Nâng cao chất lượng chuyên mục nghiên cứu trao đổi trên tạp chí giáo dục lý luận

Trong công tác thông tin, tuyên truyền trên báo chí, khi chúng ta bảo đảm được tính định kỳ sẽ đem đến cho công chúng một cái nhìn xuyên suốt, liên tục về thông tin, cũng như làm tăng tí

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH

QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

TRẦN HOÀI THU

NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG CHUYÊN MỤC NGHIÊN CỨU – TRAO ĐỔI TRÊN TẠP CHÍ GIÁO DỤC LÝ LUẬN

Ngành: Báo chí học

Mã số: 60 32 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: Tiến sĩ Hà Huy Phượng

HÀ NỘI – 2012

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi Các số liệu thống kê, kết quả nghiên cứu, phát hiện mới là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu khoa học nào

Tác giả luận văn

Trần Hoài Thu

Chương 2: THỰC TRẠNG CHUYÊN MỤC NGHIÊN CỨU -

TRAO ĐỔI TRÊN TẠP CHÍ GIÁO DỤC LÝ LUẬN

2.1 Vài nét về Tạp chí Giáo dục lý luận 49 2.2 Thực trạng chuyên mục Nghiên cứu – Trao đổi trên Tạp chí Giáo

2.3 Thành công, hạn chế và những nguyên nhân tác động 72

Chương 3: GIẢI PHÁP VÀ KHUYẾN NGHỊ NHẮM NÂNG CAO

CHẤT LƯỢNG CHUYÊN MỤC NGHIÊN CỨU –

3.1 Những vấn đề đặt ra đối với việc nâng cao chất lượng chuyên

mục Nghiên cứu - Trao đổi trên Tạp chí Giáo dục lý luận 79

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Tạp chí là ấn phẩm định kỳ, đòi hỏi tính nghiêm ngặt về mặt thời gian xuất bản rất cao Có như vậy mới kịp thời phản ánh, cung cấp thông tin cho độc giả những tri thức bằng con đường ngắn nhất, đó là những tri thức về chính trị, kinh tế, quản lý, khoa học kỹ thuật… Bên cạnh đó, tạp chí góp phần giải thích, phản ánh hoặc phê phán tình hình, hiện tượng nghiên cứu, đồng thời đề cập đến biện pháp xử lý tình hình, hiện tượng nói trên theo những phương pháp nghiên cứu riêng biệt thể hiện tính chiến đấu và nghiên cứu khoa học của từng loại tạp chí Chính vì lẽ đó, đặc trưng nổi bật của tạp chí là chức năng thông tin lý luận, khoa học; là diễn đàn bình giá kết quả các công trình nghiên cứu khoa học áp dụng trong thực tiễn Và các chuyên mục trên tạp chí chính là một góc phản ánh tính chất xuất bản phẩm định kỳ cũng như hàm lượng thông tin trên tạp chí

Các chuyên mục trên tạp chí là bộ phận chủ lực trong kết cấu nội dung, hình thành bản sắc của tạp chí Mỗi tạp chí khẳng định bản sắc của mình thông qua nội dung, liều lượng thông tin, mức độ nông sâu về lý luận, tính thời sự của các vấn đề nêu ra Thông qua các chuyên mục này người đọc có thể thu nhận thông tin lý luận một cách hệ thống

Sự ổn định của chuyên mục hình thành thói quen cho độc giả khi tiếp nhận thông tin từ các tạp chí Chuyên mục còn tạo cho độc giả tiếp cận và có cái nhìn sâu sắc hơn về một vấn đề hoặc sự kiện nào đó để có nhận thức, hành

vi đúng đắn, phù hợp Do đó, chuyên mục đóng vai trò quyết định cho sự thành công của mỗi tờ báo, tạp chí Sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ:

"Để thu hút được độc giả một cách thường xuyên, đông đảo cần phải tạo nên những đặc điểm riêng về nội dung, về hình thức thì không dập khuôn, rập

khuôn thì báo cũng khô khan, người xem dễ chán" Chuyên mục Nghiên cứu – Trao đổi (NC-TĐ) trên tạp chí nói chung, của Tạp chí Giáo dục lý luận (GDLL) nói riêng luôn là một chuyên mục được độc giả quan tâm, góp phần tạo nên diện mạo, sự thành công của các tạp chí

NC-TĐ là chuyên mục mang đặc trưng của Tạp chí GDLL Đây là mảnh

“đất” dành để công bố những công trình nghiên cứu khoa học đã được nghiệm thu đi vào ứng dụng, hoặc cũng có thể còn đang bàn cãi, tranh luận, trao đổi

để làm sáng tỏ vấn đề Chất lượng của Tạp chí GDLL được đánh giá bởi chính các bài viết trong chuyên mục này

Tuy nhiên, so với yêu cầu nhiệm vụ chính trị của Tạp chí GDLL trong việc tuyên truyền, phổ biến những chủ trương, chính sách mới của Đảng và Nhà nước để nâng cao trình độ nhận thức cho cán bộ, giảng viên, đảng viên của Học viện Chính trị - Hành chính Khu vực I (Học viện Chính trị - Hành chính Quốc gia Hồ Chí Minh) cũng như những độc giả quan tâm, thời gian qua còn nhiều hạn chế, bất cập Các chuyên trang, chuyên mục còn nghèo nàn

về nội dung, trùng lặp thông tin chưa hấp dẫn bạn đọc; các bài viết có hàm lượng thông tin khoa học còn ít, chưa đáp ứng được nhu cầu độc giả Việc tổ chức, sắp xếp, thiết kế chuyên mục trên Tạp chí chưa khoa học, gây khó khăn cho độc giả khi tiếp nhận thông tin

Trong tình hình hiện nay, các hình thức thông tin báo chí ngày càng mở rộng, đa dạng và hấp dẫn Cùng với đó, bạn đọc ngày càng đòi hỏi khắt khe hơn, nên các báo, tạp chí phải tiếp tục đổi mới cả nội dung, hình thức Nghị quyết Hội nghị Trung ương năm khóa X về Công tác tư tưởng, lý luận và báo

chí trước yêu cầu mới nêu rõ: "Các cơ quan báo chí quan trọng của Đảng và Nhà nước chậm đổi mới, nội dung và hình thức chưa hấp dẫn, chất lượng và hiệu quả tuyên truyền không cao, chưa chi phối, làm chủ thông tin và định hướng được dư luận xã hội" Tình hình trên đòi hỏi Tạp chí GDLL phải đổi

mới toàn diện, nâng cao chất lượng các chuyên mục, trong đó có chuyên mục NC-TĐ để đáp ứng nhu cầu bạn đọc Vì vậy, việc nghiên cứu vấn đề nâng cao chất lượng chuyên mục NC-TĐ trên Tạp chí GDLL là cần thiết, có ý nghĩa cả

về lý luận và thực tiễn Chính vì lẽ đó, chúng tôi chọn đề tài “Nâng cao chất

lượng chuyên mục Nghiên cứu – trao đổi trên Tạp chí Giáo dục lý luận”

làm công trình nghiên cứu

2 Tình hình nghiên cứu của đề tài

Trên lĩnh vực nghiên cứu báo chí, đã có một số công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài như:

- "Chuyên mục Tản mạn trên báo Lao Động và các biến thể của tản mạn trên một số báo khác" (Khóa luận tốt nghiệp năm 2004 của sinh viên Nguyễn Thị Thu Hiền - Khoa Báo chí, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Đại học Quốc gia Hà Nội)

- "Chuyên mục Mỗi ngày một chuyện trên báo Hà Nội mới năm 2007" (Khóa luận tốt nghiệp năm 2008 của sinh viên Vũ Thị Bắc - Khoa Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội)

- “Chuyên mục Mười hai cuộc đối thoại trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội” (Luận văn Thạc sĩ truyền thông đại chúng năm 2008 của học viên Phạm Thị Thu Quỳnh, Khoa Báo chí – Học viện Báo chí và Tuyên truyền)

- “Tìm hiểu công tác tạp chí trong giai đoạn hiện nay” qua khảo sát một

số tạp chí của khối Đảng (Đề tài nghiên cứu khoa học cấp cơ sở năm 2005, đơn vị thực hiện Tạp chí Báo chí và Tuyên truyền)

- “Chuyên mục Chuyện thường ngày trên báo Tuổi trẻ thành phố Hồ Chí Minh” (Khóa luận tốt nghiệp năm 2010 của sinh viên Đỗ Thị Anh Ngọc – Khoa Báo chí, Học viện Báo chí và Tuyên truyền)

- “Giải pháp tổ chức chuyên mục: nghiên cứu – trao đổi kinh nghiệm

trên tạp chí các ban đảng” (Luận văn Thạc sĩ báo chí, Khoa Báo chí – Học viện Báo chí và Tuyên truyền, năm 2011 của học viên Hà Quốc Trị)

Các công trình nghiên cứu nói trên đã cung cấp những thông tin có giá trị về lý luận và ý nghĩa thực tiễn liên quan đến chuyên mục trên báo, tạp chí Ngoài ra, các công trình nghiên cứu trên cũng làm rõ những bản sắc, đặc trưng riêng của từng chuyên mục trên từng báo, tạp chí Tuy nhiên, cho đến nay chưa có công trình nào trực tiếp đi sâu nghiên cứu về Tạp chí GDLL cũng như việc nâng cao chất lượng chuyên mục NC-TĐ trên Tạp chí GDLL Vì vậy, đề tài luận văn nghiên cứu của tác giả có tham khảo, kế thừa nhưng không trùng lặp với bất cứ công trình khoa học nào đã được công bố từ trước đến nay

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Công trình này nhằm hệ thống hóa những vấn đề lý luận về chuyên mục

và khảo sát, đánh giá, phân tích thực trạng chuyên mục NC-TĐ của Tạp chí GDLL, góp phần nâng cao chất lượng nội dung, hình thức của Tạp chí GDLL nói chung và chuyên mục NC-TĐ trên Tạp chí nói riêng

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu, Luận văn tập trung giải quyết các nhiệm vụ sau đây:

- Hệ thống hóa các vấn đề lý luận liên quan đến báo chí nói chung, tạp chí nói riêng, nhất là chuyên mục trên Tạp chí, cụ thể như: các khái niệm cơ bản; chuyên mục và tiêu chí đánh giá chất lượng chuyên mục; nâng cao chất lượng chuyên mục

- Nghiên cứu, đánh giá thực trạng chất lượng nội dung, hình thức chuyên mục NC-TĐ trên Tạp chí GDLL

- Đề xuất giải pháp, khuyến nghị nhằm nâng cao chất lượng chuyên mục:

Nghiên cứu - Trao đổi trên Tạp chí GDLL

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu chuyên mục NC-TĐ trên Tạp chí GDLL

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Tác giả luận văn sử dụng các phương pháp nghiên cứu cơ bản sau: Phương pháp nghiên cứu tài liệu; Phương pháp khảo sát; Phương pháp thống kê; Phương pháp tổng hợp; Phương pháp phân tích; Phương pháp điều tra xã hội học; Phương pháp thảo luận nhóm; Phương pháp phỏng vấn sâu

6 Đóng góp mới của đề tài

- Hệ thống hóa các vấn đề về lý luận báo chí nói chung, trong đó nhấn mạnh các vấn đề lý luận về tổ chức chuyên mục trên báo chí, nhất là xây dựng chuyên mục NC-TĐ trên các tạp chí lý luận khoa học

- Chỉ ra thực trạng chuyên mục NC-TĐ trên Tạp chí GDLL hiện nay; những thành công và hạn chế; những nguyên nhân tác động

- Đưa ra các giải pháp, khuyến nghị nhằm nâng cao chất lượng chuyên mục NC-TĐ trên Tạp chí GDLL trong thời gian tới

7 Ý nghĩa lý luận và giá trị thực tiễn của đề tài

7.1 Ý nghĩa lý luận

Luận văn là tài liệu tham khảo cho những người làm công tác nghiên cứu, đào tạo về báo chí nói chung, nhất là đối với những người quan tâm nghiên cứu về tạp chí; tổ chức chuyên mục NC-TĐ trên tạp chí

7.2 Giá trị thực tiễn của đề tài

Luận văn là tài liệu tham khảo cho những người đang làm việc tại các tạp chí nói chung, Tạp chí GDLL nói riêng

8 Kết cấu luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, Luận văn gồm 3 chương, 9 tiết, 98 trang

Chương 1 CHUYÊN MỤC TRÊN BÁO CHÍ - NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN

1.1 Khái niệm

1.1.1 Khái niệm chuyên mục trên báo chí

1.1.1.1 Khái niệm báo chí

Báo chí là loại hình hoạt động thông tin, sử dụng phương tiện kỹ thuật để phổ biến kết quả lao động sáng tạo của nhà báo Báo chí cung cấp cho công chúng về tất cả các vấn đề, sự kiện của đời sống xã hội, đáp ứng nhu cầu khám phá, tìm hiểu thế giới tự nhiên và xã hội Báo chí phản ánh hiện thực với mục đích tác động tới nhiều tầng lớp xã hội với những mối quan tâm, sở thích và nhu cầu khác nhau Chính điều đó đã khiến cho báo chí trở thành một

hoạt động thông tin đại chúng năng động nhất

Báo chí được phân chia thành các loại hình như: báo in, báo phát thanh, báo truyền hình, báo mạng điện tử Do đặc trưng thông tin thời sự, nên đối tượng phục vụ của báo thường đa dạng và có phạm vi rộng đối với mọi đối tượng công chúng trong xã hội Cũng vì vậy, nội dung phản ánh của báo thường là những vấn đề mang tính thời sự nóng hổi Độ dài thông tin phản ánh trên báo cũng chỉ giới hạn trong một chừng mực nhất định Những vấn đề mang tính lý luận, tổng kết kinh nghiệm thực tiễn báo không có điều kiện đi sâu phản ánh

Theo Từ điển Tiếng Việt: “Báo hay gọi đầy đủ là báo chí (xuất phát từ 2

từ “báo” – thông báo – và “chí” giấy) Nói một cách khái quát báo là những xuất bản phẩm định kỳ Nhưng cũng để chỉ các loại hình truyền thống khác như đài phát thanh, đài truyền hình Định nghĩa này cũng áp dụng được cho một tạp chí liên tục xuất bản trên web” [44]

Như vậy, báo chí là những ấn phẩm định kỳ chuyển tải nội dung thông

tin mang tính thời sự; định hướng nhận thức và hành động của nhân dân; thẩm định và phản biện cuộc sống, là diễn đàn của nhân dân Trong trường hợp này, thuật ngữ báo chí dùng để chỉ hai loại cơ bản, đó là: báo và tạp chí

1.1.1.2 Khái niệm tạp chí

Tạp chí là sản phẩm của quá trình phát triển của báo Tạp chí ra đời muộn hơn báo nhưng lại luôn song hành tồn tại tương xứng với báo cả về số lượng và chất lượng Trong khi báo đã được định nghĩa một cách khác thuận lợi thì lại rất khó để có một khái niệm chuẩn cho tạp chí Sự không đồng nhất này bởi nó lệ thuộc vào hệ tư tưởng, mục tiêu sử dụng tạp chí của từng chế độ chính trị khác nhau Tạp chí được gọi một cách phổ biến là Magazine Tuy nhiên có quan niệm cho rằng Magazine chỉ giới hạn “là một loại hình tạp chí nhưng chúng được sử dụng để đọc thư giãn” Quan niệm này dựa vào sự ra đời của tờ Gentlemen’s Magazine (Tạp chí Dành cho quý ông) 1731 – 1907 ở nước Anh bao gồm các bài tiểu luận, truyền và thơ và nó có ảnh hưởng rất rộng trong đời sống xã hội lúc bấy giờ Trong tiến trình phát triển, cùng với báo, tạp chí phục vụ mọi nhu cầu thông tin trong xã hội, được sử dụng trong mọi lĩnh vực, do đó Magazine được mở rộng phạm vi hoạt động, không còn

bó hẹp là phương tiện giải trí nữa Vì vậy, quan niệm về tạp chí cũng được nói

rộng hơn

Theo tài liệu “Microsoft Encarta 99 Encyclopedie” thì những xuất bản, phát hành trong các khoảng thời gian hơn một ngày (hàng tuần, hai tuần, một

số, hàng tháng, hang quý hay thậm chí là hàng năm), in trên giấy tốt hơn với

các trang đóng nhỏ hơn báo được gọi là tạp chí xuất bản định kỳ (Periodicals)

Như vậy, Periodicals bao gồm tất cả các xuất bản phẩm mang tính định

kỳ với khoảng cách thường dài hơn báo Mặt khác bài viết cho Periodicals cũng khác, thường sử dụng những chất liệu đặc biệt để lôi cuốn một cách đặc biệt đối với những người xem đặc biệt quan tâm Những nội dung của các tạp

chí xuất bản định kỳ thường ít liên quan đến các thông tin hiện hành Trong quá trình phân phối thông tin thì chúng thường tập trung vào các tin tóm tắt hoặc các bài bình luận

Theo quan niệm này, tạp chí được gọi là Magazine, nhưng khởi thủy của

nó chính là sự ra đời của các tạp chí xuất bản định kỳ với những đặc thù như

đã nêu ở trên

Một quan niệm khác, người ta đi tìm trong từ nguyên của ngôn ngữ Ảrập thì nó có nguồn gốc từ thuật ngữ “Store house” là “Một kho chứa thông tin về tất cả mọi thứ nhưng khác với sách cũng là một loại kho chứa thông tin, bởi được gắn với Periodicals hay Magazine nên nó là “kho chứa thông tin về một lĩnh vực nào đó” Tuy nhiên, quan niệm này cũng chỉ giới hạn ở một giai đoạn phát triển nhất định

Tạp chí cũng là một loại hình trong số các phương tiện thông tin đại chúng Trên thực tế nó cũng quan trọng tương đương như sách trên thị trường

đa dạng và phong phú Ảnh hưởng của chúng cũng rất lớn, không thể đo đếm được Cũng khó có thể thống kê được có bao nhiêu ấn phẩm xuất bản dưới dạng định kỳ Trên các quầy bán báo, sự có mặt của tạp chí chỉ như “những tảng băng nổi”, còn phần lớn tạp chí không được bán trên thị trường mà thông qua mạng bưu chính với hình thức mua dài hạn hoặc dưới dạng trao đổi Cho nên có quan niệm cho rằng tạp chí có nhiều nét tương đồng với loại hình sách Việc phân loại hình tạp chí cũng có nhiều cách khác nhau Có khi phân chia theo từng lĩnh vực hoạt động, phục vụ cho đối tượng bạn đọc Có khi phân chia theo lứa tuổi, giới tính Hoặc phân chia theo loại “Magazine đặc biệt” và “Magazine thông thường”

Từ điển Bách khoa Séc (Praha – 1989) cho rằng: “Tạp chí là loại ấn phẩm xuất bản thường kỳ (hàng tuần, hàng tháng, hàng quý…) bao gồm tin tức và các bài báo về các lĩnh vực: chính trị, kinh tế, thể thao, y tế… Có nhiều

loại tạp chí khác nhau được phân biệt qua nội dung như: Tạp chí khoa học, tạp chí chuyên ngành, chỉ dẫn, giải thích…

Với sự phát triển của mạng Internet và CD ROM tạp chí không chỉ là một dạng ấn phẩm mà còn là dạng văn hóa phẩm điện tử

Ở Việt Nam, ngoài xuất bản phẩm được định danh là tạp chí còn có nhiều dạng bằng những tên gọi khác nhau: nội san, tập san, nguyệt san, bán nguyệt san… và thường có thói quen gọi chung là tạp chí! Do tính chất, quy

mô, nhiệm vụ của tạp chí ở Việt Nam cho nên nó có những đặc điểm riêng khác với tạp chí ở các nước phát triển

Lần ngược trở lại lịch sử báo chí Việt Nam, năm 1917 Tạp chí Nam Phong ra đời, tờ tạp chí thứ hai ở Bắc Kỳ được xuất bản và đã cho đăng nhiều bài viết về nghề làm báo; về cách thức làm báo Chủ bút Phạm Quỳnh có lẽ là người nêu được sự khác nhau giữa báo và tạp chí với nhận định: “Tờ báo tiếng Anh gọi là “Newspaper” nghĩa là trở về các tờ nhật báo, tuần báo xuất bản ra có định kỳ Tính chất các tờ báo ấy cốt chỉ là thuật chép lấy thời sự cho tường, so với các tờ tạp chí tùng san chuyên luận thuật về chính trị học thuật

và công việc xã hội tựu trung có hơi khác” [38]

Hoa Bằng – Hoàng Thúc Trâm, một thành viên “gánh gạch xe vôi” của nhóm Tri Tân cũng đưa ra cách phân chia các loại hình tạp chí như sau:

“Tuần san, bán nguyệt san, hoặc nguyệt san chia làm hai hạng Thông tục và chuyên môn Thông tục là loại “chấp chi – nhặt nhạnh” nhét món gì vào cũng được, miễn là đáp ứng được tiếng đòi gọi của độc gia thì thôi Còn loại chuyên môn, là những tạp chí đi riêng từng đường chuyên khoa học như sử học, văn học, khoa học, chính trị, kinh tế, phát luật… loại này chỉ hợp với một

số độc giả lựa chọn, vì ai thích ăn món nào thì mới chuốc đến những tờ chuyên môn về món ấy”[39]

Cách hiểu và phân chia của Hoa Bằng – Hoàng Thúc Trâm gần giống

như cách phân chia hai loại “Magazine đặc biệt” và “Magazine thông thường”

ở Mỹ trước đây Quan niệm này thể hiện quá trình phát triển tạp chí ở một giai đoạn nhất định

Năm 1986, Ủy ban Khoa học xã hội (nay là Trung tâm Khoa học xã hội

và Nhân văn Quốc gia) có tổ chức một cuộc hội thảo bàn về tạp chí Phần lớn các quan niệm của các nhà nghiên cứu, các nhà quản lý, các nhà báo lão thành đều dựa trên sự phát triển tạp chí ở Việt Nam, cho rằng: đặc trưng của tạp chí làm chức năng tuyên truyền, nghiên cứu lý luận và hoạt động khoa học, khác với báo ở chỗ tạp chí là cơ quan lý luận, học thuật, khoa học Để phân biệt giữa báo và tạp chí các nhà nghiên cứu thường dựa trên ý kiến của Lênin khi bàn về tạp chí: “Tạp chí chủ yếu làm công tác tuyền truyền, báo hàng ngày chủ yếu làm công tác cổ động” [9, tr 10]

PGS TS Đinh Văn Hường Đại học Quốc gia Hà Nội, trong bài giảng về thể loại báo chí cho rằng: “Trước đây tạp chí như một cuốn nhật ký ghi chép các sự kiện của tòa án, chính phủ Ngày nay, tạp chí thường là cơ quan lý luận, học thuật chuyên sâu về lĩnh vực nào đó nhằm phục vụ người trong ngành Tính định kỳ của tạp chí dài (tháng, quý…) Dung lượng của tạp chí lớn để truyền tải được tác phẩm lớn Tạp chí thường có 2 loại: tạp chí mang tính tuyên truyền phổ biến và tạp chí mang tính chuyên ngành”

Những ý kiến trên phản ánh sự tồn tại các hình thức tạp chí ở Việt Nam trong giai đoạn trước đổi mới, do đó các quan niệm thường dựa trên tính chất hoạt động đặc thù Sau đổi mới (1986), tạp chí Việt Nam còn mở rộng ra nhiều lĩnh vực, phục vụ nhiều nhu cầu khác của bạn đọc Cho nên bản thân nội hàm của tạp chí vẫn chưa thực sự được nêu ra đầy đủ

Sự không đồng nhất quan niệm về tạp chí chứng tỏ sự phát triển đa dạng phong phú của hình thức xuất bản phẩm này Nếu như các tờ báo như dòng chảy ồ ạt sôi động cung cấp thông tin cho công chúng thì tạp chí lại như

những mạch ngầm với nhiều tầng lớn Trong đời sống xã hội hiện đại, nhu cầu thông tin ngày càng lớn, độ chọn lọc cao càng thúc đẩy các loại hình thông tin đại chúng phát triển, do đó việc tìm hiểu, nghiên cứu đưa ra một khái niệm đúng về tạp chí là rất cần thiết

Theo Từ điển Tiếng Việt, tạp chí là: “xuất bản phẩm định kỳ, đăng nhiều bài do nhiều người viết, đóng thành tập, thường có khổ nhỏ hơn khổ báo”[44] Các tác giả cuốn “Nghề nghiệp và công việc của nhà báo” của Hội Nhà báo Việt Nam có đưa ra định nghĩa Tạp chí như sau: Tạp chí là cơ quan lý luận, học thuật, khoa học của một tổ chức, đoàn thể nào đó chủ yếu đi sâu nghiên cứu, hướng dẫn, trao đổi nghiệp vụ khoa học về một lĩnh vực nào đó thuộc phạm vi ngành mình, địa phương mình Định kỳ phát hành của tạp chí thường dài hơn định kỳ phát hành của báo [15, tr 162]

Tạp chí thường đi sâu vào nghiên cứu những quy luật phát triển của từng lĩnh vực, đặc biệt các tạp chí chuyên ngành Tạp chí tôn trọng quy luật khách quan, dựa trên các nguyên tắc khoa học để giải thích, lập luận, nhưng phải phục vụ lợi ích cho mỗi giai cấp nhất định, mỗi ý thức hệ nhất định Đối tượng độc giả của tạp chí thường hẹp hơn và được chọn lọc, phải có tri thức khoa học về ngành đó, có trình độ văn hóa, hiểu biết về xã hội để nắm bắt và thẩm định thông tin mà mình quan tâm

1.1.1.3 Khái niệm về chuyên mục

Các chuyên mục trên báo chí chính là một góc phản ánh tính chất

“xuất bản phẩm định kỳ” cũng như tính thời sự của báo chí Trong công tác thông tin, tuyên truyền trên báo chí, khi chúng ta bảo đảm được tính định

kỳ sẽ đem đến cho công chúng một cái nhìn xuyên suốt, liên tục về thông tin, cũng như làm tăng tính hấp dẫn, thu hút đối với chuyên mục và tờ báo Trong thực tế, có rất nhiều công chúng đón đợi một tờ báo xuất bản hàng ngày chỉ là muốn theo dõi một dòng thông tin, một chuyên mục Và như

thế, báo chí đã tạo được chỗ đứng trong lòng công chúng, cũng như tạo ra sức lan tỏa sâu rộng của thông tin Mặt khác, thông qua chuyên mục, ban biên tập toà soạn báo cũng nhận được sự phản hồi, góp ý, khen chê nhiều hơn từ bạn đọc góp phần xây dựng, nâng cao chất lượng chuyên mục, tờ báo Nếu như một chuyên mục có được những vấn đề mà đông đảo công chúng quan tâm, tờ báo đó có thể nhận được nhiều ý kiến bạn đọc tranh luận sẽ tạo ra một diễn đàn thực sự Không những thế, từ chuyên mục, chúng ta có thể tìm ra được những cộng tác viên (CTV) viết cho chuyên mục rất là tốt, có kiến thức chuẩn, đúng chuyên ngành…

Có thể nói không quá rằng, từ chuyên mục trên báo chí đã tạo ra một xã hội yêu thích đọc báo, dân chủ báo chí được phát huy Lúc này, báo chí sẽ không chỉ là người phản ánh xã hội nữa mà thực sự góp phần vào cải tạo xã hội, định hướng xã hội Một thực tế là, những bài báo trở thành tâm điểm chú

ý, quan tâm của công chúng thường hay xuất hiện tại những chuyên mục định

kỳ, những vị trí trang báo đã đi vào trí nhớ của độc giả Đơn cử, một số chuyên mục như: “Ống kính phóng viên”, “Góc nhìn qua ảnh”, “Ảnh chụp nhanh” hay “Vì an ninh Tổ quốc” trên báo chí… Các chuyên mục này thường được sự quan tâm theo dõi của nhiều người Bởi lẽ, nó đem tới cho bạn đọc những thông tin thời sự nóng hổi, thiết thực gắn với cuộc sống hàng ngày của mỗi người, mỗi gia đình… Chắc chắn rằng những bài báo hay, chất lượng thông qua chuyên mục tới bạn đọc sẽ tạo ra sức lan tỏa thông tin, tạo dư luận

xã hội sâu đậm và rộng lớn hơn Vì không cách gì tuyên truyền hiệu quả hơn

là việc, “công chúng tự tuyên truyền cho công chúng” Đây là đặc điểm xuất phát từ thực tế, cho nên, mỗi tờ báo, mỗi loại hình báo chí, cần thấy rõ những lợi ích của các chuyên mục trên báo chí để có cách thức duy trì và phát triển

nó tốt hơn

Chuyên mục là một phần quan trọng trong mỗi sản phẩm báo chí Các cơ

quan báo chí thường chú ý đến việc mở thêm chuyên mục Công việc này luôn được đề cập, chú ý ngay từ những ý tưởng ban đầu trong quá trình hình thành một sản phẩm báo chí, một cơ quan báo chí Các khâu lựa chọn tên chuyên mục, xác định thể loại, đề tài, tổ chức lực lượng thực hiện, cơ chế, chính sách thực hiện chuyên mục… đều cần sự đầu tư kỹ lưỡng

Tên chuyên mục thường được đặt khá ấn tượng, gây sự chú ý, dễ nhớ và hay thiên về thể hiện các thể loại hay nội dung đề tài, nhóm đối tượng công chúng báo chí mà chuyên mục lựa chọn, hướng đến

Mỗi chuyên mục có sự đa dạng, phong phú, nét hấp dẫn riêng và có thể dành riêng cho một hay một số đề tài hoặc thể loại nào đó Chuyên mục cũng

có thể phân chia theo nhóm công chúng báo chí hoặc lực lượng phóng viên (PV), biên tập viên (BTV)

Nếu làm tốt, chuyên mục sẽ tạo được bản sắc, với những nét riêng, hấp dẫn, lôi cuốn công chúng, từ giọng điệu, ngôn ngữ, thể loại đến cách trình bày, minh họa, bố cục, phân loại nhóm đối tượng phục vụ… Qua đó, các phóng viên, BTV của chuyên mục có thể khẳng định được khả năng, trình độ của mình

Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam (Trung tâm biên soạn Từ điển Bách khoa Việt Nam - Hà Nội xuất bản năm 1995): Chuyên mục (báo chí) là mục dành riêng cho một đề tài nhất định xuất hiện định kỳ và chiếm một vị trí nhất định trên báo chí, do một hay nhiều người viết chuyên sâu phụ trách Một chuyên mục trở nên đông đảo bạn đọc không những vì nội dung vấn đề được nêu ra mà còn có tính hấp dẫn mang phong cách độc đáo và trình độ của những cây bút chuyên trách

Theo Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học (NXB Đà Nẵng năm 2000) thì: chuyên mục là thường kỳ trên báo, trên đài phát thanh, truyền hình dành riêng cho một vấn đề

Ông Clas Thor chuyên gia báo chí của tổ chức SIDA (Thụy Điển), khi được hỏi về chuyên mục, cho rằng: Chuyên mục là mục có tính định kỳ ổn định về vị trí và nội dung, do một hoặc nhiều người viết Mỗi tờ báo nên duy trì một vài chuyên mục để người đọc có thể tìm thấy dễ dàng Báo chí Thụy Điển chú trọng đến chuyên trang nhiều hơn chuyên mục

Theo TS Hà Huy Phượng, Khoa Báo chí Học viện Báo chí và Tuyên truyền: Chuyên mục là một thành tố cấu thành sản phẩm báo chí Về nội dung chuyên mục phải thể hiện được tính chất chuyên biệt liên quan đến lĩnh vực thông tin của tờ báo, tạp chí hay chương trình phát thanh, truyền hình, báo mạng điện tử Về hình thức, chuyên mục thường được duy trì dài ngày ở vị trí

ổn định trong trang hoặc số báo, tạp chí Nó có thể được trình bày đóng khung hoặc sử dụng nền màu, tiêu đề mục (đối với tạp chí) để tách biệt với các nội dung khác trong tổ chức hệ thống các thông tin cấu thành sản phẩm báo chí Chuyên mục có sức hút và sức sống trong mỗi tờ báo Nó tạo nên phong cách và là sợi dây giữ mối quan hệ lâu dài với công chúng Bất kỳ cơ quan báo chí nào cũng xây dựng cho mình một hệ thống chuyên mục; nếu thiếu chuyên mục báo chí sẽ mất đi tính xã hội Mỗi chuyên mục sẽ tạo cho độc giả địa chỉ tiếp cận và có cái nhìn sâu sắc hơn về một vấn đề, sự kiện nào đó, từ

đó có nhận thức và hành vi đúng đắn, phù hợp với thực tiễn

Thực tiễn trên báo chí thế giới nói chung, ở Việt Nam nói riêng, kể từ khi xuất hiện đến nay, chuyên mục là một phần không thể thiếu và đóng vai trò quan trọng Chuyên mục tự nó đã làm nên những bản sắc riêng, đem lại phong cách riêng cho tờ báo, tạp chí để khi nhắc tới chuyên mục, người đọc

sẽ nghĩ ngay tới tờ báo, tạp chí ấy Nhiều độc giả còn cho biết nhiều lúc họ mua báo chí để tìm đọc chuyên mục mà họ ưa thích hôm nay mang đến cho

họ những “món ăn”gì

Từ những quan niệm trên, có thể đưa ra nhận xét ban đầu về chuyên mục

như sau: Chuyên mục là một phần dành riêng cho một hay một số đề tài, thể loại báo chí, ra định kỳ, được xác định về vị trí trình bày, phong cách thể hiện, dung lượng tác phẩm, khả năng khu biệt đối tượng công chúng báo chí và người sáng tạo tác phẩm, thời gian duy trì có thể dài, tạo được ấn tượng, sức hấp dẫn riêng, góp phần xây dựng bản sắc cho cơ quan báo chí

Các báo, tạp chí hiện nay đều có xu hướng tạo dựng và khẳng định các chuyên mục Đây có thể được coi là một trong những cách nhanh nhất để gây

sự chú ý, tạo nhóm độc giả, xác định phong cách, uy tín của phóng viên, BTV, khẳng định bản sắc của cơ quan báo chí

Báo và tạp chí đều có một chức năng chung cơ bản là thu thập, xử lý và đưa thông tin về tất cả các lĩnh vực của đời sống kinh tế, văn hóa, xã hội… nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin của công chúng Tạp chí trên thực tế nó cũng

là một tờ báo viết nhưng khác với báo ở chỗ: Tạp chí là cơ quan lý luận, học thuật, khoa học của một tổ chức, đoàn thể nào đó chủ yếu đi sâu nghiên cứu, hướng dẫn, trao đổi nghiệp vụ khoa học về một lĩnh vực nào đó thuộc phạm

vi ngành mình, địa phương mình Định kỳ phát hành của tạp chí thường dài

hơn định kỳ phát hành của báo

Đối tượng phục vụ của các tờ tạp chí so với báo thường có phạm vi hạn hẹp hơn Hay nói cách khác, công chúng của tạp chí không mang tính phổ biến như công chúng của báo Hơn nữa, công chúng của tạp chí, nhất là tạp chí chuyên ngành nghiệp vụ, đòi hỏi phải có sự hiểu biết nhất định về nghề nghiệp Có như vậy công chúng mới tiếp nhận thông tin và tham gia trao đổi, bàn luận, học tập kinh nghiệm về những vấn đề có liên quan đến công việc, nghề nghiệp của mình quan tâm: "Do tính chất chuyên sâu của tạp chí vừa mang tính lý luận - khoa học, vừa mang tính chiến đấu trong nghiên cứu khoa học trên nhiều lĩnh vực khác nhau, cho nên hình thức biểu hiện của tạp chí thường có nhiều chuyên mục hấp dẫn, có điều kiện in đẹp, không hạn chế về

độ dài bài viết" [15, tr.164]

Tính hấp dẫn và sức thuyết phục của tạp chí không chỉ thể hiện ở nội dung phản ánh của nó mà còn ở chỗ nội dung thông tin đó có đáp ứng được nhu cầu thông tin của từng loại công chúng hay không? Như vậy nội dung thông tin của tạp chí cũng rất đa dạng và có nhiều chuyên mục khác nhau, không chỉ có vài ba chuyên mục ở một tạp chí mà có khi lên tới hàng chục chuyên mục hoặc nhiều hơn thế Song dù ít hay nhiều ở từng loại tạp chí khác nhau, nội dung phản ảnh của tạp chí thường biểu hiện dưới ba chủ đề chính

sau đây:

- Những vấn đề chung về lý luận, nghiệp vụ, khoa học

- Thông tin khoa học

- Tin tức hoạt động

Trong đó, những vấn đề chung về lý luận, nghiệp vụ, khoa học thường chiếm một tỷ lệ lớn trong cơ cấu nội dung các bài đăng tải trên tạp chí Với nội dung đó, các bài viết thuộc các thể loại của tạp chí phải thể hiện được tính chất nghiên cứu, phát hiện những quy luật vận động cụ thể trong từng lĩnh vực thuộc các ngành nghiệp vụ chuyên môn Ở đây, chức năng tuyên truyền

về những vấn đề lý luận cách mạng, lý luận nghiệp vụ, khoa học kỹ thuật sẽ đem lại cho công chúng nhiều kiến thức mới mẻ, có thể dễ dàng tiếp cận thực

tế, liên hệ vận dụng trong điều kiện cụ thể của bản thân, đơn vị mình

Ứng với mỗi loại tạp chí là một loại công chúng Do đó, các bài viết phải đáp ứng nhu cầu công chúng Nội dung bài viết phải bảo đảm thiết thực, mang tính khoa học, có sức thuyết phục Nếu không tạp chí chỉ còn là dạng bản tin đơn thuần, chứ không còn là tờ tạp chí với đúng nghĩa và tên gọi của nó là cơ quan lý luận, nghiên cứu, trao

đổi và hướng dẫn nghiệp vụ chuyên ngành” [15, tr.165]

Đối với báo thì PV là đầu nguồn của tin tức, sự kiện Phóng viên trực

tiếp thu thập tài liệu, phân loại, xử lý thông tin, cung cấp cho bạn đọc Phóng viên cung cấp cho công chúng những thông tin nóng hổi tính thời sự đang diễn ra hằng ngày, hằng giờ trên khắp các châu lục Công chúng ở một nơi nhưng có thể thấy được tất cả những gì đang diễn ra trên mọi quốc gia Có thể nói, công nghệ kỹ thuật số đã góp phần ''thu nhỏ" thế giới lại So với báo, tạp chí không có điều kiện khai thác và tham dự vào những sự kiện diễn ra hằng ngày mà biết chọn lọc đề tài tiêu biểu, phạm vi khoa học thích hợp để đi sâu khảo sát Thực ra thì nhiệm vụ của báo chí không thể thực hiện được đầy đủ chỉ với báo chí hằng ngày mà còn nhiều ấn phẩm theo những định kỳ khác Tạp chí là trường hợp tiêu biểu So với báo hằng ngày, tạp chí không có điều kiện khai thác và tham dự vào những sự kiện diễn ra hằng ngày mà biết chọn lọc đề tài tiêu biểu, phạm vi khoa học thích hợp để đi sâu khảo sát

Các nhà kinh điển đã chỉ rõ: Điều đáng chú ý nhất của một tờ báo là ở chỗ nó can dự hằng ngày vào phong trào và có khả năng là người phát ngôn trực tiếp của phong trào, nó phản ánh đầy đủ toàn

bộ những sự kiện đang diễn ra hằng ngày, là mối tác động qua lại sinh động không những giữa nhân dân với báo chí hằng ngày của nhân dân-tất cả những điều đó tất nhiên sẽ mất đi khi ta xét đến tạp chí Thế nhưng, tạp chí lại có ưu điểm là nó cho phép xem xét các

sự kiện trên một bình diện bao quát hơn và chỉ đi sâu vào sự kiện quan trọng nhất Tạp chí cho phép nghiên cứu một cách tỉ mỉ khoa học những quan hệ kinh tế tạo nên cơ sở của toàn bộ phong trào

chính trị” [14, tr.42]

Tạp chí khác với báo, PV, BTV của tòa soạn phải là người xây dựng chương trình, kế hoạch, phát hiện vấn đề, tổ chức lực lượng CTV thực hiện theo kế hoạch Lực lượng viết bài cho tạp chí phải là những người am hiểu lĩnh vực thông tin, có kiến thức và kinh nghiệm về vấn đề mà họ tham gia viết

bài Bài báo trên tạp chí có hàm lượng khoa học cao, mang tính chuyên khảo Thực hiện những bài báo này chủ yếu là những chuyên gia có thâm niên công tác trong ngành viết

1.1.2 Khái niệm chất lượng chuyên mục

Theo Từ điển Tiếng Việt: “Chất lượng là cải tạo nên phẩm chất, giá trị của một con người, một sự vật, sự việc” [44]

Như vậy, chất lượng là nội hàm, tạo nên bản chất, giá trị của một con người, một sự vật, sự việc, làm cho sự vật này khác với sự vật kia Chất lượng theo quan điểm của Triết học Mác - Lênin, là hai mặt có mối quan hệ biện chứng của mỗi sự vật, hiện tượng Chất là tính quy định vốn có của các sự vật

và hiện tượng, là sự thống nhất hữu cơ những thuộc tính, những yếu tố cấu thành sự vật, nói lên sự vật đó là gì, phân biệt nó với các sự vật và hiện tượng khác Lượng là tính quy định của sự vật và hiện tượng về mặt quy mô, trình

độ phát triển của nó, biểu thị con số các thuộc tính, các yếu tố cấu thành nó Quá trình thay đổi về lượng tạo điều kiện cho chất đổi và ngược lại, khi chất mới ra đời, nó lại tạo ra một lượng mới phù hợp với nó Quy luật những thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi về chất và ngược lại là một trong ba quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật Quy luật này nói lên cách thức của

sự vận động và phát triển của sự vật và hiện tượng

Trong hoạt động báo chí, để đánh giá được chất lượng chuyên mục tờ báo, tạp chí phải phục thuộc vào chất lượng thông tin mà tờ báo, tạp chí đó đem lại cho công chúng những thông tin có phù hợp với nhu cầu của họ hay không Lý luận báo chí truyền thông đã chỉ ra các tiêu chí đánh giá chất lượng thông tin, đó là tính độc đáo, tính đại chúng và tính hợp thời (đúng lúc)

- Tính độc đáo là của thông tin, là cái mới mà công chúng chưa biết

Nhưng cái mới không phải là cái duy nhất thể hiện tính độc đáo Cùng với sự đòi hỏi tất yếu của cái mới, có thể tái hiện thông tin cũ đã bị lãng quên, giúp

cho công chúng có thêm tư liệu để nhận thức tốt hơn sự kiện mới Tuy nhiên, những thông tin được nhắc lại sẽ vô bổ, thậm chí có hại khi cái mới, cái độc đáo bị chìm đi trong một loạt cái cũ; khi cái cũ không đóng vai trò bổ sung mà lại cản trở việc nhận thức cái mới

- Tính đại chúng (dễ hiểu) là giúp cho công chúng nhận thức nội dung

tác phẩm tương ứng với ý đồ tác giả, đòi hỏi ngôn ngữ của báo chí (chữ viết, lời nói, hình ảnh…) và cách viết, cách thể hiện phải được công chúng nhận thức đầy đủ Nếu không thực hiện được nguyên tắc này sẽ dẫn đến tình trạng

là công chúng không hiểu được tác phẩm

- Tính hợp thời (đúng lúc) là đòi hỏi tác phẩm báo chí xuất hiện đúng

lúc, đáp ứng được nhu cầu của công chúng và sự quan tâm của họ trong thời điểm đó thì tác phẩm sẽ có giá trị hơn, tạo sự hứng thú, hấp dẫn công chúng Lượng thông tin còn phụ thuộc vào tính thời điểm của nó Trong thời đại ngày nay, lượng thông tin phụ thuộc một cách quyết định vào tính kịp thời, đúng lúc, nhanh nhạy Báo chí làm được những điều trên sẽ làm tăng giá trị của thông tin, nếu thông tin chậm, hiệu quả sẽ ngược lại và lượng của nó sẽ bằng không

"Những tác phẩm mang lại hiệu quả thiết thực cho toàn xã hội hoặc một vùng miền, địa phương; có nhiều tìm tòi, phát hiện những vấn đề mới nảy sinh trong cuộc sống hàng ngày; có nội dung phù hợp, hấp dẫn người đọc, người nghe, người xem; phù hợp với quan điểm chỉ đạo, tuyên truyền, đường lối, chủ trương chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước" [47]

Cơ sở lý luận báo chí truyền thông cũng chỉ ra rằng, tác phẩm báo chí là một chỉnh thể, bao gồm hai yếu tố nội dung và hình thức Hai yếu tố này có mối quan hệ biện chứng, gắn bó hữu cơ, chi phối lẫn nhau tạo nên chất lượng tác phẩm báo chí Tác phẩm báo chí còn được hiểu rộng hơn, đó là cả trang báo, số báo, tờ báo, chuyên mục, chương trình phát thanh, truyền hình Do

đó tiêu chí đánh giá chất lượng thông tin báo, tạp chí phải coi trọng cả hai yếu

tố nội dung và hình thức thông tin

Để báo chí hoạt động hiệu quả, trước hết nội dung phải hay, phải súc tích và hình thức thể hiện phải hấp dẫn

- Về nội dung, phải phong phú, mang lại cho công chúng một lượng

thông tin mới, phản ánh đúng, kịp thời, đi vào những vấn đề thiết thực nhất

mà công chúng đang quan tâm hoặc đang thiếu thông tin

- Về hình thức, phải thỏa mãn nhu cầu mỹ cảm, tác động sâu sắc đến tình

cảm và suy nghĩ của đối tượng Thông tin báo, tạp chí phải được chuyển tải bằng các hình thức, phương pháp thể hiện thuyết phục, dễ hiểu Nó không chỉ làm cho công chúng thích thú mà còn khơi gợi được sự suy nghĩ theo hướng đúng và thúc đẩy hành động tích cực của họ

Trước yêu cầu mới của sự phát triển, tất cả các loại hình thông tin báo chí đều hướng tới một mục tiêu chất lượng cao, coi trọng chất lượng chính trị, chất lượng văn hoá, chất lượng khoa học và chất lượng nghiệp vụ của thông tin Thông tin phải đảm bảo tính chân thật, tính giáo dục, tính nhân dân, tính chiến đấu, phù hợp với lợi ích của đất nước và của nhân dân; phải góp phần quan trọng trong việc cung cấp tri thức, nâng cao dân trí, hình thành và định hướng dư luận xã hội lành mạnh; tăng cường sự đoàn kết, nhất trí về tư tưởng chính trị và tinh thần trong nhân dân; biểu dương các nhân tố mới điển hình tiên tiến; tích cực đấu tranh phê phán các quan điểm sai trái, thù địch, đấu tranh chống tiêu cực, tham nhũng và các tệ nạn xã hội; giữ gìn và phát huy truyền thống văn hóa dân tộc, tiếp thu văn hoá nhân loại Thông tin phải thực

sự đi trước một bước, vừa làm tốt việc dự báo, định hướng phát triển xã hội, đồng thời phải là nguồn lực thức đẩy sự phát triển xã hội

Như vậy, việc nâng cao chất lượng thông tin trên báo, tạp chí là nâng cao chất lượng nội dung, tăng hàm lượng thông tin của tác phẩm báo chí, đồng

thời đổi mới mạnh mẽ cách tiếp cận và phương thức thể hiện thông tin

Tính hấp dẫn và sức thuyết phục của tạp chí phụ thuộc nội dung phản ánh của nó có đáp ứng được nhu cầu thông tin của từng loại bạn đọc hay không Do đó, nội dung của tạp chí đòi hỏi phải rất đa dạng và có nhiều chuyên mục khác nhau, đáp ứng nhu cầu tìm hiểu thông tin của các đối tượng Tuy nhiên, những vấn đề chung về lý luận, nghiệp vụ, khoa học thường chiếm một tỷ trọng lớn trong cơ cấu nội dung các bài đăng tải trên tạp chí Với nội dung đó, các bài viết thuộc các thể loại tạp chí phải thể hiện được tính chất nghiên cứu, phát hiện những quy luật vận động cụ thể trong từng lĩnh vực thuộc các ngành nghiệp vụ chuyên môn Ở đây, chức năng tuyên truyền về những vấn đề lý luận cách mạng, lý luận nghiệp vụ, khoa học kỹ thuật sẽ đem lại cho độc giả nhiều kiến thức mới mẻ với nhiều

ý niệm có thể dễ dàng tiếp cận với thực tế, liên hệ, vận dụng trong điều kiện cụ thể của bản thân, đơn vị mình

Do tính chất chuyên sâu của tạp chí vừa mang tính lý luận, vừa mang tính chiến đấu trong nghiên cứu khoa học trên nhiều lĩnh vực khác nhau, cho nên hình thức biểu hiện của tạp chí thường có nhiều chuyên mục hấp dẫn, có điều kiện in đẹp và không hạn chế độ dài của bài viết Như vậy, nội dung phản ánh thông tin trên tạp chí cũng rất đa dạng và phong phú, phù hợp với điều kiện không gian và thời gian ấn hành tạp chí Do vậy, tính kịp thời, khẩn trương của thông tin lý luận không đòi hỏi khắt khe như thông tin thời sự Mặc dù vậy, tính kịp thời của thông tin lý luận đối với tạp chí đòi hỏi phải đáp ứng yêu cầu giải đáp nhanh những vấn đề mà cuộc sống đang đặt ra mà bạn đọc quan tâm

Từ nhiều góc độ cụ thể khác nhau mà có thể đưa ra những tiêu chí khác nhau để đánh giá chất lượng của một tạp chí cũng như chuyên mục của tạp chí nhưng xét đến cùng thì cũng phải xuất phát từ vai trò, chức năng nhiệm vụ cụ

thể của tạp chí để xác định, đánh giá chất lượng một tạp chí cũng như chuyên mục của tạp chí Như vậy, tựu chung lại, chất lượng của chuyên mục tạp chí phụ thuộc vào chất lượng nội dung và hình thức của chuyên mục đăng trong tạp chí và nó phải thỏa mãn những yêu cầu cơ bản sau:

* Về nội dung:

- Luôn tuân thủ theo tôn chỉ mục đích hoạt động của mình

- Tuân thủ định hướng chính trị của Đảng và Nhà nước trong thông tin

- Bố cục sáng sủa phù hợp với tôn chỉ mục đích của mình

- Chất lượng in tốt, hình ảnh đẹp, sắc nét, giấy in trắng, cỡ, kiểu chữ thoáng, dễ đọc

1.2 Nguyên tắc tổ chức chuyên mục trên báo chí

1.2.1 Các nguyên tắc chung về tổ chức chuyên mục trên báo chí

Theo Từ điển Tiếng Việt, nguyên tắc là những điều cơ bản được định ra nhất thiết phải tuân theo trong một loạt việc làm

Theo quan niệm khoa học: Nguyên tắc là sự phối hợp hữu cơ giữa những tri thức về các quy luật nền tảng của hoạt động và các quy tắc cơ bản cho việc

sử dụng chúng trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn

Thuật ngữ nguyên tắc được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực khác nhau của hoạt động chính trị xã hội, đặc biệt là trong các lĩnh vực chính trị, đạo đức và luật pháp, là một bộ phận cấu thành của hệ thống tri thức khoa học, của những quy luật của hoạt động sáng tạo, những yêu cầu của công tác

tổ chức Hay nói một cách tổng hợp, bất kỳ lĩnh vực hoạt động nào của con

người cũng đều dựa trên những nguyên tắc tương ứng tạo thành những chuẩn

mực của hành vi, của hoạt động

Nguyên tắc không chỉ là quan niệm về các quy tắc phối hợp giữa các cộng đồng nghề nghiệp và từng thành viên của nó đối với xã hội nói chung,

mà còn là các quy tắc cơ bản về việc sử dụng chúng trong ứng xử nghề

nghiệp vốn là cơ sở cho sự hoàn thành các nhiệm vụ nghề nghiệp

Theo Từ điển Tiếng Việt (Nhà xuất bản Đà Nẵng năm 2000) thì tổ chức

là làm cho thành một chỉnh thể, có một cấu tạo, một cấu trúc và những chức năng chung nhất định

Theo Đại từ điển tiếng Việt (Nhà xuất bản Văn hóa thông tin năm 1998) thì tổ chức có ba nghĩa: Thứ nhất, sắp xếp, bố trí thành các bộ phận để cùng thực hiện một nhiệm vụ hoặc cùng một chức năng chung: tổ chức lại các phòng trong cơ quan; tổ chức lại đội ngũ cán bộ Thứ hai, sắp xếp, bố trí để làm cho có trật tự, nền nếp: tổ chức lại đời sống gia đình; tổ chức lại nề nếp sinh hoạt Thứ ba, tiến hành một công việc theo cách thức, hình thức, trình tự nào: tổ chức hội nghị, tổ chức hôn lễ

Theo Sách tra cứu các mục từ về tổ chức (Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, xuất bản năm 2004), thì tổ chức là hình thức tập hợp, liên kết các thành viên trong xã hội (cá nhân, tập thể) nhằm đáp ứng yêu cầu, nguyện vọng, lợi ích của các thành viên, cùng nhau hành động vì mục tiêu chung

Theo nghĩa là động từ thì tổ chức là việc làm để tập hợp những con người cùng hành động đáp ứng yêu cầu, nguyện vọng của cộng đồng hoặc theo sự chỉ đạo của cơ quan có thẩm quyền để xây dựng cơ cấu bộ máy làm việc, định rõ nhiệm vụ, quyền hạn của từng bộ phận, từng cá nhân trong tổ chức, đưa ra khỏi tổ chức những người không còn phù hợp, bổ sung thêm những người còn thiếu, đề ra chương trình, kế hoạch và cách thức hành động

của các thành viên để tổ chức đó hoạt động có kết quả

Như vậy, tổ chức bao gồm hai mặt: thứ nhất là tổ chức bộ máy thành một chỉnh thể thống nhất; Thứ hai là cách thức, hình thức, trình tự tiến hành

một công việc nào đó, tất cả đều nhằm hướng tới mục tiêu đề ra Muốn đạt được mục tiêu đề ra, trong quá trình thực hiện một công việc nhất định, con người đều phải tiến hành cả hai mặt của tổ chức Tổ chức bộ máy và cách thức tiến hành là hai mặt của một quá trình tổ chức không thể tách rời nhau Báo, tạp chí là công cụ, phương tiện của Đảng và Nhà nước trong từng thời kỳ cách mạng Chúng thực hiện nhiệm vụ thông tin, tuyên truyền, cổ vũ động viên quần chúng nhân dân, đồng thời là nơi để quần chúng nhân dân bày

tỏ những nguyện vọng chính đáng của mìn Mỗi cơ quan báo chí, nhà báo là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân

Từ những điều trên, nguyên tắc chung về tổ chức chuyên mục trên báo chí:

- Thứ nhất, xác định tôn chỉ mục đích cũng như phải hiểu rõ chức năng, nhiệm vụ của từng tờ báo, tạp chí:

Theo Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên (Nxb Đà Nẵng và

Trung tâm từ điển học xuất bản năm 1997) thì tôn chỉ là “nguyên tắc chính chi phối mục đích hoạt động của một tổ chức, một đoàn thể”

Như vậy, để xác định tôn chỉ của một ấn phẩm báo chí phải dựa vào 6

nguyên tắc hoạt động của báo chí Đó là tính khuynh hướng của báo chí; tính Đảng – đỉnh cao tính khuynh hướng của báo chí; tính khách quan, chân thật của báo chí; tính nhân dân của báo chí; tính nhân đạo của báo chí; ý thức dân tộc của báo chí Trong đó tính khách quan trung thực là một nguyên tắc

mang tính tất yếu của báo chí ở mọi loại hình báo chí, ở mọi chế độ xã hội Báo chí nước ta đặt dưới sự lãnh đạo toàn diện của Đảng Cộng sản Việt Nam Báo chí được xác định là tiếng nói của Đảng và Nhà nước Việt Nam và

là diễn đàn tin cậy của nhân dân Báo chí được coi là vũ khí sắc bén về công tác tư tưởng của Đảng, cho nên tính Đảng, tính Nhân dân được đặc biệt coi

trọng Đề cao, chú ý xây dựng tính Đảng, tính nhân dân là cho hoạt động báo chí nhất quán trong một hệ thống hoạt động báo chí trong cả nước

6 nguyên tắc trên của báo chí nước ta được coi là kim chỉ nam cho

hoạt động báo chí Tuy nhiên, mỗi tổ chức của Đảng, mỗi cơ quan đoàn

thể, mỗi ban ngành đều có đối tượng bạn đọc nhất định, cho nên mỗi tờ tạp chí cũng cần đề ra hướng hoạt động trong quá trình tồn tại và phát triển Hướng hoạt động đó là sự cụ thể hóa các nguyên tắc báo chí mà cơ quan chủ quản phải đề ra, nó xuyên suốt cả quá trình Chính vì vậy, trong quá trình tồn tại chỉ mục đích không thay đổi mà chỉ có thể thay đổi một số nội dung phản ánh để thích ứng với các giai đoạn phát triển của xã hội, với trình độ nhận thức của bạn đọc

Đây là điều quan trọng mà thư ký tòa soạn mỗi tờ báo tạp chí phải xác định được trước khi dự thảo kế hoạch xuất bản Ngoài sự định hướng chung của Đảng và Nhà nước Việc vận dụng theo điều kiện cụ thể của từng tờ báo, tạp chí như thế nào phần lớn phụ thuộc vào trình độ thư ký của tòa soạn và các cộng sự Mỗi tờ báo, tạp chí đều có tôn chỉ, mục đích, chức năng, nhiệm

vụ cụ thể Bám sát chức năng nhiệm vụ sẽ làm cho tờ báo có sắc thái riêng, không “lấn sân” các đồng nghiệp khác

Mỗi tờ báo, khi đề cập đến các sự kiện, vấn đề nên có phương thức khai thác, tổ chức thông tin riêng theo chức năng nhiệm vụ của mình Đó cũng là thể hiện phương pháp thông tin nhiều chiều của báo chí Khai thác độc lập theo chức năng, nhiệm vụ không có nghĩa là tách biệt tờ báo ra khởi những lợi ích chung của đất nước mà phải xuất phát từ những chức năng, nhiệm vụ chung của tờ báo, tạp chí trong từng thời điểm cụ thể

- Thứ hai, tuân thủ định hướng chính trị của Đảng và Nhà nước trong thông tin báo chí:

Báo chí với những nội dung, phương thức, đối tượng tác động của mình,

có vai trò to lớn đối với đời sống chính trị, kinh tế, xã hội mỗi nước

Trong cuộc đấu tranh cách mạng giành chính quyền về tay giai cấp công nhân và nhân dân lao động, báo chí cách mạng đã góp phần tuyền truyền, cổ động quần chúng nhân dân đứng lên lật đổ chế độ xã hội cũ, xây dựng chế độ xã hội mới Ngay từ những năm đầu lãnh đạo cách mạng Nga, Lênin đã thấy rõ vai trò của báo chí và sử dụng báo chí phục vụ nhiệm vụ chính trị, Người nói: “tờ báo không chỉ đóng khung ở chỗ phổ biến tư tưởng, giáo dục chính trị và thu hút những bạn đồng minh chính trị Tờ báo không những chỉ là người tuyên truyền tập thể và cổ động tập thể, mà còn là người tổ chức tập thể” [23, tr.12]

Xã hội càng phát triển thì vai trò của báo chí càng quan trọng Theo Lênin:" Báo chí là trận địa ban đầu, từ đó Đảng sẽ tiến hành cuộc đấu tranh với đối thủ của mình bằng vũ khí tương xứng Báo hàng ngày là công cụ tuyên truyền cổ động quần chúng không có gì thay thế được" [37, tr.18]

Ở Việt Nam, báo chí cách mạng đã góp phần to lớn vào cuộc đấu tranh giành chính quyền trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ cứu nước trước đây cũng như trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc ngày nay Trong bài phát biểu tại Đại hội lần thứ II Hội nhà báo Việt Nam năm 1952, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã biểu dương báo chí và những người làm báo chí:

“đã có những ưu điểm như đã đóng góp vào cuộc kháng chiến thắng lợi, xây dựng hòa bình và đấu tranh thống nhất Tổ quốc” [25, tr.412]

Báo chí là công cụ, là phương tiện của Đảng và Nhà nước trên mặt trận

tư tưởng – văn hóa Tháng 6/2003, Ban Bí thư Trung ương Đảng đã chỉ đạo kiểm điểm việc thực hiện Chỉ thị 22-CT/TƯ của Bộ Chính trị và ra Thông báo

ý kiến của Thường trực Ban Bí thư, trong đó nêu rõ: “Trong các thời kỳ cách mạng, báo chí xuất bản luôn luôn là vũ khí sắc bén trên lĩnh vực tư tưởng, văn hóa Nền báo chí, xuất bản nước ta đã đóng góp tích cực vào thành tựu đổi mới, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa”

Thực tế cho thấy, thắng lợi của đất nước ta qua các cuộc kháng chiến và trong công cuộc đổi mới cơ sự đóng góp quan trọng của báo chí, thành công

đó một phần quan trọng là nhờ sự định hướng, chỉ đạo đúng đắn, kịp thời của Đảng và Nhà nước đối với báo chí ở nước ta, Đảng cộng sản Việt Nam là Đảng duy nhất cầm quyền Mọi thông tin báo chí đều tuân thủ sự định hướng, chỉ đạo của Đảng trong từng thời kỳ cách mạng và tuân thủ Hiến pháp, pháp luật của Nhà nước

“Với những người làm báo luôn phải xác định rõ những điểm nên và không nên trong thông tin báo chí Tức là thông tin phải đúng thời điểm, lúc nào nên, lúc nào chưa được hoặc không nên thông tin”[32, tr 20] Đã có nhiều bài học về sự nóng vội, lấy tiêu chí “nhanh” làm hàng đầu và hoặc đáp ứng thị hiếu tầm thường của một bộ phận công chúng dẫn đến việc đăng những sự kiện, vấn đề làm ảnh hưởng đến việc đăng những sự kiện, vấn đề làm ảnh hưởng đến lợi ích của nhiều người hoặc của đất nước

Như vậy, tuân thủ sự định hướng của thông tin của cơ quan chủ quản báo chí sẽ giúp người tổ chức nội dung lập được kế hoạch xuất bản báo, tạp chí đúng trúng và hấp dẫn độc giả

Ở nước ta, báo chí là cơ quan ngôn luận của các tổ chức trong hệ thống chính trị Mỗi một tờ báo, tạp chí hay đài phát thanh – truyền hình là do một

cơ quan, tổ chức Đảng, Nhà nước hoặc đoàn thể nhân dân tổ chức thành lập

và lãnh đạo quản lý hoạt động Luật Báo chí nước ta có ghi rõ: “Báo chí ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là phương tiện thông tin đại chúng thiết yếu đối với đời sống xã hội; là cơ quan ngôn luận của các tổ chức Đảng,

cơ quan Nhà nước, tổ chức xã hội, là diễn đàn của nhân dân Do đó, sự lãnh đạo của Đảng đối với cơ quan báo chí là đường nhiên, là nguyên tắc số một trong hoạt động báo chí

- Thứ ba, xác định rõ đối tượng công chúng từ đó nghiên cứu nhu cầu

của công chúng

Mỗi tờ báo trước khi ra đời đều phải xác định rõ đối tượng công chúng của mình là ai ? Đối tượng công chúng có thể là ở từng lứa tuổi khác nhau, là các cơ quan đoàn thể, là các ngành nghề, hoặc các lĩnh vực đời sống: chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội… Một điều dễ nhận thấy là công chúng của các tờ báo thường thể hiện rõ trên măng séc báo, có khi cả trên tên báo Ví dụ: Phụ

nữ Việt Nam, Tiền Phong, Công nghiệp Việt Nam, Tạp chí Lịch sử Đảng, Tạp chí Lý luận chính trị…

Đối tượng công chúng của các tờ báo thường ở diện rộng và ranh giới giữa các đối tượng công chúng cũng chỉ là tương đối, bởi thông tin trên báo chủ yếu là thông tin sự kiện, mang tính thời sự và tính đại chúng Một sự kiện, hiện tượng xảy ra có khi chỉ là ở một lớp người, một ngành nghề nào đó nhưng có ảnh hưởng lớn đến dư luận thì nó có tác động đến cả xã hội, cả cộng đồng quan tâm

Có thể khẳng định, công chúng là một trong những yếu tố quyết định sự sống còn của mỗi tờ báo, tạp chí Một tờ báo, tạp chí nếu chỉ in ra mà không biết có bao nhiêu người đọc, họ là ai, đọc những gì, không đọc những gì thì

tờ báo, tạp chí đó khó có khả năng phát triển; việc xuất bản, phát hành thậm chí còn gây lãng phí, tiền bạc của nhà nước; hay nói cách khác, công chúng không tiếp nhận thông tin của báo, tạp chí thì những thông tin đó chỉ là thông tin tiềm năng mặc dù tờ báo, tạp chí đó số lượng phát hành lớn Báo chí phương Tây coi số lượng phát hành là một trong những tiêu chí về sự hấp dẫn đối với công chúng Ở nước ta không đơn giản như vậy Trong điều kiện nào

đó, báo, tạp chí có thể có số lượng phát hành lớn nhưng nội dung chưa chắc

đã hấp dẫn và không được công chúng tiếp nhận, nhất là đối với một số báo, tạp chí được bao cấp về kinh phí đặt mua

Muốn quản lý tốt công tác biên tập, trước hết đòi hỏi tổng biên

tập phải biết nguyện vọng và nhu cầu của từng nhóm độc giả, thính giả, tình hình cạnh tranh trên thị trường truyền thông và khả năng biên tập của cơ sở mình Các dữ liệu này người ta có thể thu thập nhờ các kết quả điều tra công chúng và thị trường Trên cơ sở đó, ban biên tập mới có khả năng lập các kế hoạch với mục tiêu thỏa mãn các nguyện vọng và yêu cầu của các đối tượng công chúng [26, tr 154 - 155]

Trong nghiên cứu truyền thông trên thế giới, nghiên cứu công chúng - nhóm đối tượng tiếp nhận được coi là khâu công việc cơ bản, quan trọng đầu tiên và là cuối cùng Khâu đầu tiên là nghiên cứu ban đầu, khâu cuối cùng là nghiên cứu phản hồi Nó có vai trò rất quan trọng, quyết định năng lực và hiệu quả truyền thông - vận động xã hội Đây cũng là khâu mà trong hoạt động báo chí - truyền thông nước ta lâu nay chưa được quan tâm thích đáng Đổi mới nội dung của tờ báo, tạp chí hoặc chuyên mục thì khâu đầu tiên và khâu cuối cùng đều phải xuất phát từ công chúng Nhà báo là cầu nối giữa tòa soạn với công chúng thông qua các tác phẩm báo chí Việc xây dựng kế hoạch, phân công và tổ chức thực hiện đều phải được cân nhắc thận trọng và phải tương thích với điều kiện thực tế của cơ quan báo chí Người tiếp nhận - công chúng có vai trò đặc biệt quan trọng, không chỉ là đối tượng tác động, chi phối, mà còn là lực lượng xã hội quyết định vai trò, vị trí xã hội của các sản phẩm truyền thông: "Sức mạnh của tờ báo, trước hết thể hiện ở sức mạnh của công chúng, sức mạnh của dư luận xã hội mà nó tạo ra được"[14, tr 263] Khi nói đến công chúng, nên chú ý các bình diện số lượng công chúng thể hiện ở số lượng phát hành của báo in, số lượng truy cập của báo mạng

điện tử, số lượng khán giả xem truyền hình… "Mặt khác, chú ý đến chất

lượng, tức là trình độ, vai trò, vị thế xã hội của công chúng - nhóm đối tượng Trên thế giới, có những tạp chí với số lượng phát hành không lớn, nhưng đã

và đang chi phối dư luận xã hội, đặc biệt là thị trường - giá cả" [10, tr 201] Nghiên cứu ban đầu về công chúng - nhóm đối tượng (gọi là nghiên cứu ban đầu), là công việc cơ bản, chủ yếu nhằm tìm hiểu nhu cầu, nguyện vọng,

sở thích, thị hiếu, mong đợi… để xúc tiến chiến dịch truyền thông Mỗi tờ báo, tạp chí đều có những đối tượng công chúng khác nhau, với nhu cầu và khả năng tiếp nhận thông tin khác nhau Cũng là thông tin trên một tờ nhật báo chính trị xã hội, nhà lãnh đạo có cách tiếp nhận thông tin khác một người dân lao động; một nhà nghiên cứu khoa học tiếp nhận thông tin khác hẳn với một người công nhân Công chúng của những tờ báo chuyên về các vấn đề

xã hội khác với công chúng của những tờ tạp chí chuyên về các vấn đề kinh

tế, khoa học - kỹ thuật “Nghiên cứu nhu cầu tiếp nhận thông tin của công chúng là yếu tố quan trọng với những tờ báo thương mại, vì độc giả chính là người quyết định sự tồn tại, phát triển của một đơn vị sản xuất sản phẩm báo chí” [32, tr.24]

Có xác định rõ đối tượng phục vụ mới xây dựng được nội dung tuyên truyền phù hợp với đối tượng, từ đó xác định các trang nội dung và dung lượng của từng trang cho phù hợp Đồng thời, xác định rõ đối tượng phục vụ của tờ tạp chí để có tác phẩm báo chí phù hợp với trình độ tâm lý của đối tượng phục vụ Việc xác định rõ đối tượng phục vụ để có biện pháp thể hiện

cả về nội dung, hình thức tờ tạp chí cho phù hợp, đây là vấn đề mấu chốt có tính nguyên tắc trong quá trình làm báo

Việc xác định rõ công chúng làm cho tờ báo, tạp chí luôn tuân thủ đúng tôn chỉ, mục đích của mình Tuyên truyền, phản ánh những sự kiện mà đối tượng phục vụ quan tâm, không sa đà vào những vụ việc mang tính giật gân, câu khách Việc xác định rõ đối tượng phục vụ là nguyên tắc sống còn của mỗi tờ báo, tạp chí từ đó tìm ra phương thúc hợp lý để tiếp cận và đáp ứng đúng, trúng nhu cầu của công chúng

- Thứ tư, xây dựng hệ thống chuyên trang, chuyên mục cụ thể trong mỗi

số báo, tạp chí

Chuyên trang, chuyên mục là những bộ phận cấu thành tờ báo, tạp chí Mỗi một số báo, tạp chí đều có số lượng trang xuất bản nhất định theo giấy phép quy định Định hình các trang, mục theo từng chủ đề, lĩnh vực cụ thể sẽ giúp bạn đọc không mất quá nhiều thời gian tìm kiếm thông tin, đồng thời cũng góp phần hình thành thói quen tiếp nhận thông tin ổn định theo vị trí trang, mục trên báo, tạp chí cho độc giả Bởi những tờ báo, tạp chí không có trang, mục, thường chưa chiếm được cảm tình của độc giả Việc tổ chức trang, mục trên báo, tạp chí cần giữ vững tính ổn định để tạo phong cách nội dung, hình thức cho mỗi tờ báo, tạp chí Duy trì sự ổn định dài ngày của các chuyên trang, chuyên mục và cách bài trí, phong cách ngôn ngữ từng thể loại tác phẩm sử dụng là yếu tố quan trọng tạo nên bản sắc cho tờ báo, tạp chí Việc phân định các trang nội dung của tờ báo, tạp chí là góp phần định hình khu vực thông tin cho công chúng Vị trí các trang của một tờ báo, tạp chí có tầm quan trọng khác nhau, nó chi phối mức độ quan trọng của từng sự kiện vấn đề trong mỗi tác phẩm mà người tổ chức nội dung sẽ đưa vào

1.2.2 Nguyên tắc tổ chức chuyên mục trên tạp chí

Trong quá trình phát triển của các tạp chí, vấn đề tổ chức các chuyên mục như thế nào để thông tin trên tạp chí có chiều sâu và thu hút được công chúng - nhóm đối tượng vào tầm ảnh hưởng của mình là vấn đề vừa có ý

nghĩa lý luận, vừa có ý nghĩa thực tiễn nghề nghiệp đang được quan tâm

Vấn đề tổ chức các chuyên mục tạp chí không mới nhưng sẽ chẳng bao

giờ là cũ Vì sao trên tạp chí lại cần thiết có các chuyên mục ?

Trước tiên đó là ý tưởng từ phía những người làm tạp chí nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin cho đối tượng bạn đọc của mình; nhằm tách bạch, phân tích, cắt nghĩa, lý giải các vấn đề; trả lời kỹ càng những vấn đề đặt ra trong cuộc

sống, nhằm định hướng tư tưởng và hành động cho người đọc; kết hợp chặt chẽ tính giáo dục với truyền thống và giải trí… Thực chất hình thành các chuyên mục trên tạp chí là nghệ thuật chuyển tải thông tin để tạo sức cuốn hút

bạn đọc…

Có thể hiểu chuyên mục là mục chuyên bàn về một vấn đề nào đó trong những lĩnh vực quan tâm của tạp chí Tổ chức chuyên mục trên tạp chí là việc xây dựng ý tưởng, tổ chức thực hiện nội dung và hình thức một chuyên mục thông tin chuyên sâu về các vấn đề liên quan đến lĩnh vực thông tin của tạp chí Chuyên mục trên tạp chí cần được thể hiện ổn định dài ngày và được trình bày tách biệt với các thành tố khác trong cơ cấu tổ chức nội dung của một tạp chí

Như vậy, nguyên tắc tổ chức chuyên mục trên tạp chí cần đạt được mấy tiêu chí cơ bản sau đây:

- Thứ nhất, cần xác định công chúng - nhóm đối tượng của chuyên mục

cần hướng tới là ai; họ đang đặc biệt quan tâm vấn đề gì trong nhu cầu công tác và tiếp nhận thông tin trao đổi, chia sẻ; hay vấn đề cần tháo gỡ trong hoạt động thực tiễn là gì? Vấn đề này đòi hỏi tòa soạn, nhất là BTV chuyên mục cần phải bao quát được vấn đề lý luận, sâu sát thực tiễn, nắm bắt dư luận - sự quan tâm chung trong phạm vi của tạp chí đang cần giải quyết Những sự kiện

và vấn đề thời sự đang đặt ra này được nhìn nhận ra sao từ phương diện lý luận và thực tiễn; từ quan điểm chỉ đạo của cấp trên và nhu cầu thực tế của công chúng - nhóm đối tượng cụ thể của tạp chí

- Thứ hai, thông tin trong chuyên mục phải mang tính chuyên sâu, chuyên

bàn về những vấn đề liên quan mật thiết đến những vấn đề lý luận và thực tiễn - nội dung thông tin của tạp chí Mỗi tạp chí, tùy theo lĩnh vực quan tâm mà tổ chức những chuyên mục phù hợp Những vấn đề đăng trong chuyên mục phải là vấn đề mới, có thể chưa được xem xét, kết luận, đang còn có nhận thức khác nhau cần đưa lên diễn đàn này để lấy ý kiến của các nhà chuyên môn, các nhà nghiên cứu

Những vấn đề đã được xem xét, kết luận đưa vào chuyên mục này sẽ không phù

hợp và không bao giờ có ý kiến trao đổi

- Thứ ba, trình bày tách biệt với các thành tố khác trong số tạp chí, về

hình thức trình bày, kiểu chữ… Chuyên mục được trình bày độc lập với các chuyên mục khác trong cùng một số tạp chí để bạn đọc dễ tìm kiếm, tra cứu Nếu không có sự tách biệt thì bạn đọc sẽ khó khăn trong việc nhận diện và khó có thể phân biệt đâu là thông tin đã được kiểm chứng, đâu là thông tin nghiên cứu, tham khảo

- Thứ tư, ngôn ngữ và thể tài là các yếu tố tuy thuộc về hình thức, nhưng

có ý nghĩa rất to lớn đối với hoạt động tạp chí Ngôn ngữ và thể tài của các tác phẩm không chỉ đảm bảo sự đúng đắn chính xác về nội dung khoa học của tác phẩm mà còn phải mang tính chuẩn mực của toàn xã hội Ngôn ngữ báo và ngôn ngữ tạp chí cũng có những điểm khác nhau Đối tượng bạn đọc có ý nghĩa quyết định đến phong cách ngôn ngữ Tạp chí thường sử dụng ngôn ngữ khoa học, lấy yếu tố khoa học làm chủ đạo để phân tích, lý giải lôi cuốn bạn đọc Tạp chí sử dụng phương pháp tư duy logic, có hệ thống, trình bày từ đơn giản đến phức tạp, từ lý luận đến thực tiễn hoặc có thể là phản biện vấn

đề để chứng minh, lập luận quan điểm của mình Đối tượng bạn đọc của tạp chí là những người có trình độ lý luận, am hiểu chuyên môn nghiệp vụ, hoặc

có nhận thức sâu về các lĩnh vực liên quan được phản ánh trên tạp chí Vì vậy, đòi hỏi chất lượng thông tin, nội dung và ngôn ngữ thể hiện của tạp chí phải chọn lọc, sử dụng cho phù hợp

- Thứ năm, cần thiết lập đường dây phản hồi cho chuyên mục, cũng như nguyên tắc và cách thức xử lý thông tin phản hồi phù hợp

Bất kỳ một tờ báo, tạp chí nào cũng đều thực hiện mục đích là định hướng dư luận xã hội; bên cạnh đó còn có mục đích thực hiện những vấn đề

cụ thể mà từng tờ báo, tạp chí hướng tới như tổ chức nội dung tờ báo cho ai

đọc? Bao nhiêu phần trăm số công chúng sẽ quan tâm đến nội dung của số tạp

chí sắp xuất bản; nội dung đó có tác dụng gì đối với công chúng

Để giữ đúng định hướng, mỗi cơ quan báo chí căn cứ chương trình kế hoạch công tác của cơ quan chủ quản, chủ động xây dựng chương trình kế hoạch công tác hằng năm, tháng, quý, tháng để chủ động viết bài, đặt bài, biên tập, tổ chức các

chuyên trang, chuyên mục, đáp ứng nhu cầu thông tin của công chúng

Theo hướng dẫn sử dụng phần mềm Tạp chí mở (OJS): "Khi thiết lập một chuyên mục, tổng biên tập cần nhập một thông báo về chính sách đối với chuyên mục đó mà bạn đọc và độc giả có thể đọc được trong mục chính sách chuyên mục ở trang giới thiệu tạp chí Thông tin này nên mô tả phạm vi của chuyên mục và loại bài viết cần cho chuyên mục Thông tin đó cũng cần nói

rõ các bài nộp cho chuyên mục có được phản biện chuyên gia và lập chỉ mục không, liệu chuyên mục có mở đối với mọi bài nộp hay chỉ dành cho bài viết đặt hàng (hoặc chỉ dành cho BTV), độ dài tối đa của bài viết…"

Có thể khẳng định: nguyên tắc tổ chức chuyên mục trên tạp chí là việc xây dựng ý tưởng, tổ chức thực hiện nội dung và hình thức một chuyên mục thông tin chuyên sâu về các vấn đề liên quan đến lĩnh vực thông tin của tạp chí Chuyên mục trên tạp chí cần được thể hiện ổn định dài ngày và được trình bày tách biệt với các thành tố khác trong cơ cấu tổ chức nội dung của một tạp chí

1.3 Phương pháp tổ chức chuyên mục trên báo chí

1.3.1 Phương pháp chung

1.3.1.1 Xây dựng chương trình kế hoạch

Theo Từ điển Tiếng Việt, kế hoạch là "toàn bộ, nói chung những điều vạch ra một cách có hệ thống về những công việc dự định làm trong một thời gian nhất định với cách thức, trình tự, thời hạn tiến hành" Việc xây dựng kế hoạch xuất bản báo (hay còn gọi là kế hoạch tuyên truyền) cho mỗi số báo, trang báo, tạp chí sắp xuất bản báo càng cụ thể bao nhiêu thì các bộ phận

chuyên môn trong toàn soạn triển khai thực hiện càng đạt yêu cầu cao Kế hoạch xuất bản cho mỗi số báo, tạp chí được ví như kim chỉ nam soi sáng cho

tờ báo, tạp chí đi đúng, trúng định hướng chính trị Xây dựng được kế hoạch tuyên truyền trong toàn bộ các mảng nội dung thuộc chức năng, nhiệm vụ tuyên truyền của mỗi cơ quan báo chí là việc làm quan trọng Có kế hoạch công tác khoa học mới phát huy được những lợi thế: Chủ động nội dung chương trình và thời gian cho công việc; huy động được tối đa năng lực sáng tạo của đội ngũ những người lao động; khi gặp những trường hợp đột xuất, có khả năng đưa ra những phương án thay thế kịp thời, phù hợp Do vậy, một kế hoạch có tính ổn định vừa mềm dẻo, vừa năng động là vô cùng cần thiết Tuy nhiên, kế hoạch không thể coi là nhất thành, bất biến, cứng nhắc, thiếu linh động, quá chung chung hoặc đi quá sâu vào những thao tác nghiệp vụ cụ thể

Do vậy, để chủ động trong công tác tuyên truyền, thì các báo, tạp chí phải bám sát kế hoạch công tác của cơ quan chủ quản và thực tế tình hình đội ngũ cán bộ, phóng viên tại tòa soạn, chủ động xây dựng kế hoạch dài hạn, nội dung tuyên truyền có trọng tâm, trọng điểm, phù hợp với nhiệm vụ chính trị của ngành, chức năng, nhiệm vụ của mỗi tờ báo, tạp chí

1.3.1.2 Tổ chức lực lượng thực hiện kế hoạch xuất bản

Cán bộ là cái gốc của mọi công việc Công việc thành công hay thất bại đều do cán bộ tốt hay kém Tác giả báo chí những người trực tiếp hay gián tiếp tham gia sáng tạo tác phẩm báo chí, suy đến cùng là lực lượng quan trọng nhất tạo nên thành công trong công tác thông tin tuyên truyền trên báo chí Do vậy, trong nhiều trường hợp, kế hoạch xuất bản dự thảo cầu kỳ, chi tiết, nhưng sự bàn bạc phân công hợp tác không chặt chẽ, mạnh ai người đó thực hiện dẫn đến kế hoạch đó sẽ không đáp ứng được mục tiêu ban đầu mà ban biên tập đề ra Nếu được sự nhất trí cao của các bộ phận chuyên môn, có sự phối hợp nhịp nhàng, ăn khớp nhau giữa các bộ phận thì việc thực thi nội