Nâng cao chất lượng biên tập xuất bản những ấn phẩm về văn hóa thăng long hà nội qua khảo sát sách xuất bản tại các nhà xuất bản trên địa bàn hà nội (nhân dịp kỷ niệm nghìn năm thăng long – hà nội)

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN NGUYỄN THÙY VINH NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG BIÊN TẬP - XUẤT BẢN NHỮNG ẤN PHẨM VỀ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH

QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

NGUYỄN THÙY VINH

NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG BIÊN TẬP - XUẤT BẢN NHỮNG ẤN PHẨM VỀ VĂN HÓA THĂNG LONG - HÀ NỘI

QUA KHẢO SÁT SÁCH XUẤT BẢN TẠI CÁC NHÀ XUẤT BẢN TRÊN ĐỊA BÀN HÀ NỘI (Nhân dịp kỷ niệm Nghìn năm Thăng Long – Hà Nội)

LUẬN VĂN THẠC SĨ XUẤT BẢN

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 4

Chương 1: CHẤT LƯỢNG BIÊN TẬP – XUẤT BẢN NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG 14

1.1 Cơ sở lý luận chung về công tác xuất bản sách văn hóa xã hội 14

1.1.1 Các khái niệm có liên quan 14

1.1.2 Công tác xuất bản sách văn hóa xã hội 19

1.2 Khái quát về văn hóa Thăng Long - Hà Nội 23

1.2.1 Quan niệm về văn hóa Thăng Long – Hà Nội 23

1.2.2 Đặc trưng tiêu biểu của văn hóa Thăng Long – Hà Nội 27

1.2.3.Vị trí của văn hóa Thăng Long - Hà Nội trong tiến trình phát triển văn hóa của dân tộc 31

1.3 Tiêu chí đánh giá chất lượng biên tập – xuất bản sách văn hóa Thăng Long - Hà Nội 36

1.3.1 Về khái niệm chất lượng 36

1.3.2 Tiêu chí về nội dung 37

1.3.3 Tiêu chí về hình thức 40

Chương 2: THỰC TRẠNG CHẤT LƯỢNG BIÊN TẬP - XUẤT BẢN SÁCH VỀ VĂN HÓA THĂNG LONG - HÀ NỘI 42

2.1 Những yếu tố tác động tới chất lượng biên tập - xuất bản sách về văn hóa Thăng Long - Hà Nội 42

2.1.1 Tầm nhìn và sự quan tâm của các cấp lãnh đạo 42

2.1.2 Nhận thức của các cơ quan quản lý, các nhà xuất bản trên địa bàn Hà Nội 44

2.1.3 Hoạt động của đội ngũ biên tập viên ở các nhà xuất bản 46

2.2 Chất lượng biên tập - xuất bản sách văn hóa Thăng Long - Hà Nội 47

2.2.1 Chất lượng biên tập về nội dung sách văn hóa Thăng Long - Hà Nội 47

2.2.2 Chất lượng biên tập về hình thức sách văn hóa Thăng Long – Hà Nội 61

2.3 Những vấn đề đặt ra 68

2.3.1 Thành công và nguyên nhân 68

2.3.2 Hạn chế và nguyên nhân 71

Chương 3: MỘT SỐ KIẾN NGHỊ NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG BIÊN TẬP - XUẤT BẢN SÁCH VỀ VĂN HÓA THĂNG LONG - HÀ NỘI 77

3.1 Kiến nghị đối với các cơ quan quản lý 77

3.2 Kiến nghị đối với các Nhà xuất bản 79

3.3 Kiến nghị đối với Biên tập viên 81

KẾT LUẬN 85

TÀI LIỆU THAM KHẢO 88

PHỤ LỤC 95

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban chấp hành Trung ương khóa VIII (1998) khẳng định vai trò của văn hóa: “Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội…” Như vậy, văn hóa không phải là một hoạt động riêng biệt có tính chất ngành nghề (ngành văn hóa – thông tin), không phải là một lĩnh vực hoạt động văn hóa cụ thể, không phải chỉ là học vấn… Văn hóa là nền tảng tinh thần xã hội, biểu hiện sức sống, sức sáng tạo, sức phát triển, sức mạnh tiềm tàng và bản lĩnh, cốt cách của dân tộc được thể hiện qua truyền thống văn hóa dân tộc và hệ giá trị văn hóa Các giá trị văn hóa và truyền thống văn hóa được thấm nhuần trong mỗi con người và cả cộng đồng, dân tộc, được lưu giữ, chắt lọc, kế thừa và phát triển, phát huy qua các thế hệ… trở thành cốt lõi tinh thần của mỗi người, mỗi cộng đồng dân tộc Văn hóa có mối quan hệ biện chứng tương tác chặt chẽ với kinh tế, văn hóa cũng chính là thước đo trình độ phát triển của xã hội, là động lực của sự phát triển Các nhân tố văn hóa kết hợp chặt chẽ với đời sống và hoạt động xã hội trên mọi phương diện

và trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng nhất của phát triển

Thăng Long - Hà Nội là nơi địa linh nhân kiệt với bề dày nghìn năm lịch sử Với quá khứ anh hùng và hào hoa, đất và người Thăng Long - Hà Nội

đã hun đúc nên truyền thống văn hiến ngàn đời Đó là những tài sản vô giá, gắn liền với những trang sử hào hùng, mang đậm sắc thái văn hoá độc đáo của dân tộc Việt Nam Cũng chính từ nơi đây, tinh hoa của dân tộc kết tinh, hội tụ

và lan tỏa, trở thành biểu tượng của nền văn hiến Việt Nam

Hà Nội là trái tim của cả nước Việt Nam, Thăng Long – Hà Nội đã tồn tại và trải qua hơn 1000 năm với nhiều biến động trong lịch sử Với vai trò là trung tâm văn hóa, kinh tế, chính trị của Việt Nam, Hà Nội xứng đáng là thủ

đô nghìn năm văn hiến, đời đời bền vững trong lòng người dân Việt Đến nay,

Hà Nội vẫn trường tồn và phát triển cùng thời gian với vai trò là kinh đô, khu vực địa chính trị, địa văn hóa (nơi lưu giữ những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể từ ngàn đời nay) và đồng thời là khu vực địa môi trường (Hà Nội là được ghi nhận là thành phố Xanh – Sạch – Đẹp, nằm trong số những thành phố Hòa Bình trên thế giới) Để Hà Nội xứng đáng với vị thế hiện tại, việc tìm hiểu, lưu giữ, bảo tồn và truyền bá những giá trị văn hóa về Hà Nội không chỉ là nghĩa vụ của một cá nhân đơn lẻ mà là trách nhiệm của cộng đồng người dân Việt Nam yêu nước

Văn hóa Thăng Long - Hà nội hàng ngàn năm lịch sử là một kho tàng văn hóa quý báu với các lớp tầm tích ẩn sâu bên trong Từ lâu, giới khoa học, các nhà văn hóa đã có nhiều công trình nghiên cứu về các vấn đề lịch sử - văn hóa của Thăng Long - Hà Nội trong suốt chiều dài lịch sử Đặc biệt, chỉ tính trong dịp chuẩn bị kỷ niệm Đại lễ Nghìn năm Thăng Long – Hà Nội, từ năm

2000, đã có một lượng lớn các đề tài nghiên cứu được triển khai, các cuốn sách về Thăng Long – Hà Nội được các nhà xuất bảnChính trị Quốc gia, nhà xuất bảnHà Nội, nhà xuất bảnVăn hóa thông tin, nhà xuất bảnThanh niên … cho ra mắt bạn đọc trong vào ngoài nước, phản ánh phong phú, đa dạng bộ mặt văn hóa tinh thần của Thăng Long - Hà Nội, cung cấp thêm một nguồn tri thức có giá trị về Hà Nội cho bất cứ ai quan tâm

Tuy nhiên, khi xem xét một cách khách quan, các công trình đã xuất bản về văn hóa Thăng Long - Hà Nội còn bộc lộ một số mặt hạn chế như: nghiêng về khảo sát lịch sử mà còn nhạt sắc thái văn hóa, nhiều mảng của lĩnh vực văn hóa còn trống vắng (như các nghề thủ công, trò chơi dân gian và đặc sản ẩm thực); mới chỉ tập trung phản ánh khu vực nội thành (Kinh đô Thăng Long cũ), còn rất vắng bóng các ấn phẩm về vùng nông thôn ngoại thành và ven nội thành; tập trung đề cập các vấn đề chung của Thăng Long - Hà Nội

mà thiếu hẳn các ấn phẩm mang tính chuyên khảo về từng mặt cụ thể Kho tàng văn hiến Thăng Long - Hà Nội rất rộng lớn, song chúng ta chưa tìm hiểu, khám phá được bao nhiêu Do đó việc tiếp tục đầu tư xuất bản những ấn phẩm

về Hà Nội là điều tất yếu Đó cũng là đòi hỏi cấp bách, không chỉ vì mục đích giúp cho người Hà Nội hiểu rõ hơn về di sản văn hóa của mình mà còn giúp cho thế hệ trẻ hiểu hơn cuộc sống của cha ông xưa kia, để có một thái độ ứng

xử đúng, có trách nhiệm hơn trong việc giữ gìn di sản văn hóa cha ông

Phải nắm được, hiểu được di sản văn hóa mới có cơ sở khoa học cho việc bảo tồn và phát huy chúng Việc nghiên cứu xuất bản những ấn phẩm về văn hóa Hà Nội cấp bách còn vì theo quy luật của tạo hóa, những lớp nhân chứng sống, am hiểu về di sản văn hóa cha ông cứ “mất” dần với thời gian Cho nên nếu để chậm trễ, chỉ ít năm nữa thôi, dù có chi cả một nguồn kinh phí lớn cũng khó có thể tìm lại được Sự nghiệp công nghiệp hóa - hiện đại hóa và tác động của toàn cầu hóa sẽ khiến nhiều mặt của đời sống văn hóa truyền thống không còn tồn tại, hoặc biến chuyển theo nhiều hướng khác nhau mà chỉ có những người trong cuộc mới hiểu, còn các thế hệ sau khó có thể hình dung được Hà Nội ngày nay cũng đã mở rộng hơn nhiều về địa giới

và các tiềm lực khác Trong bối cảnh đó, cần phải tiếp tục đầu tư thời gian, kinh phí tổ chức khảo sát, điều tra nghiên cứu để khắc họa đầy đủ diện mạo một Thủ đô với bề dày nghìn năm lịch sử, bổ sung cho kho tàng tri thức về Thăng Long – Hà Nội ngày càng hoàn thiện hơn, phong phú hơn, góp phần cho công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa Thủ đô Hà Nội

Để Thăng Long - Hà Nội nghìn năm tuổi có một đà phát triển theo chiều sâu, và cũng là để phát huy thiết thực những thành quả và kinh nghiệm

đã thu đạt được, việc tiếp tục điều tra, sưu tầm, nghiên cứu và xuất bản những

tư liệu và công trình về kinh tế - xã hội của Thăng Long - Hà Nội là rất bổ ích

và cần thiết Chúng tôi chọn đề tài: “Nâng cao chất lượng biên tập - xuất

bản những ấn phẩm về văn hóa Thăng Long - Hà Nội qua khảo sát sách xuất bản tại các nhà xuất bảntrên địa bàn Hà Nội (Nhân dịp kỷ niệm Nghìn năm Thăng Long–Hà Nội)” làm đề tài luận văn tốt nghiệp Cao học

Xuất bản với mong muốn góp phần nhỏ bé vào việc nâng cao chất lượng sách

về văn hóa Hà Nội, làm giàu lên gia tài văn hóa của Thủ đô văn hiến

2 Lịch sử nghiên cứu đề tài

Căn cứ theo Chỉ thị số 32/CT-TW ngày 4/5/1998 của Bộ Chính trị Ban chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam về kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội; căn cứ theo Công văn số 1186/VPVP-VXX ngày 7/3/2006 của Văn phòng Chính phủ thông báo ý kiến chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ cho phép đầu tư Dự án: Điều tra, sưu tầm, biên soạn và xuất bản

Tủ sách “Thăng Long ngàn năm văn hiến”… nhiều đơn vị xuất bản trên địa bàn Hà Nội đã triển khai và cho ra mắt độc giả những bộ sách có giá trị về văn hóa Thăng Long – Hà Nội

Ngày 19/9/2010, nhà xuất bảnHà Nội đã tổ chức Hội thảo “Hoạt động

xuất bản với Thăng Long ngàn năm văn hiến” Tại hội thảo, nhà xuất bảnHà Nội

cùng nhiều đơn vị xuất bản trên địa bàn Hà Nội đã giới thiệu, tổng kết những đầu sách đã hoàn thành trong khuôn khổ dự án và trong nhóm sách phục vụ Đại

lễ 1000 năm Thăng Long – Hà Nội Nội dung cụ thể được tập hợp tại Kỷ yếu Hội thảo Ngày 30/8/2006 Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội đã có Quyết định

số 3834/QĐ-UBND, về việc phê duyệt dự án điều tra, sưu tầm, biên soạn và xuất bản Tủ sách “Thăng Long ngàn năm văn hiến” Sau hơn 3 năm dự án được tổ chức thực hiện nghiêm túc, các hạng mục của dự án về cơ bản hoàn thành, đạt kết quả và đã thu được sản phẩm để trình lên Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội Hội đồng tư vấn dự án tủ sách, Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội và nhà xuất bản Hà Nội đã chủ trương tổ chức cuộc hội thảo để lấy ý kiến rộng rãi các nhà lãnh đạo, quản lý, các nhà khoa học, những người làm công tác

xuất bản, những người quan tâm đến hoạt động xuất bản nhằm tổng kết văn hiến ngàn năm và phát triển sự nghiệp công nghiệp hóa và hiện đại hóa của Thủ đô Đánh giá kết quả bước đầu của dự án Tủ sách, tiếp tục những ý kiến đóng góp

bổ ích để nâng cao chất lượng xuất bản góp phần thực hiện mục tiêu qua công tác điều tra, sưu tầm, biên soạn xuất bản, phần tổng kết những điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội, những giá trị văn hóa trên các lĩnh vực của 1000 năm xây dựng và phát triển phục vụ cho việc phát triển toàn diện của Thủ đô được mở rộng trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa Với quy mô và ý nghĩa như vậy, hội thảo đã thu hút được sự quan tâm, tham dự của các đồng chí lãnh đạo của Trung ương và Hà Nội, các nhà khoa học… Các đại biểu tham dự hội thảo tập trung đi sâu thảo luận ba nhóm vấn đề cơ bản:

1 Nhóm vấn đề thứ nhất:

Đánh giá bước đầu kết quả thực hiện Dự án điều tra, sưu tầm, biên soạn

Tủ sách Thăng Long ngàn năm văn hiến

- Xác định ý nghĩa, sự cần thiết của dự án

- Định ra mục tiêu, nội dung các hoạt động của dự án

việc tổ chức quản lý, hoạch định chính sách cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa Thủ đô

3 Nhóm vấn đề thứ ba:

Đề xuất các giải pháp quan tâm đầu tư nâng cao chất lượng hoạt động của công tác xuất bản, của nhà xuất bản Hà Nội để đảm nhận nhiệm vụ là cơ quan chính trị, tư tưởng, cơ quan xuất bản của thành phố về: cơ chế chính sách, mô hình hoạt động, đào tạo đội ngũ, cơ sở vật chất, nâng cao năng lực, hiệu quả hoạt động của nhà xuất bản Hà Nội

- Đề xuất các nhóm đề tài cần tiếp tục đầu tư nghiên cứu biên soạn, xuất bản hình thành dự án trong vòng 2-3 năm tới và phương pháp tổ chức thực hiện

Tại Hội thảo Khoa học quốc tế kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà

Nội “Phát triển bền vững thủ đô Hà Nội văn hiến, anh hùng, vì hòa bình”,

ThS Nguyễn Khắc Oánh – Tổng Giám đốc – Tổng Biên tập Nhà xuất bản Hà

Nội có bài tham luận: “Hoạt động xuất bản với Thăng Long ngàn năm văn

hiến” Trong đó, nêu bật lên được kết quả hoạt động dự án ở nhiều hạng mục

và nội dung, đáng chú ý là 02 hạng mục trọng tâm: Tổ chức điều tra, sưu tầm

tư liệu văn hiến Thăng Long – Hà Nội và biên soạn xuất bản tủ sách “Thăng Long ngàn năm văn hiến”

Ở hạng mục đầu tiên, các sản phẩm thu được là: hồ sơ các tư liệu về Thăng Long – Hà Nội; tư liệu về Thăng Long – Hà Nội sưu tầm ở nước ngoài: gồm tư liệu của công ty Đông Ấn Anh và Hà Lan, tư liệu Trung Quốc (từ nguồn tư liệu này, đã tổ chức biên dịch, biên soạn được 3 đầu sách về tư

liệu nước ngoài: Tư liệu các công ty Đông Ấn Hà Lan và Anh về Thăng Long

– Đàng Ngoài thế kỷ XVII – 732 trang; Minh thực lục – Quan hệ Trung Quốc – Việt Nam thế kỷ XIV – XVII – 2880 trang; Thanh thực lục – quan hệ Thanh – Tây Sơn (cuối thế kỷ XVIII đầu thế kỷ XIX)-550 trang…

Với hạng mục biên soạn và xuất bản tủ sách Thăng Long ngàn năm văn hiến, dự án đã tiến hành với tổng số đề tài trong cơ cấu tủ sách là 94 đề tài Ngoài việc tổ chức biên soan và xuất bản tủ sách, dự án còn tổ chức biên soạn, tái bản và in mới 19 đầu sách phổ thông về Thăng Long – Hà Nội Sách

sẽ được trang bị cho hệ thống thư viện các địa phương và các trường trung học phổ thông của Hà Nội

Bên cạnh hạng mục xuất bản sách truyền thống, hạng mục ứng dụng Công nghệ thông tin cũng đặc biệt được quan tâm và đưa vào hoạt động:

+ Trang web của tủ sách khai trương vào dịp 19/5/2009, hiện đang hoạt động ổn định góp phần tuyên truyền quảng bá các hoạt động dự án, chương trình tiến tới kỷ niệm ngàn năm Thăng Long – Hà Nội

+ Thiết kế, lắp đặt mạng máy tính nội bộ của nhà xuất bản Hà Nội, lắp đặt xong các trang thiết bị trong nội dung được phê duyệt của dự án

+ Hoàn tất việc xây dựng phần mềm quản lý các hoạt động của Nhà xuất bảnnhằm phục vụ dự án tủ sách

+ Tổ chức biên soạn và xuất bản sách điện tử tiến hành đồng bộ cùng quá trình tổ chức biên soạn, xuất bản sách in với bốn đầu sách điện tử đã và

đang tiến hàng xuất bản: Ca khúc Hà Nội thế kỷ XX và những năm đầu thế kỷ

XXI; Biên niên lịch sử Thăng Long – Hà Nội; Thủ đô Hà Nội; Atlas Thăng Long Hà Nội

Báo cáo tổng kết của Ban chỉ đạo Quốc gia kỷ niệm 1000 năm Thăng Long trong đó đánh giá và ghi nhận những kết quả đạt được của các ban ngành, cơ quan, đơn vị xuất bản góp phần tạo nên thành công cho sự kiện trọng đại 1000 năm Thăng Long – Hà Nội

Tuy nhiên, việc nghiên cứu chất lượng biên tập – xuất bản các đầu sách

về văn hóa Thăng Long – Hà Nội với tư cách là một chỉnh thế độc lập thì chưa

có một đề tài nào tiến hành Do vậy, luận văn có thể xem là một sự đầu tư,

khảo sát, đánh giá trực tiếp của chúng tôi về công tác xuất bản sách văn hóa Thăng Long – Hà Nội trong dịp kỷ niệm nghìn năm Thăng Long – Hà Nội

3 Mục tiêu nghiên cứu và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục tiêu nghiên cứu

Thông qua quá trình tìm hiểu tình hình chung công tác xuất bản sách về văn hóa Thăng Long – Hà Nội, chúng tôi đưa ra những đánh giá, nhận định và đóng góp một số khuyến nghị nhằm nâng cao chất lượng biên tập- xuất bản mảng sách này

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện tốt đề tài này, chúng tôi xác định nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn bao gồm những nội dung sau:

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận về công tác xuất bản Giới thiệu tổng quan

về văn hóa Thăng Long – Hà Nội và vị trí của nó trong tiến trình phát triển của văn hóa dân tộc

- Tìm hiểu, đánh giá chung về công tác biên tập xuất bản những ấn phẩm về văn hóa Thăng Long – Hà Nội

- Đề xuất một số khuyến nghị nhằm nâng cao chất lượng công tác biên tập – xuất bản sách về văn hóa Thăng Long – Hà Nội

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Với đề tài “Nâng cao chất lượng biên tập-xuất bản những ấn phẩm

về văn hóa Thăng Long – Hà Nội”, đối tượng nghiên cứu chính sẽ là chất

lượng biên tập – xuất bản những ấn phẩm về văn hóa Thăng Long – Hà Nội

Phạm vi về không gian: Khảo sát tư liệu của một số nhà xuất bản trên địa bàn Hà Nội như: nhà xuất bản Chính trị quốc gia sự thật; nhà xuất bản Hà Nội; nhà xuất bảnVăn hóa thông Tin; nhà xuất bảnThanh niên…

Phạm vi thời gian: Những sách đã xuất bản nhân dịp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Đề tài được nghiên cứu dựa trên cơ sở lý luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác – Lênin; tư tưởng Hồ Chí Minh các quan điểm, đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước về văn hóa và phát triển văn hóa trong thời kỳ mới; lý luận về công tác xuất bản và việc nâng cao chất lượng hoạt động xuất bản

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Để đảm bảo tính xác thực, khách quan và khoa học của luận văn, chúng tôi tiến hành khảo sát, tìm kiếm dẫn chứng tư liệu từ các nhà xuất bản như: nhà xuất bản Chính trị quốc gia sự thật, nhà xuất bản Văn hóa thông tin và nhà xuất bản Hà Nội

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi đã sử dụng một số phương pháp

cụ thể như: nghiên cứu tư liệu, phương pháp thống kê, phân tích, tổng hợp, so sánh, đối chiếu, phỏng vấn trực tiếp một số cán bộ phụ trách biên tập các ấn phẩm đã phát hành…

6 Đóng góp mới của luận văn

Về mặt lý luận: Luận văn góp phần làm sáng tỏ hệ thống khái niệm:

văn hóa xã hội, sách văn hóa xã hội, văn hóa Thăng Long – Hà Nội, những tiêu chuẩn để đánh giá chất lượng và những nhân tố tác động trực tiếp đến chất lượng xuất bản sách về văn hóa Thăng Long – Hà Nội

Về mặt thực tiễn: Luận văn đúc kết những bài học kinh nghiệm, phân

tích thực trạng và bước đầu đưa ra những kiến nghị nhằm nâng cao hơn nữa chất lượng biên tập – xuất bản sách về văn hóa Thăng Long – Hà Nội trong giai đoạn tiếp theo

Ngoài ra, luận văn còn nhằm góp phần thúc đẩy và gợi mở những hướng khai thác đề tài mới về văn hóa Thăng Long – Hà Nội – một kho tàng

quý báu đồ sộ của dân tộc, vẫn đang còn là các lớp trầm tích sâu lắng mà chúng ta chưa đủ sức và thời gian khai phá…

7 Kết cấu luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu, phụ lục, nội dung chính của luận văn bao gồm 3 chương, 21 tiết

Chương 1 CHẤT LƯỢNG BIÊN TẬP – XUẤT BẢN NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG 1.1 Cơ sở lý luận chung về công tác xuất bản sách văn hóa xã hội

1.1.1 Các khái niệm có liên quan

1.1.1.1 Văn hóa

Văn hóa là một khái niệm đa nghĩa, được nhiều nhà khoa học trên thế giới quan tâm Dựa trên cơ sở của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, các nhà triết học, văn hóa học Xô viết đã có nhiều công trình nghiên cứu sâu sắc và toàn diện về văn hóa với ba hướng tiếp cận chủ yếu:

- Hướng tiếp cận giá trị xem văn hóa như tổng thể những giá trị vật chất và tinh thần đã và đang được con người sáng tạo ra khác với tự nhiên

- Hướng tiếp cận hoạt động lại khẳng định hoạt động chứ không phải là những giá trị được coi là yếu tố cơ bản của văn hóa

- Hướng tiếp cận nhân cách xem văn hóa như một phạm trù, một thuộc tính của nhân cách Văn hóa hướng vào sự phát triển những năng lực con người, bộc lộ trình độ phát triển của con người

Từ những hướng tiếp cận khác nhau, văn hóa được hiểu không giống nhau

- Theo Federio Mayor Laragoza nguyên Tổng giám đốc UNESCO thì

“Văn hóa là tổng thể sống động các hoạt động sáng tạo trong quá khứ và trong hiện tại Qua các thế kỷ, hoạt động sáng tạo ấy đã hình thành nên một

hệ thống các giá trị, các truyền thống và các thị hiếu – những yếu tố xác định đặc tính riêng của mỗi dân tộc”

Hồ Chí Minh quan niệm về văn hóa: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ

những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa” [Hồ Chí Minh: Toàn tập,

Nxb Chính trị quốc gia Hà Nội, 1995, t.3, tr.431]

Trên cơ sở tìm hiểu, phân tích các khái niệm trên, chúng tôi đi đến

thống nhất với định nghĩa văn hóa sau: Văn hóa là hệ thống các giá trị vật

chất và tinh thần được sáng tạo, tích lũy trong lịch sử nhờ quá trình hoạt động thực tiễn của con người Các giá trị này được cộng đồng chấp nhận, vận hành trong đời sống xã hội và liên tiếp truyền lại cho thế hệ sau thông qua quy luật kế thừa và giao lưu tiếp biến Văn hóa thể hiện trình độ phát triển và những đặc tính riêng của mỗi dân tộc

1.1.1.2 Xã hội

Thuật ngữ “xã hội” sẽ được chúng tôi tìm hiểu dựa trên hai phương diện: nghĩa rộng và nghĩa hẹp Theo đó:

Nghĩa hẹp, xã hội là khái niệm chỉ một loại hệ thống xã hội cụ thể trong

lịch sử, một hình thức nhất định của những quan hệ xã hội, là một xã hội ở vào một trình độ phát triển lịch sử nhất định, một kiểu loại xã hội nhất định đã hình thành trong lịch sử Ví dụ: xã hội nô lệ, xã hội phong kiến, xã hội tư bản,v.v Trong trường hợp này, xã hội trùng hợp với hình thái kinh tế xã hội

Nghĩa rộng, là toàn bộ các hình thức hoạt động chung của con người, đã

hình thành trong lịch sử Người ta thường dùng khái niệm xã hội để chỉ một tập đoàn người được quan niệm như một hiện thực của các thành viên của nó, hoặc là

để chỉ một môi trường của con người mà cá nhân được hoà nhập vào, môi trường

đó được xem như là toàn bộ các lực lượng có tổ chức và có hệ thống tôn ti trật tự tác động lên cá nhân Khái niệm xã hội là khái niệm đối lập với khái niệm cá nhân, cũng như khái niệm sống trong xã hội là đối lập với khái niệm sống đơn độc

Một định nghĩa bình thường của "xã hội" thường đề cập đến một nhóm người sống cùng trong một cộng đồng có lề lối, như xã hội Anh, xã hội Mỹ

Những bộ môn khoa học xã hội sử dụng từ xã hội để nói đến một nhóm người tạo dựng một hệ thống xã hội một phần khép kín (hoặc một phần mở

rộng), trong đó những người trong một nhóm hầu hết tương tác với những người khác thuộc cùng nhóm đó

Một cách trừu tượng hơn, một xã hội được coi là một mạng lưới của những mối quan hệ của các thực thể Một xã hội đôi khi cũng được coi là một cộng đồng với các cá nhân trong cộng đồng đó phụ thuộc lẫn nhau Tuy nhiên, các nhà xã hội học mong muốn tìm được ranh giới giữa xã hội

và cộng đồng

Tóm lại, Xã hội là một tập thể hay một nhóm những người được phân

biệt với các nhóm người khác bằng các lợi ích, mối quan hệ đặc trưng, chia

sẻ cùng một thể chế và có cùng văn hóa

1.1.1.3 Văn hóa xã hội

Xuất phát từ việc phân tích các khái niệm về văn hóa, về xã hội ở trên,

có thể thấy rằng Văn hóa xã hội chính là thuật ngữ ghép của các khái niệm

văn hóa và xã hội, song thực chất văn hóa xã hội suy cho cùng gần như đồng

nhất với khái niệm văn hóa, bởi văn hóa là sản phẩm của loài người, văn hóa

được tạo ra và phát triển trong quan hệ qua lại giữa con người và xã hội; khái

niệm xã hội chỉ có ý nghĩa bổ sung làm rõ nghĩa thêm cho khái niệm văn hóa

Như vậy, đã nói đến văn hóa là đã bao gồm xã hội, vì xã hội chính là sự

gắn kết của một tập thể hay một nhóm những người được phân biệt với các nhóm người khác bằng các lợi ích, mối quan hệ đặc trưng, chia sẻ cùng một

thể chế và có cùng văn hóa Do đó nói đến văn hóa xã hội chính là nói đến

văn hóa, và quan niệm về văn hóa xã hội cũng gần như tương đồng quan

niệm về văn hóa

1.1.1.4 Sách và sách văn hoá xã hội

Sách là tập hợp một số lượng nhất định những tờ giấy có chữ in, đóng gộp lại thành quyển [36, tr.829] Định nghĩa này chỉ mô tả hình thức vật chất của sách in hiện đại Vậy, khái niệm sách phải được hiểu rộng hơn, khái quát hơn

Hội nghị toàn thể UNESCO – Tổ chức Khoa học – Văn hóa - Giáo dục

Liên hợp quốc, năm 1964, đã kiến nghị các nước tiếp nhận định nghĩa: Sách

là xuất bản phẩm không định kỳ, có số trang ít nhất là 49 trang (không kể

trang bìa mặt) của một quốc gia nào đó, xuất bản để phổ biến rộng rãi cho công chúng

“Sách là sản phẩm văn hoá chứa đựng các tác phẩm văn hoá, đáp ứng nhu cầu văn hoá tinh thần để lưu trữ, truyền bá các giá trị văn hoá tinh thần rộng rãi trong xã hội và từ thế hệ này cho thế hệ khác” [51, tr.12]

Sách giúp ghi lại các sáng tác văn học nghệ thuật, khoa học - các giá trị, tác phẩm văn hoá tinh thần - để phổ biến, lưu giữ các giá trị văn hoá, để xây dựng đời sống văn hoá tinh thần (truyền thông)

Sách là sản phẩm đặc biệt của trí tuệ, là phương tiện trao đổi kiến thức

cơ bản, sách giữ vai trò trung tâm trong việc cung cấp thông tin, giáo dục và giải trí cho hàng triệu người trên thế giới Trong thời đại ngày nay - thời đại phát triển chưa từng thấy của khoa học và công nghệ, đặc biệt là công nghệ thông tin, sách càng có vai trò to lớn, góp phần thúc đẩy sự phát triển của xã hội, tạo nên văn hóa đọc với tính đặc thù, không giống văn hóa nghe nhìn

Việc hình thành các loại sách trong lịch sử là một hiện tượng linh hoạt luôn luôn biến động và phát triển Mỗi loại sách được hình thành trong lịch sử đáp ứng những nhu cầu xã hội nhất định Khi điều kiện xã hội biến đổi, nhu cầu đó mất đi thì loại sách cụ thể ấy cũng mất theo và lại có những loại sách mới ra đời

Trong đời sống xã hội ngày nay, sách ngày càng phong phú và đa dạng, với rất nhiều chủng loại và được phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau Theo mục đích sử dụng thì có các loại: sách tham khảo, sách giáo khoa Theo

độ tuổi sử dụng: sách thiếu nhi, sách 18+…; theo đối tượng sử dụng: sách

giáo viên, sách học sinh; theo phạm vi sử dụng: sách nội bộ ; theo lĩnh vực chuyên ngành: sách kinh tế, sách kỹ thuật

Cho đến nay, chưa có một tài liệu nào đưa ra định nghĩa đầy đủ về sách văn hóa xã hội (VHXH.) Căn cứ vào việc phân tích các khái niệm về văn hóa, xã

hội, tác giả luận văn đưa ra quan niệm về sách VHXH như sau: Sách VHXH là

loại sách có nội dung phản ánh, truyền bá các giá trị văn hóa, các sản phẩm văn hóa do con người sáng tạo ra; đề cập đến đời sống văn hóa xã hội của một cộng đồng người, một dân tộc, một vùng lãnh thổ, hay các dân tộc trên toàn thế giới, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần xã hội, giúp loài người bảo tồn các giá trị văn hóa dân tộc, truyền bá các giá trị, các sản phẩm văn hóa trong xã hội, duy trì và sáng tạo ra các giá trị văn hóa mới

Các giá trị văn hóa, sản phẩm văn hóa, các hoạt động văn hóa, lĩnh vực văn hóa được đề cập trong sách VHXH có tác dụng định hướng, giáo dục và hoàn thiện nhân cách con người, thúc đẩy và nâng cao trình độ văn hóa của các thành viên trong xã hội, đưa loài người trên thế giới ngày càng xích lại gần nhau

Sách VHXH góp phần thúc đẩy và nâng cao trình độ văn hóa của mọi thành viên trong xã hội, giúp con người tích luỹ thành quả văn hóa của dân tộc, nhân loại, là công cụ nâng cao trình độ tri thức cho bạn đọc; giúp loài người vừa giao lưu văn hóa quốc tế, vừa bảo tồn văn hóa các dân tộc, qua đó cùng có ý thức giữ gìn cũng như sáng tạo các giá trị văn hóa mới, chung tay xây dựng và bảo vệ thế giới

Tuỳ theo từng đối tượng phục vụ, theo nội dung chuyên môn khoa học và phương thức phản ánh, sách VHXH được chia làm nhiều thể loại khác nhau như: sách văn học, thơ, sách văn hoá dân gian, sách du lịch, sách tôn giáo, sách văn hoá giao tiếp, sách văn hoá chính trị, sách về văn hoá ứng xử (giao tiếp), sách văn hoá nghệ thuật, sách văn hoá giáo dục (học vấn), sách về văn hoá kinh doanh, sách dư địa chí văn hóa, sách dân tộc học văn hoá, sách nhân học văn hoá,v.v

1.1.2 Công tác xuất bản sách văn hóa xã hội

1.1.2.1 Tính đặc thù của sách văn hóa xã hội

Nhu cầu xã hội là nhân tố quyết định sự ra đời hay mất đi của một loại sách Việc nghiên cứu vai trò xã hội của sách VHXH là một vấn đề quan trọng giúp ta nắm vững đặc trưng quá trình sáng tạo, biên tập loại sách này

- Sách VHXH là một công cụ hữu hiệu để tuyên truyền những chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước; giáo dục truyền thống cách mạng, truyền thống văn hóa tinh thần tới đông đảo độc giả trong cả nước

- Sách VHXH tuyên truyền, giáo dục, phổ biến kiến thức văn hóa xã hội, góp phần nâng cao dân trí cho bạn đọc, từ đó định hướng hành động thực tiễn, góp phần cải tạo đời sống văn hóa tinh thần thông qua việc gạt đi những gì lỗi thời, khai thác những cốt lõi tinh hoa để tạo ra những giá trị văn hóa mới

- Sách VHXH cung cấp kiến thức khoa học cho lực lượng sản xuất và lao động trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hôi: văn học, nghệ thuật, khoa học thường thức

- Sách VHXH là công cụ thông tin hai chiều và nhiều chiều, góp phần

tổ chức, quản lý kinh tế, xã hội nói chung Sách VHXH còn là phương tiện để trao đổi, tranh luận khoa học, thúc đẩy sự phát triển của toàn xã hội

Như vậy, sách VHXH nắm giữ một vị trí đặc biệt quan trọng và tổng quát trong đời sống văn hóa tinh thần của con người Khác với những thể loại sách khác như sách giáo khoa, sách chính trị chỉ nắm giữ một vai trò, chức năng nhất định (như giáo dục cung cấp tri thức hoặc định hướng chính trị, quan điểm cách mạng ) thì sách VHXH phong phú, đa dạng hơn về ngoại diên tác động Điều này xuất phát từ nội hàm phong phú trong nội dung truyền tải cũng như đối tượng tiếp nhận của thể loại sách này

1.1.2.2 Tính đặc thù của công tác xuất bản sách văn hóa xã hội

Tính đặc thù của thể loại sách này quy định và chi phối, tạo nên tính đặc thù của công tác xuất bản sách văn hóa xã hội (so với các loại sách khác)

Trong quá trình làm sách VHXH, các nhà xuất bảnđặt ra yêu cầu nghiêm ngặt đối với thể loại sách này

a Yêu cầu về nội dung, đề tài

Nội dung, đề tài của sách VHXH phải đảm bảo những yêu cầu sau:

- Đề tài phải phản ánh, đề cập đầy đủ những vấn đề mới, những vấn đề đang được dư luận xã hội quan tâm; đồng thời phải định hướng dư luận theo chiều hướng có phục vụ cho sự phát triển đời sống văn hóa xã hội đất nước

- Đề tài phải phong phú đa dạng, phản ánh được tất cả các mặt đời sống tinh thần xã hội

- Không mâu thuẫn với những quan điểm, đường lối, chủ trương phát triển chính trị xã hội, VHXH, kinh tế xã hội của Đảng; phù hợp với yêu cầu phát triển VHXH của đất nước theo nghị quyết Đại hội Đảng trong từng thời kỳ

- Nếu là sách dịch phải tiếp thu được tinh hoa văn hóa nhân loại, đồng thời phải phù hợp với điều kiện chính trị, lịch sử, thuần phong mỹ tục của người Việt, phù hợp với trình độ, điều kiện thực tiễn đất nước

b Yêu cầu về biên tập viên

Trong lĩnh vực xuất bản, biên tập viên là những người đóng vai trò quan trọng trong hoạt động xuất bản để làm ra sách, tuyên truyền và phát huy tác dụng của sách

Do sự đa dạng của sách VHXH nên đội ngũ biên tập viên làm sách phải hội tụ được những phẩm chất, đảm bảo đạt được những tiêu chuẩn về chức danh biên tập của ngành và từng nhà xuất bản đề ra, cụ thể như:

- Về phẩm chất chính trị: biên tập viên tập mảng sách VHXH phải có

thế giới quan khoa học thông qua việc nỗ lực học tập chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh để vận dụng vào nhận thức, phân tích và xử lý các vấn đề một cách đúng đắn nhằm phân biệt được phải trái trong cuộc đấu tranh chính trị phức tạp, giữ vững lập trường và phương hướng chỉ đạo văn hóa đúng đắn của Đảng

- Về phẩm chất nghiệp vụ: biên tập viên ngoài yêu cầu cơ bản để có thể

đảm nhận nhiệm vụ của người biên tập sách VHXH ra còn phải có nghiệp vụ xuất bản, năng lực hoạt động xã hội và năng lực tổ chức, được thực hiện chủ yếu ở khả năng giao tiếp, xây dựng được các mối quan hệ và tổ chức điều hành phối hợp được các mối quan hệ phục vụ cho nhiệm vụ biên tập, đặc biệt

là khi phải thực hiện một công trình xuất bản lớn

Kỹ năng nghiệp vụ xuất bản thành thạo của biên viên tập sách VHXH chủ yếu thể hiện ở khả năng thiết kế, khai thác sản phẩm VHXH, lựa chọn, đánh giá bản thảo và năng lực viết, gia công tốt, đạt đến độ cần thiết

Trong xã hội, mỗi loại sách là thành quả của các hoạt động văn hóa khoa học khác nhau, thuộc những lĩnh vực chuyên môn khác nhau Người biên tập muốn làm tốt chức trách của mình, phải am hiểu những tri thức chuyên môn khoa học đó Yêu cầu của xã hội và đặc điểm nghề nghiệp đòi hỏi người biên tập viên phải là những nhà khoa học, có đủ khả năng thẩm định và góp phần nâng cao chất lượng của tác phẩm văn hóa, khoa học Vì vậy, biên tập viên phải thường xuyên nâng cao, bổ sung không ngừng tri thức trong quá trình hoạt động thực tiễn nghề nghiệp

- Đạo đức nghề nghiệp: biên tập viên sách VHXH ngoài việc phải tuân

thủ chuẩn mực đạo đức cơ bản của xã hội, còn phải tuân thủ chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp mà mọi người làm nghề phục vụ xã hội đều phải tuân thủ như giữ chữ tín, làm việc theo lẽ phải, phục vụ quần chúng, cống hiến cho xã hội; và phải làm việc theo các nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp đã đặt ra chung cho ngành xuất bản: vì nhân dân và đất nước phục vụ, kiên trì lợi ích

xã hội, tăng cường tinh thần trách nhiệm chính trị, xây dựng ý thức tốt đẹp, nâng cao chất lượng xuất bản…

Biên tập viên phải có lòng say mê, chuyên tâm vào sự nghiệp xuất bản;

có lòng yêu nghề, nhiệt tình với công việc “làm dâu trăm họ” của hoạt động xuất bản; toàn tâm toàn ý phục vụ độc giả, phối hợp chặt chẽ với tác giả trong hoạt động biên tập - xuất bản

- Tác phong làm việc nghiêm túc, tỉ mỉ: Hoạt động biên tập - xuất bản là

một công việc đòi hỏi tinh thần lao động rất nghiêm túc và tỉ mỉ, bất cứ một sai sót nào cũng có thể gây ra những tổn thất khó lường Do đó đòi hỏi người biên tập phải làm việc một cách khoa học, kỹ lưỡng, cụ thể là: khi chọn đề tài phải có luận chứng chu đáo; khi tổ chức bản thảo phải có mối quan hệ thường xuyên với tác giả, xử lý tốt những vấn đề tác giả đưa ra; khi thẩm định bản thảo phải luôn chú trọng đến chất lượng; có nhãn quan chính trị, khả năng đánh giá chuẩn xác, tuyệt đối không để những nội dung tiêu cực truyền bá ra ngoài xã hội; khi gia công biên tập bản thảo phải cân nhắc tỉ mỉ từng quan điểm đến các khía cạnh về ngôn ngữ, tra cứu tài liệu những vấn đề còn chưa chắc chắn…

- Cơ cấu tri thức hợp lý: Để thực hiện nhiệm vụ biên tập, biên tập viên

sách VHXH phải có tri thức văn hóa khoa học phong phú và sở thích văn hóa

đa dạng Cơ cấu tri thức hợp lý đối với một biên tập viên phải do 4 bộ phận tri thức cấu thành:

+ Tri thức cơ sở, gồm tri thức văn hóa tối thiểu bậc đại học của một trong

các bộ môn khoa học thuộc các chuyên ngành lý luận chính trị, khoa học xã hội, khoa học nhân văn và các tri thức khác như ngoại ngữ, công nghệ thông tin và truyền thông…

+ Tri thức nghiệp vụ biên tập, bao gồm tri thức thao tác cụ thể của các công

tác nghiệp vụ như xây dựng đề tài, tổ chức bản thảo, biên tập bản thảo, in, phát hành…

+ Tri thức chuyên môn, tương ứng với phạm vi mà biên tập viên phụ

trách

+ Tri thức kinh doanh xuất bản phẩm, bao gồm những hiểu biết về quy trình sản xuất XBP, cách xác định giá thành và giá bán hợp lý, nắm vững việc điều hành quá trình phát hành xuất bản phẩm và xu thế nhu cầu độc giả

c Yêu cầu về hình thức sách

Như đối với mọi loại sách thì sách VHXH cũng cần bảo đảm hình thức

trình bày đẹp thể hiện ở khổ sách, bìa sách, sự phân chia chương, mục, bài, cách

sử dụng các loại chữ, cỡ chữ, các ký hiệu, tín hiệu, cách bố trí chữ và hình

Những hình ảnh minh họa phải đạt các tiêu chuẩn cơ bản về mặt khoa học và thẩm mỹ, phải chính xác, không gây nhầm lẫn, bảo đảm đúng tỉ lệ về kích thước dù là hình thu nhỏ hay phóng to lên

Mức độ yêu cầu về tính khoa học, thẩm mỹ thay đổi tuỳ theo chức năng của từng loại hình ảnh Chẳng hạn, nếu hình ảnh có chức năng minh hoạ, phục

vụ cho kênh chữ (tức là ngôn ngữ miêu tả nội dung là tạm đủ, thêm hình ảnh minh hoạ thì nội dung sẽ sáng tỏ, đầy đủ hơn) thì có thể nhấn mạnh hơn tính thẩm mỹ Trong trường hợp hình ảnh có chức năng thông tin tương đương với kênh chữ (nghĩa là thiếu hình ảnh thì không thể hiểu nổi kênh chữ và ngược lại thiếu kênh chữ thì không hiểu được hình ảnh, như các hình ảnh trong các sách giáo khoa vật lý, địa lý, sinh vật ), hoặc hình ảnh có chức năng chủ yếu thì phải nhấn mạnh các tiêu chuẩn về tính xác thực và khả năng biểu đạt của hình ảnh

1.2 Khái quát về văn hóa Thăng Long - Hà Nội

1.2.1 Quan niệm về văn hóa Thăng Long – Hà Nội

Văn hóa Thăng Long – Hà Nội chính là kết tinh tổng hòa những nét đẹp của đời sống vật chất và tinh thần của người dân Hà thành qua một nghìn năm lịch sử

Di sản Thăng Long – Hà Nội trong đời sống vật chất được nghiên cứu

và tìm tòi ở nhiều phương diện:

Di sản trong ẩm thực: Kinh tế nước ta lấy nông nghiệp là chính, nên cơ

cấu bữa ăn của người Viêt là cơm - rau – cá Thức ăn hàng ngày của người dân là thực vật, bao gồm lúa gạo ngũ cốc, tôm, của, ốc… còn những thức ăn động vật nuôi như thịt gia cầm, gia súc thường chỉ dành cho việc tế lễ và họp

mặt Là trung tâm chính trị, kinh tế và giao lưu văn hóa, Thăng Long – Hà Nội có điều kiện thuận lời tiếp thu kinh nghiệm chế biến món ăn từ các miền

của đất nước và nước ngoài Thăng Long có nhiều đặc sản như bánh Phục

linh ở phố Hàng Đường và phường Đồng Xuân, cốm Làng Vòng, nem Vẽ, chả cá Hà Nội và nhất là món phở thì chỉ phở Hà Nội mới ngon bởi hương vị

của nó chẳng đâu sánh bằng Từ việc khéo léo trong chế biến món ăn, người

Hà Nội sành điệu đã nâng việc ăn uống hàng ngày thành văn hóa ẩm thực với nghệ thuật tổ chức bữa ăn và thưởng thức món ăn Khi đãi khách tại nhà, người Hà Nội niềm nở hiếu khách Khi ăn uống trong gia đình, người Hà Nội kính trên nhường dưới, khoan thai lịch lãm, không xô bồ, tuy đôi lúc tỏ ra quá

kỹ tính hoặc có chút cầu kì

Di sản trong trang phục: Trang phục của mỗi vùng còn tùy thuộc theo

tầng lớp xã hội, theo tuổi tác, giới tính, theo biến chuyển qua các thời kỳ phù hợp với nhu cầu và trình độ thẩm mỹ Dân Hà Nội ăn mặc giản dị trong kiểu cách, nền nã trong màu sắc, tuy nhiên không tự nhiên, xồ bồ, mà thể hiện sự lựa chọn của những người có trình độ thẩm mỹ cao

Thời xưa, người Việt đã có ý thức may mặc quần áo sao cho thích hợp với điều kiện của khí hậu thời tiết, phù hợp với sinh hoạt và sản xuất Người

ta thường dùng quần áo bằng vải, lụa mỏng, thoáng mát Phụ nữ mặc váy, áo yếm Đàn ông thường đóng khố, cởi trần Người ta che mưa nắng bằng nón lá,

áo tơi Áo quần tuy chuộng cốt cách giản dị, song trang sức thì lại được người Việt đặc biệt quan tâm Từ xa xưa, đã có đủ loại đồ trang sức với nhiều kiểu khác nhau bằng xương, bằng vỏ ốc, vỏ trai, bằng đá quý… như vòng tay, vòng cổ, vòng chân, khuyên tai… Có thể nói, ý thức thẩm mĩ trong trang sức

đã nảy sinh từ rất sớm ở người Việt cổ và trở thành truyền thống đối với người Việt sau này

Sống ở chốn phồn hoa đô hội, người Thăng Long luôn tìm cách làm đẹp thêm cuộc sống qua văn hóa trang phục Các kiểu quần áo, trang sức từ

các địa phương hoặc du nhập từ nước ngoài đều được con người ở đây lựa chọn và cải tiến Trang phục của người Thăng Long xưa đã vươn tới cái đẹp – cái đẹp trong sự giản dị, trang nhã và hài hòa

Di sản trong cư trú: Đất Thăng Long có cảnh quan thiên nhiên đẹp, lại

được điểm xuyết bởi những cung Vua, phủ Chúa nguy nga, đền chùa tôn nghiêm, nhà ở nhiều kiểu dáng Vùng ngoại vi Kinh thành nhà cửa làng xóm

vẫn một vẻ đẹp hiền hòa Khu buôn bán 36 phố phường nhà ở kiểu chồng

diêm, giật cấp thông thoáng, có khoảng sân trống để đón khí trời và ánh sáng

Nét đặc sắc trong lĩnh vực nhà ở của người Thăng Long trước kia – cũng như của người Hà Nội sau này là cấu trúc không phức tạp, trang trí không cầu kỳ, chuộng sự giản dị và tiện lợi, thích nghi với thời tiết khí hậu Người Thăng Long – Hà Nội ưa thích ngôi nhà trang nhã, môi trường trong sạch và hòa điệu cùng cảnh sắc thiên nhiên

Di sản trong tiêu dùng: Để thỏa mãn nhu cầu về hàng hóa tiêu dùng

cho các tầng lớp trong xã hội, nhiều ngành nghề thủ công đã ra đời Trên 36 phố phường của Thăng Long đã hình thành nhiều phường hội để sản xuất ra các mặt hàng đáp ứng sức tiêu dùng của nhân dân Đây vừa là nơi sản xuất, vừa là thị trường tiêu thu sản phẩm, đặc biệt là những sản phẩm hàng hóa thủ công mỹ nghệ

Thăng Long tự hào có Lĩnh hoa Yên Thái, đồ gồm Bát Tràng, thợ vàng

Định Công, thợ đồng Ngũ Xá Có giấy dó phường Hồ Khẩu, có hàng lĩnh lụa

vùng Bưởi, có làng chạm gỗ Thiết Úng, khảm trai ở Cựu Lâu Ngoài ra, còn có nhuộm điều Hàng Đào, nhuộm thâm Võng Thị, đan lát mây tre, chế biến thực phẩm… Lại có nghề tiện từ Nhị Khê lên, nghề thuộc da từ Trúc Lâm tới… Có thể nói là dồi dào về khối lượng, đa dạng về chủng loại Có nhiều mặt hàng tiêu dùng đạt tới mức tinh xảo, có giá trị sử dụng và tính thẩm mỹ cao

Bên cạnh những giá trị văn hóa vật chất sinh động, trải qua hàng ngàn năm lịch sử, Thăng Long xưa – Hà Nội nay vẫn gìn giữ được những nét đẹp

trong đời sống tinh thần phong phú, hội tụ văn hóa vùng đồng bằng Bắc Bộ

và mọi miền đất nước, đặc biệt là văn hóa dân gian

Các thành tố văn hóa tinh thần của Thăng Long – Hà Nội rất phong phú

và thể hiện đa dạng thông qua: truyền thuyết, truyện cổ tích, truyện cười, dân ca,

ca dao ; nghệ thuật tạo hình, tranh khắc gỗ, tranh Hàng Trống, tranh Kim Hoàng (Vân Canh); ca nhạc như ca trù, hát xẩm, chèo…; múa rồi nước, múa dân gian; nghề thủ công truyền thống; lễ hội truyền thống; nếp sống thanh lịch người

Hà Nội… Đặc biệt, Hà Nội với hơn một nghìn lễ hội truyền thống (nhiều nhất cả nước), nay vẫn còn được bảo tồn và phát triển, tiêu biểu như: lễ hội Đền Sóc, lễ hội Gióng, lễ hội Cổ Loa, lễ hội Đống Đa, lễ hội Chùa Láng, hội Triều Khúc, hội đền Và, hội chùa Thầy, hội bơi Đăm, lễ hội đền Voi Phục, lễ hội đền Bạch Mã, hội thi thổi cơm Thị Cấm…

Có thể nói trong đời sống văn hóa tinh thần, người dân Thăng Long – Hà Nội biết tiếp thu và làm giàu thêm bản sắc dân tộc Thăng Long luôn thu hút các nghệ nhân từ mọi miền đất nước về đây sinh sống và sáng tạo Không phải là mọi loại hình nghệ thuật đều sản sinh từ Thăng Long, nhưng mọi loại hình nghệ thuật

từ mọi miền đất nước đều được thưởng thức ở Thăng Long, được thẩm định và khuyến khích ở Thăng Long Nhiều điệu múa Thăng Long đã trở thành nghi thức

tế lễ trong các hội làng Đời sống tinh thần của Thăng Long cũng đã tiếp thu có sáng tạo những tinh hoa nghệ thuật truyền thống từ các nước láng giềng

Văn hóa tinh thần của người dân Thăng Long – Hà Nội có sự giao thoa giữa văn hóa dân gian và văn hóa cung đình Tính dân gian như tiếp thêm nhựa sống dồi dào cho những nét đẹp văn hóa cung đình Ngược lại, chất bác học trong văn hóa cung đình cũng lan tỏa vào văn hóa dân gian, đem lại cho

văn hóa dân gian sự tinh tế và trang nhã Trong đó, thể loại Ca trù được phát

triển sớm, là sản phẩm của mối quan hệ giữa tính bác học và tính dân gian, là

di sản văn hóa Việt Nam và thế giới

Có rất nhiều công trình nghiên cứu của các nhà khoa học Việt Nam và nước ngoài đã đề cập đến hệ giá trị và các truyền thống văn hóa của Thăng Long – Hà Nội Nhưng tiêu biểu nhất trong các giá trị của văn hóa Thăng Long – Hà Nội, thể hiện qua hai yếu tố văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần

là ở các giá trị cốt lõi, bao gồm bốn giá trị:

- Chủ nghĩa yêu nước và chủ nghĩa anh hùng – nét tinh anh trong văn

hiến Thăng Long – Hà Nội

- Chủ nghĩa nhân đạo – nét tự hào trong văn hiến Thăng Long

- Sáng tạo – nét đặc sắc trong văn hiến Thăng Long

- Khát khao vươn tới đỉnh cao trí tuệ - nét nhìn xa trong văn hiến Thăng Long

1.2.2 Đặc trưng tiêu biểu của văn hóa Thăng Long – Hà Nội

Văn hóa truyền thống Thăng Long – Hà Nội mang trong mình hai đặc trưng tiêu biểu: văn hóa kinh đô và văn hóa hội tụ

1.2.2.1 Đặc trưng văn hóa kinh đô

Là đô thị Kinh thành – Thủ đô của cả nước, từ xưa đến nay Thăng Long – Hà Nội luôn là nơi đóng đô của vua và triều đình cũng như các nguyên thủ quốc gia cùng với bộ máy hành chính, chính trị tối cao của cả nước Vì thế, văn hóa kinh đô là đặc trưng, bản sắc – bản lĩnh lớn nhất và chung nhất của văn hóa Thăng Long – Hà Nội Đây là nhân tố rất đặc biệt – thậm chí là duy nhất và quyết định cho việc tạo nên nét đặc trưng này

Nghiên cứu về văn hóa hóa V.I.Lênin đã chỉ rõ: “Trong một nền văn hóa,

trong một dòng chảy văn hóa bao giờ cũng có hai thành phần: văn hóa chính thống (cung đình, bác học) và văn hóa dân gian (bình dân, đại chúng) Một nền văn hóa dân tộc được xem như xây dựng thành công khi biết phối kết, điều hành nhuần nhuyễn, hài hòa hai dòng chảy văn hóa đó” (Một số vấn đề cơ bản về Hà

Nội – Tài liệu lưu hành nội bộ(2007), Trường Đào tạo cán bộ Lê Hồng Phong)

Khi nghiên cứu đặc trưng văn hóa kinh đô của Thăng Long – Hà Nội, chúng tôi tìm hiểu thông qua hai dòng văn hóa này (văn hóa cung đình và văn hóa dân gian)

Trong nền văn hóa kinh đô Thăng Long – Hà Nội thì văn hóa cung đình, văn hóa bác học là một nhân tố nổi trội Về mặt phân cư – phân tính thì

về cơ bản, trong khi nông dân là chủ thể của văn hóa nông thôn thì thị dân là chủ thể của văn hóa kinh đô Thăng Long – Hà Nội là kinh đô tiêu biểu ở chỗ:

nó vừa là một đô thị và luôn có một tầng lớp thị dân đông đảo và điển hình nhất so với cả nước, với hai thành phần chủ yếu là thị dân bình dân và thị dân quý tộc, quan liêu; tiếp nữa còn phải kể đến một thành phần giới thị dân khác

là tri thức đô thị Chính thị dân quý tộc quan liêu và trí thức đô thị là những người vừa trên danh nghĩa, vừa trên thực tế đã làm chủ kinh đô, đồng thời là

bộ phận thị dân chủ yếu làm nên, sáng tạo nên, duy trì và phát triển dòng văn hóa cung đình (văn hóa bác học) của Thăng Long – Hà Nội Họ cũng là chủ thể của văn hóa kinh đô, là điển hình của văn hóa dân tộc trong nền văn hóa Thăng Long – Hà Nội Tầng lớp thị dân bình dân, chiếm đa số nhưng họ không tạo ra văn hóa bác học, song lại là đối tượng thẩm định và là nhân tố khuyến khích sự phát triển của văn hóa bác học

Dòng văn hóa bác học thể hiện qua hai nét đặc sắc của văn hóa Thăng Long – Hà Nội như sau:

- Tính trí tuệ, sự lịch duyệt, lịch lãm là nét đặc sắc của văn hóa Thăng Long – Hà Nội, đã được xây dựng và phát huy nhờ yếu tố bác học của văn hóa cung đình, tập trung và thường trực ở kinh đô Nói cách khác, trên cơ sở những yếu tố bác học của văn hóa cung đình tập trung ở kinh đô mà văn hóa Thăng Long – Hà Nội đã có được và ngày càng phát huy hơn nữa những nét đặc sắc đầu tiên là tính trí tuệ, sự lịch duyệt, lịch lãm Cụ thể:

Về công việc chính trị - quản lý và điều hành sự nghiệp của cả một đất nước từ kinh đô đòi hỏi phải có trí tuệ Từ đó, sinh hoạt và văn hóa cung đình

của quý tộc – quan liêu ở kinh đô cũng tự nâng cao hơn so với sinh hoạt và văn hóa bình dân trên cơ sở của sự thông thái, tính có lựa chọn và học vấn cao Do đó, nhân tố bác học thường xuyên được nảy sinh và phát triển một cách tự nhiên trong đời sống kinh đô Thăng Long – Hà Nội

Ngay từ khi được định đô (thế kỷ XI), Thăng Long là nơi điển hình cho việc học hành, giáo dục, sớm xuất hiện trường đại học đầu tiên của cả nước, đào tạo những nhân vật đảm trách việc triều chính, tập trung đào tạo những nhân tài Chính vì là kinh đô nên Thăng Long mới có Quốc Tử Giám – nơi vua Lý Nhân Tông đến thụ học; mới có Trung tâm văn hóa quốc lập, là nơi thường xuyên duy trì sinh hoạt bình văn, từ đó tạo nên một trung tâm văn hóa chữ nghĩa, văn hóa cung đình

Nhu cầu trí tuệ và học vấn, kể từ những bậc chí tôn ở ngay chốn kinh

kỳ đã được tỏa khắp, lan rộng và thấm sâu vào nền văn hóa kinh đô Thăng Long – Hà Nội Đồng thời, chính những nhà văn hóa lớn, những trí tuệ uyên bác từ khắp mọi nơi cũng tập trung về Thăng Long, tư cách và học vấn của họ

đã làm sáng danh cho kẻ sĩ Bắc Hà, khiến cho văn hóa bác học, giáo dục cung đình tại đây trở thành đỉnh cao của trí tuệ cả nước

Là chốn Kẻ Chợ sầm uất, nơi điển hình của việc cạnh tranh đọ sức, đua tài, nên để trụ nổi ở Thăng Long – Hà Nội phải là những người có nghề tinh tài cao…

Tất cả những điều trên đã cho chúng ta thấy được một cách khái quát nhưng khá đầy đủ về nét đặc trưng tiêu biểu trước nhất của văn hóa Thăng Long – Hà Nội với thực chất là văn hóa kinh đô, đã nhờ sắc thái văn hóa cung đình mà mang trong mình vẻ đặc thù trí tuệ, đó là điều mà không dễ gì đô thị nào trên đất nước này có được

- Tính thanh lịch là một sắc thái của văn hóa Thăng Long – Hà Nội Do

có cuộc sống thuận lợi hơn về vật chất và tinh thần – được học hành, hiểu

biết; tiếp thu, đúc kết và được truyền bá những giá trị văn hóa đạo đức và kinh nghiệm lịch sử - tất cả đã tạo ra con người Thăng Long – Hà Nội sự lịch lãm

và luôn hướng tới những điều đẹp hơn, tốt hơn

Nhờ có tri thức và trí tuệ, biết phát huy những giá trị truyền thống tốt đẹp và đúng đắn, cho nên thay vì chạy theo chiều hướng xa hoa, trọc phú, văn hóa Thăng Long – Hà Nội đã dần dần có sự điều chỉnh để tạo nên cho mình nét đặc sắc riêng, đó là tính thanh lịch, hay tính sang trọng, trang nhã và tinh

tế Thực chất đó chính là sự tôn trọng các giá trị tinh thần, đạo lý và văn hóa trong làm ăn, ứng xử, sinh hoạt… của con người Thăng Long – Hà Nội

Tính trí tuệ, sự lịch duyệt, lịch lãm cũng như tính sang trọng, thanh nhã

và tinh tế nói trên được thể hiện trong mọi mặt của đời sống xã hội của người dân Thăng Long – Hà Nội: trong truyền thống gia đình, dòng họ; trong hoạt động văn hóa tinh thần; trong lao động sản xuất; trong xây dựng, bảo vệ Tổ quốc; trong tính cách, lối sống…

Văn hóa dân gian là yếu tố thứ hai làm nên đặc trưng văn hóa Thăng

Long – Hà Nội Trong lịch sử văn hóa dân tộc ta, văn hóa dân gian được đánh giá là quan trọng và cơ bản Theo quy luật chung, văn hóa dân gian là cơ sở hình thành nên văn hóa cung đình

Văn hóa dân gian vốn có sức lan tỏa lớn, thường không cố định, khi đến mỗi vùng, mỗi khu vực nào đó nó tiếp xúc, tiếp biến với tín ngưỡng văn hóa bản địa tạo nên sắc thái mới mang tính địa phương Văn hóa dân gian Thăng Long – Hà Nội mang đặc trưng văn hóa đô thị nên có tính uyên bác cao về cả nội dung và nghệ thuật Những truyền thống văn hóa dân gian cũ được tiếp tục phát triển dưới nhiều lĩnh vực và nhiều hình thức phong phú, thể hiện rất đậm nét ở: các lĩnh vực văn học dân gian như ca dao, dân ca, cổ tích; các lĩnh vực nghệ thuật dân gian như tuồng, chèo, rối nước, tranh Đông Hồ, Hàng Trống…; các kiến trúc dân gian như đình chùa, lăng miếu…; các trang phục và món ăn truyền thống…

1.2.2.2 Đặc trưng văn hóa hội tụ

Thăng Long – Hà Nội là nơi có nhiều điều kiện thuận lợi cho sự hình thành và phát triển của một nền văn hóa hội tụ, một mặt đó là sự hòa quyện nhuần nhuyễn của hai dòng văn hóa dân gian và văn hóa bác học, mặt khác đó cũng là sự hội tụ có chắt lọc những tinh hoa của mọi miền đất nước, kể cả những tinh hoa văn hóa của nước ngoài khi có điều kiện tiếp xúc và tiếp nhận

Nói tới văn hóa Thăng Long – Hà Nội là nói tới khả năng hội tụ văn hóa của các miền trong cả nước Trước hết là nơi hội tụ và thu hút nhân tài cùng tinh hóa của cả nước Đó là những con người họ Lý ở xứ Bắc tạo nên cho Thăng Long một nền văn hóa chính trị với sắc thái hiền từ Phật giáo; họ Trần, họ Mạc gốc xứ Đông (thế kỷ XII, XIV; XVI) nhập về kinh thành nét văn hóa chính trị mang tính phóng khoáng, cởi mở và mạnh mẽ của những người xuất thân từ vị thế “đứng trước biển”; họ Lê, họ Trịnh, họ Nguyễn mang về kinh đô những khuôn phép, sự chi li và nghiêm cẩn phức tạp của một thứ văn hóa chính trị quan liêu- quan quyền

Ngoài ra, những sắc thái văn hóa đa dạng từ các vùng miền đất nước được đưa về đây còn thông qua những người dân “tứ chiếng” về đây tìm cách “làm ăn”, tạo nên những phường nghề, xây dựng ngôi đình, đền, vọng tổ, vọng quê, tạo ra cho Thăng Long – Hà Nội không chỉ sự tinh xảo “đất lề kẻ chợ” mà còn cả những cảnh quan kiến trúc, lối sống, nếp nghĩ từ “tứ xứ” nhập đô Hình ảnh và hiện tượng hội tụ văn hóa đặc sắc được thể hiện rõ nét ở lĩnh vực văn hóa tinh thần, từ những vị thần đáng kính đến các văn nhân tài tử và các trí thức (sau này) – đã làm cho văn hóa Thăng Long – Hà Nội mang tính nổi trội và có sự hấp dẫn đặc biệt

1.2.3.Vị trí của văn hóa Thăng Long - Hà Nội trong tiến trình phát triển văn hóa của dân tộc

Với ý nghĩa là Thủ đô của nước Việt Nam, trong lịch sử cũng như hiện

tại, Thăng Long – Hà Nội là nơi tiêu biểu của cả nước, là nơi hội tụ, kết tinh

những giá trị và truyền thống tốt đẹp nhất của dân tộc Vì vậy nói đến những

giá trị cốt lõi trong nền tảng văn minh, văn hiến của Thăng Long – Hà Nội, thì trên một mức độ nào đó cũng có nghĩa là nói đến những giá trị cốt lõi của toàn dân tộc Việt Nam

Để đánh giá vị trí của văn hóa Thăng Long – Hà Nội trong tiến trình

phát triển văn hóa của dân tộc, chúng ta cần khẳng định rằng: Thăng Long –

Hà Nội, trung tâm kết nối và thống nhất văn hóa quốc gia dân tộc Việt Nam

Luận điểm trên được đưa ra dựa trên hệ thống cơ sở lý luận sau:

- Trong nghiên cứu các vùng văn hóa ở Việt Nam, đồng bằng Bắc Bộ là một trong những vùng văn hóa lớn của cả nước Trong nội hàm của khái niệm

văn hóa đồng bằng Bắc Bộ được phân chia thành năm tiểu vùng, lấy các tên

“trấn” của “tứ trấn nội kinh” xưa để gọi, đó là Kinh Bắc (Bắc Ninh và Bắc Giang ngày nay), Sơn Nam (có Sơn Nam Thượng và Sơn Nam Hạ), Sơn Tây (xứ Đoài, Sơn Tây cũ, Vĩnh Phúc, Phú Thọ), Hải Đông (Hải Dương, Hải Phòng) và Thăng Long – Hà Nội Thăng Long – Hà Nội tồn tại với tư cách là một tiểu vùng mang tính đặc thù văn hóa đô thị, vừa là trung tâm của vùng

văn hóa Bắc Bộ [Ngô Đức Thịnh, Văn hóa vùng và phân vùng văn hóa Việt

Nam, Nxb Khoa học Xã hội, 1993, Nxb Trẻ, 2004]

- Cũng theo Ngô Đức Thịnh khi bàn về lý thuyết “trung tâm và ngoại vi”, trong quá trình hình thành một vùng văn hóa thì vai trò của trung tâm là hết sức quan trọng, nó biểu hiện tính thống nhất văn hóa của vùng vừa tạo nên động năng trong phát triển, có sức hút và lan tỏa văn hóa và tất nhiên nó quy định xu hướng phát triển của toàn bộ vùng văn hóa ấy Trong trường hợp vùng văn hóa Bắc Bộ này, tiểu vùng văn hóa Thăng Long – Hà Nội thực sự giữ vai trò trung tâm ấy

- Đặc trưng cơ bản của trung tâm văn hóa là thu hút, tích hợp, lên khuôn và lan tỏa Do vị trí địa lý, kinh tế, chính trị, và xã hội mà trung tâm bao giờ cũng có sức hút và tích hợp cao các nhân tố văn hóa từ ngoại vi Tuy

nhiên, khi các nhân tố văn hóa được tích hợp và thu hút vào trung tâm, thì trên cái nền tự nhiên, kinh tế, chính trị và xã hội luôn sống động đó, các nhân

tố văn hóa được nhào nặn, tái cấu trúc văn hóa và lên khuôn, tạo nên sản phẩm văn hóa thường mang tính định hình cao Từ các sản phẩm văn hóa đã được lên khuôn, văn hóa từ trung tâm lại lan tỏa, ảnh hưởng, lan truyền ra ngoại vi, góp phần, một mặt tạo nên sự thống nhất trong diện mạo văn hóa của vùng, mặt khác, trung tâm tạo ra sức định hướng trong sự biến đổi văn hóa của vùng Hơn thế nữa, do giữ vị trí trung tâm, nó luôn là đầu mối giao lưu văn hóa không chỉ nội vùng, mà còn với văn hóa khu vực, với thế giới

Thăng Long – Hà Nội , nơi “tụ thủy, tụ nhân, tụ tài”

Đất Thăng Long từ ngàn đời xưa được xem là nơi “tụ thủy” với hai ý nghĩa, ý nghĩa thực đó là Thăng Long – Hà Nội vốn là “tứ giác nước” (Theo cách nói của cố GS Trần Quốc Vượng) đầu mối giao thông, nhất là trong xã hội cổ truyền, đó là nơi hợp lưu giữa sông Hồng, sông Đuống và các chi lưu, đầu mối giao thông đường thủy Ý nghĩa thứ hai mang tính biểu tượng đó là nơi hội tụ các yếu tố “phong thủy”, nơi con người có thể vươn tới được mong ước “Phúc, Lộc, Thọ”

Chính vì vậy, vùng đất này dễ hiểu là miền đất “tụ nhân” của mọi thời đại Thăng Long từ thuở sơ khai chỉ là một hay một cụm làng cổ của người Việt sinh sống ven sông Tuy nhiên, với vị trí thuận lợi, đất đai màu mỡ, nên

cư dân có cơ hội tập trung hơn Từ thế kỷ VI – VII, La Thành hay Đại La

Thành đã mang dáng dấp của một kiểu thành thị cổ phương Đông

Về mặt dân cư, nơi đây không chỉ là những người nông dân, mà có thêm những thợ thủ công, thương nhân, hợp thành lớp thị dân, ít nhiều tách rời khỏi làng quê và sản xuất nông nghiệp Như vậy, ngoài dân tứ trấn nội kinh, như Kinh Bắc (xứ Bắc), Sơn Nam (xứ Nam), Sơn Tây (xứ Đoài) và Hải Đông (xứ Đông) thì cư dân từ Thanh Nghệ Tĩnh đến Hà Nội định cư ngày càng đông vào các thời kỳ khác nhau, đặc biệt là thời thuộc Pháp và từ sau

hòa bình lập lại năm 1954 Số lượng người nhập cư đổ về đã mang đến cho

Hà Nội những sắc thái văn hóa đa dạng từ nhiều vùng miền khác nhau, mặt khác, bản thân con người và các sắc thái văn hóa cũng phải thay đổi để thích ứng với văn hóa của Hà Nội

Yếu tố “tụ tài” cũng tất yếu sẽ được phát huy Môi trường Thăng Long –

Hà Nội, với những điều kiện kinh tế - xã hội và văn hóa nhất định, đặc biệt là thông qua hệ thống giáo dục, tổ chức các khoa thi hàng năm để triều đình chọn nhân tài đã khiến cho Thăng Long trở thành nơi đào luyện nhân tài Từ Nguyễn Trãi, Nguyễn Huệ, Nguyễn Du đến bà chúa thơ Nôm Hồ Xuân Hương cũng là người có gốc tích từ mọi miền, nhưng phải ở đất kinh kỳ này họ mới lẫy lừng chiến công, sáng chói tài năng Nhân tài Thăng Long – Hà Nội là những nhân tài

đa diện, mà ở một địa phương nào đó hiếm khi có được Chúng ta có thể nói tới

Lý Thường Kiệt, Trần Nhật Duật, Nguyễn Trãi, Trịnh Trọng Tử, Nguyễn Gia Thiều, Nguyễn Du… đó là những con người như vậy

Hà Nội với tư cách là trung tâm văn hóa và quyền lực chính trị, biểu tượng cho sự thống nhất văn hóa Việt Nam hiện đại

Lịch sử đã trao trọn cho Hà Nội một vị thế có một không hai, đó là Hà Nội vừa là trung tâm văn hóa, vừa là trung tâm quyền lực chính trị, nên cho dù văn hóa là quá trình tự nhiên, nhưng không khỏi không có sự áp đặt, bởi vậy văn hóa Hà Nội bên cạnh nét đặc thù, nét riêng tư mà lâu này người ta gọi là bản sắc, còn có chức năng là biểu tượng cho sự thống nhất của văn hóa Việt Nam

Với vị trí địa lý thuận lợi về nhiều mặt, có nhiều điểm ưu việt về điều kiện tự nhiên: cơ cấu đất đai đa dạng, nằm trên vùng đồng bằng màu mỡ, vừa

có vùng bán sơn địa, vùng rừng núi; là đầu mối giao thương, nằm bên con sông lớn, khiến cho việc giao thông với các địa phương khá dễ dàng, thuận tiện… đã tạo điều kiện gắn bó chặt chẽ Hà Nội với cả nước và để Hà Nội giao lưu, hội nhập quốc tế, khu vực, tham gia vào quá trình phát triển năng động của các nước trên thế giới

Hà Nội – chính là trái tim hồng của cả nước, với tư cách là thủ đô của một quốc gia, đây là nơi đặt trụ sở của các cơ quan lãnh đạo của Trung ương Đảng, Quốc hội, Chính phủ, các đoàn thể xã hội Thủ đô cũng là nơi diễn ra các kỳ đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng, được trực tiếp tiếp thu các nghị quyết, đường lối, sách lược đối nội và đối ngoại cho từng giai đoạn xây dựng

và chiến đấu bảo vệ Tổ quốc Hà Nội cũng là nơi đặt đại sứ quán của nhiều quốc gia trên thế giới và diễn ra các hoạt động ngoại giao quan trọng Hàng trăm tờ báo và tạp chí trên địa bàn Hà Nội tạo nên mạng lưới thông tin truyền thông đa dạng, phong phú

Hà Nội trước đây được xây dựng, phát triển trên nền tảng vững chắc của quá khứ với Cổ Loa – Đại La – Thăng Long – Đông Đô – Hà Nội, và sau khi mở rộng, có thêm phần đất của 04 xã Lương Sơn – Hòa Bình, huyện Mê Linh – Vĩnh Phúc và toàn bộ tỉnh Hà Tây – vùng đất của trấn Sơn Tây và đất Sơn Nam cổ xưa Đó là những địa danh tiêu biểu cho lịch sử ngàn năm văn hiến của dân tộc Việt Nam, nơi các tầng văn hóa, các di tích lịch sử - văn hóa

có mật độ dày đặc Tinh hoa của trí tuệ và tài năng lao động, sáng tạo của người Thăng Long – Hà Nội, qua hàng ngàn năm còn kết tinh và tỏa sáng trong các di sản vật thể, phi vật thể với 1270 làng nghề, 5200 di tích các loại, trong đó có gần 1000 di tích được xếp hạng quốc gia, quốc gia đặc biệt Nổi bật là Hoàng thành Thăng Long, bia tiến sĩ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám, ca trù, Hội Gióng được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới Di sản văn hóa phong phú, giàu có đã tạo nên bản sắc độc đáo của văn hiến, văn hóa Thăng Long, văn hóa xứ Đoài vang danh cả nước Tầm cao và chiều sâu trong đời sống tinh thần, vẻ đẹp, sức hút, cảm hóa và lan tỏa của Thủ đô chính là tinh hoa văn hóa được tích bồi trong hàng ngàn năm lịch sử Đó là nguồn tài nguyên quý giá, nguồn lực nội sinh đặc biệt mà Hà Nội cần phát huy để thực

sự trở thành biểu tượng của sự thống nhất trong văn hóa Việt Nam hiện đại

Vì vậy, với vị thế Thủ đô, Hà Nội phải xác lập được cho mình các nguyên tắc ứng xử trên nền tảng bản lĩnh văn hóa, thực chất là bản lĩnh văn hóa của cả quốc gia – dân tộc Việt Nam Những yếu tố bản lĩnh ấy có thể là, cởi mở nhưng không mất cảnh giác; gạn đục khơi trong, nhưng không quá khắt khe, bảo thủ Khi đã tạo lập được cho mình một bản lĩnh văn hóa, tự nó

sẽ hình thành cơ chế đào thải, nghĩa là sự hợp luyện những giá trị văn hóa phù hợp và loại bỏ những yếu tố phản giá trị văn hóa

1.3 Tiêu chí đánh giá chất lượng biên tập – xuất bản sách văn hóa Thăng Long - Hà Nội

1.3.1 Về khái niệm chất lượng

Chất lượng là phạm trù phức tạp mà con người thường hay gặp trong các lĩnh vực hoạt động của mình Tùy theo góc độ quan sát khác nhau mà phạm trù chất lượng được khái quát bằng nhiều định nghĩa khác nhau nhưng tựu chung đều nêu lên bản chất cuối cùng mà cả người sản xuất và người tiêu dùng hướng tới đó là “đặc tính sử dụng cao và giá cả phù hợp”

Trong một nghiên cứu khá nổi tiếng của Harey và Green [12] nhằm tổng kết những quan niệm chung của các nhà giáo dục, chất lượng được định nghĩa như một tập hợp các thuộc tính khác nhau:

1 Chất lượng là sự xuất sắc

2 Chất lượng là sự hoàn hảo

3 Chất lượng là sự phù hợp với mục tiêu

4 Chất lượng là sự đáng giá với đồng tiền bỏ ra

5 Chất lượng là sự chuyển đổi về chất

Theo từ điển Bách khoa Việt Nam: “Chất lượng là phạm trù triết học biểu thị những thuộc tính bản chất của sự vật, chỉ rõ nó là cái gì, tính ổn định tương đối của sự vật phân biệt nó với sự vật khác, chất lượng là đặc tính khách quan của sự vật Chất lượng biểu thị ra bên ngoài qua các thuộc tính

Nó là cái liên kết các thuộc tính của sự vật lại làm một, gắn bó với sự vật như một tổng thể bao quát toàn bộ sự vật và không tách rời khỏi sự vật Sự vật khi vẫn còn là bản thân nó thì không thể mất đi chất lượng của nó Sự thay đổi chất lượng kéo theo sự thay đổi về sự vật Về căn bản, chất lượng của sự vật bao giờ cũng gắn với tính quy định về số lượng của nó và không thể tồn tại ngoài quy định ấy Mỗi sự vật bao giờ cũng là sự thống nhất giữa số lượng và chất lượng”

Và theo cách tiếp cận của Tổ chức quốc tế về tiêu chuẩn hóa ISO, được

thể hiện trong tiêu chuẩn ISO 9000:2000 [43] thì chất lượng là mức độ của một

tập hợp các đặc tính vốn có đáp ứng các yêu cầu Yêu cầu chính là nhu cầu hay mong đợi đã được công bố, ngầm hiểu chung hay bắt buộc của chính tổ chức, khách hàng hay các bên quan tâm khác như cổ đông, cơ quan nhà nước

Như vậy, khái niệm trên cho thấy, chất lượng không chỉ là thuộc tính của sản phẩm, hàng hóa theo cách hiểu thông thường Chất lượng có thể áp dụng cho một hệ thống, một quá trình Chất lượng không tự sinh ra, không phải là một kết quả ngẫu nhiên, nó là kết quả của hàng loạt yếu tố, có liên quan chặt chẽ với nhau Muốn đạt được chất lượng mong muốn cần phải tổ chức quản lý khoa học, đúng đắn các yếu tố này

1.3.2 Tiêu chí về nội dung

1.3.2.1 Đảm bảo tính khách quan, chân thực –tiêu chí hàng đầu của chất lượng biên tập - xuất bản sách về văn hóa Thăng Long – Hà Nội

Xét về mặt lí thuyết, uy tín và hiệu quả của xuất bản phẩm phụ thuộc vào tính khách quan và chân thực của những nội dung mà nó muốn truyền tải cho công chúng Thông tin từ sách, báo sẽ tác động trực tiếp tới đời sống xã hội, ảnh hưởng trực tiếp tới nguyện vọng, tình cảm của con người, vì lẽ đó, nó làm thay đổi nhận thức, quan niệm, thái độ và hành vi của chủ thể tiếp nhận thông tin Ngoài ra, nó tạo nên làn sóng dư luận hai chiều đối với bất cứ một

sự kiện, thông tin cụ thể Vì vậy, những nội dung truyền tải trong các ấn phẩm phải đảm báo tính khách quan, trung thực và có tính định hướng, xây dựng cao Nếu thông tin bị bóp méo, cắt xén, hư cấu, bịa đặt sẽ đưa đến những hậu quả xã hội khôn lường, làm tổn hại đến đời sống văn hóa tinh thần xã hội nghiêm trọng

Xét về mặt thực tiễn, đối với công tác làm sách về văn hóa Thăng Long – Hà Nội, tiêu chí khách quan và chân thực lại càng được đề cao và coi trọng Bởi lẽ, những giá trị vĩnh hằng, cốt lõi của hàng ngàn năm Thăng Long chính

là thành quả, kết tinh những tinh hoa của dân tộc, hội tụ và lan tỏa, là biểu tượng của nền văn hiến Việt Nam đã được kiểm nghiệm và chứng minh sự trường tồn của nó qua thời gian Những thế hệ tiếp cận, nghiên cứu, cầm bút cần định hướng, nhận thức cho mình một thái độ tôn trọng lịch sử, không được phép xây dựng hình tượng, suy diễn, hư cấu và tưởng tượng dù chỉ là chi tiết, tình tiết nhỏ nhất

Sự trung thực, khách quan khi viết sách, làm sách về văn hóa Thăng Long – Hà Nội là một thái độ tôn trọng văn hóa, vì sự tiến bộ xã hội Mỗi xuất bản phẩm được phát hành ra cho đối tượng độc giả đều mang trên mình trọng trách chuyển tải thông tin, định hướng nhận thức, nuôi dưỡng tâm hồn,

vì vậy, nếu tô hồng, bôi đen sự thật chúng ta sẽ vô tình tạo nên những hậu quả

xã hội khôn lường khi mà đời sống văn hóa vốn từ lâu được xem là yếu tố nhạy cảm trong sự phát triển chung của đời sống tinh thần xã hội

1.3.2.2 Biên tập sách viết về văn hóa Thăng Long – Hà Nội phải có tính định hướng tư tưởng xã hội và giáo dục nhận thức

Ngay từ những ngày đầu thành lập ngành xuất bản, Đảng và Nhà nước xác định rõ: ngành xuất bản giữ chức năng quan trọng trong công tác tư tưởng thông qua tuyên truyền và tổ chức Không nằm ngoài các hoạt động, mục tiêu khác của ngành, công trình làm sách phục vụ Đại lễ 1000 năm Thăng Long –

Hà Nội cũng là dịp để ngành xuất bản cùng các ban ngành khác củng cố hơn nữa vai trò định hướng tư tưởng và nhận thức xã hội

Để đánh giá hiệu quả, chất lượng của bộ sách này, chúng ta cần xem xét khả năng thực hiện vai trò tư tưởng, giáo dục của nó thông qua các nhiệm vụ sau:

- Tuyên truyền đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước về ý nghĩa, giá trị của bề dày văn hóa ngàn năm lịch sử Thăng Long – Hà Nội: những tài sản vô giá, gắn liền với những trang sử hào hùng, mang đậm sắc thái văn hóa độc đáo của dân tộc Việt

- Tuyên truyền, giải mã những nét đẹp văn hóa tinh thần của Thăng Long xưa, Hà Nội nay để làm cơ sở, bệ phóng bền vững cho những bước đi tiếp theo, góp phần tích cực vào sự nghiệp xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc

- Các công trình sách về văn hóa Thăng Long – Hà Nội phải đáp ứng nhu cầu nhận thức cho độc giả, góp phần giáo dục tri thức khoa học, nâng cao trình độ dân trí trong toàn xã hội Để từ đó, giúp con người ngày càng chủ động, tích cực hơn trong hoạt động thực tiễn, khám phá thế giới, làm giàu thêm đời sống văn hóa tinh thần và vật chất của mình

- Bên cạnh đó, các xuất bản phẩm còn cần đảm bảo chức năng giáo dục đạo đức, lối sống, góp phần tạo nên cuộc sống lành mạnh, có văn hóa, nhân bản Những thông tin tri thức khi chuyển tải đến bạn đọc sẽ tác động trực tiếp đến tình cảm, tâm lý con người thông qua hình ảnh cụ thể, các hình tượng nghệ thuật, những mô hình con người có lối sống đạo đức, các lý tưởng thẩm

mĩ để khích lệ con người vươn tới cái tốt, cái đẹp nhằm nuôi dưỡng tình yêu quê hương, đất nước, ý thức tự hào, tự tôn dân tộc

1.3.2.3 Biên tập sách văn hóa xã hội phải đảm bảo tính chắt lọc và sáng tạo

Giữa một khối tri thức văn hóa – văn hiến được kết tinh từ ngàn đời, yếu tố lựa chọn thông tin để làm sách đòi hỏi người viết, người biên tập phải

có khả năng phân tích, sàng lọc và sáng tạo

Những giá trị văn hóa của Thăng Long xưa, Hà Nội nay khá phong phú và

đa dạng, tồn tại dưới hai dạng thể: một là thông qua những di tích, vật thể lưu giữ đến ngày nay và hai là thông qua những điển tích, truyền thuyết dân gian, khó có thể kiểm chứng tính chính xác Vì vậy, biên tập muốn đảm bảo chất lượng thì biên tập viên phải biết chọn lọc, đánh giá và phân tích nội dung bản thảo, hạn chế tình trạng một số bản thảo, tác giả tập trung sa vào những nội dung lỗi thời trong di sản; phát huy, tìm kiếm những bản thảo khai thác được những tinh túy, cốt lõi trong hệ giá trị tinh thần truyền thống

Sáng tạo trong quá trình biên tập – xuất bản sách về Thăng Long – Hà Nội sẽ góp phần tạo nên những giá trị văn hóa mới, tiên tiến và đậm đà bản sắc dân tộc, bản sắc Hà Nội; xây dựng nên vẻ đẹp văn hóa Hà Nội để Hà Nội xứng đáng là trái tim của Tổ quốc

1.3.3 Tiêu chí về hình thức

Xuất bản phẩm cần đạt được yêu cầu chất lượng về tính thẩm mĩ và hài hòa giữa hình thức và nội dung biểu đạt, vì vậy chất lượng biên tập – xuất bản không thể không chú trọng tới tiêu chí về hình thức

Tính cân đối về mặt hình thức của xuất bản phẩm chính là sự cân đối giữa các phần trong nội dung trình bày, giữa màu sắc, hình ảnh minh họa sống động; cân đối giữa các dẫn chứng sử dụng trong ấn phẩm Người viết tuyệt đối không được tập trung quá sâu vào một vấn đề mình am hiểu mà bỏ ngỏ các nội dung còn lại, để tránh hiện tượng sa vào nhận định chủ quan và tô hồng hoặc bôi đen thông tin

Ngày nay, bên cạnh giá trị về mặt nội dung, độc giả còn đặc biệt quan tâm tới cái Đẹp hay nói cách khác là tính thẩm mĩ của ấn phẩm Mỗi một cuốn sách ra đời sẽ cho thấy sự đầu tư, tư duy thẩm mĩ của những biên tập viên nội dung và biên tập viên mỹ thuật Tính thẩm mĩ của xuất bản phẩm ở đây chính là: sự cân xứng, hài hòa của màu sắc, của hình thức, bố cục sách,