Hoạt động dẫn chương trình chính luận truyền hình (khảo sát chương trình đối thoại chính sách (vtv1), tiêu điểm kinh tế (vnews), đối thoại (vitv) từ tháng 92011 đến hết tháng 62012)

Nếu được thực hiện thành công, nghiên cứu này cũng có thể trở thành một tài liệu tham khảo hữu dụng, góp phần nâng cao chất lượng của hoạt động dẫn chương trình chính luận, qua đó trực t

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

NGUYỄN NGA HUYỀN

HOẠT ĐỘNG DẪN CHƯƠNG TRÌNH CHÍNH LUẬN TRUYỀN HÌNH

(Khảo sát chương trình Đối thoại chính sách (VTV1),

Tiêu điểm kinh tế (VNews), Đối thoại (VITV)

từ tháng 9/2011 đến hết tháng 6/2012)

Ngành: Báo chí học

Mã số: 60 32 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS,TS ĐINH THỊ THÚY HẰNG

HÀ NỘI – 2012

M Ở ĐẦU

1 Lý do ch ọn đề tài

Chúng ta đã biết truyền hình là phương tiện truyền thông ra đời ở các

quốc gia có nền kỹ thuật phát triển ở châu Âu, châu Mỹ từ những năm 30 của

thế kỷ XX Mặc dù xuất hiện muộn hơn vài trăm năm so với báo in và sau phát thanh vài chục năm, nhưng truyền hình đã nhanh chóng khẳng định được

chỗ đứng vững chắc của mình trong hệ thống các phương tiện truyền thông đại chúng Nhờ thành tựu to lớn của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ,

nhất là công nghệ thông tin, ngành truyền hình có những bước tiến vượt bậc

về nhiều mặt, trở thành phương tiện truyền thông và giải trí có mặt ở tất cả các

quốc gia, lãnh thổ và hầu khắp các gia đình Hiện nay, khi báo mạng điện tử - một loại hình báo chí ưu việt xuất hiện cùng với sự bùng nổ của mạng Internet

và công nghệ thông tin trong thế kỷ 21, thì truyền hình vẫn đang tỏ ra là một loại hình truyền thông có sức cạnh tranh rất đáng nể

Để có được khả năng này, trước hết là do truyền hình được sở hữu sức

mạnh vô cùng to lớn - đó là khả năng tác động đến công chúng bằng hình ảnh động và âm thanh - vốn là những yếu tố rất thu hút sự chú ý thông qua thị giác

và thính giác của công chúng Nếu như thông tin trên báo in được chuyển tải đến độc giả thông qua con chữ, ảnh - tức là chỉ có thể tác động duy nhất vào

thị giác, còn thông tin qua phát thanh được truyền đến thính giả bằng âm thanh, (lời nói, tiếng động, âm nhạc) tác động qua thính giác, thì với truyền hình, mọi thứ diễn ra sống động như khán giả được trực tiếp chứng kiến sự

thật bằng cả tai nghe, mắt nhìn Chính vì thế, truyền hình vẫn là lựa chọn số một của đại đa số công chúng truyền thông đại chúng ở mọi quốc gia trên thế giới

Tại Việt Nam, trong nhiều năm qua, truyền hình luôn giữ vai trò là một loại hình truyền thông đại chúng hấp dẫn nhất Không chỉ ở thành thị mà ngay

cả ở các vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa hiện nay, chiếc ti-vi đã trở thành một vật dụng rất phổ biến Thậm chí ở thành thị, việc mỗi thành viên trong gia đình có một ti-vi trong phòng riêng đã không còn là điều xa xỉ Người ta cũng

có thể thấy phương tiện nghe nhìn này ở trong các cửa hàng, quán xá Điều này cho thấy rõ tầm quan trọng và mức độ phổ biến của truyền hình trong đời sống của người dân Việt Nam hiện nay

Trong các chức năng của báo chí nói chung và của báo chí truyền hình

nói riêng, thông tin là chức năng cơ bản và quan trọng nhất Mặc dù bối cảnh

hiện đại đã làm nảy sinh nhiều chức năng mới (giải trí, chỉ dẫn ), nhưng chức năng thông tin vẫn là động lực quan trọng cho sự sống còn của báo chí Có thể

nói chính thông tin làm nên sức mạnh của báo chí, trong đó có báo chí truyền

hình

Cũng cần phải nói thêm rằng: với tư cách là một phương tiện truyền thông, trên sóng truyền hình có thể đăng tải, phát sóng nhiều loại thông tin với

những tính chất khác nhau (như: thông tin thời sự, chính luận; thông tin chính

tr ị; thông tin văn học nghệ thuật; thông tin giáo dục; thông tin giải trí v.v.)

Trong các thể loại, chương trình chuyển tải những thông tin báo chí trên truyền hình, có thể thấy các chương trình chính luận là có vai trò rất quan

trọng Chương trình chính luận “vừa có khả năng thông tin sự kiện thời sự, nhưng mục đích chủ yếu lại là ở năng lực thông tin lý lẽ” [16, tr.93] Trên

sóng truyền hình, dạng chương trình này xuất hiện phổ biến ở những kênh

Thời sự - Chính trị tổng hợp như VTV1 của Truyền hình Việt Nam (THVN), VNews (Truyền hình Thông tấn) của Thông tấn xã Việt Nam (TTXVN) và cả trong kênh chuyên về kinh tế - tài chính - chứng khoán như VITV trên Truyền hình Cáp

Trong thực tế, các chương trình chính luận trên sóng truyền hình thường thường được phát vào “giờ vàng” hoặc những giờ có số lượng công chúng đông nhất do có nội dung đáp ứng nhu cầu của đông đảo công chúng và

nhất là do tầm quan trọng của những thông tin mà nó đem đến cho họ Ngoài

ra, các chương trình này còn có lợi thế do được phát đi trên các kênh có độ

phủ sóng rộng khắp, từ thành thị đến nông thôn, từ đồng bằng đến các miền núi cao, vùng sâu vùng xa, hải đảo Trong đó, VTV1 phủ sóng truyền hình mặt đất toàn quốc và truyền hình cáp toàn quốc; VNews và VITV phủ sóng toàn quốc theo mạng lưới Truyền hình Cáp Việt Nam

Trong các chương trình chính luận, hoạt động dẫn chương trình cũng

phải qua những khâu chuẩn bị thực hiện và đòi hỏi những kỹ năng, phẩm chất nói chung của người dẫn giống như mọi chương trình truyền hình khác Nó không chỉ góp phần chuyển tải thông tin đến khán giả một cách nhanh chóng,

dễ hiểu, mềm mại hơn, mà còn tạo nên sự hấp dẫn, tính hiệu quả do gắn liền với bản sắc, cá tính của người dẫn chương trình Tuy nhiên, do tính chất khác biệt của thông tin chính luận, nên công việc dẫn chương trình ở đây còn đòi

hỏi những yêu cầu về phẩm chất, kỹ năng riêng, phù hợp với đặc điểm của mỗi chương trình

Chính vì vậy, việc làm rõ những cơ sở lý luận và thực tiễn của hoạt động dẫn chương trình chính luận truyền hình là một yêu cầu bức xúc đang đặt ra trong bối cảnh hiện nay Việc nghiên cứu đề tài này có thể góp phần bổ sung những vấn đề lý luận của hoạt động dẫn chương trình chính luận trên truyền hình Nếu được thực hiện thành công, nghiên cứu này cũng có thể trở thành một tài liệu tham khảo hữu dụng, góp phần nâng cao chất lượng của hoạt động dẫn chương trình chính luận, qua đó trực tiếp góp phần cải thiện

chất lượng chương trình, mang đến cho khán giả những chương trình truyền hình có chất lượng cao hơn, hiệu quả hơn

Việc lựa chọn ba kênh VTV1, VNews, VITV để khảo sát là do mật độ

xuất hiện các chương trình chính luận ở đây khá dày đặc và hoạt động dẫn chương trình giữa các kênh này có nhiều điểm vừa tương đồng vừa khác biệt, nên có thể so sánh để rút ra được những kết luận khoa học cần thiết Chúng ta đều biết các kênh VTV1 và VNews là của Nhà nước, còn kênh VITV là kênh

đã được xã hội hóa với sự tham gia của Công ty VIT Media

Ngoài ra, cũng còn có một lý do khác khiến tôi lựa chọn đề tài này là bản thân tôi đã có ba năm trực tiếp làm công việc biên tập, dẫn chương trình chính luận tại kênh VITV (từ năm 2008 đến năm 2011) nên những kinh nghiệm đúc kết được trong thời gian làm việc tại đây có thể giúp tôi thực hiện

tốt đề tài nghiên cứu này

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Qua tìm hiểu, tham khảo nhiều nguồn tài liệu, đến nay tôi chưa thấy có công trình đã công bố nào trùng hợp với đề tài của chúng tôi Tuy nhiên, trong

những liên quan gần với đề tài này, cũng đã có một số nghiên cứu được công

bố dưới dạng sách chuyên khảo, bài báo khoa học, luận văn, khóa luận

Theo trình tự thời gian, có thể kể một số công trình nghiên cứu sau đây: Năm 2008, sinh viên Trần Thị Anh đã bảo vệ một khóa luận tốt nghiệp đại học báo chí, chuyên ngành Truyền hình tại Hội đồng chấm khoá luận của Khoa Phát thanh - Truyền hình, Học viện Báo chí và Tuyên truyền với đề tài:

“Vai trò c ủa bình luận viên trong các chương trình truyền hình chính luận (Kh ảo sát chương trình “Sự kiện và bình luận” trên kênh VTV1 từ tháng 8/2007 đến hết tháng 5/2008 )”

Như tiêu đề của nó, khoá luận này đã bước đầu đề cập đến vai trò của

các bình luận viên trong chương trình Sự kiện và bình luận được phát trên

kênh VTV1 của Đài Truyền hình Việt Nam trong khoảng thời gian từ tháng 8/2007 đến hết tháng 5/2008 Với mức độ là một khóa luận tốt nghiệp đại học

và tác giả là một sinh viên chưa có nhiều kinh nghiệm thực tế, nên hầu hết

những nội dung mà khóa luận này đề cập đều nặng về mô tả, ít tính khái quát

và những đề xuất, giải pháp, kiến nghị mà tác giả đã nêu ra cũng chỉ có tính

chất tham khảo

Năm 2009, học viên Nguyễn Cao Cường đã bảo vệ thành công luận văn

Thạc sỹ truyền thông đại chúng, chuyên ngành Báo chí học với đề tài: “Phẩm

ch ất và kỹ năng cơ bản của người dẫn chương trình truyền hình” tại Hội đồng

chấm Luận văn Thạc sỹ của Học viện Báo chí và Tuyên truyền Luận văn đã

chỉ ra vai trò quan trọng của công việc dẫn chương trình truyền hình, đồng

thời nêu lên những kỹ năng cơ bản mà người dẫn chương trình truyền hình

cần có

Tuy nhiên, nội dung của luận văn chủ yếu chỉ đề cập đến kỹ năng của người dẫn chương trình nói chung, chứ chưa đi sâu vào từng loại chương

trình; đồng thời tác giả còn chưa phân biệt được rõ ràng giữa các khái niệm

“người dẫn chương trình” và “hoạt động dẫn chương trình” truyền hình vốn là hai khái niệm có nội hàm không hoàn toàn trùng hợp

Cũng trong năm 2009 còn có một khoá luận tốt nghiệp đại học của sinh viên Trần Thị Mừng bảo vệ tại Hội đồng chấm khoá luận của Khoa Phát thanh

- Truyền hình, Học viện Báo chí và Tuyên truyền với đề tài “Chương trình chính lu ận truyền hình dành cho giới trẻ (Khảo sát chương trình “Thế hệ tôi” trên kênh VTV6 t ừ tháng 5/2007 đến hết tháng 3/2009)” Bên cạnh việc góp

phần khẳng định sự hình thành và sự phát triển của thể loại “chính luận báo chí”, kết quả nghiên cứu mà khóa luận này đạt được là đã bước đầu nêu lên

những đặc trưng của chương trình “chính luận truyền hình” trên kênh VTV6 - một kênh dành cho giới trẻ

Năm 2011, Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội đã cho xuất bản một công trình nghiên cứu dưới dạng sách chuyên khảo của TS Nguyễn Thế Kỷ

có tựa đề: “Nói năng, giao tiếp trên đài truyền hình” (sách dày 249 trang)

Cuốn sách là kết quả của một luận án tiến sỹ chuyên ngành Ngôn ngữ học mà tác giả đã bảo vệ thành công ở Viện Ngôn ngữ học từ năm 2005 Trong đó,

trên cơ sở xác định trên truyền hình có ba kênh chính: “kênh chữ, kênh lời (nói) và kênh hình”, công trình nghiên cứu này tập trung khảo sát kênh lời,

“cụ thể là cách nói năng, giao tiếp, là dạng nói trên truyền hình”

Trên cơ sở phân biệt “người nói trên truyền hình (Speaker on Television, gọi tắt là STV)” với “người dẫn chương trình (Master of Ceremony, gọi tắt là MC)” và các phát thanh viên (là những người chỉ có

nhiệm vụ đọc - theo cách làm truyền thống), tác giả đã khảo sát “một số hành

vi, cách thức nói năng, giao tiếp của người nói trên truyền hình trong các chương trình có thời lượng từ 4 - 5 phút trở lên” của Đài THVN, các Đài phát thanh - truyền hình Nghệ An, Hà Nội, Đài Truyền hình TP HCM và một số đài khác Đó là các chương trình đa dạng với những tính chất rất khác nhau

như: Thời sự, Đối thoại trực tiếp, Ca nhạc, Trò chơi âm nhạc, Chuyện lạ Việt Nam, Người đương thời, Người xây tổ ấm, Chúng tôi nói về chúng tôi, Nữ sinh và tương lai, Tuổi đời mênh mông, Đấu trường 100, Hãy chọn giá đúng,

B ản tin thị trường chứng khoán v.v

Về mặt lý luận, cuốn sách này đã góp phần làm rõ thêm một số khía

cạnh của lý thuyết giao tiếp, khẳng định tính hợp dụng của lý thuyết hành vi trong việc phân tích diễn ngôn ở một lĩnh vực chuyên biệt là giao tiếp trên truyền hình Tác giả đã chỉ ra được vai trò của các phương tiện ngữ âm, từ vựng, ngữ pháp, các yếu tố “phi lời”, “kèm lời” trong hành vi nói năng, giao tiếp trên truyền hình Do đó, trong luận văn chúng tôi sẽ khai thác, vận dụng một số kết quả nghiên cứu trong cuốn sách này

Gần đây nhất (tháng 3/2012), nghiên cứu sinh Trương Thị Kiên đã bảo

vệ thành công luận án Tiến sỹ Truyền thông đại chúng tại Học viện Báo chí

và Tuyên truyền với tiêu đề: “Lời nói báo phát thanh Việt Nam hiện nay”

Mặc dù chỉ khảo sát lời nói trong các chương trình phát thanh trên các Hệ VOV1, VOV2, VOV Giao thông của Đài Tiếng nói Việt Nam qua các phương diện “sử dụng ngôn từ” và “phương diện đọc, nói”, nhưng những kết quả của nghiên cứu này cũng ít nhiều có thể khai thác, vận dụng trong luận văn này

Như vậy, cho đến nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu nào đã được công bố có đề tài trùng hợp với luận văn này Do đó, có thể nói đề tài của chúng tôi là một đề tài mới, không trùng lặp với những đề tài đã được công bố trước đây

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 M ục đích nghiên cứu

Trên cơ sở nghiên cứu các lý luận về hoạt động dẫn chương trình truyền hình và khảo sát, phân tích thực trạng hoạt động dẫn chương trình chính luận trên các kênh truyền hình đã chọn, nghiên cứu này sẽ chỉ ra tầm quan trọng và

những đặc điểm của hoạt động dẫn chương trình chính luận truyền hình, từ đó

đề xuất các giải pháp, kiến nghị cụ thể nhằm nâng cao chất lượng hoạt động

dẫn chương trình chính luận truyền hình

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để có thể đạt được mục đích nêu trên, người làm luận văn này phải

thực hiện được một số nhiệm vụ sau đây:

- Hệ thống hóa những vấn đề cơ sở lý luận và thực tiễn về hoạt động

dẫn chương trình chính luận trên truyền hình;

- Khảo sát thực trạng hoạt động dẫn - bao hàm những công việc của

người dẫn trước, trong và sau khi lên sóng tại một số chương trình chính luận

trên các kênh VTV1, VNews, VITV Việc khảo sát phải chỉ ra được những thành công, ưu điểm và những hạn chế, nhược điểm của hoạt động này;

- Trên cơ sở xác định những vấn đề đang đặt ra đối với hoạt động dẫn chương trình chính luận trên truyền hình trong tình hình mới và trước những

đòi hỏi, yêu cầu của công chúng, luận văn sẽ xây dựng những tiêu chí về kỹ năng, phẩm chất, năng lực của hoạt động dẫn và người dẫn chương trình

chính luận trên truyền hình Việt Nam hiện nay

Ở một mức độ nào đó, luận văn sẽ nêu ra một số giải pháp, kiến nghị

nhằm góp phần nâng cao chất lượng của hoạt động này đối với các chương trình trong diện khảo sát nói riêng và đối với các chương trình chính luận truyền hình ở Việt Nam nói chung

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Khách thể nghiên cứu của luận văn này là một số chương trình chính

luận trên các kênh VTV1, VNews, VITV, trong đó, có những đối tượng cụ thể như: người dẫn chương trình và những công việc cần thiết để hoạt động dẫn chương trình được thực hiện

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là hoạt động dẫn chương trình, những ưu điểm, thành công và những hạn chế, nhược điểm cùng với những

v ấn đề đang đặt ra đối với hoạt động dẫn chương trình - bao gồm cả những công việc trước, trong và sau khi lên sóng của người dẫn

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Trên truyền hình Việt Nam hiện nay, các chương trình chính luận tuy không chiếm số lượng lớn, nhưng luôn là những chương trình “đinh” của các đơn vị truyền hình, đóng vai trò quan trọng trong cơ cấu nội dung chương trình của họ Đặc biệt, ở những cơ quan báo chí nhà nước, điều này càng đúng, do mật độ xuất hiện của các chương trình loại này dày hơn Vì vậy, để

phục vụ cho luận văn này, tác giả lựa chọn hai kênh truyền hình của nhà nước

và một kênh truyền hình xã hội hoá cho việc khảo sát

Trong đó, VTV1 là kênh thông tin - thời sự - chính luận tổng hợp của Đài Quốc gia, phủ sóng khắp cả nước Trên sóng VTV1 có một chương trình

mới ra mắt từ tháng 6/2011 với tên gọi Đối thoại chính sách - một chương

trình toạ đàm chính luận phát sóng vào 22 giờ 15 tối thứ Tư hằng tuần, đang thu hút được sự chú ý của công luận với những chủ đề thảo luận nóng bỏng

Đó là lý do để chúng tôi chọn chương trình này trên VTV1 để khảo sát

VNews là kênh truyền hình của TTXVN Tuy là kênh truyền hình mới

ra đời từ tháng 8/2010, nhưng với tính chất chuyên biệt về tin tức, chính luận,

lại được dựa trên nguồn tin chính thống, cực kỳ phong phú của TTXVN, VNews đã nhanh chóng khẳng định được vị thế và tầm quan trọng của mình trong hệ thống các kênh truyền hình thời sự, chính luận của cả nước Do đó, việc chọn kênh này để khảo sát là cần thiết và phù hợp với đề tài này

Trên kênh VNews, chúng tôi chọn một chương trình chính luận tiêu

biểu để khảo sát là chương trình Tiêu điểm kinh tế (phát sóng lúc 18 giờ 30

Chủ Nhật hằng tuần)

Kênh truyền hình thứ ba được lựa chọn để khảo sát trong luận văn này

là VITV – một kênh chuyên biệt về kinh tế - thị trường - tài chính Trên kênh

này, chúng tôi chọn khảo sát chương trình Đối thoại được phát sóng lúc 11 giờ trưa Chủ Nhật hằng tuần Đối thoại là chương trình toạ đàm, phân tích

chuyên sâu về kinh tế vĩ mô, tài chính, thị trường Đây là chương trình chính

luận có nội dung chuyên biệt về những sự kiện, vấn đề kinh tế nên có thể tạo

ra được sự đa dạng cho các chương trình trong diện khảo sát, qua đó có thể đem lại những so sánh cần thiết

Phạm vi thời gian khảo sát được giới hạn từ tháng 9/2011 đến hết tháng 6/2012 Đây cũng là khoảng thời gian chúng tôi chính thức bắt tay vào việc

thực hiện luận văn này, nên việc thu thập các cứ liệu nghiên cứu sẽ rất thuận

lợi và đề tài có thể đáp ứng được yêu cầu thời sự

5 Phương pháp nghiên cứu

Cơ sở phương pháp luận của luận văn này là quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và của Đảng, pháp luật và các chủ trương

của Nhà nước về báo chí và về báo chí truyền hình

Cơ sở lý luận của luận văn là những thành quả của lý luận báo chí truyền thông trong và ngoài nước nói chung và lý luận về báo chí truyền hình nói riêng

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sẽ sử dụng một số phương pháp nghiên cứu cụ thể sau đây:

- Phương pháp nghiên cứu, phân tích tài liệu được sử dụng để khảo sát

các văn bản, các chỉ thị, nghị quyết và các tài liệu nghiên cứu nhằm hệ thống hóa một số vấn đề cơ sở lý luận và thực tiễn của báo chí nói chung và báo chí truyền hình nói riêng Qua đó xây dựng khung lý thuyết cho đề tài;

- Các phương pháp quan sát, phỏng vấn, phân tích thực tế được sử

dụng để nhằm làm sáng tỏ thực trạng hoạt động dẫn chương trình tại các chương trình chính luận thuộc các kênh truyền hình trong diện khảo sát;

- Phương pháp phỏng vấn sâu được sử dụng qua hình thức bảng hỏi đối

với khoảng 20 - 30 người trả lời là các cán bộ lãnh đạo, quản lý, phóng viên, biên tập viên và đặc biệt là những người dẫn chương trình đang làm việc trực tiếp tại các chương trình truyền hình trong diện khảo sát, qua đó thu thập

những cứ liệu thực tế cho quá trình nghiên cứu;

- Các phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp được sử dụng để làm

sáng tỏ thực trạng hoạt động dẫn chương trình tại các chương trình; qua đó chỉ

rõ các đặc điểm, ưu điểm và hạn chế của hoạt động này, từ đó đề xuất các giải pháp, kiến nghị có tính khả thi nhằm góp phần nâng cao chất lượng hoạt động

dẫn chương trình truyền hình tại các chương trình trong diện khảo sát nói riêng và các chương trình chính luận truyền hình ở nước ta nói chung

Tất cả các phương pháp được vận dụng đều có tác động tích cực tới kết

quả của luận văn

6 Đóng góp mới của luận văn

Luận văn là công trình nghiên cứu đầu tiên hệ thống một cách tổng quát, chuyên sâu về hoạt động dẫn chương trình chính luận truyền hình ở Việt Nam

Việc phân tích để làm sáng tỏ thực trạng, chỉ ra những đặc điểm, ưu điểm, hạn chế của hoạt động dẫn chương trình chính luận truyền hình và nêu

ra những kiến nghị, giải pháp sẽ là những đóng góp mới vừa có tính lý luận, vừa có tính thực tiễn và có thể góp phần nâng cao chất lượng hoạt động dẫn chương trình chính luận truyền hình ở Việt Nam trong bối cảnh hiện nay

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận & Kiến nghị, Tài liệu tham khảo,

những nội dung chủ yếu của luận văn được bố trí trong 3 chương, 7 tiết

Phần Phụ lục ở cuối luận văn gồm những tài liệu có liên quan trực tiếp

đến quá trình thực hiện công trình nghiên cứu này

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HOẠT ĐỘNG

D ẪN CHƯƠNG TRÌNH CHÍNH LUẬN

TRÊN TRUYỀN HÌNH 1.1 Một số thuật ngữ, khái niệm liên quan đến đề tài

1.1.1 Chương trình truyền hình

Trước hết, cần làm rõ khái niệm “truyền hình” Theo GS Tạ Ngọc Tấn,

đây “là một loại phương tiện truyền thông đại chúng chuyển tải thông tin

b ằng hình ảnh động và âm thanh” [52, tr.127] Như vậy, truyền hình - với tư

cách là một loại hình truyền thông đại chúng - có đặc trưng chuyển tải thông tin bằng hình ảnh động và âm thanh, hay nói cách khác là có khả năng tác động đến công chúng của mình thông qua hình ảnh động và âm thanh

Riêng về nghĩa của từ “chương trình”, nếu theo sách Từ điển Tiếng Việt 1994 của Trung tâm Từ điển học (Nhà xuất bản Đà Nẵng, 2008) thì đó là

“1 toàn b ộ những dự kiến hoạt động theo một trình tự nhất định và trong một

th ời gian nhất định ”[50, tr.250] Tuy nhiên, trong thực tiễn của đời sống báo chí thì đây là thuật ngữ được sử dụng rất phổ biến trong phát thanh và truyền hình Theo đó, với cách hiểu thông thường nhất thì “chương trình” là một sản

ph ẩm báo chí có nội dung và hình thức được trình bày theo một trình tự nhất định, do nhiều cấu phần hợp thành

Chương trình truyền hình có thể là sản phẩm phát một lần là xong, hoặc

là một phần của xê-ri đang được thực hiện, phát từng số nối tiếp nhau Đó cũng có thể là một vở kịch (được dàn dựng để phát trên truyền hình); một bộ phim (phát trên truyền hình), hoặc bản tin thời sự, truyền hình thực tế, tọa đàm v.v

Một chương trình truyền hình cũng như một “tin truyền hình” hay một

“phóng sự truyền hình” đều là tác phẩm, sản phẩm của loại hình báo chí

truyền hình Tuy nhiên, một chương trình có thể bao gồm nhiều tin, bài, phóng sự Cũng giống như các tác phẩm truyền hình, một chương trình truyền hình dù có thời lượng phát sóng ra sao, phạm vi đề tài thế nào cũng đều là sản phẩm lao động của một tập thể

Như vậy, theo chúng tôi, có thể hiểu “chương trình truyền hình” là một

s ản phẩm báo chí có nội dung và hình thức ổn định, mang đặc trưng của truy ền hình (chuyển tải thông tin bằng hình ảnh động và âm thanh) Hầu hết các chương trình truyền hình đều có tính ổn định về nội dung, hình thức và được phát sóng theo định kỳ

1.1.2 Chương trình chính luận truyền hình

Trước khi làm rõ về “chương trình chính luận truyền hình”, thiết nghĩ

cần phải làm rõ các khái niệm “chính luận” và “chính luận báo chí”

Trong các cuốn Từ điển Tiếng Việt do Viện Ngôn ngữ học xuất bản năm 1995

và Nhà xuất bản Đà Nẵng xuất bản năm 2008 đều giải thích “chính luận” là “thể văn phân tích, bình luận các vấn đề chính trị xã hội đương thời”

Riêng khái niệm “chính luận báo chí”, trong suốt nhiều thập kỷ qua tên

gọi của nó vẫn chưa được thống nhất Có rất nhiều ý kiến khác nhau về tên

gọi của chính luận báo chí Khóa luận tốt nghiệp của sinh viên Trần Thị Anh (năm 2008) đã thống kê về sự khác biệt này:

- Năm 1961, Hội nhà báo Việt Nam đã gọi chính luận báo chí bằng tên: “Ngôn luận báo chí” trong một cuốn sách cùng tên

- Năm 1974, chính luận báo chí xuất hiện bằng thuật ngữ “Luận

văn” trong bản Đề cương bài giảng dùng cho chuyên khoa Báo chí

trường Đại học Tổng hợp Quốc gia Matxcơva thuộc Liên Xô (cũ)

- Năm 1976, trong bài phát biểu tại Trường Tuyên huấn Trung ương, nhà báo Hà Đăng đã dùng thuật ngữ “nghị luận trên báo” để

chỉ loại thể này

- Năm 1978, trong cuốn Giáo trình nghiệp vụ báo chí của trường Tuyên huấn Trung ương đã gọi tác phẩm này bằng tên “bình luận trên báo”

- Trong một cuốn giáo trình của Khoa Báo chí – Trường Đại học

Tổng hợp Karl Marx, Cộng hòa Dân chủ Đức đã gọi chính luận báo chí bằng thuật ngữ “bút chiến” [3, tr.6]

Ngoài những quan niệm kể trên, năm 1992, trong cuốn sách Ký báo chí

do Nhà xuất bản Thông tin ấn hành, tác giả Đức Dũng đã lần đầu tiên phân loại và gọi tên một nhóm các thể loại báo chí có tính chất thông tin lý lẽ là

“loại thể chính luận” Những năm sau này, ông điều chỉnh cách gọi là “nhóm các thể chính luận báo chí” và cho rằng “trong nhóm này thể loại bình luận

giữ vai trò là hạt nhân vì nó đã thể hiện sinh động nhất những đặc điểm cơ bản

của cả nhóm” (trong cuốn Viết báo như thế nào, tái bản lần thứ 3 năm 2003) Ngoài bình luận, trong nhóm này còn có các thể loại như: xã luận, bài phê bình, bút chi ến và một số biến thể khác như phiếm luận, nhàn đàm Đây là một nhóm bao gồm các thể loại có nhiệm vụ đánh giá, phân tích, giải thích, bàn luận về những sự thật của đời sống Thế mạnh chủ yếu của các thể loại trong nhóm thể loại này biểu hiện ở năng lực thông tin lý lẽ Đây là nhóm

“không chỉ có nhiệm vụ thông tin về sự thật, mà còn có nhiệm vụ phân tích, lý giải, bàn luận, đánh giá những sự thật đó trên cơ sở của một thái độ rõ ràng

nhằm hướng dẫn, điều chỉnh dư luận” [12, tr.290]

Năm 1995, trong các giáo trình Tác phẩm báo chí tập I (do PTS Tạ

Ngọc Tấn chủ biên) và Tác phẩm báo chí tập III (do PTS Trần Thế Phiệt viết) loại thể này được gọi tên là “chính luận báo chí” và được định nghĩa là:

“phản ánh hiện thực (hay thông tin) theo phương thức nghị luận Sẽ không có chính lu ận nếu thiếu nghị luận, bởi vì chúng ta chỉ có thể viết chính luận khi

có l ập luận, khi dùng lý lẽ để giải quyết các vấn đề đặt ra” [48, tr.27] Tác giả

Trần Thế Phiệt cũng cho rằng chính luận là một loại tác phẩm cơ bản của báo chí, là loại văn nghị luận về những vấn đề chính trị, xã hội có tính thời sự

Trong một số giáo trình của Khoa Báo chí, Học viện Báo chí và Tuyên truyền (do PGS,TS Nguyễn Văn Dững chủ biên) và của Khoa Báo chí - Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội cũng

như trong một số chuyên luận của các tác giả Trần Quang, Đinh Hường, Dương Xuân Sơn được xuất bản sau đó đều sử dụng thuật ngữ “các thể loại báo chí chính luận”

Như vậy, nhìn xuyên suốt qua các quan niệm kể trên, có thể thấy trong những cách đặt tên đều nhằm nhấn mạnh một đặc điểm chung là tính chất

“luận” – tức là việc sử dụng các phương pháp phân tích, đánh giá, bình luận

về một vấn đề thời sự

Hình thức thể hiện của một chương trình chính luận truyền hình cũng

mang những đặc điểm chung của chính luận báo chí: được xây dựng trên một

h ệ thống luận điểm, luận cứ, luận chứng và theo một trình tự logic, thống

nh ất, và thông qua một chuỗi lý lẽ sắc bén, thuyết phục để trình bày trình tự

đó Khi đã có được một hệ thống lập luận đầy đủ và chuẩn xác, tác giả sẽ tiến

hành xây dựng nội dung bài viết hoặc kịch bản chương trình trên cơ sở của việc vận dụng lý lẽ kết hợp với ngôn từ

Từ quan niệm như trên, có thể đi đến kết luận là: chương trình chính

luận truyền hình là chương trình truyền hình phản ánh các sự kiện, vấn đề

th ời sự bằng phương pháp phân tích, đánh giá, bình luận thông qua hệ thống quan điểm, lý lẽ nhằm giải quyết vấn đề

Tuy nhiên, nếu như trên báo in hay báo mạng điện tử, chính luận báo

chí thường chỉ là những bài bình luận, xã luận, phiếm luận, chuyên luận thì với báo chí truyền hình, do đặc trưng của loại hình này (“chuyển tải thông tin

b ằng hình ảnh động và âm thanh” [52, tr.127]) tính chất chính luận lại thường

thể hiện qua các hình thức: tọa đàm (ngồi trò chuyện), đối thoại – thể hiện

những phân tích, trao đổi, bàn luận chuyên sâu của người dẫn chương trình và

những khách mời tham gia, phỏng vấn (hỏi - đáp) – nhấn mạnh vai trò của

người trả lời phỏng vấn với những phân tích, lý giải, đánh giá từ góc độ cá nhân

Đặc biệt, ở các chương trình dạng này, vai trò của người dẫn chương trình được thể hiện khá rõ nét và vô cùng quan trọng Người dẫn không chỉ là tác giả của kịch bản chương trình, mà còn là người trực tiếp tham gia thảo

luận, tranh luận cùng các khách mời chuyên gia, cũng như dẫn dắt, phản biện

ý kiến của khách mời, để làm nổi bật các quan điểm, lý lẽ, nhằm mục đích thuyết phục khán giả

Như vậy, vai trò của người dẫn chương trình đối thoại, tọa đàm chính

luận khác với vai trò của một tác giả của bài bình luận trên báo in, báo mạng Ngoài khả năng tư duy chặt chẽ, logic của một nhà bình luận, người dẫn chương trình còn cần phải biết dẫn dắt, tạo không khí cho cuộc trò chuyện,

thảo luận, đồng thời phản ứng nhanh với những tình tiết phát sinh Vì vậy, không sai khi nói rằng: trong nhiều trường hợp, người dẫn quyết định đến sự thành công của chương trình

Cũng cần phải lưu ý rằng: các chương trình chính luận truyền hình

trong diện khảo sát của luận văn này (Đối thoại chính sách – VTV1, Tiêu điểm kinh tế – VNews, Đối thoại – VITV) đều là các chương trình mang hình

thức tọa đàm, đối thoại, phỏng vấn

1.1.3 D ẫn chương trình truyền hình và dẫn chương trình chính luận truyền hình

- D ẫn chương trình truyền hình

Trước hết, cần tìm hiểu về khái niệm “người dẫn chương trình truyền hình” ở nước ngoài Theo tìm hiểu của tác giả, trên thế giới có nhiều khái

niệm về người dẫn chương trình truyền hình, phụ thuộc vào loại chương trình

mà họ dẫn và những công việc mà họ phụ trách xung quanh hoạt động dẫn chương trình truyền hình

Thuật ngữ phổ biến mà các hãng thông tấn, đài truyền hình lớn trên thế

giới thường dùng để chỉ người dẫn chương trình là: news presenter (người thể hiện tin tức), news anchor (người phát thanh tin tức), talk show host (người

chủ trì chương trình trò chuyện), newscaster (người điểm tin), newsreader (người đọc tin), news reporter (người báo cáo tin tức), news analyst (nhà phân tích tin tức) Chúng tôi không thấy ở đâu sử dụng thuật ngữ “MC” (viết tắt

của Master of Ceremonies) để chỉ người dẫn chương trình như nhiều nơi ở

Việt Nam vẫn sử dụng

Trong số các thuật ngữ trên, về bản chất có nhiều thuật ngữ được hiểu giống nhau, chỉ khác ở cách gọi của những hãng thông tấn, kênh truyền hình khác nhau Chẳng hạn: truyền hình ở nước Anh thường dùng từ newscaster để

chỉ người dẫn chương trình ở mục điểm tin (riêng hãng BBC sử dụng từ

newsreader ), còn ở Mỹ, Canada, vị trí này thường được gọi là news presenter

và news anchor

Về ý nghĩa, theo trang giải đáp thông tin www.about.com (một bộ phận

của Công ty sở hữu tờ báo nổi tiếng của Mỹ - The New York Times), news anchor là người thể hiện tin tức, hay nói một cách đơn giản, đó là người ngồi

tại bàn dẫn chương trình ở trường quay hoặc người đang có mặt tại hiện trường, cho bạn biết có những chuyện gì đang xảy ra trên thế giới Dù được phát sóng từ một đài địa phương hay một hệ thống truyền hình quốc tế, thì

một news anchor sẽ phải là người biên tập các tin tức và cung cấp chúng tới

người xem [59]

Trong khi đó, www.wisegeek.com – trang web nổi tiếng tìm lời giải đáp đơn giản cho mọi câu hỏi – thì cho rằng: một news analyst (hay còn gọi là

newscaster hoặc news anchor) là một nhà báo làm việc tại một đài truyền hình

hoặc phát thanh Anh ta đứng tên một chương trình tin tức và sử dụng lời nói

để truyền đạt những tin tức thời sự tới khán/thính giả Một news analyst cũng

có thể giới thiệu những đoạn hình ảnh, âm thanh từ các phóng viên – những người đang trực tiếp có mặt tại hiện trường để tường thuật tin tức Độ dài thời

gian mà một news analyst lên sóng có thể rất khác biệt, ví dụ: một vài người

có thể lên hình 30 phút mỗi ngày, trong khi số khác xuất hiện 5 phút mỗi tiếng trong vòng 8 giờ [60]

Một news presenter (hoặc newscaster, anchorman…) là một người

chuyên nghiệp trong việc cung cấp tin tức tới công chúng qua truyền hình hoặc phát thanh theo một cách chính xác và đơn giản nhất có thể Hoạt động

vừa với tư cách là một nhà báo, vừa là một chuyên gia, news presenter sử

dụng các nguồn tin và số liệu của mình để thể hiện tin tức và kiểm soát

chương trình của mình News presenter có thể thông thạo về một lĩnh vực

chuyên môn cụ thể hoặc là một người có kiến thức rất rộng Để trở thành một

news presenter, người ta thường phải có bằng đại học

Về thuật ngữ talk show host (tạm dịch là “người chủ trì/người dẫn

chương trình trò chuyện”), Wisegeek phân tích rằng: người dẫn chương trình

talk show chính là thành phần trung tâm của talk show đó Dù đó là chương

trình mang tính bàn luận, có chuyên gia để cung cấp kiến thức cho khán giả,

hay là chương trình trò chuyện với người nổi tiếng, thì talk show host vẫn là

bộ mặt của chương trình

Trở thành một người dẫn chương trình talk show không hề đơn giản

Những người dẫn chương trình talk show nổi tiếng thường có xuất thân từ giới

báo chí hoặc ngành giải trí [62] Có thể kể ngay tên tuổi của những người dẫn

chương trình talk show nổi tiếng trên thế giới như: Larry King, Oprah Winfrey, Maria Bartiromo, David Letterman, Ellen Degeneres, Conan

O’Brien Họ chính là chủ của chương trình và là người đạo diễn tất cả nội dung diễn ra trong chương trình

Tuy nhiên, các chương trình talk show nổi tiếng của nước ngoài không

chỉ đơn giản là ngồi và thảo luận như ở Việt Nam mà còn bao gồm nhiều hoạt động khác như: giao lưu với khán giả, mời khách mời chơi trò chơi, làm các

thử nghiệm thú vị, hoặc khách mời biểu diễn một năng khiếu nào đó (thường áp dụng với chương trình mà khách mời là người nổi tiếng trong ngành giải trí) Thêm vào đó, các chương trình talk show của nước ngoài không quá dài, thường chỉ khoảng 15 phút

Trong khi đó, ở Việt Nam, ý nghĩa của cụm từ “người dẫn chương trình truyền hình” được hiểu chung chung hơn, đại ý nói về những người làm công việc dẫn các chương trình truyền hình nói chung Luận văn thạc sỹ của Nguyễn Cao Cường cho rằng:

“Người dẫn chương trình là người giới thiệu chương trình Anh ta

có trong tay toàn bộ nội dung, chi tiết trình tự diễn tiến của chương trình Đồng thời anh ta phải chịu trách nhiệm có tính quyết định về hiệu quả toàn bộ chương trình, anh ta có nhiệm vụ dẫn dắt làm cho mọi người thấy được chủ đề xuyên suốt của chương trình” [13, tr.13]

Cách hiểu này cho thấy dẫn chương trình truyền hình là công việc của người dẫn chương trình hoạt động trong lĩnh vực truyền hình Công việc đó là

giới thiệu, dẫn dắt khán giả vào chương trình truyền hình mà người dẫn chịu trách nhiệm Họ đứng trước máy thu hình, có thể dẫn để phát sóng trực tiếp hoặc dẫn thu băng trước rồi phát lại, có thể đứng ở hiện trường hoặc trong studio, hay trên sân khấu, nói với khán giả về một vấn đề, sự kiện nào đó có

kịch bản sẵn…

Hình thức dẫn chương trình truyền hình khá đa dạng: dẫn bản tin, dẫn

k ết nối với người dẫn hiện trường, dẫn toạ đàm, phỏng vấn, đối thoại v.v

Ở Việt Nam, thực tế hiện nay cho thấy việc sử dụng các thuật ngữ liên quan đến người dẫn chương trình truyền hình chưa đồng nhất và hợp lý, chủ

yếu vẫn là cóp nhặt và theo thói quen chứ không dựa trên một cơ sở khoa học

nào Điển hình nhất là việc lạm dụng thuật ngữ “MC” (viết tắt của Master of Ceremonies) cho mọi loại chương trình truyền hình

Tuy nhiên, thời gian gần đây tình hình này đã phần nào được cải thiện

Ở một số đài truyền hình, các chương trình đã thay việc đề tên người dẫn chương trình là “MC Vân Anh”, “MC Phương Chi” bằng “DCT Vân Anh”

(DTC: viết tắt của dẫn chương trình), “BTV Phương Chi” (BTV: viết tắt của biên tập viên), hoặc chỉ đơn giản đề tên của người dẫn lên mà không kèm

chức danh nào phía trước

Ở một vài chương trình còn có sự góp mặt của người dẫn là những nhà báo có tên tuổi hoặc thâm niên, nên ở trước tên người dẫn còn có chức danh

“nhà báo” Ví dụ “Nhà báo Ngọc Quang” của chương trình “Đối thoại chính sách” trên VTV1 hay “Nhà báo Nguyễn Đăng Phát” trong chương trình “Tiêu

điểm kinh tế” của VNews

Tuy nhiên, ở không ít chương trình truyền hình (cũng như trong công việc, trong đời sống hằng ngày), thuật ngữ “MC” vẫn được nhiều người nói đến để chỉ người dẫn chương trình truyền hình

Về những nghiên cứu lý luận đã được công bố liên quan đến người dẫn chương trình truyền hình, TS Nguyễn Thế Kỷ đã có một góc nhìn cụ thể hơn

Trong cuốn Nói năng, giao tiếp trên đài truyền hình, ông đã sử dụng thuật

ngữ: “người nói trên đài truyền hình” [37, tr.82] Theo đó, ông chia khái niệm người dẫn chương trình truyền hình nói chung thành hai thuật ngữ có nội hàm

hẹp hơn là Speaker (SP) và Master of Ceremonies (MC) Trong đó,

“Speaker là các phóng viên, phát thanh viên, biên tập viên, bình

luận viên, dẫn chương trình trên đài truyền hình Họ là người của đài truyền hình hoặc là cộng tác viên của đài, họ được giao phụ trách để sản xuất, dàn dựng hay thể hiện nội dung, khâu nối một hay một số chương trình của đài Thông thường họ có khuôn mặt ưa nhìn, riêng các phát thanh viên thì thường là đẹp, có duyên, có chất giọng tốt Họ có một vốn kiến thức khá đầy đủ, vững vàng, nhiều người am tường sâu về một hay một số lĩnh vực của đời sống xã

hội” [37, tr.83]

Về thuật ngữ MC, TS Nguyễn Thế Kỷ phân tích: “Các MC về cơ bản cũng có những phẩm chất, năng lực, cách thức hoạt động như các SP nói ở trên Tuy nhiên, các tiêu chuẩn về khuôn mặt, dáng người, chất giọng; tài nói năng, đối đáp; khả năng tổ chức và điều hành cuộc thoại, xử lý các tình

hu ống đột xuất luôn được yêu cầu ở mức cao hơn” [37, tr.87] Ông cũng nói

thêm rằng các chương trình do MC đảm trách tuy vẫn có dấu ấn của tác phẩm báo chí, nhưng nghiêng nhiều hơn về văn hoá, nghệ thuật và giải trí

Như vậy, tác giả cuốn Nói năng, giao tiếp trên đài truyền hình đã chú ý

phân biệt rõ khái niệm “người dẫn chương trình truyền hình” và đã đưa ra

những lý giải, phân tích cho việc phân chia của mình, thông qua những ví dụ

cụ thể thu thập được từ các đài truyền hình mà ông đã khảo sát (chủ yếu là trên các kênh của VTV) Theo quan niệm này, khái niệm “người dẫn chương

trình chính luận truyền hình” sẽ nằm ở phạm vi của thuật ngữ Speaker chứ

Trong nghiên cứu này, vai trò của người dẫn truyền hình đã được nhấn mạnh:

“Người dẫn chương trình là chất liệu sống động nhất và cũng chủ động nhất để cấu trúc một chương trình truyền hình Dẫn chương trình ở đây không đơn giản là đọc nối để chuyển từ phần này sang

phần khác, từ chủ đề này sang chủ đề kia mà bao hàm cả việc tạo ra không khí và kích thích hưng phấn của khán giả Sự có mặt của người dẫn chương trình là cực kỳ quan trọng, góp phần quyết định

sự thành công của một chương trình trên sóng truyền hình” [12, tr.239]

Nhận định trên không chỉ cho thấy tầm quan trọng của người dẫn chương trình đối với sự thành công của chương trình, mà còn chỉ ra được tính

phức tạp của hoạt động này

- Dẫn chương trình chính luận truyền hình

Như đã đề cập ở trên, chương trình chính luận truyền hình là chương trình truyền hình phản ánh các sự kiện, vấn đề thời sự thông qua phương pháp phân tích, đánh giá, bình luận Hình thức của chương trình này thường tập trung chủ yếu vào các dạng: tọa đàm, đối thoại, phỏng vấn Đây là những

dạng chương trình thể hiện được dễ dàng và rõ nét nhất các yếu tố: trao đổi, phân tích, bình lu ận, đánh giá – vốn là đặc trưng của thể “chính luận”

Như vậy, “dẫn chương trình chính luận truyền hình” là cụm từ dùng để

chỉ công việc của người dẫn các chương trình toạ đàm, đối thoại, phỏng vấn trên sóng truyền hình, có nội dung đề cập đến các vấn đề, sự kiện mang tính

thời sự, đòi hỏi những phân tích, đánh giá, bình luận, giải thích nhằm định

hướng cho công chúng khán giả

Cũng giống như người dẫn chương trình truyền hình nói chung, người

dẫn chương trình chính luận truyền hình có kịch bản chương trình trước,

nhưng trong quá trình dẫn, họ có thể nói thêm chính kiến của mình khi bình

luận, trao đổi với các khách mời, họ có thể vừa trao đổi, hỏi chuyện, vừa dẫn

dắt chương trình

Như vậy, tại Việt Nam chưa có một thuật ngữ thống nhất dành cho người dẫn chương trình chính luận truyền hình Ở một số chương trình truyền hình hiện nay, chức danh của người dẫn được thể hiện linh hoạt, phụ thuộc vào công việc và trách nhiệm của họ đối với chương trình Ví dụ: nếu chỉ là

người đọc lời dẫn mà người khác viết cho thì chức danh là “dẫn chương trình”, nếu là người trực tiếp viết ra hoặc biên tập lời dẫn thì chức danh là

“biên t ập viên”, hoặc ở mức độ có thâm niên và tên tuổi hơn thì chức danh sẽ

là “nhà báo”, hay trong nhiều trường hợp khi người dẫn chương trình chính

luận truyền hình không phải là người làm báo mà là một chuyên gia về lĩnh vực nào đó được mời vào dẫn, thì chức danh có thể chính là nghề nghiệp của

họ, như: chuyên gia kinh tế Bùi Kiến Thành, doanh nhân Đặng Lê Nguyên

Vũ, đạo diễn Lê Hoàng, diễn viên Chi Bảo

Như vậy, so sánh với lý luận nước ngoài có thể thấy: cụm từ “chương trình chính luận truyền hình” được đề cập trong luận văn này rất giống với

những talk show ở nước ngoài Tuy nhiên, chúng chỉ đề cập tới các chủ đề

chính trị - kinh tế - xã hội mà cộng đồng quan tâm chứ không phải nói về chân dung nhân vật nổi tiếng nào đó và cũng không mang tính chất hài hước, vui

nhộn, giải trí Do đó, chúng tôi tạm gọi những talk show kiểu này là talk show

chủ đề chính luận, để phân biệt với talk show chủ đề giải trí

Khác với talk show chủ đề giải trí có sự tham gia của người nổi tiếng, nói về những câu chuyện xoay quanh cuộc sống, công việc của họ, mang

phong cách thoải mái, nhẹ nhàng, hài hước, tự nhiên (như: The Tonight show (CNBC), Late night with David Letterman (NBC) v.v.), talk show chủ đề chính luận thường có không khí tự nhiên nhưng trang trọng, phong cách người

dẫn thoải mái nhưng đĩnh đạc, ví dụ như các talk show: Straight Talk with Bernie Lo (CNBC), Managing Asia (CNBC), Amanpour (CNN)

Người dẫn chương trình talk show mang tính chính luận thường là

những nhà báo có phong cách dẫn điềm tĩnh, nghiên túc Khách mời của

những chương trình này thường là các chuyên gia, hoặc những nhà phân tích,

có chuyên môn, am hiểu một hoặc vài lĩnh vực nhất định Cũng có thể khách mời của một talk show chính luận là một người nổi tiếng, nhưng nội dung

cuộc bàn luận sẽ xoay quanh một chủ đề thời sự nào đó, chứ không phải kể lể

về bản thân hay mang nặng chủ đề cá nhân

Bên cạnh đó, còn có những talk show có chủ đề tổng hợp, khi thì nói về

giải trí, lúc thì bàn chuyện chính trị - xã hội như: Dinner with the Kings, Larry King Specials (do người dẫn chương trình gạo cội Larry King đảm nhiệm trên kênh CNN), hay The Oprah Winfrey show, The Ellen Degeneres Show

(NBC)

Với những phân tích như trên, có thể thấy trong lý luận báo chí nước

ngoài không có khái niệm về “người dẫn chương trình chính luận truyền hình” mà họ chỉ chia vai trò, chức năng của người dẫn theo dạng chương trình (điểm tin, trò chuyện, phỏng vấn ) Trong tương quan so sánh, chương trình

“chính luận” theo nghĩa mà luận văn này đã xác định thuộc vào mảng talk show với những chủ đề chính trị - kinh tế - xã hội thời sự, được dư luận quan tâm và cần những bàn luận, phân tích, đánh giá nghiêm túc, không mang tính giải trí

Ngoài chủ đề của chương trình, các yếu tố khác như phong cách của người dẫn chương trình, không khí của chương trình talk show chính luận

cũng có nhiều khác biệt với những talk show mang tính giải trí

1.1.4 Ho ạt động dẫn chương trình chính luận truyền hình

Trước hết, cần có sự phân biệt hai cụm từ: “người dẫn chương trình” và

“hoạt động dẫn chương trình” Trong thực tế, đây là hai khái niệm tuy liên quan chặt chẽ với nhau nhưng không hoàn toàn giống nhau

Thông thường, khi nhắc đến cụm từ “dẫn chương trình”, người ta sẽ liên tưởng đến người dẫn chương trình, mà không để ý rằng đây là cả một quá trình, có từng khâu, từng bước, và người dẫn chương trình chỉ là một phần của hoạt động này Mặc dù vai trò của người dẫn chương trình là vô cùng quan

trọng trong hoạt động dẫn chương trình, nhưng nếu thiếu đi các yếu tố khác, thì chất lượng của hoạt động dẫn chương trình cũng sẽ không thể có được như mong muốn

Hoạt động dẫn chương trình mang nội hàm rộng hơn và người dẫn chương trình là trung tâm của hoạt động này Theo tác giả luận văn, hoạt động

dẫn chương trình không chỉ đơn thuần là khi người dẫn tiến hành dẫn chương trình trong studio để ghi hình mà còn bao gồm quá trình người dẫn phải chuẩn

bị trước khi dẫn và xử lý các thông tin sau khi dẫn chương trình Đó là những khâu rất quan trọng trong việc thực hiện một chương trình chính luận truyền hình

Trong khâu chuẩn bị trước khi dẫn, có rất nhiều công việc quan trọng đối với người dẫn chương trình như: chuẩn bị kịch bản, nắm chắc các đầu mối

công việc (ai làm tổ chức sản xuất, đạo diễn hình, phụ trách hậu cần, v.v.), kiểm tra việc dàn dựng trường quay (máy quay, âm thanh, ánh sáng ), làm việc trước với khách mời (đối với các chương trình tọa đàm, phỏng vấn)

Sau khi chương trình được ghi hình, vẫn có những thao tác hậu kỳ liên quan đến chất lượng của chương trình mà người dẫn vẫn phải trực tiếp tham gia Ví dụ: dẫn lại những đoạn dẫn vấp (đối với chương trình không được phát sóng trực tiếp); trực tiếp tham gia với kỹ thuật viên làm hậu kỳ để biên tập lại

chương trình (thường áp dụng đối với chương trình trao đổi, đối thoại); làm việc với tổ chức sản xuất để hoàn thiện chương trình v.v

Do đó, không chỉ trước khi, trong khi mà những công việc sau khi dẫn

chương trình cũng nằm trong hoạt động dẫn chương trình truyền hình, vì nó vẫn nằm trong một quy trình làm việc và có tác động trực tiếp đến chất lượng

của chương trình Trong thực tế, nếu không trực tiếp tham gia tất cả những khâu này, người dẫn không thể hoàn thành được một chương trình chính luận truyền hình có chất lượng tốt

Chính vì vậy, cụm từ “hoạt động dẫn chương trình truyền hình” được

sử dụng trong luận văn này là để chỉ những công việc được thực hiện trước, trong và sau khi d ẫn chương trình

Trên cơ sở của cách hiểu như trên, có thể thấy hoạt động dẫn chương trình chính lu ận truyền hình cũng là một quá trình bao hàm cả khâu chuẩn bị trước khi dẫn, trong khi trực tiếp dẫn ở trường quay và khâu hậu kỳ sau dẫn

Trong đó, vai trò của người dẫn chương trình chính luận truyền hình có tính quyết định đến sự thành công của chương trình

Trong các chương trình chính luận truyền hình thường có sự tham gia

của khách mời để cùng với người dẫn chương trình trao đổi, bàn luận, phân tích về các vấn đề thời sự Do đó, vai trò của người dẫn chương trình chính

luận truyền hình có bản sắc và cá tính riêng mạnh mẽ hơn, rõ nét hơn so với người dẫn ở các dạng chương trình truyền hình khác

Việc dẫn chương trình chính luận truyền hình không chỉ đòi hỏi người

dẫn cần có một nền kiến thức tốt (giống như dẫn các chương trình khác), mà

còn yêu cầu họ phải có khả năng phân tích, bình luận, dẫn dắt vấn đề cùng

với khách mời của chương trình

Cũng vì thế, hoạt động dẫn chương trình truyền hình chính luận có

những yêu cầu riêng, trong mối liên quan với vai trò của người dẫn chương

trình Việc chuẩn bị trước khi dẫn là khâu không thể thiếu để việc dẫn chương

trình đạt chất lượng Trong đó, một số công việc như: lựa chọn chủ đề, chuẩn

b ị kịch bản, kết nối với khách mời, làm việc với các đầu mối trong ê-kíp sản xuất chương trình đều cần có sự tham gia trực tiếp của người dẫn chương

trình

Việc tham gia vào những thao tác sau khi dẫn chương trình cũng vô

cùng cần thiết Vì là người trực tiếp trao đổi, bàn luận với khách mời về sự kiện, vấn đề được để cập đến trong chương trình nên người dẫn hiểu rõ, nắm vững tinh thần cuộc trao đổi (kể cả những điểm hay, điểm dở trong chương trình đã thu hình) để có thể biên tập một cách hợp lý nhất

Do vậy, khi chương trình được hoàn thiện - nhất là khi chương trình không phải là chương trình phát sóng trực tiếp, thì người dẫn chương trình cần

trực tiếp tham gia khâu hậu kỳ để đảm bảo khai thác được tất cả những cái hay, hạn chế tối đa những cái dở (nếu có) trong chương trình mới được ghi hình Điều này là rất quan trọng bởi chương trình chính luận truyền hình vốn

nặng về lý lẽ, bàn luận, phân tích, nên cảm xúc, ý nghĩa của những câu từ, ý

tứ của nội dung cuộc trao đổi là rất “đắt” đối với chương trình dạng này, do đó đòi hỏi người biên tập phải có một con mắt tinh tế trong việc xử lý hậu kỳ và

chắc chắn là không ai làm việc này tốt hơn so với người dẫn chương trình

Việc trực tiếp tham gia xử lý hậu kỳ còn có thể giúp cho người dẫn nói

lại một số đoạn cho trôi chảy, tự nhiên hơn, đạt chất lượng tốt hơn

Từ những phân tích ở trên, có thể tóm lại rằng: “hoạt động dẫn chương

trình chính luận truyền hình” là các hoạt động diễn ra trước, trong và sau khi

d ẫn chương trình chính luận truyền hình Trong đó, vai trò của người dẫn chương trình đặc biệt được nhấn mạnh với tư cách là nhân tố đóng vai trò quy ết định đến sự hay, dở, thành, bại của chương trình

1.2 Vai trò, đặc điểm của hoạt động dẫn chương trình chính luận truy ền hình

1.2.1 Vai trò của hoạt động dẫn chương trình chính luận truyền hình

Trong điều kiện cụ thể tại Việt Nam, công tác chuẩn bị, thực hiện và hoàn thiện lại đối với các chương trình truyền hình nói chung và các chương trình chính luận truyền hình nói riêng luôn được đặc biệt quan tâm Điều này cho thấy vai trò vô cùng quan trọng của hoạt động dẫn chương trình mà trong

đó người dẫn là trung tâm

- Ho ạt động dẫn chương trình quyết định chất lượng của chương trình

Trong phần trên, chúng tôi đã trình bày các khâu của “hoạt động dẫn

chương trình truyền hình” gồm: chuẩn bị trước khi dẫn, dẫn ở trường quay,

và xử lý tư liệu sau dẫn Đây là ba khâu nối tiếp nhau trong một quy trình làm

việc chặt chẽ, logic Trong đó, chỉ một khâu trục trặc thì hai khâu còn lại lập

tức sẽ bị ảnh hưởng

Có thể có ý kiến cho rằng: việc dẫn chương trình ở trường quay với khách mời là quan trọng nhất Tuy nhiên, nếu như thiếu đi sự kết nối tốt với khách mời ở khâu chuẩn bị trước khi dẫn, thì người dẫn khó có thể chọn được một khách mời lý tưởng (ở đúng vai để trả lời, có khả năng ăn nói tốt, có thể tham gia chương trình vào thời gian ghi hình ) Hoặc nếu người dẫn chương trình không chuẩn bị đủ cẩn thận để có một kịch bản tốt, thì việc trò chuyện, trao đổi với khách mời cũng khó mang lại hiệu quả cao

Ngay cả trong trường hợp làm tốt khâu chuẩn bị và khâu dẫn chương trình nhưng khâu xử lý tư liệu sau dẫn không tốt thì chất lượng chương trình cũng giảm sút Ví dụ: chương trình mời được khách trả lời tốt, và kịch bản chương trình rất hay, nhưng trong quá trình ghi hình, khách trả lời dài dòng

(hoặc bị ho nhiều) làm hiệu quả nội dung và âm thanh Vì thế, trước khi chương trình được phát sóng, người dẫn cần trực tiếp tham gia xử lý nội dung như lược bớt đoạn dài dòng, thêm những thể hiện bằng số liệu hoặc hình ảnh

để minh họa cho phần trả lời của khách nếu cần; xử lý những âm thanh gây

ồn, nhiễu trong chương trình

Chính vì vậy, chất lượng của một chương trình truyền hình chính luận, đặc biệt là chương trình mang hình thức trò chuyện, trao đổi, được quyết định bởi hoạt động dẫn chương trình Nếu hoạt động dẫn chương trình tốt, chương trình sẽ có chất lượng cao, và ngược lại, nếu một khâu nào đó trong hoạt động này không đảm bảo, thì chương trình cũng khó đạt được chất lượng, hiệu quả như mong muốn

- Ho ạt động dẫn chương trình tạo khán giả cho chương trình

Đây là điều rất cần thiết đối với bất kỳ một chương trình truyền hình nào, chứ không riêng gì chương trình chính luận Tuy nhiên, đặc thù khán giả

ở mỗi loại chương trình là không giống nhau Với chương trình chính luận, khán giả thường là những người có trình độ, hay quan tâm, theo dõi những vấn đề thời sự về chính trị - xã hội, và mong muốn được am hiểu những vấn

Vì những lý do trên, hoạt động dẫn chương trình chính luận truyền hình không chỉ có ý nghĩa trong nội bộ chương trình, mà còn có vai trò kết nối khán giả với chương trình, tạo nên không khí tương tác hai chiều Nhất là đối

với những chương trình tọa đàm, trò chuyện, đối thoại, thì vai trò của hoạt động này, đặc biệt là sự thể hiện của người dẫn chương trình lại càng quan

trọng hơn

Người dẫn không chỉ là “bộ mặt” của chương trình, khiến khán giả nhớ đến chương trình, mà còn là “linh hồn” của chương trình, tạo nên nét riêng cho chương trình ấy Việc tạo nên nét riêng cho chương trình không chỉ xuất hiện khi người dẫn dẫn chương trình, mà hiện diện ngay từ khi bắt đầu, hình thành ý tưởng chương trình cho đến khi chương trình hoàn thiện và được phát sóng Chính vì thế, hoạt động dẫn chương trình luôn phải gắn với người dẫn chương trình

Khán giả không khó để nhận ra một chương trình được chuẩn bị tốt về

nội dung, và người dẫn chương trình có kỹ năng dẫn dắt, đưa đẩy tốt, biết tạo điểm nhấn khi cần Ví dụ: chương trình “Đối thoại chính sách” của VTV1 với

người dẫn là nhà báo Ngọc Quang, chương trình “Nghĩ mở - Nói thẳng” của

VTV2 với người dẫn là biên tập viên Hồng Nga Ngược lại, công chúng cũng dễ dàng nhận thấy một chương trình không được đầu tư kỹ lưỡng về

kịch bản, người dẫn khô cứng, thiếu nhạy cảm khi nhập cuộc

Một người dẫn chương trình vừa có kiến thức, kỹ năng, lại có duyên, sẽ

để lại trong lòng khán giả nhiều ấn tượng, và giữ chân họ với chương trình, và ngược lại Để họ làm được như vậy, khâu chuẩn bị trước dẫn là bước đệm rất

cần thiết, còn khâu xử lý tư liệu sau dẫn là phần hoàn thiện cuối cùng không

thể thiếu để chương trình được toàn vẹn

Do đó, hoạt động dẫn chương trình chính luận truyền hình, với người

dẫn chương trình là trung tâm, có vai trò tạo dựng ấn tượng của chương trình trong lòng khán giả, thu hút khán giả cho chương trình Mà đối với các chương trình truyền hình, việc thu hút được khán giả chính là mục đích tồn

tại, bởi ngoài ý nghĩa thông tin - tuyên truyền, nó còn đồng nghĩa với việc thu

hút được quảng cáo và doanh thu cho chương trình cũng như cho cơ quan báo chí

- Ho ạt động dẫn chương trình góp phần mang lại danh tiếng cho

“nhà đài”

Trên thế giới, cứ nhắc đến kênh truyền hình về kinh tế - tài chính, là người ta không thể không nhắc đến CNBC Có thể nói, đây là kênh chuyên nghiệp nhất về kinh tế - tài chính với những thông tin thời sự, chính xác, cũng như những phân tích, bình luận về kinh tế - tài chính vô cùng sắc sảo, đáng ngưỡng mộ

Tuy nhiên, ngoài những nội dung về kinh tế, CNBC còn được biết đến

là kênh truyền hình sở hữu những người dẫn chương trình talk show khá đình

đám Nhắc đến kênh truyền hình này, người ta sẽ nghĩ ngay đến Late night with Conan O’Brien, The late show with David Letterman, hay The Ellen Degeneres show, Tonight show with Jay Leno Đây đều là những chương trình ăn khách với người dẫn chương trình nổi danh, được yêu thích tại Mỹ và trên thế giới Danh tiếng và trình độ của họ không chỉ gắn với những chương trình họ dẫn, mà còn mang lại danh tiếng cũng như đẳng cấp cho những kênh truyền hình sở hữu talk show của họ

Ở Việt Nam, tuy các talk show truyền hình xuất hiện muộn hơn nhiều

so với phương Tây, nhưng những người dẫn chương trình dạng tọa đàm, trò chuyện đã phần nào thể hiện được bản thân và có một lượng công chúng nhất định cho chương trình cũng như cá nhân mình Tiêu biểu như chương trình

“Người đương thời” của nhà báo Tạ Bích Loan Mặc dù đến nay chương trình này không còn được sản xuất nữa, nhưng với lối dẫn thông minh, tự nhiên, thân thiện, những ấn tượng mà Tạ Bích Loan để lại trong lòng công chúng là

rất sâu đậm

Một gương mặt khác cũng nhận được sự ủng hộ của công chúng là Trần

Thùy Dương – người dẫn chương trình Talk Vietnam Với khả năng nói tiếng

Anh lưu loát và lối dẫn nhẹ nhàng, tự nhiên, cộng với khuôn mặt xinh xắn, nụ cười rạng rỡ, Trần Thùy Dương đã tạo dựng cho mình một hình ảnh tốt trong lòng công chúng, và có một lượng người hâm mộ đông đảo

Cũng giống những talk show kể trên, các chương trình chính luận truyền hình với hình thức tọa đàm, đối thoại, phỏng vấn cũng gắn liền với

những người dẫn có phong cách Biên tập viên Quang Minh, sau quãng thời

gian dài gắn với bản tin Thời sự 19 giờ của VTV, đã thử sức thêm ở chương trình chính luận Đối thoại chính sách Có thể nói anh đã thể hiện mình được

nhiều hơn qua chương trình này và khán giả cũng biết đến Quang Minh ở một góc độ khác sinh động hơn

Văn Thành cũng là một trong những cái tên mà người ta hay nhắc đến

khi nói về Sự kiện và bình luận – chương trình chính luận về sự kiện thời sự

nổi bật trong tuần Với lối dẫn rất riêng, anh đã tạo nên một phong cách cho chương trình của mình và tạo được sự chú ý của đông đảo công chúng

Ngoài ra còn một số chương trình chính luận khác mà người dẫn - với vai trò trung tâm trong hoạt động dẫn chương trình đã tạo nên dấu ấn và thuyết phục được công chúng như các chương trình Nghĩ mở - Nói thẳng (VTV2) với BTV Hồng Nga; Mỗi tuần một chuyện – đối thoại với Lê Hoàng

luận Do đó, tác giả đi sâu tìm hiểu hoạt động dẫn chương trình talk show mang tính chính luận trong các nguồn tài liệu nước ngoài

Theo nghiên cứu của trang thông tin chuyên định hướng nghề nghiệp cho sinh viên tại Mỹ www.MyMajors.com , trong hoạt động dẫn chương trình talk show có rất nhiều công việc sau đây [63]:

Trước khi ghi hình:

- Nghiên cứu thông tin nền để chuẩn bị cho chương trình hoặc cuộc

phỏng vấn

- Phối hợp với nhà sản xuất và trợ lý để lựa chọn chủ đề, kịch bản phù

hợp cho chương trình, dựa vào đặc thù của chương trình, thị hiếu khán giả, và

yêu cầu từ người xem

- Có thể bàn luận về các chủ đề thời sự với khán giả qua điện thoại,

nhằm chọn ra hướng đi tốt hơn cho chương trình

- Đặt đúng vị trí của khách mời, vào cuộc đối thoại, tọa đàm hay cuộc

phỏng vấn

- Luôn chuẩn bị để cung cấp những thông tin thời sự, thông tin về thời tiết, thể thao hoặc luôn thu thập, biên tập các tin tức liên quan đến chủ đề nói đến trong talk show Như vậy, người dẫn sẽ có thể cung cấp thông tin khi

có yêu cầu, hoặc lấp chỗ trống về thời gian trong trường hợp chương trình kết

thúc nhanh hơn dự tính

Trong khi ghi hình:

- Dẫn đầu và kết của chương trình, nhuần nhuyễn kịch bản và tính trước các tình huống có thể xảy ra

- Phỏng vấn khách mời về cuộc sống, công việc hoặc chủ đề họ quan tâm

- Điều hòa cuộc thảo luận (với trường hợp từ hai khách mời trở lên), hoặc cùng tham gia bàn luận với khách mời về những chủ đề thời sự

Sau khi ghi hình:

- Lưu nhật ký ghi hình để ghi nhớ mọi thông tin của buổi ghi hình (nội dung kịch bản, khách mời tham gia, ê-kíp sản xuất, quảng cáo thu được, video

clip của chương trình ) nhằm tiện cho việc tìm lại, tra cứu sau này

Phụ thuộc vào cấu trúc của chương trình mà người dẫn có thể đóng vai

trò như một điều phối viên, một người phỏng vấn, hoặc một nhà giáo dục

Đặc trưng công việc của một điều phối viên là mời các khách mời tới

chương trình để bàn luận về một chủ đề, và có thể đặt câu hỏi trực tiếp, hoà theo dòng chảy của cuộc hội thoại, hoặc thậm chí tham gia vào cùng bàn luận với những kinh nghiệm, kiến thức chuyên môn riêng của mình, nhằm điều hoà không khí và nội dung cuộc thảo luận theo hướng hấp dẫn nhất đối với công chúng

Còn người dẫn chương trình – với tư cách là một nhà giáo dục –

thường dẫn những chương trình mang tính tư vấn, cung cấp kiến thức về hàng loạt các chủ đề: từ dinh dưỡng, bảo trì xe, cho đến các mối quan hệ cá nhân

Trong khi đó, ở một talk show thiên về phỏng vấn, đặc trưng của người

dẫn là thường đặt câu hỏi cho khách mời là những người nổi tiếng hoặc các chuyên gia về những chủ đề rộng và phong phú

Mặc dù một số người dẫn talk show thường chuyên sử dụng một cấu trúc chương trình nhất định, nhưng nhiều người dẫn lại kết hợp cả ba cấu trúc trên trong một, nhằm mang đến một chương trình phong phú cho người xem

Khán giả của một số chương trình nổi tiếng thường thấy có cả chi tiết phỏng vấn, bàn luận và giáo dục xuất hiện trong một chương trình Cả hai dạng chương trình một cấu trúc và chương trình đa cấu trúc như vậy đều nhằm mục đích tạo ra một lượng khán giả nhất định, thích thú với chương trình, và sẵn sàng đồng hành cùng chương trình ở mỗi số mới Một trong những cách có

được khán giả trung thành là có những người dẫn thu hút nhờ phong cách và

cá tính của họ

Cũng cần lưu ý rằng các talk show của nước ngoài thường chỉ phát mới

chứ không phát lại Do đó, khâu hậu kỳ để cắt gọt lại chương trình không diễn

ra Hơn nữa, do cơ chế quản lý các chương trình truyền hình của nhiều nước không giống Việt Nam nên nội dung các talk show thường được để nguyên như khi ghi hình chứ không mấy khi phải biên tập lại

Theo Wisegeek, trong các talk show, người dẫn chương trình thường

xuất hiện với vai trò trung tâm Để nhấn mạnh tầm quan trọng của vị trí này, người ta thường đặt tên các talk show có tên người dẫn chương trình trong đó Nhiều người sau khi đã được công chúng biết đến mới được mời dẫn talk show trên truyền hình Theo những chuyên gia truyền thông, việc có một người dẫn chương trình nổi tiếng sẽ thu hút khán giả tốt hơn

Không có một con đường bằng phẳng cho việc trở thành một người dẫn talk show Một vài người làm việc với tư cách là những nhà báo, có được sự tín nhiệm, các mối quan hệ, và được công chúng biết đến thông qua quá trình hoạt động trong các bản tin Những người khác lại xuất thân từ giới giải trí như diễn viên hay người mẫu, những người được thuê để làm chương trình talk show, bởi vì người ta tin rằng tên tuổi và cá tính của họ sẽ thu hút người xem

Những thực tập viên hoặc trợ lý trong lĩnh vực truyền hình thường phát triển sự nghiệp của họ nhờ tạo dựng đủ sự tín nhiệm tại đài truyền hình để có thể được dẫn thay trong trường hợp người dẫn ốm hay vắng mặt Nếu người dẫn thay thể hiện được bản thân mình một cách thuyết phục, nó có thể đem lại

cơ hội để họ sở hữu một talk show mới riêng của mình

Về hoạt động dẫn chương trình chính luận truyền hình ở Việt Nam, trong các nghiên cứu từng được công bố có thể nêu khóa luận tốt nghiệp của

Trần Thị Anh, bảo vệ tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền năm 2008 với tiêu

đề: Vai trò của bình luận viên trong các chương trình truyền hình chính luận qua việc khảo sát chương trình Sự kiện & Bình luận trên kênh VTV1

Trong khóa luận này, Trần Thị Anh đã đưa ra được những nội dung cơ bản của hoạt động dẫn chương trình chính luận trên truyền hình, trong đó

nhấn mạnh đến vai trò của người dẫn ở những công việc sau:

- Tìm đề tài

- Vi ết kịch bản

- Lựa chọn hình thức thể hiện

- Ch ọn khách mời

- Ph ỏng vấn khách mời trường quay

- Dẫn dắt, kết nối, lập luận trong chương trình

Mặc dù đã nêu lên được nhiều thao tác trong hoạt động dẫn chương trình chính luận truyền hình, tuy nhiên, do chỉ khảo sát tại một chương trình, nên tính đại diện của khóa luận này chưa cao Hơn nữa, do chương trình được

khảo sát trong là chương trình phát sóng trực tiếp nên khâu hậu kỳ sau dẫn cũng không được đề cập tới

Từ việc tổng hợp các nguồn tài liệu và qua kinh nghiệm của bản thân, tác giả cho rằng những công việc cơ bản sau đây được bao hàm trong hoạt động dẫn chương trình chính luận truyền hình:

- Chuẩn bị trước khi dẫn

+ Tìm ki ếm đề tài: Tìm được một đề tài hay không phải là điều dễ dàng

đối với nhóm thực hiện chương trình Thông thường, tiêu chí lựa chọn đề tài đối với một chương trình chính luận thường là: có tính thời sự; thu hút sự quan tâm của dư luận; cần những lý giải, bàn luận xung quanh vấn đề đang đặt ra Một đề tài đáp ứng được những tiêu chí này, ngoài sức hấp dẫn đối với

công chúng, còn mang đến nhiều hứng thú cho chính những người thực hiện

Có thể lấy ví dụ bằng chương trình “Đối thoại chính sách” (VTV1) phát

sóng số đầu tiên vào ngày 01/6/2011 với đề tài “Nghị quyết 11 với thực tiễn

cu ộc sống” Chương trình này ra đời vào thời điểm Nghị quyết 11 được ban

hành đã 3 tháng và Chính phủ, người dân đang nghe ngóng để đánh giá hiệu

quả của nó Trong bối cảnh đó, đề tài vừa đảm bảo tính thời sự, vừa thu hút được sự quan tâm của dư luận

Thông thường, với các chương trình chính luận truyền hình, người dẫn

tự tìm đề tài cho mình Đây là một đặc điểm quan trọng cho thấy khi tự mình tìm kiếm đề tài, người dẫn sẽ cảm thấy hứng thú và có trách nhiệm với nó hơn Điều đó sẽ giúp họ nắm được nhiều thông tin xung quanh đề tài và có nhiều cảm xúc hơn khi dẫn chương trình

+ Lên ý tưởng kịch bản đại cương: Sau khi tìm được đề tài, việc tiếp

theo là lên ý tưởng cho kịch bản đại cương của chương trình Những người

trong nhóm thực hiện cần thảo luận với nhau: Sẽ phản ánh những gì trong chương trình? Đâu là trọng tâm? Trình tự, cấu trúc chương trình nên thế nào? Cả ê-kíp thực hiện chương trình phải nắm rõ nội dung của kịch bản đại

cương, biết được tinh thần chung của chương trình để có thể hoàn thành tốt

phần việc của mình Riêng người dẫn chương trình cần phải tham gia từ đầu

đến cuối, để đảm bảo chương trình chạy đúng mạch khi triển khai thực hiện

Cũng có trường hợp người dẫn chương trình được toàn quyền quyết định về nội dung chương trình, dĩ nhiên theo định hướng của lãnh đạo cơ quan báo chí Ví dụ: chương trình “Đối thoại” (VITV) do người dẫn chương trình là biên tập viên (BTV) Phương Chi hoàn toàn chịu trách nhiệm về đề tài cũng như lên ý tưởng kịch bản đại cương

Thông thường, kịch bản đại cương của một chương trình chính luận truyền hình thường gồm các phần: thực trạng, nguyên nhân, giải pháp Thường thì phần thực trạng chỉ được phản ánh lướt qua vì đây là vấn đề/sự

kiện thời sự nên công chúng đã nắm được Công việc chủ yếu của người dẫn

chương trình và các vị khách mời là phân tích những nguyên nhân và bàn luận

về các giải pháp Trong kịch bản đại cương, ở mỗi phần người dẫn chương

trình chỉ cần gạch đầu dòng những ý chính

Theo kinh nghiệm riêng của tác giả luận văn, ở bước này chưa nên triển khai kịch bản chi tiết vì cần phải chắc chắn khách mời có tham gia được hay không Hơn nữa, còn phải tùy thuộc vào vai trò, vị trí cũng như kinh nghiệm

của khách mời mà thay đổi kịch bản chi tiết Do đó, sau khi đã có được đề tài,

chỉ nên viết kịch bản đại cương Khi đã có được khung sườn của kịch bản đại cương rồi và đã xác định rõ về khách mời tham gia vào chương trình thì có thể xây dựng kịch bản chi tiết

+ Tìm khách mời: Khách mời có vai trò rất quan trọng vì ý kiến của họ

trực tiếp góp phần vào sự thành công của chương trình Ở một số chương trình, khách mời còn là nhân tố thu hút khán giả Do vậy, việc lựa chọn được

những vị khách mời xứng đáng tham gia vào chương trình là một công việc quan trọng

Trong chương trình truyền hình chính luận, nếu ê-kíp sản xuất có bộ

phận trợ lý thì chính bộ phận này sẽ chịu trách nhiệm trong việc liên hệ, mời khách tham gia chương trình Tuy nhiên, cũng có những chương trình mà người dẫn chương trình chịu trách nhiệm liên hệ mời khách (như chương trình

“Đối thoại” của kênh VITV

Nếu phải đảm nhiệm công việc liên hệ với khách mời, người dẫn sẽ có

dịp làm quen trước với khách và điều này sẽ góp phần cho sự thành công của chương trình Tuy nhiên, trong một số trường hợp, nếu người dẫn phải thuyết

phục khách mời để họ tham gia thì khi thực hiện chương trình, rất có thể người dẫn phải ít nhiều chiều theo ý khách và như vậy thì khó có được những

câu hỏi gai góc, có kịch tính cao hoặc khó thể hiện một thái độ khách quan,

chủ động khi trò chuyện với khách mời

Khi đã xác định được danh tính của các khách mời, cần phải đặt lịch ghi hình Khi đã có được lịch ghi hình rồi hãy tiến hành đặt vấn đề và liên hệ mời khách tham gia chương trình Việc này cần được thực hiện càng sớm càng tốt bởi vì không phải khách nào cũng rảnh rỗi vào đúng thời gian ghi hình; thậm chí là không thể tham gia được vào thời gian mà “nhà đài” đã định Nên việc mời khách diễn ra càng sớm sẽ giúp cho họ sắp xếp công việc để thích ứng với lịch trường quay

Khách mời của chương trình chính luận trên truyền hình có thể là người đại diện cho một đơn vị nào đó, có liên quan trực tiếp đến vấn đề hoặc sự kiện được đưa ra bàn luận trong chương trình nên cần phải có tiếng nói để trả lời, giải thích, phân tích, bình luận về nó Khách mời cũng có thể xuất hiện với tư cách cá nhân, là chuyên gia về một lĩnh vực cụ thể nào đó có liên quan đến vấn đề/sự kiện mà chương trình sẽ đề cập tới

Các chương trình chính luận trên truyền hình thường đề cập đến những vấn đề thời sự, nóng hổi, thậm chí nhiều chương trình có đề tài khá “nhạy

cảm” như: nạn tham nhũng hoành hành, việc minh bạch hóa các doanh nghi ệp nhà nước còn chậm chạp, công tác cán bộ còn nhiều bất cập v.v

Muốn chương trình hay, cần phải mời được đúng khách ở đúng vai trả lời Tuy nhiên, vì chủ đề chương trình “nhạy cảm” và đôi khi có thể động chạm, nên nhiều vị khách mời ngại nhận lời, thậm chí là từ chối Do đó, việc mời khách tham gia phụ thuộc vào khả năng ăn nói, nghệ thuật thuyết phục của người đi mời

Có trường hợp khách mời còn yêu cầu gửi kịch bản chương trình trước

rồi mới trả lời có tham gia hay không Khi đó, người dẫn cần thảo ra một kịch bản dựa trên kịch bản đại cương với một số câu hỏi cơ bản và an toàn nhằm