Phong cách chính luận nguyễn hữu chỉnh trên báo nhân dân

thời làm báo Nhân Dân, có nhắc đến ông hoặc ý kiến, hồi tưởng của các nhà báo lão thành từng cùng công tác, cùng thời hiện vẫn đang sống và làm việc… Về giáo trình và sách tham khảo về n

QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

ĐINH HỮU DƯ

PHONG CÁCH CHÍNH LUẬN NGUYỄN HỮU CHỈNH TRÊN BÁO NHÂN DÂN

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

Hà Nội – 2013

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH

QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

ĐINH HỮU DƯ

PHONG CÁCH CHÍNH LUẬN NGUYỄN HỮU CHỈNH TRÊN BÁO NHÂN DÂN

Mã số : 60 32 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS, TS NGUYỄN VĂN DỮNG

HÀ NỘI – 2013

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả công bố trong khóa luận là hoàn toàn chính xác, chưa từng công bố trong bất cứ các tài liệu nào Nếu sai, tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm

TÁC GIẢ KHÓA LUẬN

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CHÍNH LUẬN VÀ PHONG CÁCH CHÍNH LUẬN BÁO CHÍ 9

1.1 Thao tác hóa các khái niệm liên quan vấn đề nghiên cứu 9

1.2 Nhận diện đặc điểm, vai trò của chính luận báo chí 34

1.3 Nhận diện đặc điểm phong cách chính luận của nhà báo 44

1.4 Đội ngũ nhà báo chính luận báo Nhân Dân 53

Tiểu kết chương 1 54

Chương 2: PHONG CÁCH CHÍNH LUẬN NGUYỄN HỮU CHỈNH 55

2.1 Nguyễn Hữu Chỉnh – nhà báo chính luận báo Nhân Dân 55

2.2 Các yếu tố cấu thành phong cách chính luận Nguyễn Hữu Chỉnh 57

2.3 Nhận diện đặc điểm phong cách chính luận Nguyễn Hữu Chỉnh 62

2.4 Những yếu tố tác động đến việc định hình nên phong cách chính luận Nguyễn Hữu Chỉnh 81

Tiểu kết chương 2 85

Chương 3: NHỮNG BÀI HỌC KINH NGHIỆM VÀ Ý KIẾN ĐỀ XUẤT 87

3.1 Chính luận với báo in hiện đại 87

3.2 Một số bài học kinh nghiệm về phong cách chính luận Nguyễn Hữu Chỉnh 98

Tiểu kết chương 3 104

KẾT LUẬN 105

TÀI LIỆU THAM KHẢO 106

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Cùng với sự phát triển nhanh chóng của mọi mặt đời sống kinh tế - xã hội, đặc biệt trong bối cảnh bùng nổ các phương tiện truyền thông đại chúng, thông tin cung cấp cho nhu cầu hằng ngày của đời sống ồ ạt với một lượng khổng lồ,

đa chiều, đa diện Báo chí nói chung và trong đó có nhóm thể loại chính luận báo chí nói riêng ngày càng có vị trí quan trọng trong đời sống xã hội, đóng góp tích cực vào việc truyền tải thông tin, đồng thời định hướng các dòng thông tin chủ đạo để giúp cho công chúng báo chí có một cái nhìn sâu sắc, đúng đắn, bản chất nhất về mọi sự vật, hiện tượng đang diễn ra hằng ngày, hằng giờ Trong khi các thể loại báo chí khác chủ yếu phản ánh và tạo dựng dư luận xã hội thì nhóm các thể loại chính luận tích cực thể hiện rõ nhất vai trò định hướng dư luận xã hội của mình Chính luận có một vị trí quan trọng trong hệ thống các thể loại báo chí Còn nhiều quan điểm khác nhau về các vấn đề liên quan đến nhóm thể loại này Việc nghiên cứu chính luận nhằm đưa ra một góc nhìn mới, một cách tiếp cận mới ở một khía cạnh mới, góp phần hoàn thiện hơn hệ thống cơ sở lý luận báo chí, phục vụ tích cực cho công tác nghiên cứu cũng như trong hoạt động thực tiễn của báo chí

Chính luận là một nhóm thể loại báo chí cơ bản cấu thành nên hệ thống các thể loại báo chí Đây là nhóm thể loại báo chí quan trọng, có sức mạnh lớn nhất trong quá trình nhận thức và phản ánh cuộc sống, nhất là trong đấu tranh tư tưởng, luôn tỉnh táo, khách quan, sắc bén, đưa ra những phân tích trên cơ sở hệ thống các luận điểm, luận cứ, luận chứng nhằm luận giải một sự kiện, một vấn

đề, một hiện tượng trong một điều kiện, một hoàn cảnh, một tình hình cụ thể để

có một cái nhìn, một sự nhận thức sâu sắc, bản chất, chân xác Trong nền báo chí nước ta, báo Nhân Dân là một trong những tờ báo có truyền thống lâu đời với một quá trình phát triển gắn liền với nhiều sự kiện trọng đại trong bối cảnh

cuộc cách mạng vĩ đại của dân tộc, trải qua hai cuộc kháng chiến hào hùng với nhiều sự kiện trọng đại, là mảnh đất màu mỡ của nhóm thể loại chính luận

Hoạt động báo chí là hoạt động chính trị Làm báo là làm chính trị bằng hoạt động nghiệp vụ của mình Điều này càng được thể hiện rõ nét trong hệ thống các tờ báo của Đảng với nhiệm vụ chính trị được đề cao trước hết và hơn

hết Báo Nhân Dân có tôn chỉ mục đích là “Cơ quan Trung ương của Đảng cộng sản Việt Nam, tiếng nói của Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam” Với vị thế

và nhiệm vụ của mình, mảng chính luận trên báo Nhân Dân là một trong những mảng chủ đạo, có sức chiến đấu và cổ vũ mạnh mẽ Thực tế, với chiều dài phát triển của mình, mảng chính luận trên báo Nhân Dân đã tạo nên một dấu ấn rất riêng cần đi sâu nghiên cứu, tìm hiểu phục vụ cho công tác lý luận và thực tiễn của hoạt động báo chí

Với lịch sử truyền thống lâu dài, với vị thế và nhiệm vụ cách mạng của mình, báo Nhân Dân là nơi quy tụ nhiều cây đại thụ của nền báo chí cách mạng Việt Nam, trong đó có các lãnh tụ của Đảng, những đồng chí giữ cương vị cao trong Đảng và Nhà nước như Hồ Chí Minh, Trường Chinh, Phạm Văn Đồng, Thép Mới, Hoàng Tùng, Hà Đăng, Hữu Thọ… Nhiều cây cây bút tài năng, đặc sắc và có phong cách, dấu ấn riêng, trong đó có những nhà chính luận sắc sảo: Nguyễn Hữu Chỉnh, Trần Kiên, Quang Thái, Diệu Bình…

Nguyễn Hữu Chỉnh là một nhà chính luận nổi bật của báo Nhân Dân Gần

30 năm công tác tại báo Nhân Dân, từ 1962 đến khi từ trần, năm 1991, ông đã để lại hơn 400 tác phẩm chính luận mang đậm dấu ấn của thời đại, đặc biệt là những tác phẩm đả kích đế quốc Mỹ xâm lược, đồng minh và tay sai, cổ vũ mạnh mẽ cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc và thời kỳ đầu công cuộc đổi mới Các tác phẩm chính luận của ông có một phong cách riêng, sắc sảo, chẳng giống

ai Phong cách chính luận của Nguyễn Hữu Chỉnh để lại một dấu ấn đậm nét, làm phong phú thêm cho hoạt động thực tiễn báo chí nhất là đối với nhóm thể

loại này Cả nội dung và hình thức các tác phẩm chính luận Nguyễn Hữu Chỉnh đều mang đậm chất chính luận điển hình, lại có cái tôi được thể hiện rõ nét và đã hình thành một phong cách riêng không thể lẫn Phong cách đó là sự phản ánh sống động những lý thuyết về chính luận, là thực tiễn phong phú về nhóm thể loại này được xây dựng, hình thành và phát triển một cách đa dạng, đậm nét trong thực tiễn đời sống báo chí

Nhiều nét điển hình và một phong cách đặc sắc với những tác phẩm chính luận sắc sảo, đến nay vẫn là những hình mẫu chính luận, nhiều tác phẩm mà chất nghệ thuật, sự sắc bén, thuyết phục, chất chính luận điển hình vẫn chưa thể vượt qua Nghiên cứu, định hình một cái nhìn tổng quát, toàn diện về phong cách chính luận Nguyễn Hữu Chỉnh sẽ giúp ích nhiều cho hoạt động thực tiễn của các nhà báo viết chính luận hiện nay

Hiện chưa có công trình nào nghiên cứu về phong cách độc đáo của Nguyễn Hữu Chỉnh Bởi thế, việc nghiên cứu về phong cách chính luận của ông

sẽ góp phần bổ sung, làm phong phú thêm cho cơ sở lý thuyết về nhóm thể loại chính luận nói riêng và cho hệ thống lý luận báo chí nói chung

Nghiên cứu, tìm hiểu về chính luận và phong cách chính luận Nguyễn Hữu Chỉnh, một nhà chính luận đặc sắc để lại nhiều dấu ấn riêng sẽ góp phần hoàn thiện hơn nữa hệ thống cơ sở lý luận và thực tiễn báo chí, đặc biệt sẽ có một góc nhìn khác và phong phú hơn đối với nhóm thể loại chính luận

thời làm báo Nhân Dân, có nhắc đến ông hoặc ý kiến, hồi tưởng của các nhà báo lão thành từng cùng công tác, cùng thời hiện vẫn đang sống và làm việc…

Về giáo trình và sách tham khảo về nhóm thể loại chính luận: Có một số giáo trình và sách tham khảo trực tiếp viết hoặc có phần nội dung viết về nhóm thể

loại chính luận như: Tác phẩm báo chí (Tập III), Nhà xuất bản Giáo Dục - 1995 của tác giả Trần Thế Phiệt; Các thể loại chính luận báo chí, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia - 2000, Các thể loại báo chí chính luận, NXB Đại học Quốc gia,

2007 của tác giả Trần Quang; 100 câu hỏi về cách viết báo, Nhà xuất bản Lý luận chính trị - 2004 của tác giả Đức Dũng; cuốn Thể loại báo chí, NXB Lý luận chính trị, 2007 của tác giả Nguyễn Văn Dững; Các thể loại báo chí chính luận nghệ thuật, Dương Xuân Sơn, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 2004… Nội

dung các tác phẩm này đề cập đến nhóm thể loại chính luận hoặc một số thể loại

cụ thể trong nhóm chính luận ở những mặt khái quát nhất

Một số bài báo khoa học được đăng tải trên các tạp chí chuyên ngành có liên quan đến chính luận, những vấn đề đặt ra đối với chính luận, các thể loại thuộc nhóm chính luận, phong cách chính luận của một tác giả… cũng là những tài

liệu tham khảo cần thiết: Phong cách báo chí Hồ Chí Minh, Tạp chí Người làm báo, Đào Ngọc Đệ, 8-2000; Đặc trưng tác phẩm chính luận báo chí, Tạp chí Báo chí và Tuyên truyền, Trần Thế Phiệt, 2-1995; Báo chí Việt Nam đương đại với loại thể tác phẩm chính luận báo chí, Kỷ yếu Hội thảo khoa học 80 năm báo

chí cách mạng Việt Nam, Trần Thế Phiệt, NXB Chính trị quốc gia, 2005; một số tác phẩm báo chí viết về phong cách chính luận báo chí Hoàng Tùng trên báo Công an nhân dân, báo Nhà báo và công luận…

Về luận văn và luận án: Đã có một số công trình nghiên cứu về nhóm chính

luận hoặc từng thể loại thuộc nhóm chính luận như: Luận văn thạc sĩ Bình luận ngắn trên báo in hiện nay, tác giả Phan Ngọc Chính, năm 2008 đi vào giải quyết

một số vấn đề liên quan đến một thể loại thuộc nhóm chính luận Luận văn thạc

sĩ: Phong cách chính luận báo chí của Quang Lợi, tác giả Nguyễn Văn Bình,

năm 2005; Luận văn thạc sĩ Phong cách bút ký Minh Chuyên, tác giả Đào Thị

Kim Ngân, 2004; Luận văn Phong cách chính luận của nhà báo Trần Bạch Đằng, tác giả Ngô Thị Hồng Minh… Cũng đi vào tìm hiểu về phong cách chính

luận của một nhà báo, đây là những công trình sẽ giúp ích trong quá trình tham khảo về mặt phương pháp tiếp cận và nghiên cứu của luận văn, có tính chất tham chiếu khoa học rất tốt

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

a Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài phong cách chính luận Nguyễn Hữu Chỉnh nhằm mục đích: Trên cơ sở hình thành khung lý thuyết về chính luận, phong cách chính luận, đặc biệt về quan niệm phong cách chính luận trên báo Nhân Dân, qua khảo sát các tác phẩm chính luận của nhà báo Nguyễn Hữu Chỉnh, luận văn góp phần nhận diện phong cách chính luận của Nguyễn Hữu Chỉnh và rút ra những bài học kinh nghiệm trong quá trình học tập và rèn luyện, định hình phong cách đối với các nhà báo chính luận, nhất là đội ngũ những nhà báo chính luận trẻ hiện nay

b Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hóa những vấn đề cơ bản và có liên quan đến chính luận để có thể định dạng khung lý thuyết phong cách chính luận báo chí

- Khảo sát, phân tích các tác phẩm chính luận của Nguyễn Hữu Chỉnh để nhận diện phong cách chính luận của ông

- Đưa ra những góc nhìn mới, những cách tiếp cận mới về nhóm thể loại này - từ góc nhìn phong cách

- Tìm hiểu về phong cách, các dạng thức phong cách, các yếu tố hình thành, chi phối đến phong cách… làm cơ sở cho việc nghiên cứu, tìm hiểu về phong cách chính luận của nhà báo Nguyễn Hữu Chỉnh

- Nghiên cứu tìm ra những nét cơ bản nhất về phong cách chính luận của báo Nhân Dân

- Rút ra những bài học kinh nghiệm từ phong cách chính luận Nguyễn Hữu Chỉnh phục vụ tốt hơn cho công tác nghiên cứu lý luận và thực tiễn báo chí đối với mỗi nhà báo, nhất là đối với những nhà báo chuyên viết chính luận

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

a Đối tượng nghiên cứu

Nghiên cứu về phong cách chính luận của nhà báo Nguyễn Hữu Chỉnh – báo Nhân Dân

về báo chí học …

Cơ sở lý luận dựa trên hệ thống lý thuyết về thể loại chính luận và phong cách chính luận báo chí, vai trò của chính luận báo chí trong đời sống xã hội

b Phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể

- Phương pháp thống kê, phân loại, chủ yếu được dùng để thống kê - phân loại các tác phẩm chính luận báo chí thuộc diện khảo sát;

- Phương pháp so sánh, đối chiếu;

- Phương pháp phỏng vấn sâu, chủ yếu được dùng để phỏng vấn các nhà báo để làm rõ những vấn đề liên quan đến phong cách chính luận báo Nhân Dân

- Phương pháp phân tích, tổng hợp, khái quát, dùng để phân tích hệ thống

tư liệu đã khảo sát thu thập được trong quá trình nghiên cứu

6 Ý nghĩa lý luận, ý nghĩa thực tiễn

a Ý nghĩa về mặt lý luận

Cung cấp một hướng tiếp cận mới, góc nhìn mới về nhóm thể loại chính luận, thấy được vai trò, vị trí, sức mạnh, tầm quan trọng của nhóm thể loại chính luận trong hệ thống thể loại báo chí Cung cấp những thông tin để có một cái nhìn hệ thống, toàn diện về một phong cách chính luận nổi bật, đặc sắc, làm phong phú thêm cho cơ sở lý luận báo chí

b Ý nghĩa về mặt thực tiễn

Việc nghiên cứu chính luận và phong cách chính luận Nguyễn Hữu Chỉnh

có ý nghĩa to lớn về mặt thực tiễn Một góc nhìn mới về chính luận sẽ giúp cho việc tham khảo, vận dụng các kỹ năng viết chính luận và sử dụng nhóm thể loại này trong thực tiễn đời sống báo chí tốt hơn Nhận diện một phong cách chính luận đặc sắc sẽ giúp ích cho nhiều nhà viết chính luận đúc rút, học hỏi được ít nhiều các kỹ năng viết chính luận của một cây bút sắc sảo Từ đó nâng cao chất lượng và hiệu quả việc sử dụng chính luận trong hoạt động báo chí

7 Những đóng góp của đề tài

Tạo ra một cái nhìn tương đối tổng quan về nhóm thể loại chính luận Đưa

ra một góc nhìn mới, một cách tiếp cận mới về nhóm thể loại này

Giải quyết, làm rõ một số vấn đề liên quan đến phong cách, phong cách báo chí, phong cách chính luận

Tổng kết, đánh giá những nét đặc sắc của phong cách chính luận Nguyễn Hữu Chỉnh, những bài học kinh nghiệm thực tiễn rút ra phục vụ hoạt động sáng tạo tác phẩm chính luận trên các phương diện nội dung, hình thức, phương pháp… và những đóng góp của nó làm phong phú thêm cho hệ thống lý luận về báo chí

Mặc dù còn nhiều hạn chế song đây có thể là một tài liệu tham khảo góp phần bổ sung thêm một vài luận điểm hay góc nhìn thực tiễn vào hệ thống lí luận báo chí và phần nào giúp cho quá trình rút ra những bài học kinh nghiệm bổ ích, thiết thực trong việc sáng tạo các tác phẩm chính luận trong hoạt động thực tiễn của đời sống báo chí

8 Kết cấu luận văn

Ngoài các phần: Mở đầu, tài liệu tham khảo, phụ lục, kết luận, luận văn

có 3 chương 10 tiết

Chương 1: Chính luận và phong cách chính luận báo chí

Chương 2: Nhận diện phong cách chính luận Nguyễn Hữu Chỉnh

Chương 3: Những bài học kinh nghiệm và ý kiến đề xuất

Chương 1 CHÍNH LUẬN VÀ PHONG CÁCH CHÍNH LUẬN BÁO CHÍ

1.1 Thao tác hóa các khái niệm liên quan vấn đề nghiên cứu

1.1.1 Chính luận

Có nhiều quan điểm khác nhau về chính luận Tuy nhiên, hầu hết các quan niệm về chính luận đưa ra đều tập trung thể hiện một nội hàm chung của khái niệm này, đó là tính phân tích, bình luận, đàm luận, nêu quan điểm và chứng minh, thuyết phục cho quan điểm được đưa ra xung quanh về một thông tin, một

sự kiện, một vấn đề thời sự, chính trị, xã hội… Chính luận, theo định nghĩa của

Từ điển Tiếng Việt, là thể văn phân tích, bình luận các vấn đề chính trị, xã hội đương thời

Tác giả luận văn cho rằng, chính luận có thể được nhận định dưới ba góc

độ Một là, tính chính luận thường được hiểu như là một tính chất, một phong cách của ngôn ngữ Hai là, chính luận là một dạng, thể của văn học Ba là, chính luận là một thể báo chí, bao gồm nhiều thể loại báo chí có những đặc trưng tương đối giống nhau

Tính chính luận hay phong cách chính luận từ thời cổ đại xa xưa đã được

sử dụng như một phương pháp trong nghị luận được các nhà hùng biện sử dụng một cách hiệu quả trong việc nêu quan điểm về một vấn đề xã hội, chính trị… để thuyết phục vua chúa, thuyết phục công chúng tin và làm theo Tiêu biểu như Sôcrat, Aristôt, Đêmôxten… là những nhà triết học lỗi lạc cũng là những nhà hùng biện cổ đại lẫy lừng đã đạt đến đỉnh cao trong việc sử dụng phong cách chính luận như một công cụ hữu hiệu để truyền bá tư tưởng, quan điểm của mình Sau này, một số tên tuổi lớn của thế giới cũng được biết đến như là những nhà chính luận tiêu biểu như Mac, Ăngghen, Lênin… Ở Việt Nam, nhiều tác

phẩm mang phong cách chính luận điển hình như: Nam quốc sơn hà của Lý

Thường Kiệt, Hịch tướng sĩ của Trần Quốc Tuấn, Bình Ngô đại cáo của Nguyễn

Trãi…

Chính luận trong văn học, có một khái niệm khác là “Văn nghị luận”, được hiểu là một loại văn mà trong đó, người nói, người viết đưa ra những lí lẽ, dẫn chứng về một vấn đề nào đó thông qua cách thức bàn luận làm cho người nghe, người đọc hiểu, tin, tán đồng và hành động theo Các nhà ngôn ngữ học và các nhà nghiên cứu văn học đưa ra một thể loại mới bên cạnh các thể loại của văn học: Trữ tình, tự sự, kịch, ký… là chính luận nghệ thuật

Sự ra đời của chính luận với tư cách là một loại thể của báo chí rất khó để

có thể xác định được một mốc thời gian cụ thể mặc dù, phong cách chính luận

và thể văn chính luận đã xuất hiện trong các tác phẩm trước đó hàng nghìn năm Việc hình thành và phát triển của thể, thể loại báo chí cũng như văn học phụ thuộc nhiều yếu tố, song thực tiễn cho thấy, việc phân chia thể loại hay thể, nhóm các thể loại… của báo chí thường đi sau việc hình thành các tác phẩm Các nhà nghiên cứu nhóm lại những tác phẩm có những đặc trưng tương đối ổn định, định danh chúng, phân chia chúng thành các thể loại, thể báo chí khác nhau phục vụ cho quá trình nghiên cứu, giảng dạy cũng như sáng tạo tác phẩm báo chí Việc định danh thể loại và thể báo chí nói chung và chính luận nói riêng cũng mang tính tương đối khi có nhiều quan điểm khác nhau được đưa ra

1.1.2 Chính luận báo chí

Năm 2004, trong bài “Luận bàn về thể loại báo chí” trên Tạp chí Người

làm báo, số ra tháng 2-2004, tác giả Đinh Hường chia ba nhóm thể loại chính: Nhóm các thể loại báo chí thông tấn, nhóm các thể loại báo chí chính luận và

nhóm các thể loại báo chí chính luận nghệ thuật Năm 2005, trong cuốn Các thể loại báo chí chính luận, tác giả Trần Quang cũng phân chia ba nhóm, gồm:

Nhóm thông tấn, nhóm chính luận và nhóm chính luận nghệ thuật Nhóm tác giả

Hoàng Đình Cúc, Đức Dũng trong cuốn “Những vấn đề của báo chí hiện đại”,

năm 2007 lại cho rằng, có ba nhóm thể loại báo chí: Nhóm các thể loại thông tấn báo chí, nhóm các thể loại chính luận báo chí và nhóm các thể loại tài liệu, nghệ

thuật Tác giả Đức Dũng trong cuốn Các thể ký báo chí đã gọi các nhóm lớn bao gồm các thể loại báo chí cơ bản là loại thể Tác giả Đức Dũng cho rằng: “Hệ thống các thể loại báo chí nước ta được hình thành trên cơ sở của ba loại thể: Loại thể thông tấn báo chí, loại thể chính luận báo chí và loại thể ký báo chí”

[9; tr.69]

Nhìn chung, về mặt thể loại, các tác giả đều cơ bản phân định thành ba nhóm lớn dựa vào những đặc trưng cơ bản của các thể loại báo chí cùng nhóm Chính luận với tính chất đặc trưng riêng được xếp thành một nhóm riêng, dù có

tên gọi khác nhau, tùy theo mỗi cách phân chia của các tác giả như: “Nhóm thể loại báo chí chính luận”, “Nhóm chính luận”, “Loại thể chính luận báo chí” hay

“Nhóm các thể loại chính luận báo chí”… nhưng đều lấy yếu tố chính luận như

một yếu tố có tính chất trung tâm, chủ đạo để phân định Chính luận trở thành đặc trưng cơ bản nhất để định danh thể báo chí này Dù mang tính tương đối, song đó cũng chính là cơ sở để ta tiếp thu, tiếp tục nghiên cứu và phát triển hoàn thiện hệ thống lý thuyết về thể loại báo chí

Từ điển bách khoa Việt Nam (Tập 1) đưa ra khái niệm:

“Chính luận (báo chí) là thể văn nghị luận để phân tích, bình luận

về các vấn đề chính trị - xã hội – văn hóa nổi bật trong từng thời gian nhất định Chính luận có ý nghĩa rất quan trọng với vai trò tuyên truyền và cổ động của báo chí” [65]

Trong Tác phẩm báo chí đại cương (Tập 3) tác giả Trần Thế Phiệt cho

rằng: Trong ba thập kỷ trở lại đây, chúng ta đã bắt gặp tên gọi chính luận báo chí

bằng nhiều thuật ngữ khác nhau như: “ngôn luận của báo”, “luận văn”, “nghị luận”, “bút chiến” [42; tr.4]

Tác giả Trần Thế Phiệt cũng phân tích về quan điểm này:

“Trong các tên gọi của quá khứ, chúng ta dễ nhìn nhận một nét chung mà các tác giả đã đề cập đó là yếu tố “luận”, tính chất luận bàn, tranh luận, trao đổi Các tác giả đã nhận thấy nét đặc trưng

cơ bản của thể loại này là phản ánh hiện thực bằng phương thức luận bàn, phân tích, lý giải, nhằm giải quyết những vấn đề bằng lý lẽ” Xuất phát từ những đặc trưng nội tại và để khu biệt với chính luận nghệ thuật và cũng xuất phát từ tính báo chí của nó, tác giả Trần Thế Phiệt đã đưa ra tên gọi cho loại tác phẩm báo chí có những đặc trưng này là: “Chính luận báo chí” - Tác phẩm báo chí đại cương (Tập 3) – tr 4 [42; tr.4]

Trong Luận văn Thạc sĩ Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học

Quốc gia Hà Nội “Phong cách chính luận của nhà báo Trần Bạch Đằng”, tác

giả Ngô Thị Hồng Minh cho rằng:

“Chính luận là loại văn bản bàn luận đến các vấn đề thời sự nóng hổi, bức xúc của đời sống xã hội, thu hút sự quan tâm, theo dõi của đông đảo công chúng, đồng thời hướng công chúng có suy nghĩ dung, nhận thức dung và hành động dung” [35]

Dù tiếp cận theo góc độ hay quan điểm nào, cũng có thể nhận thấy, chính luận là một nhóm các thể loại của báo chí, trong đó, đặc trưng cơ bản của nó là phân tích, bình luận, lý giải một vấn đề chính trị, xã hội, văn hóa… thời sự, được quan tâm bằng các lý lẽ để thuyết phục công chúng hiểu, tin và hành động theo quan điểm được đưa ra bởi tác giả, của cơ quan báo chí Bản thân đối tượng phản ánh của chính luận là những vấn đề trong đó, các sự kiện đã chứa đựng thông tin và trở thành lý lẽ được sử dụng nhằm thuyết phục công chúng theo quan điểm của mình

Trên cơ sở đó, tác giả luận văn xin đưa ra tên gọi “Thể chính luận báo chí” để chỉ các tác phẩm báo chí thuộc các thể loại báo chí có những đặc trưng

cơ bản như đã nêu và xin đưa ra quan niệm của mình về loại thể này như sau:

“Chính luận báo chí là một thể trong hệ thống các thể loại báo chí bao gồm nhiều thể loại báo chí có những đặc trưng cơ bản về hình thức và nội dung phản ánh chủ yếu bằng thông tin lý lẽ để soi vào sự kiện Phân tích, bình luận, lý giải, luận giải, mở rộng, nêu quan điểm về các vấn đề thời sự, những sự kiện trọng đại thuộc các lĩnh vực của đời sống xã hội đang thu hút sự quan tâm của công chúng hoặc đang tạo ra nhiều luồng dư luận khác nhau Các quan điểm được nêu

ra với tầm nhìn rộng, khả năng khái quát vấn đề bằng tư duy sắc sảo và lý lẽ thuyết phục Với mục đích nhằm thuyết phục công chúng hiểu đúng, tin và hành động theo”

1.1.3 Các thể loại báo chí thuộc thể chính luận báo chí

Chính luận là một thể trong hệ thống các thể loại báo chí, bao gồm nhiều thể loại khác nhau Có nhiều quan điểm khác nhau về cách gọi tên cũng như việc phân định, ghép nhóm các thể loại báo chí thuộc thể chính luận báo chí

Tác giả Trần Quang trong cuốn Các thể loại chính luận báo chí cho rằng:

Nhóm chính luận bao gồm các thể loại như tiểu luận (Với các dạng: Chuyên luận, luận văn tuyên truyền, ý kiến nhà báo và bình chú)” [48; tr23] Tác giả

cũng chỉ ra rằng:

“Trong nhóm các thể loại chính luận còn có thể loại xã luận, bình luận (Với các dạng bình luận chung, bình luận theo chủ đề, bình luận quốc tế, điểm thư), thể loại bài phản ánh, phê bình, điểm báo, thư từ (Với tư cách là thể loại báo chí) và điều tra” [48; tr24]

Một số lí do và đặc trưng tác giả Trần Quang đã chỉ ra về việc phân định các thể loại báo chí xếp vào nhóm chính luận, trong đó, có một điểm quan trọng tác giả cho rằng đã làm nổi bật được nét cơ bản nhất của thể chính luận, đó là các sự kiện, hiện tượng riêng lẻ được xem xét một cách có hệ thống và trong sự liên kết hữu cơ với nhau trong xu hướng phát triển của đời sống xã hội Mục

đích của nhóm thể loại chính luận là dùng lý lẽ soi vào sự kiện, hiện tượng, giúp công chúng hiểu đúng sự thật, hướng họ đến với hành động tích cực phù hợp với mong muốn của tác giả Do đó, tư duy sắc sảo, tầm nhìn rộng, kết luận vấn đề xác đáng là yêu cầu bắt buộc của các tác phẩm nằm trong nhóm thể loại này

Trong cuốn Tác phẩm báo chí Tập 1, các tác giả Tạ Ngọc Tấn, Nguyễn Tiến Hài lại chỉ ra rằng: “Loại tác phẩm chính luận bao gồm các thể loại: Bình luận, xã luận, chuyên luận” [53] Thống nhất với quan điểm này, trong cuốn Tác

phẩm báo chí (Tập 3), tác giả Trần Thế Phiệt đi sâu vào làm rõ từng thể loại, từ khái niệm, đặc điểm cho đến phương pháp sáng tạo của từng thể loại thuộc thể chính luận Sau khi phân tích các ý kiến và từ thực tiễn báo chí, tác giả Trần Thế Phiệt đã đưa ra quan điểm riêng của mình về từng thể loại thuộc thể chính luận:

Xã luận

“1 Trước tiên, xã luận là một thể loại cơ bản của chính luận báo chí Nội dung của xã luận là sự luạn bàn những vấn đề xã hội có ý nghĩa quan trọng

2 Xã luận là bài báo quan trọng nhất của số báo Nó thể hiện tư tưởng trung tâm, nhiệm vụ trước mắt của thời điểm bài báo đề cập Mặc dầu là sản phẩm của cá nhân (hoặc thành viên trong ban biên tập, hoặc phóng viên chuyên sâu lĩnh vực được phân công viết) nhưng xã luận thể hiện chính kiến, thái độ của Ban biên tập, của bản báo Nó nhân danh tờ báo đó cho nên thường được ký trên chính cơ quan phát ngôn

3 Xã luận chỉ xuất hiện ở loại hình báo viết (báo nói và báo hình chỉ sử dụng xã luận trên báo viết) Vị trí của xã luận thường ở góc

1 (thảng hoặc góc 2) của tờ báo Có một số báo đặc biệt (số Tết, số đặc san…) không đề tên thể loại Cũng đã có khi trong số báo có hai bài xã luận” [42; tr66,67]

Bình luận

“Bình luận với ý nghĩa một phương pháp là cách đánh giá và bàn luận một sự kiện, một hiện tượng, một vấn đề nào đó để đi đến sự nhận thức đầy đủ và sâu sắc về vấn đề đó và những điều do vấn đề

đó gợi ra Bình luận là một kiểu bài nghị luận mang tính chất tổng hợp trong đó bao gồm các yếu tố giải thích, phân tích và có khi có

cả chứng minh” (42; tr89)

Chuyên luận

“Chuyên luận là một thể loại của chính luận báo chí Nó tham gia bàm luận một cách có hệ thống hơn, chuyên sâu hơn những vấn đề mới nảy sinh trong cuộc sống Sự bàn luận, thẩm định, bình giá ở đây được trình bày trên những cơ sở khoa học và thực tiễn cao hơn, sâu hơn Phạm vi xử lý đề tài rộng hơn, tính lý luận cao hơn, dung lượng cũng dài hơn các thể loại chính luận khác” [42; tr136]

Đồng tình với quan điểm của các tác giả Tạ Ngọc Tấn, Nguyễn Tiến Hài

và Trần Thế Phiệt, tác giả luận văn cho rằng, thể chính luận gồm có ba thể loại

cơ bản: Xã luận, bình luận và chuyên luận Tuy nhiên, theo tác giả luận văn, việc định danh các thể loại thuộc thể chính luận này nên căn cứ vào nhiệm vụ, đặc trưng và phương thức sáng tạo của từng thể loại Tác giả luận văn cho rằng, đối với vấn đề thể loại nói chung và thể loại thuộc thể chính luận nói riêng, việc định danh chúng là rất quan trọng Khái niệm mỗi thể loại sẽ bao hàm những nét chung, đặc trưng, khái quát nhất, giúp phân định các thể loại với nhau Vì thế, tác giả luận văn xin nêu ra quan điểm của mình về khái niệm của ba thể loại cơ bản thuộc thể chính luận báo chí như sau:

Xã luận: Là một thể loại thuộc thể chính luận trong hệ thống các thể loại

báo chí Có một vị trí trang trọng, xã luận nêu lên những quan điểm chung nhất của tờ báo (đại diện cho các nhóm công chúng của mình) về các vấn đề quan

trọng đang hoặc sắp diễn ra Với tầm khái quát lớn, khả năng bao quát rộng, xã luận ngày càng có xu hướng cô đúc, ngắn gọn và súc tích, khắc họa những nét lớn, những hình ảnh chủ đạo nhất, nổi bật nhất của sự kiện, vấn đề mà công chúng quan tâm

Bình luận: Là một thể loại thuộc thể chính luận trong hệ thống các thể

loại báo chí Nội dung các tác phẩm bình luận nêu lên những phân tích, đánh giá, bình, bàn, những quan điểm, ý kiến, nhận định của tác giả về các sự kiện, các vấn đề đang được công chúng quan tâm và có ý nghĩa xã hội sâu sắc với xã hội Bằng một hệ thống các luận điểm, lý lẽ, chứng cứ thuyết phục, với một hình thức logic, chặt chẽ, khoa học nhằm đem đến cho công chúng báo chí những nhận thức sâu sắc, tiệm cận với bản chất của đối tượng phản ánh, đồng thời góp phần định hướng dư luận trước dòng chảy của thông tin

Chuyên luận: Là một thể loại thuộc thể chính luận trong hệ thống các thể

loại báo chí Chuyên luận thường phân tích, luận bàn, nêu quan điểm, đánh giá một cách chuyên và sâu các vấn đề cụ thể nhưng mở rộng vấn đề ở tầm khái quát dưới nhiều góc độ Thường có dung lượng lớn tính lý luận cao và mang nhằm làm cho tường tận vấn đề tiếp cận, chuyên luận thường xuất hiện nhiều chủ yếu trên các tạp chí, các báo chuyên ngành hoặc các nội san

Việc phân chia, định danh, nêu khái niệm các thể loại thuộc thể chính luận

có nhiều quan điểm khác nhau và mang tính tương đối Tác giả luận văn cũng đưa ra một quan điểm của riêng mình trong việc nhận thức về vấn đề thể loại không nhằm mục đích nào khác ngoài việc nhận diện rõ hơn về thể chính luận báo chí Từ đó, có những phân tích, đánh giá xác đáng hơn về các vấn đề lien quan đến thể báo chí quan trọng này, trong đó có vấn đề phong cách chính luận báo chí

1.1.4 Chính luận báo Nhân Dân

Báo chí nước ta là báo chí cách mạng Thực chất hoạt động báo chí là hoạt động chính trị, thông tin trên báo chí quan trọng nhất là thông tin chính trị Báo Nhân Dân là một trong những tờ báo lâu đời, có truyền thống, cũng là tờ báo chính thức, đại diện cho Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam Trong tôn

chỉ mục đích của mình, báo Nhân Dân đã chỉ rõ: “Cơ quan Trung ương của Đảng cộng sản Việt Nam, tiếng nói của Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam” Là một tờ báo chính trị thực hiện nhiệm vụ cách mạng được giao phó, trở

thành ngọn cờ đầu, lĩnh trách nhiệm là người lĩnh xướng, báo Nhân Dân trở thành tiếng nói chính thức, thể hiện quan điểm chính thức của Đảng, Nhà nước cũng như nguyện vọng của nhân dân trong suốt những chặng đường lịch sử cách mạng của dân tộc

Là một tờ báo chính trị với một vị thế đặc biệt, chính luận báo Nhân Dân cũng giữ một vị trí và vai trò đặc biệt Các tác phẩm bình luận, xã luận trên báo Nhân Dân một thời được công chúng đón chờ mỗi ngày ra báo, truyền tay nhau

đọc Đó là thời kỳ “hoàng kim” của tờ báo, khi mà cả nước mới chỉ có một số

lượng rất khiêm tốn các cơ quan cũng như các ân phẩm báo chí Có một thời kỳ dài, các bài xã luận của báo Nhân Dân ra mỗi ngày đều được phát thanh viên của Đài Tiếng nói Việt Nam đọc trên sóng mỗi ngày

Chính luận trên báo Nhân Dân có thể được hiểu bao gồm hai thể loại báo chí cơ bản: Xã luận và bình luận Tính đại diện và quan điểm chính thức thể hiện trong các tác phẩm chính luận báo Nhân Dân được phân định theo mức độ tính tập thể hóa trong đó Tính tập thể càng cao, tính đại diện quan điểm càng lớn Các tác phẩm chính luận có tính tập thể càng cao, thường có nội dung về các sự kiện, vấn đề thời sự lớn, ở tầm vĩ mô Về mặt hình thức, các bài xã luận, là những tác phẩm chính luận có tính tập thể cao nhất và thường được ký tên Nhân Dân phía dưới bài Tiếp đó mới đến các bài bình luận với các chữ ký mang tên:

Người bình luận, Người quan sát Và mức độ cuối cùng là các bài bình luận

được ký tên tác giả

Chính luận báo Nhân Dân là một thế mạnh của tờ báo Với vị thế của mình, với nhiệm vụ chính trị và sứ mệnh cách mạng của mình, việc thể hiện quan điểm chính thức nhanh nhạy, kịp thời, thuyết phục công chúng, chỉ đạo, định hướng dư luận xã hội là trách nhiệm của tờ báo Có rất nhiều chuyên mục trên báo Nhân Dân đăng tải các tác phẩm chính luận, chủ yếu là các bài bình luận, bên cạnh các bài xã luận trên trang nhất khi có sự kiện trọng đại, những

vấn đề bức thiết ở tầm vĩ mô Đó là các chuyên mục như: Bình luận và sự kiện, Cùng suy ngẫm, Bình luận phê phán, Thời đàm, Thuốc đắng…

1.1.5 Phong cách

1.1.5.1 Quan niệm về phong cách

Theo định nghĩa của Từ điển tiếng Việt, Phong cách là “những lối, những cung cách sinh hoạt, làm việc, hoạt động, xử sự tạo nên cái dáng riêng của một người hay một loại người nào đó” [64] Theo cách định nghĩa này có thể thấy,

phong cách là những nét riêng, tương đối ổn định giúp định hình nên nét tính cách lớn, giúp nhận dạng tên tuổi của một người Xét ở nghĩa hẹp, trong lĩnh vực sáng tạo văn học, báo chí, nghệ thuật, có thể hiểu, chỉ những tác giả lớn mới xác lập được cho mình phong cách riêng Như vậy, phong cách được hình thành

và ổn định trong một thời gian dài hoặc cả một sự nghiệp sang tạo tác phẩm của

một tác giả, trở thành “thương hiệu” để gọi lên hồn cốt, gọi lên cái “chất” của

được thể hiện trong một cấu trúc, một hệ thống những yếu tố về nội dung và hình thức” [27; tr102]

Giáo sư Hà Minh Đức cũng đưa ra định nghĩa về phong cách như sau:

“Thuật ngữ phong cách là một khái niệm chung của nhiều địa hạt khác nhau Nó chỉ những đặc điểm riêng của con người trong cách hành động Hay nó chỉ về hình thức và nội dung của từng sản phẩm trong từng lĩnh vực hoạt động sáng tạo khác nhau mà ở đó, dấu ấn

cá nhân của tác giả thể hiện đậm nét” [27; tr102]

Trong Phong cách học và các phong cách chức năng tiếng Việt, dưới góc

độ địa hạt của văn học, tác giả Hữu Đạt lại cho rằng:

“Trong lý luận văn học, thuật ngữ phong cách được dung để chỉ những đặc điểm sang tác của một nhà văn, một tác phẩm hay một trào lưu văn học Phong cách bao hàm cả một số vấn đề về thi pháp, trong đó có thế giới quan sáng tác, cá tính sang tạo của nhà văn hoặc của nhiều nhà văn thuộc cùng một trào lưu” [29; tr22]

Nhìn nhận phong cách ở những góc độ khác, gần gũi hơn với lĩnh vực của báo chí, một số tác giả có quan niệm khác nhau và cũng nêu lên một số khái niệm khác nhau về phong cách Tác giả Đào Ngọc Đệ trên Tạp chí Người làm

báo (Hội Nhà báo Việt Nam) trong bài Phong cách báo chí Hồ Chí Minh nhìn

nhận:

“Phong cách là những nét độc đáo về tư tưởng và nghệ thuật, có phẩm chất thẩm mỹ, thể hiện trong sáng tác của các tác giả ưu tú Không phải nhà văn, nhà báo nào cũng có phong cách Phải là những nhà văn, nhà báo tài năng, khẳng định được mình bởi những nét độc đáo một cách đa dạng, bền vững mà luôn sáng tạo và đổi mới, có phẩm chất thẩm mỹ trong các tác phẩm thì mới có phong cách” [26]

Tác giả Đào Thị Kim Ngân, trong luận văn thạc sĩ báo chí Phân viện Báo

chí Tuyên truyền - 2004 “Phong cách bút ký Minh Chuyên” lại đưa ra khái niệm:

“Phong cách được hiểu là những nét chung, tương đối bền vững của

hệ thống hình tượng, của các phương thức biểu hiện nghệ thuật, tiêu biểu cho bản sắc sang tạo của một nhà văn, một tác phẩm, một khuynh hướng văn học hay một nền văn học nào đó” [36]

Theo tác giả Đào Thị Kim Ngân, phong cách phải được biểu hiện trực tiếp, cụ thể và những đặc điểm phong cách có thể hiện diện trên bề mặt tác phẩm Trong nghĩa rộng, phong cách là nguyên tắc xuyên suốt để kiến trúc tác phẩm, khiến cho tác phẩm có tính chỉnh thể, có giọng điệu và màu sắc thống nhất rõ rệt

Có nhiều quan niệm khác nhau về phong cách Các tác giả khi đưa ra quan niệm của mình về khái niệm phong cách về cơ bản đều chú ý đến yếu tố những nét tính cách lớn, tương đối ổn định hình thành trong quá trình sáng tạo tác phẩm và thể hiện rõ nét thông qua các tác phẩm Phong cách giúp ta nhận ra những “chất” riêng có của những tác giả lớn, những tên tuổi đã bằng phong cách của mình, định hình được tên tuổi trong lòng công chúng Tác giả luận văn về cơ bản đồng ý với cách tiếp cận đó Tuy nhiên, tác giả luận văn cho rằng, để nêu khái niệm về phong cách trong lĩnh vực nghiên cứu này, nên khu hẹp phạm vi khái niệm thuộc lĩnh vực sáng tạo tác phẩm Với cách thức đó, tác giả luận văn đưa ra khái niệm về phong cách như sau:

“Phong cách là những nét tính cách chủ đạo của tác giả được thể hiện thành công trong quá trình sáng tạo tác phẩm hoặc những đặc điểm chủ đạo của một dòng, một giai đoạn phát triển lớn, tương đối ổn định về nội dung tư tưởng, chủ

đề, hình thức biểu đạt… Phong cách định hình nên vóc dáng mỗi tác giả và cũng

là chỉ dấu để nhận biết mỗi tác phẩm, được chính công chúng tiếp nhận và ghi nhận”

1.1.5.1 Đặc điểm của phong cách

Tính ổn định

Phong cách là những đặc điểm mang tính xuyên suốt của những giai đoạn, những dòng lớn của văn học hay báo chí; là những nét tính cách mang tính chủ đạo của những tác giả lớn, những tác giả tạo dựng được những đặc trưng của

riêng mình, những “chất” riêng của riêng mình trong sự nghiệp, được công chúng đón nhận, chấp nhận , những tác giả có “phong cách”, giúp nhận biết

chân dung của tác giả hay định hình được những hình hài, đặc trưng của giai đoạn, dòng tác phẩm lớn được ghi nhận trong quá trình phát triển hay những dấu

ấn cá nhân của cả quá trình sáng tác hay sáng tạo tác phẩm văn học hay báo chí của mỗi tác giả Một trong những đặc điểm của phong cách là nó mang tính ổn định Nó được phát triển một cách ổn định trên cơ sở nền tính cách tương đối nhất quán về quan điểm, thế giới quan, nhân sinh quan, cũng như cách thức thể hiện, cách thức tiếp cận những nội dung của đời sống hiện thực trong mỗi tác phẩm Sẽ không thể hình thành nên phong cách nếu như những nét tính cách, những đặc điểm trong quan điểm, trong cách thức sáng tác, sáng tạo của tác giả liên tục thay đổi về chất và không tạo dựng được tính xuyên suôt mang tính chủ đạo trong góc nhìn thế giới, cách tiếp cận cũng như cách thể hiện vấn đề của mỗi tác giả có “phong cách” Sẽ không là phong cách nếu như người ta không nhận

ra hình hài những nét tính cách lớn, chủ đạo, xuyên suốt của tác giả trong suốt quá trình sáng tác hay sáng tạo tác phẩm của mình

Thời gian sẽ là môi trường để kiểm định quá trình hình thành nên phong cách Bởi chỉ có thời gian và góc nhìn mang tính quá trình, có điểm lùi của thời gian người ta mới có thể bao quát những nét lớn nhất trong tính cách, cách thức sáng tác, sáng tạo của tác giả để có thể khái quát, gọi tên phong cách của tác giả

đó là gì thông qua chính gia tài mà tác giả ấy có được đó chính là hệ thống các tác phẩm

Phong cách có tính ổn định nhưng không có nghĩa nó là bất biến, là cố định Phong cách cũng không ngừng phát triển cùng với những thay đổi trong tư duy và nhận thức, thói quen của tác giả Phong cách ổn định nhưng là sự ổn định tương đối Nó có thể thay đổi nhưng cũng là sự thay đổi mang tính tương đối ngay trong từng quãng thời gian, từng giai đoạn của quá trình sáng tác, sáng tạo của mỗi tác giả và có tính nguyên tắc khi nó không thể xa rời những nét tính cách lớn, những nét chủ đạo, không làm biến đổi “chất” trong phong cách của tác giả đó hay những đặc trưng cơ bản nhất làm nên hồn cốt của giai đoạn, trào lưu văn học hay báo chí đó Nó đủ hội tụ những đặc trưng để có thể phân biệt, định hình và gọi tên mỗi tác giả có phong cách, những nét đặc trưng về phong cách của mỗi giai đoạn, mỗi thời kỳ

Cá tính hóa và cá biệt hóa

Phong cách là những đặc điểm lớn mang dấu ấn riêng, là những nét riêng của mỗi tác giả hay mỗi giai đoạn, mỗi thời kỳ trong lịch sử sáng tác hay sáng tạo tác phẩm của nền văn học hay báo chí của mỗi quốc gia Mỗi con người là một cá thể riêng không lẫn với bất kỳ ai cả về mặt hình dáng và tính cách, nội tâm, tâm hồn Do vậy, không có sự lặp lại một cách y nguyên, không sai khác trong cách thức biểu hiện trong quá trình sáng tác hay sáng tạo của mỗi tác giả Bởi vậy, đối với những tác giả có phong cách hay đối với phong cách của một giai đoạn cũng không có sự lặp lại một cách y nguyên không sai khác Phong cách được cá tính hóa bởi tính cách, tâm hồn mỗi tác giả, được cá biệt hóa bởi

sự đặc biệt, bởi sự khác biệt, bởi cái “tôi” duy nhất mỗi tác giả trong góc nhìn

thế giới, trong cách tiếp cận và cách thức biểu hiện hiện thực đời sống trong mỗi tác phẩm bằng cách này hay cách khác

Phong cách có thể có những nét tương đồng lẫn nhau, tuy nhiên không có

sự đồng nhất Mỗi phong cách là một nét riêng trong đời sống tồn tại qua hệ thống các tác phẩm Đó là những nét biểu hiện để làm nổi bật lên, để không thể

nhầm lẫn, không thể đánh đồng các tác giả, các phong cách với nhau Đó cũng chính là ranh giới để phân định những thế giới phức tạp của mỗi con người, cũng để phân định giữa phong cách và phi phong cách Nếu phi phong cách khiến cho các ranh giới nhòa đi, ẩn đi, khiến cho mọi sự sáng tạo trở thành phai nhạt, na ná nhau, không ổn định, không xuyên suốt cả một quá trình những đặc trưng riêng thì phong cách lại hằn đậm những ranh giới để bật nổi lên trên hết cả với sự khác biệt, sự cá tính mà công chúng thừa nhận, trở thành điểm mạnh và cũng mang lại sự thành công, để lại dấu ấn trong lòng công chúng

Khác biệt đặc biệt

Rõ ràng, lý do của sự tồn tại trong sáng tạo là ở sự khác biệt đặc biệt Tác phẩm sống được với thời gian, đi cùng được với công chúng ở trong đời sống là chính ở sự khác biệt đặc biệt này Khác biệt đặc biệt là những nét riêng có, những góc nhìn riêng, những khía cạnh tiếp cận riêng, những cách thức thể hiện riêng tạo nên những mảng màu sắc riêng nhưng thỏa mãn được nhu cầu của công chúng, đáp ứng được những nhu cầu đó, tiếp cận và tiệm cận được những chân giá trị của tính thẩm mỹ và nhân văn, đó là sự đặc biệt Sự khác biệt đặc biệt này chính là yếu tố tạo nên phong cách, cũng yếu tố này trở thành một đặc điểm cơ bản của phong cách

Khác biệt và đặc biệt, đặc điểm này không có nghĩa, phong cách xa rời đời sống hiện thực cũng như những hệ giá trị thẩm mỹ và nhân văn cơ bản của con người Nó được tạo dựng trên nền tảng của sự kế thừa và phát triển không ngừng, nó là sản phẩm của sự sáng tạo không ngừng của mỗi tác giả Khác biệt

và đặc biệt không xa rời những điều bình thường và giản dị của đời sống, nó chỉ

là đặc điểm để nhận biết, để định hình nên tên tuổi, định danh một nét tính cách lớn, một đặc trưng cơ bản, giúp hình dung về một tên tuổi lớn Nó có thể vượt tầm thời đại, phi lô gic hay phá vỡ mọi quy tắc nhưng hoàn toàn không phải sự

ngông cuồng Nó là sự thừa nhận và của tương lai Nó là sự khẳng định của cá tính, của sự khác biệt và của sự đặc biệt

1.1.5.3 Các yếu tố ảnh hưởng đến việc định hình phong cách

Như đã phân tích ở phần trên của luận văn, việc định hình phong cách là

cả một quá trình Quá trình này diễn ra trong một thời gian dài, thậm chí trong

cả một sự nghiệp sáng tạo của mỗi tác giả Ở một giai đoạn, một thời kỳ của một nền báo chí hay văn học, quá trình này còn dài hơn Tuy nhiên, xét ở việc định hình phong cách tác giả, và trong phạm vi này, tác giả luận văn cũng chỉ xin xét

về việc định hình phong cách của tác giả Ở góc độ này, có thể dễ dàng nhận thấy một điều, không phải tác giả nào cũng có phong cách Chỉ những tác giả lớn, với năng lực sáng tạo, nét cá tính riêng, độc đáo và lao động sáng tạo, tìm kiếm những điều mới mẻ không ngừng mới có thể tạo lập riêng cho mình phong cách đặc sắc Như vậy, quá trình định hình phong cách không phải diễn ra với mọi tác giả Tuy nhiên, quá trình này lại bắt đầu với bất kỳ ai và không loại trừ bất kỳ ai trong tiến trình diễn ra của nó Việc định hình phong cách và quá trình định hình phong cách chịu tác động, chi phối và quyết định bởi nhiều yếu tố

Tính cách, cá tính cá nhân

Đây là yếu tố ban đầu ảnh hưởng đến việc định hình phong cách tác giả Mỗi người có một tính cách riêng ảnh hưởng đến quá trình nhận thức và hành động Nét cá tính này định hình nên sự khác biệt, là yếu tố tiền đề để hình thành nên phong cách Phong cách là quá trình định hình nên những cung cách, cách thức, cách tiếp cận và thể hiện tác phẩm không lặp lại của người khác Nó duy trì tính ổn định của riêng mình, khẳng định sự công nhận của công chúng đối với nét cá tính của riêng mỗi tác giả thể hiện trong mỗi tác phẩm Đó là một sự công nhận bình đẳng dựa trên những giá trị và hiệu quả tác động, ý nghĩa xã hội và đóng góp cả về mặt nội dung và nghệ thuật mà tác giả biểu đạt ở mỗi tác phẩm trong cả hệ thống các tác phẩm của mình

Thế giới quan, nhân sinh quan

Mỗi cá nhân có một điểm nhìn, một cách nhìn thế giới và con người khác nhau và ở những góc độ khác nhau Điều này ảnh hưởng đến việc hình thành nên phong cách của tác giả thông qua cách tiếp cận nội dung và từ đó là cách thức biểu đạt nội dung của hiện thực đời sống vào tác phẩm của mình Sự khác biệt này tạo nên sự khác biệt cơ bản về mặt nội dung của mỗi tác phẩm mà tác giả mong muốn biểu đạt Cách thức tiếp cận, đánh giá vấn đề, sự kiện cũng là một yếu tố hình thành nên phong cách Thế giới quan, nhân sinh quan mỗi tác giả chi phối góc độ tiếp cận và sự nhìn nhận, đánh giá này Như vậy, nó chính là một yếu

tố ảnh hưởng đến quá trình hình thành nên phong cách tác giả Thế giới quan, nhân sinh quan mỗi tác giả có sự khác biệt quan trọng, nó phụ thuộc vào cách tiếp cận thế giới và cách mà tác giả đó bước vào đời sống Là ngẫu nhiên hoặc là sự chủ đích có ý thức, dù thế nào, sự khác biệt trong cách nhìn nhận thế giới và con người này cũng là yếu tố quan trọng ảnh hưởng mạnh mẽ đến phong cách mỗi tác giả Đây là yếu tố sẽ chi phối đến quan điểm, nội dung tư tưởng mà mỗi tác giả biểu đạt trong tác phẩm, là một yếu tố khi xét đến phong cách tác giả

Năng lực cá nhân, giá trị thẩm mỹ, vốn sống và tri thức

Đây cũng là một trong những yếu tố cơ bản và có tầm quan trọng hàng đầu ảnh hưởng đến quá trình định hình phong cách Năng lực cá nhân thể hiện ở tài năng của tác giả, đó là năng lực tư duy, năng lực biểu đạt thông qua cách thức truyền tải thong điệp bằng các thủ pháp, năng lực sử dụng ngôn từ để diễn giải nội dung thông điệp, tư tưởng, quan điểm tác giả; sự nhạy bén trong tư duy,

sự hiểu biết với vốn tri thức sâu, rộng và những giá trị thẩm mỹ nền tảng, có những nét đặc sắc riêng sẽ quyết định đến việc hình thành nên một phong cách độc đáo và đặc sắc Một tác giả có năng lực của tư duy, trí tuệ, có vồn hiểu biết

về thế giới, con người, nghệ thuật, thủ pháp, ngôn ngữ, có một tâm hồn tự do và dồi dào sinh lực với những giá trị thẩm mỹ độc lập sẽ có khả năng tạo dựng nên

một phong cách riêng cho mình thông qua những cách thức biểu đạt nội dung bằng những thông tin, những hình tượng nghệ thuật, ngôn từ và cách thức sử dụng các thủ pháp nghệ thuật để mang lại hiệu quả tác động và giá trị cho tác phẩm Đối với văn học và báo chí, hình thức tác phẩm và việc xây dựng hình thức tác phẩm bao gồm các yếu tố: Ngôn ngữ, giọng điệu, nghệ thuật tu từ… là điều dễ nhận biết về phong cách của tác giả Nó thể hiện khá rõ nét sự khác biệt giữa các tác giả, nó cũng làm nên cá tính riêng, nét đặc sắc, định hình phong cách cá nhân tác giả đó

Hiện thực khách quan

Đây là yếu tố chi phối đến việc định hình nội dung trong mỗi tác phẩm, góp phần định hình nên phong cách của tác giả Hiện thực khách quan mặc dù là yếu tố luôn biến động, rộng lớn và tồn tại độc lập, chung cho tất cả mọi người song xét từ góc độ cá nhân của mỗi tác giả với thế giới quan riêng, với góc nhìn riêng, hiện thực khách quan của mỗi người có những diện mạo và màu sắc không giống nhau khi nó được sàng lọc qua lăng kính tâm hồn của mỗi người Điều này là quan trọng để khi nhìn nhận về phong cách tác giả có thể dung hòa

và chấp nhận sự khác biệt tương đối khi cùng phản ánh về thế giới hiện thực

Bối cảnh lịch sử

Mỗi một bối cảnh lịch sử có những đặc điểm riêng biệt, những đặc trưng không lặp lại ở bất kỳ giai đoạn nào Mỗi tác giả được sinh ra trong một bối cảnh lịch sử khác nhau, sống, làm việc trong một môi trường với một hoàn cảnh lịch sử hoàn toàn khác nhau Do vậy, cùng với những nét cá tính riêng, vốn hiểu biết, khả năng và năng lực tư duy khác biệt, mỗi một phong cách tác giả được định hình và tạo lập mang những nét khác biệt, tất nhiên có tồn tại những điểm tương đồng Bối cảnh lịch sử là yếu tố chi phối đặc điểm của những nét phong cách tác giả Bối cảnh lịch sử quy định đến nội dung, tư tưởng, mục đích và tiếp

đó là cách thức biểu hiện nội dung đó trong mỗi tác phẩm của các tác giả Chính điều này tạo lập nên phong cách của tác giả đó

1.1.6 Phong cách chính luận báo chí

1.1.6.1 Phong cách báo chí

Tác giả luận văn cho rằng, phong cách báo chí là một khái niệm cần được làm rõ để hiểu một cách cặn kẽ những nội hàm của nó, làm cơ sở cho việc nắm bắt và hình dung diện mạo của phong cách của một tờ báo, một thời kỳ báo chí hay cụ thể và sát sườn hơn là phong cách của một nhà báo mà đề tài luận văn này sẽ tập trung nghiên cứu Có những quan niệm khác nhau về khái niệm phong cách báo chí Tuy nhiên, qua thực tế khảo sát, tìm hiểu của tác giả luận văn, số lượng đầu sách, công trình nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến phong cách báo chí, đặc biệt là những công trình đề cập đến những khía cạnh riêng, khác nhau, chuyên sâu về phong cách của báo chí không nhiều Chủ yếu

là những quan niệm được đưa ra mang tính định hình hoặc có liên quan Tác giả luận văn xin nêu ra một số quan niệm đó và từ đó, có cơ sở để đề xuất quan điểm của riêng mình về phong cách báo chí

Tác giả Hà Minh Đức trong cuốn Cơ sở Lý luận báo chí – Đặc tính chung

và phong cách, cho rằng:

“Với hoạt động báo chí thì phong cách là một khâu quan trọng để nghiên cứu về khuôn mặt của báo chí trong từng thời kỳ và có thể nói đến phong cách của từng tờ báo, từng nhà báo Với báo chí, dấu ấn của cá nhân không rõ rệt bằng văn học nhưng tác động và ảnh hưởng của xã hội lại rõ rệt hơn Mỗi thời kỳ lịch sử thường có những tờ báo nổi lên trong dư luận theo hướng này hoặc hướng khác”[28; tr105]

Ở đây, tác giả Hà Minh Đức chỉ nêu lên quan niệm về phong cách báo chí, chủ yếu ở góc độ về vai trò của nó trong việc nghiên cứu đối với báo chí Tức là dừng ở góc độ phương pháp trong cách tiếp cận khoa học báo chí trong

quá trình nghiên cứu, chưa đi sâu vào những nội hàm của khái niệm phong cách báo chí Tuy nhiên, với cách tiếp cận này, ta nhận ra vai trò quan trọng của việc

đi sâu tìm hiểu về phong cách báo chí, nói như tác giả Hà Minh Đức, nó là “một khâu quan trọng để nghiên cứu khuôn mặt báo chí” [28; tr.105]

Tiếp cận vấn đề ở một khía cạnh hẹp và cụ thể hơn, cũng là một góc độ nổi bật không thể bỏ qua khi tiếp cận khái niệm phong cách báo chí đó là phong cách ngôn ngữ báo chí, tác giả Trần Xuân Thân trong Luận văn Thạc sĩ báo chí,

Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn: Phong cách hài trong các tiểu phẩm báo chí hiện đại qua ba nhà báo Lý Sinh Sự, Lê Thị Liên Hoan, Thảo Hảo, 2006 chỉ

ra rằng: Phong cách ngôn ngữ báo chí là phong cách ngôn ngữ đặc thù (bao hàm nhiều phong cách chức năng ngôn ngữ) mà báo chí sử dụng trong hoạt động thông tin về các vấn đề thời sự chính trị - xã hội nhằm truyền tải thông tin bằng các thông điệp báo chí đến với đại chúng một cách nhanh, chính xác, dễ hiểu, bảo đảm vừa thông tin vừa giữ gìn và phát huy sự trong sáng của tiếng Việt Tác giả Trần Xuân Thân quan niệm:

“Phong cách ngôn ngữ của mỗi nhà báo chính là sự thể hiện những thủ pháp nghệ thuật ngôn từ khác nhau một cách độc đáo riêng biệt trên cơ sở sáng tạo tác phẩm theo một thể loại báo chí nhất định để thể hiện nội dung thông tin báo chí”

Phong cách ngôn ngữ báo chí là một đặc trưng cơ bản trong phong cách báo chí Phong cách ngôn ngữ báo chí cũng là yếu tố dễ nhận biết hơn cả khi xem xét phong cách báo chí của một nhà báo Những nét cá tính, những tư tưởng, những cách tiếp cận hiện thực đời sống của nhà báo đều được lột tả trong phong cách ngôn ngữ Tác phẩm báo chí được biểu đạt cơ bản và quan trọng nhất vẫn là bằng ngôn từ Do vậy, những khác biệt, những cá tính độc đáo của phong cách báo chí khi được xem xét, ngoài nội dung, có lẽ trước hết chính là nghệ thuật sử dụng ngôn từ Sự độc đáo và đặc sắc của nghệ thuật sử dụng ngôn

từ mang lại giá trị biểu đạt và hiệu quả tác động xã hội lớn làm nên phong cách ngôn ngữ báo chí của nhà báo đó

Dù là một yếu tố quan trọng khi xem xét về phong cách ngôn ngữ báo chí nhưng vẫn không thể là duy nhất, bởi thế, ngoài phong cách ngôn ngữ, khi phân tích để đưa ra quan điểm về phong cách báo chí cần phải lưu ý các yếu tố khác làm nên phong cách bao gồm cả về nội dung và hình thức Có một cái nhìn toàn diện khi đưa ra quan niệm về phong cách báo chí sẽ giúp ta hình dung một cách rõ nét hơn để làm cơ sở nghiên cứu về phong cách báo chí của một nhà báo cụ thể

Tác giả luận văn xin nêu lên quan điểm của riêng mình về phong cách báo chí như sau: “Phong cách báo chí là khái niệm dùng để chỉ những đặc điểm trong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí Nó bao hàm nhiều yếu tố đặc điểm về thế giới quan, cách thức tiếp cận nội dung, cá tính đặc thù mỗi nhà báo, những đặc điểm về cách thức tiếp cận và hình thức biểu đạt, thể hiện nội dung tác phẩm trong đó có các yếu tố quan trọng như ngôn ngữ, thủ pháp nghệ thuật, kết cấu, giọng điệu… Phong cách báo chí có thể chỉ về phong cách của một nhà báo, một tờ báo hay một giai đoạn báo chí trong lịch sử phát triển của nền báo chí”

1.1.6.2 Phong cách chính luận báo chí

Trong luận văn thạc sĩ Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học

Quốc gia Hà Nội, Phong cách chính luận của nhà báo Trần Bạch Đằng, 2011, tác giả Lưu Thị Hồng Minh cho rằng: “Phong cách chính luận được dùng trong văn bản chính luận để bày tỏ chính kiến của tác giả về một vấn đề nào đó thuộc lĩnh vực chính trị, xã hội nhằm tạo dựng dư luận xã hội và định hướng dư luận

xã hội” Với quan điểm này, tác giả cho rằng, mới chỉ nêu lên được vị trí của

“phong cách chính luận”, chưa khái quát hóa được nội hàm của khái niệm

Phong cách chính luận báo chí nếu nhìn trong thế so sánh, cần nêu bật lên được những tiêu chí để chỉ ra những nét đặc trưng để có thể phân biệt với các loại phong cách khác, đặc biệt ở mặt ngôn ngữ biểu đạt Nếu dựa trên cơ sở phân

tích, cần phải dựa vào hai khái niệm cơ bản đã được làm rõ ở trên là “phong cách” và “chính luận báo chí” Đây là hai yếu tố cơ bản với những đặc trưng

của nó, trong sự kết hợp có thể tìm ra những nét hình hài nổi bật nhất để đưa ra

một quan điểm về “phong cách chính luận báo chí”

Tác giả luận văn cho rằng: “Phong cách chính luận báo chí là khái niệm dùng để chỉ những đặc điểm trong quá trình sáng tạo tác phẩm báo chí chính luận Nó bao hàm nhiều yếu tố đặc điểm về thế giới quan, cách thức tiếp cận nội dung, cá tính đặc thù mỗi nhà chính luận, những đặc điểm về hình thức biểu đạt, thể hiện nội dung tác phẩm chính luận báo chí như ngôn ngữ, thủ pháp nghệ thuật, kết cấu, giọng điệu… Thông tin lí lẽ, trang trọng, lập luận chặt chẽ, lô gic, nghị luận các vấn đề bằng phân tích các quan điểm dựa trên những chứng cứ xác đáng, thuyết phục là biểu hiện tập trung của phong cách chính luận”

1.1.6.3 Đặc trưng phong cách chính luận báo chí

Luận bàn, định hướng các vấn đề thời sự đang thu hút công luận trong cách tiếp cận đa chiều

Các tác phẩm thuộc thể chính luận báo chí có đối tượng phản ánh là các vấn đề thời sự trọng đại, những vấn đề lớn trong xã hội thuộc các lĩnh vực khác nhau đang tồn tại nhiều ý kiến khác nhau Luận bàn, mở rộng vấn đề ở các góc

độ, có sự liên hệ, xem xét trong quá trình vận động và phát triển nhằm giúp cho công chúng hiểu được bản chất của vấn đề, tạo dựng dư luận xã hội và định hướng dư luận xã hội trước các vấn đề đang có nhiều ý kiến trái chiều Đây chính là đặc trưng về mặt nội dung của phong cách chính luận báo chí Việc tạo dựng và định hướng dư luận xã hội là nhiệm vụ quan trọng của báo chí nói chung Phản ánh các vấn đề thời sự được công chúng quan tâm cũng là nét đặc trưng chung của báo chí Nhưng đối với chính luận, đây lại là những nét nổi bật hơn cả Sự nổi bật nét đặc điểm nội dung này trở thành đặc trưng phong cách của thể chính luận báo chí Phân tích các thông tin, bàn bạc, lập luận bằng hệ

thống các quan điểm trở thành đặc trưng dễ nhận ra trong mỗi tác phẩm chính luận Mục đích của việc làm này chính là để định hướng dư luận xã hội trước những vấn đề lớn mà nội tại đang tồn tại các quan điểm, những cách hiểu khác nhau, thậm chí có sự sai khác, không chính xác

Quan điểm rõ ràng

Lâu nay, nói đến báo chí, người ta nói nhiều đến đặc tính khách quan Tuy nhiên, tác giả luận văn cho rằng, báo chí không thể bảo đảm tính khách quan tuyệt đối bởi đó là sản phẩm sáng tạo cũng mang dấu ấn cá nhân tác giả Đã mang dấu ấn cá nhân, quan điểm mỗi bài báo không thể tuyệt đối khách quan Tuy nhiên, theo tác giả luận văn, điều quan trọng lại không nằm ở việc báo chí

có khách quan hay không mà ở việc tác giả đưa ra quan điểm như thế nào, thông tin dẫn chứng chứng minh cho quan điểm đó ra sao, có chính xác, có tôn trọng

sự thật và có được công chúng, độc giả chấp nhận hay không Từ cách tiếp cận vấn đề, lựa chọn góc độ tiếp cận vấn đề, khai thác, xử lý, thể hiện thông tin của mỗi bài báo, mỗi tác giả về một sự kiện là không giống nhau Như vậy, có lẽ, thông tin chỉ nên tuyệt đối hóa sự thật, lấy đó làm nguyên tắc Tất nhiên, trong

lý luận báo chí hiện nay vẫn đặt tính khách quan của báo chí như một thuộc tính không thể thiếu So với văn học, rõ rằng, tính khách quan của báo chí rõ ràng hơn Trong các tác phẩm báo chí, tác giả dường như giấu đi, hoặc cố giấu đi quan điểm cá nhân, thổi vào đó luồng không khí khách quan như nhằm thuyết phục công chúng và mong muốn bày biện ra trước mắt công chúng một bức

tranh sự kiện “khách quan” như sự thật đang diễn ra nhưng thực ra, nó đã

nhuốm màu sắc chủ quan qua con mắt nhìn của mỗi nhà báo

Trong số các tác phẩm thuộc các thể loại báo chí khác nhau, chính luận là thể mà ở đó, quan điểm được bày tỏ một cách rõ ràng nhất, bày tỏ đường hoàng, khen, chê, yêu, ghét rõ ràng thông qua hệ thống các luận điểm Những luận điểm

đó được chứng minh, được thuyết phục bằng hệ thống các luận cứ, luận chứng

Công chúng báo chí hoàn toàn có thể đồng tình hoặc không với các luận điểm mà các nhà chính luận nêu ra và cách mà nhà chính luận chứng minh, thuyết phục để công chúng tin và làm theo luận điểm, quan điểm của mình Chính bởi thế, đó cũng là cái khó của người viết chính luận Nó đòi hỏi tri thức, am hiểu, sự tường tận, tầm nhìn xa, trông rộng, xâu chuỗi các vấn đề và cả cái tài thuyết phục

Khái quát cao, tầm nhìn rộng

Tác phẩm chính luận khác với các tác phẩm báo chí khác ở chỗ nó không chỉ đi vào cụ thể từng sự việc nhỏ, chi tiết mà thông qua những sự việc đó để khái quát lên thành những vấn đề lớn, để nhìn rộng ra những vấn đề xã hội đang đặt ra, đang quan tâm Tác phẩm chính luận có khả năng khái quát vấn đề cao,

có tầm nhìn rộng, bởi thế, nó giữ vai trò như tác phẩm đinh hướng, xuyên suốt các sự kiện trọng đại, những vấn đề lớn, nổi cộm trong dòng chảy thông tin của

xã hội Những sự kiện, những sự việc, những thông tin cụ thể đang diễn ra được nhà chính luận sử dụng như những chứng cứ để chứng minh cho quan điểm của mình Thông qua chính những thông tin hiện tượng phản ánh xã hội đó, nhà chính luận khái quát lên, nhìn rộng ra, bàn bạc để cho ra vấn đề, để này lên, để nắm được những dòng chủ đạo, giúp tạo dựng dư luận xã hội và định hướng dư luận xã hội một cách kịp thời

Văn phong nghị luận, lí lẽ thuyết phục

Tác phẩm báo chí chính luận về cơ bản kế thừa thể văn nghị luận Điểm nổi bật của tác phẩm báo chí chính luận chính là thông tin lý lẽ, là khả năng thuyết phục công chúng bằng lý lẽ, bằng các quan điểm, những lập luận có tính thuyết phục cao Sẽ không còn là chính luận nếu như không có văn phong chính luận, không có các quan điểm để nghị luận Và sẽ không ai đọc chính luận nếu như các quan điểm đưa ra ấy thiếu tính thuyết phục, thiếu thông tin, thiếu bằng

cứ để chứng minh Sẽ là lố bịch, non dại nếu tác phẩm chính luận không có thông tin lý lẽ, không có những lập luận xác đáng để thuyết phục công chúng tin

và làm theo luận điểm của mình nêu ra Bởi thế, chất nghị luận và thông tin lý lẽ mang tính thuyết phục trở thành đặc trưng phong cách của chính luận báo chí

Trang trọng, nghiêm túc

Dễ nhận thấy, vị trí của các tác phẩm chính luận thường được đặt một cách trang trọng trên mỗi tờ báo Điều này phần nào thể hiện tính trang trọng, nghiêm túc của các tác phẩm thuộc thể này Tuy nhiên, quan trọng hơn cả không phải ở vị trí đặt các tác phẩm thuộc thể này mà ở nội dung thông tin của tác phẩm Thường tiếp cận từ những góc cạnh lớn, mang tầm khái quát cao, nội dung các tác phẩm thuộc thể chính luận thường hướng tới những sự kiện trọng đại, những vấn đề lớn đang nổi cộm, đang có nhiều ý kiến trái chiều, thậm chí có những ý kiến xuyên tạc sự thật Nhiệm vụ quan trọng của chính luận chính là định hướng dư luận xã hội, đôi khi là cả đấu tranh, phê phán quyết liệt với các luận điểm sai trái Tính trang trọng, nghiêm túc trở thành đặc trưng nổi bật trong phong cách, được thể hiện qua giọng điệu tác phẩm, qua các thông tin, lý lẽ, lập luận và cả trong cách thức thể hiện Cũng với đặc trưng phong cách này, đôi khi, chính luận trở thành những tác phẩm khiến độc giả khó tiếp cận hoặc không hứng thú tiếp cận Tuy nhiên, với một phong cách linh hoạt, nhà chính luận sẽ làm cho mỗi tác phẩm chính luận của mình trở nên hấp dẫn và cuốn hút

Kết cấu chặt chẽ, mạch lạc, lôgic

Đây là đặc điểm không chỉ riêng có đối với chính luận Với các thể loại báo chí khác cũng cần bảo đảm đặc điểm này Song, với yêu cầu thuyết phục công chúng, đòi hỏi mỗi tác phẩm chính luận phải có một kết cấu chặt chẽ, mạch lạc, lô gic Điều này trở thành một đòi hỏi ở tầm mức cao hơn, cấp thiết hơn trong việc triển khai những quan điểm, những lý lẽ, những lập luận trong mỗi tác phẩm chính luận Vì yêu cầu, đòi hỏi đó, nó đương nhiên trở thành một đặc trưng nổi bật lên đối với đặc trưng của phong cách chính luận báo chí

1.2 Nhận diện đặc điểm, vai trò của chính luận báo chí

1.2.1 Đặc điểm chính luận báo chí

Xét chính luận báo chí với tư cách là một thể trong hệ thống thể loại báo chí

có thể thấy, thể chính luận có những đặc trưng cơ bản tương đối để phân định với các thể báo chí khác (Thể thông tấn, thể chính luận nghệ thuật) như sau:

Tính nghị luận

Có thể nói, đây là đặc trưng cơ bản nhất của thể chính luận Các tác phẩm chính luận báo chí đòi hỏi tính tư duy, lý giải các vấn đề một cách sâu sắc, bàn bạc ở nhiều góc độ trên những phạm vi rộng hơn việc dừng ở phạm vi phản ánh hiện thực của các thể báo chí khác Tính nghị luận ở đây có thể hiểu là việc phân tích, bàn luận, mở rộng vấn đề, nêu quan điểm và dùng hệ thống các lý lẽ để chứng minh, làm sáng rõ quan điểm về vấn đề nêu trong tác phẩm để thuyết phục công chúng hiểu, tin và hành động theo Để làm được điều này, các tác giả buộc phải bàn bạc, mở rộng vấn đề, phân tích vấn đề dưới nhiều góc độ, khía cạnh khác nhau để làm rõ, đi đến bản chất thực sự của những câu chuyện đang diễn ra trong dòng chảy của cuộc sống Tính nghị luận bao gồm hai yếu tố,

“nghị” và “luận”, trong đó, “nghị” là bàn bạc, “luận” là phân tích, mở rộng vấn

đề Tựu chung lại, tính nghị luận là việc đi sâu phân tích, lý giải căn cơ vấn đề, bàn bạc, mở rộng vấn đề dưới nhiều góc độ, nhiều khía cạnh khác nhau phục vụ cho việc minh chứng cho quan điểm, lý lẽ mà tác giả đưa ra trong hệ thống các luận điểm mà mục đích cuối cùng là nhằm giúp công chúng tiếp cận vấn đề dưới nhiều góc độ, từ đó, nhìn ra, hiểu được bản chất thực sự của vấn đề, tin và làm theo luận điểm mà tác giả nêu ra

Trên cơ sở phong cách nghị luận của văn học, tính chất nghị luận của thể chính luận báo chí tiếp tục thừa hưởng và phát triển phong cách nghị luận đó, đồng thời cũng có những đặc trưng riêng mang tính điển hình, trở thành nét đặc thù của tác phẩm báo chí Đó là, đối tượng nghị luận là một vấn đề của thực tiễn

đời sống, đang diễn ra thực sự trong đời sống, mang tính thời sự, thu hút sự chú

ý của công chúng Đối tượng nghị luận ở đây cũng là đối tượng của tác phẩm báo chí thuộc thể chính luận báo chí là những vấn đề lớn, trọng đại, có tính thời

sự, đang thu hút sự quan tâm, chú ý, đang có nhiều dòng dư luận, người viết muốn định hướng thông tin, định hướng dư luận thông qua việc nêu lên luận điểm của mình và đi sâu phân tích, lý giải, bàn bạc để giúp công chúng thấy rõ bản chất vấn đề Đối tượng nghị luận trong các tác phẩm thuộc thể chính luận báo chí là những vấn đề cụ thể, có thực, của hiện thực đời sống, không phải những vấn đề chung chung, đặc biệt không phải những vấn đề hư cấu, tưởng tượng ra Thông tin nghị luận là thông tin lý lẽ, các chứng cứ, luận cứ đưa ra để chứng minh cho luận điểm của tác giả mang tính thuyết phục là các sự kiện, sự việc, số liệu, hành vi… có thực, mang tính thời sự, đó chính là ngòi nổ tạo sức công phá giúp minh chứng cho luận điểm tác giả đưa ra Bàn bạc, mở rộng vấn

đề trên cơ sở phân tích các sự kiện, số liệu, thuyết phục công chúng hiểu, tin và làm theo Đó tuyệt đối không phải những hình tượng nghệ thuật hư cấu của óc tưởng tượng của văn học

Tính lý lẽ

Thông tin của tác phẩm báo chí thuộc thể chính luận báo chí là thông tin

lý lẽ Công chúng tiếp cận tác phẩm chính luận báo chí không dừng lại ở việc tiếp nhận thông tin phản ánh mà họ muốn biết xem chiều hướng của các luồng thông tin hỗn độn trong đời sống mà nhà báo, cơ quan báo chí nêu ra Hay nói cách khác, họ muốn xem cách mà nhà báo, cơ quan báo chí thuyết phục cho luận điểm của mình trước các luồng thông tin, các dòng thông tin lớn đang diễn ra, đang thu hút sự chú ý, đang tạo ra nhiều cách hiểu khác nhau, nhiều luồng ý kiến, dư luận khác nhau hoặc đang có những mâu thuẫn của chính thông tin đó như thế nào Như vậy, nhiệm vụ của một tác phẩm chính luận báo chí không đơn thuần cung cấp thông tin phản ánh hiện thực khách quan mà phải dùng chính

những thông tin đó để làm cứ liệu chứng minh cho luận điểm của mình nhằm thuyết phục công chúng hoặc hướng công chúng hiểu đúng, hiểu rõ vấn đề, từ

đó có nhận thức đúng và hành động đúng

Vậy, tính lý lẽ của tác phẩm báo chí thuộc thể chính luận báo chí là gì? Hiểu một cách đơn giản, đó chính là cách lập luận, cách phân tích, cách lý giải vấn đề của nhà báo trong tác phẩm chính luận báo chí Lập luận, phân tích, lý giải, đó là những yếu tố không thể không có để bàn bạc, mở rộng vấn đề, tức là

để bảo đảm cho việc “nghị” và “luận” có thể diễn ra được Việc nêu quan điểm,

sắp xếp các luận điểm và sử dụng thông tin để làm luận cứ chứng minh cho luận điểm, làm sáng tỏ, thuyết phục công chúng tin và hành động theo luận điểm của mình tạo nên những nét đặc trưng nhất cho một tác phẩm chính luận báo chí Chính nét đặc trưng với các yếu tố phân tích, lập luận, lý giải vấn đề trong hệ thống các luận điểm, luận cứ, luận chứng đó hình thành nên tính lý lẽ cho tác phẩm báo chí thuộc thể chính luận báo chí

Tính định hướng

Quan trọng nhất của một tác phẩm báo chí thuộc thể chính luận báo chí chính là hệ thống các quan điểm, luận điểm, lý lẽ Kế đó là thông tin, luận cứ, luận chứng để chứng minh, thuyết phục công chúng Quan điểm, luận điểm trong tác phẩm chính luận báo chí đó là của ai Chính là của nhà báo, của cơ quan báo chí Đã là quan điểm, luận điểm, hẳn là mang tính chủ quan Không ai nói đến một quan điểm hay luận điểm nào mà có thể tồn tại bên trong nó nguyên chất tính khách quan Như vậy, liệu một tác phẩm báo chí chính luận với quan điểm, luận điểm riêng được đưa ra của nhà báo, của cơ quan báo chí có vi phạm

hay “phản bội” một trong số các nguyên tắc đó là tính khách quan của báo chí?

Nếu không, hẳn lý luận báo chí cần phải có những lý giải, hoặc một quan niệm mới thấu đáo hơn