơ sự kiện là nói xa để liên tưởng gần, nói bản chất của vấn đề thế giới để

liên hệ, định hướng với trong nước; đề cập sâu, rộng các vấn đề sự kiện nổi bật của thế giới nhằm cung cấp thông tin một cách đa chiều, khách quan, chân thực nhằm giúp độc giả hiểu rõ bản chất sự kiện, hiện tượng Phương pháp tập hợp, hệ thống hóa, phân tích, bình luận để thấy rõ bản chất sự kiện, nhằm nâng cao nhận thức và định hướng hành động thực tiễn

Về mặt hình thức, khuôn khổ 19X27cm (khổ A4 như tạp chí chính), trình bày đẹp, hiện đại, in trên giấy chất lượng cao, nhằm mang lại một diện mạo hoàn toàn mới mẻ, hiện đại cho một ấn phẩm của tạp chí

Được sự đồng ý của Bộ Chính trị, tháng 11-2006, số chuyên san Hồ sơ

sự kiện đầu tiên đã được xuất bản, với chủ đề “Khủng bố và chống khủng bố quốc tế” Tháng 12-2006, tạp chí ra số thứ 2 với chủ đề “Việt Nam gia nhập WTO” Sau 2 số thử nghiệm, bắt đầu từ tháng 1-2007, chuyên san Hồ sơ sự kiện xuất bản đều đặn mỗi tháng 2 kỳ, vào các ngày mùng 10 và 25 hằng

tháng Chủ đề đầu tiên của số bán chuyên san, số 3, ra ngày 10-1-2007 là:

“2006 - năm của Việt Nam” Sau khi đón nhận được những thông tin phản

hồi tích cực từ phía độc giả, đồng nghiệp, các cấp lãnh đạo cũng như nhận được sự đặt mua dài hạn của nhiều độc giả; kể từ tháng 4-2009, chuyên san

Hồ sơ sự kiện phát hành đều đặn mỗi tuần 1 kỳ, vào thứ sáu hằng tuần Dấu

mốc đánh dấu bước phát triển này là vào số 57, ra ngày 3-4-2009 với chủ đề:

“Nội các của Tổng thống B.Obama” Tính đến hết tháng 3-2011, chuyên san

Hồ sơ sự kiện đã xuất bản được 155 số (trong đó có 5 số gộp 2 số là các số

vào những dịp Tết, tổng cộng là 160 số báo), với 155 chủ đề khác nhau [xem thêm phụ lục 1: Các chủ đề đăng trên chuyên san Hồ sơ sự kiện từ năm 2006 đến hết tháng 3-2011, tr.97] về các vấn đề, sự kiện… chính trị, kinh tế, xã hội lớn trong nước và trên thế giới, có ý nghĩa quan trọng, tác động mạnh đến dư luận xã hội, với mục đích nâng cao nhận thức chính trị, tinh thần cảnh giác cho cán bộ, đảng viên và nhân dân trước những quan điểm sai trái, thù địch

Tiểu kết chương 1

Có thể khẳng định rằng, trong thời đại toàn cầu hóa truyền thông đại chúng với sự bùng nổ của các nguồn thông tin, các cách thức truyền tải thông tin, của sự ra đời và phát triển các loại hình báo chí mới; thông tin đã thực sự chi phối rất mạnh mẽ đến mọi mặt của đời sống, ở hầu hết các quốc gia trên thế giới Kể từ khi Internet xuất hiện vào năm 1988, truyền thông đại chúng thế giới đã bị tác động một cách vô cùng mạnh mẽ, làm thay đổi khá căn bản

bộ mặt báo chí thế giới Bên cạnh những thuận lợi cho sự phát triển, cũng là

những khó khăn, thách thức vô cùng lớn đối với báo chí thế giới, đặc biệt là các loại hình báo chí truyền thống như báo in, báo phát thanh Điều đó buộc các cơ quan báo chí phải cơ cấu lại thông tin của mình, tìm ra những giải pháp biến đổi phù hợp với xu thế phát triển của thời đại

Chính thức xuất hiện từ cuối năm 1997, đến nay Internet tại Việt Nam

đã có những bước phát triển mạnh mẽ với gần 27 triệu người sử dụng, chiếm trên 30% dân số (tính đến cuối năm 2010) Không đứng ngoài dòng chảy của thời đại, Internet cũng đã tác động rất lớn đến bộ mặt báo chí nước nhà Báo chí Việt Nam đã phải thay đổi khá nhiều để theo kịp sự phát triển của khoa học kỹ thuật, của sự đòi hỏi ngày càng cao của độc giả, của báo chí hiện đại

Riêng với Tạp chí Cộng sản, việc ra đời các ấn phẩm mới, đặc biệt là chuyên san Hồ sơ sự kiện cũng là những bước đi mang tính chiến lược, đáp ứng được

ngày càng tốt hơn nhu cầu của nhiều đối tượng độc giả Kể từ khi ra đời đến

nay, Hồ sơ sự kiện đã thực hiện nhiệm vụ tuyên truyền bằng mô thức thông

tin chuyên đề mới lạ, độc đáo, cách thức trình bày hiện đại như thế nào; mang lại hiệu quả ra sao? Những vấn đề này sẽ được làm sáng tỏ trong chương 2 trên cơ sở vận dụng lý luận khoa học để khảo sát, phân tích và đánh giá thực

trạng hoạt động tuyên truyền của chuyên san Hồ sơ sự kiện

Chương 2 THỰC TRẠNG THÔNG TIN CHUYÊN ĐỀ TRÊN CHUYÊN SAN HỒ SƠ SỰ KIỆN

2.1 NỘI DUNG THÔNG TIN CHUYÊN ĐỀ TRÊN CHUYÊN SAN HỒ SƠ

SỰ KIỆN

2.1.1 Mô thức thông tin mới lạ

Như đã phân tích ở chương 1, thông tin chuyên đề đã xuất hiện trên báo chí từ lâu Chính vì vậy, việc tìm ra một mô thức thông tin chuyên đề riêng, mới lạ trong bối cảnh báo in đang đánh mất dần vị thế cũng như thị phần của

mình là không dễ dàng Bộ Biên tập Tạp chí Cộng sản xác định, nếu không có

được một ấn phẩm với những dấu ấn riêng, độc đáo, mới lạ… thì sẽ rất khó tồn tại, phát triển trong điều kiện bùng nổ truyền thông hiện nay Sau thời gian nghiên cứu, tìm hiểu thực tiễn đời sống báo chí trong và ngoài nước,

nghiên cứu nhu cầu của độc giả…, Tạp chí Cộng sản đã quyết định xây dựng

một mô thức thông tin có thể nói là khác lạ trong làng báo Việt Nam cho

chuyên san Hồ sơ sự kiện Theo đó, mỗi số của Hồ sơ sự kiện sẽ là một chủ đề

cụ thể, được phản ánh dưới nhiều lăng kính, góc độ, khía cạnh khác nhau, nhằm cung cấp những thông tin cơ bản, chuyên sâu, bên lề… về chủ đề đó, giúp bạn đọc vừa có được những kiến thức cơ bản, những thông tin thú vị, bổ ích, giải trí lại vừa có được những thông tin chính luận, mang tính phân tích, bình luận sắc sảo, thấu đáo Thông qua một số báo, bạn đọc có thể tiếp nhận được các nguồn thông tin đa dạng, nhiều chiều, dễ hiểu Mục tiêu của ấn

phẩm có thể gói gọn trong slogan là: “Mỗi chuyên san, một cẩm nang”

Trong lời giới thiệu cùng bạn đọc trên số chuyên san Hồ sơ sự kiện đầu tiên, ngày 25-11-2006, Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản Tạ Ngọc Tấn đã viết:

Không thể nói điều dễ dàng để làm nên sự khác biệt trong

điều kiện phát triển mạnh mẽ và vô cùng phong phú của báo chí

hiện nay, nhưng Hồ sơ sự kiện mong muốn sẽ mang đến những thông tin không lặp lại những gì đã có trên các ấn phẩm định kỳ khác, và hơn nữa sẽ là những thông tin mới mẻ, có ích đối với người đọc Nội dung thông tin chính mà Hồ sơ sự kiện hướng tới, đúng như tên gọi của chuyên san này là: Hồ sơ về những sự kiện, vấn đề lớn trong đời sống của đất nước và thế giới hiện đại, có ý nghĩa quan trọng, có ảnh hưởng mạnh đến dư luận xã hội, được nhiều người quan tâm Để giúp người đọc có sự hiểu biết tương đối toàn diện, tiếp cận được những khía cạnh sâu sắc, phức tạp

và tế nhị, có cái nhìn hợp lý về các sự kiện, vấn đề đó, Hồ sơ sự kiện sẽ cung cấp những thông tin chính yếu, cần thiết về lịch sử, diễn biến, nội dung của sự kiện; phân tích, bình luận cũng như phản ánh những ý kiến khách quan từ nhiều nguồn khác nhau

Để góp phần làm nên sự khác biệt, không bị trộn lẫn, vùi lấp trong

ngồn ngộn các ấn phẩm báo in hiện đại, ngay từ số đầu tiên, Hồ sơ sự kiện đã

chia rõ mô thức thông tin chuyên đề thành 3 mảng riêng biệt, với các phần:

Hồ sơ, Vấn đề và bình luận và Bên lề sự kiện Trong đó, phần Hồ sơ có nhiệm

vụ cung cấp thông tin nền một cách toàn diện, từ lịch sử đến hiện tại, giải thích các thuật ngữ, khái niệm khoa học… giúp bạn đọc có được những thông tin cơ bản, dễ hiểu, khái quát nhất về chủ đề của số chuyên san Trung bình,

phần này dao động trong khoảng 14 trang Phần Vấn đề và bình luận góp

phần nâng tầm hiểu biết của độc giả, với các bài bình luận chuyên sâu, mang tính căn nguyên, bản chất, mang tính dự báo về chủ đề, thể hiện quan điểm, định hướng của tòa soạn Phần này thường gồm 10 trang Trong khi đó, phần

Bên lề sự kiện là các thông tin bên lề, cung cấp những thông tin thú vị, vui lạ

quanh chủ đề, giúp người đọc có thể giải trí, thư giãn, sau khi khá “căng

thẳng” tìm hiểu rộng, sâu qua các phần Hồ sơ và Vấn đề và bình luận Phần

này thường gồm khoảng 12 trang

Như vậy, với một chủ đề, người đọc vừa có được cái nhìn tổng quan, vừa có cái nhìn cụ thể, chi tiết với quan điểm, phong cách riêng, dễ hiểu, dễ theo dõi; giúp người đọc hiểu đúng, đủ, sâu sắc về một vấn đề cụ thể nào đó Kết cấu này khá hợp lý, ổn định, không chỉ giúp độc giả nhìn “cái cốc” ra rõ hình hài “cái cốc”, chất liệu của nó mà còn đưa đến cái nhìn so sánh “cái cốc” khác “các ca”, “cái bát” như thế nào; sự biến đổi của “cái cốc” trong tương lai; những chuyện lạ, vui xung quanh “cái cốc” Không chỉ thế, thông tin

trên Hồ sơ sự kiện còn có tác dụng lưu trữ, tham khảo và “tái sử dụng” như

những tư liệu đáng tin cậy, có giá trị trong các đề tài, chuyên đề nghiên cứu khoa học phù hợp với lĩnh vực, chủ đề mà chuyên san đề cập đến

Bản thân việc sắp xếp trình tự từ Hồ sơ đến Vấn đề và bình luận rồi kết lại bằng Bên lề sự kiện là việc tổ chức thông tin một cách hợp lý, logic, giúp

người đọc không chỉ hiểu biết và chủ đề mà còn có thể xâu chuỗi sự kiện một cách hợp lý, khoa học đồng thời có được những thông tin bổ trợ nhẹ nhàng, thú vị mà không hề lên gân hay “đao to búa lớn” Việc bố trí các chuyên mục theo trình tự như vậy giúp bạn đọc thuận lợi trong việc tìm kiếm thông tin Để

bạn đọc dễ dàng phát hiện ra chuyên mục dù chưa lật ấn phẩm ra, Hồ sơ sự

kiện còn “đánh dấu” từng phần bằng những gam màu khác nhau ở trên đầu

trang, đầu chuyên mục Đó là màu vàng ở phần Hồ sơ, màu vàng đất ở phần

Vấn đề và bình luận, màu vàng ở phần Bên lề sự kiện, màu xanh rêu ở phần Kinh tế và hội nhập, màu xanh nõn chuối ở phần Cửa sổ nhìn ra thế giới, màu

da cam ở phần Văn hóa - xã hội, màu đỏ đun ở phần Văn học - nghệ thuật…

Bên cạnh phần thông tin chuyên đề, thường chiếm hơn 1/2 dung lượng của số báo (từ 34-40 trên tổng số 60 trang) nhằm cung cấp thêm cho bạn đọc những “món ăn” hợp “khẩu vị”, đáp ứng nhu cầu riêng có, đồng thời đỡ “căng

thẳng” vì chỉ có một chủ đề xuyên suốt, Hồ sơ sự kiện còn đăng tải những bài viết thời sự, chuyên sâu về các lĩnh vực: Kinh tế và hội nhập, Văn học - nghệ

thuật, Văn hóa - xã hội, Cửa sổ nhìn ra thế giới Từ khi xuất bản số 1 đến hết

tháng 3-2011 là 155 số chuyên san, Hồ sơ sự kiện vẫn giữ nguyên các chuyên

mục kể trên Trong những giai đoạn phát triển khác nhau, nhằm phục vụ bạn đọc tốt hơn, cung cấp thêm những thông tin bổ ích, phong phú, hấp dẫn hơn,

Hồ sơ sự kiện đã bổ sung các chuyên mục như: 2 tuần trong 5 phút (bắt đầu từ

số 2, ngày 25-12-2006), Tuần trong 5 phút (từ số 57, ngày 3-4-2009), Nhân

vật với lịch sử (từ số 54, ngày 25-2-2009), Tư liệu - giải mật (từ số 135, ngày

1-10-2010) Việc bổ sung các chuyên mục khác khiến phần thông tin chuyên

đề bị giảm đi, trung bình còn khoảng 35/60 trang, chiếm khoảng 60% dung lượng của số báo Cơ cấu thông tin chuyên đề như vậy là phù hợp, thậm chí

có thể giảm còn 32 trang (khoảng 53% dung lượng của ấn phẩm), để dành đất phản ánh các sự kiện thời sự lớn trên thế giới, mở thêm những chuyên mục hấp dẫn khác nhằm góp phần “giữ chân” độc giả, thu hút quảng cáo

Tuy nhiên, ở luận văn này, tác giả chỉ tập trung phân tích, làm rõ mô

thức thông tin chuyên đề, bao gồm 3 phần là: Hồ sơ, Vấn đề và bình luận và

Bên lề sự kiện nhằm tìm ra bản chất, sự khác biệt của mô thức thông tin mới

lạ, độc đáo mà Hồ sơ sự kiện tổ chức thực hiện và đã mang lại những thành công nhất định; những hạn chế cần khắc phục để góp phần giúp Hồ sơ sự kiện

nói riêng, cũng như báo in Việt Nam nói chung tìm ra được một hướng đi mới trong “thế giới phẳng” mà cuộc cách mạng truyền thông bùng nổ, vận động không ngừng nghỉ, rất khó đoán định diễn biến

2.1.2 Chất lượng thông tin - vấn đề cốt tử

2.1.2.1 Cơ cấu thông tin ổn định, hợp lý

Qua khảo sát từ tháng 11-2006 đến hết tháng 3-2011, chuyên san Hồ sơ

sự kiện đã xuất bản được 155 số, trong đó có 5 số gộp Điều dễ nhận thấy là

cơ cấu thông tin của Hồ sơ sự kiện rất ổn định, có chăng chỉ là việc số lượng

bài ở các chuyên mục có sự thay đổi mà thôi Kết quả khảo sát cho thấy, trong

năm 2006, số lượng bài trung bình của chuyên mục Hồ sơ là 3 bài/số, Vấn đề

và bình luận là 5 bài/số, Bên lề sự kiện là 4,5 bài/số Các năm tiếp theo, tỉ lệ

trung bình này lần lượt là: 5,3 - 6,3 - 7,3 (năm 2007); 5,1 - 5,2 - 6,3 (năm 2008); 5,2 - 4,8 - 4,9 (năm 2009); 5 - 4,5 - 5,3 (năm 2010), 5 - 5,25 - 5,5 (3 tháng đầu năm 2011) Nếu tính trong phạm vi không gian khảo sát từ khi ra đời đến hết tháng 3-2011 gồm 155 chủ đề, tổng cộng 160 số, ta có phần thông

tin chuyên đề là 2.450 bài, trong đó Hồ sơ là 794 bài, Vấn đề và bình luận là

781 bài và Bên lề sự kiện là 875 bài [xem thêm phụ lục 2: Tổng hợp các bài chuyên đề của Hồ sơ sự kiện từ năm 2006 đến hết tháng 3-2011] Như vậy, số lượng trung bình của các bài đăng trên các chuyên mục, từ Hồ sơ, Vấn đề và

bình luận, Bên lề sự kiện lần lượt là: 5 - 4,9 - 5,5 Tỷ lệ này có thể nói là khá

cân đối, hợp lý

TT Tên chuyên mục Tổng số bài

viết Tỷ lệ (%)

Số bài trung bình/số

2 Vấn đề và bình luận 781 31,9 4,9

Bảng 2.1: Cơ cấu các chuyên mục trong thông tin chuyên đề

Biểu thị bảng 2.1 ra biểu đồ tỷ lệ các chuyên mục trong phần thông tin

chuyên đề trên chuyên san Hồ sơ sự kiện, ta có biểu đồ sau:

Biểu đồ 2.1: Tỷ lệ các chuyên mục trong thông tin chuyên đề