Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn ở huyện quốc oai, thành phố hà nội hiện nay

Vì vậy, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn để đẩy mạnh phát triển kinh tế hàng hóa, xây dựng nông thôn mới là phù hợp với mục tiêu vận động tiến tới một nền công nghiệp hiện đại; đáp ứ

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

LÊ THỊ PHƯỢNG

CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG THÔN

Ở HUYỆN QUỐC OAI, THÀNH PHỐ HÀ NỘI HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ CHÍNH TRỊ

HÀ NỘI - 2014

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

LÊ THỊ PHƯỢNG

CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG THÔN

Ở HUYỆN QUỐC OAI, THÀNH PHỐ HÀ NỘI HIỆN NAY

Ngành: Kinh tế chính trị

Mã số: 60 31 01 02

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ CHÍNH TRỊ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS Lê Thị Thúy

HÀ NỘI - 2014

Tác giả xin chân thành cảm ơn Ban Giám đốc, khoa Kinh tế, ban Quản lý Đào tạo, cùng các thầy, cô giáo trong Học viện Báo chí và Tuyên truyền đã tận tình giúp đỡ, tạo mọi điều kiện thuận lợi trong quá trình học tập và thực hiện đề tài

Đặc biệt, xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến TS Lê Thị Thúy - Phó trưởng Khoa Kinh tế - người đã trực tiếp hướng dẫn đề tài này

Tác giả cũng xin được trân trọng cảm ơn ban lãnh đạo chi cục thống kê huyện Quốc Oai, thành phố Hà Nội và gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo điều mọi điều kiện thuận lợi trong quá trình sưu tầm tài liệu nghiên cứu và hoàn thiện luận văn

Luận văn chắc chắn không tránh khỏi những sai sót, bởi đây là công trình nghiên cứu đầu tiên của tác giả; do đó tác giả mong muốn nhận được sự đóng góp ý kiến chân thành của các thầy, cô cùng các bạn

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2014

Lê Thị Phượng

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIẾN VỀ

CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG THÔN

1.1 Những vấn đề lý luận cơ bản về cơ cấu kinh tế nông thôn

và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

7

7 1.2 Xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn và các

nhân tố ảnh hưởng đến quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh

1.3 Kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn ở một

số địa phương và bài học cho huyện Quốc Oai, thành phố

Chương 2: THỰC TRẠNG CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ

NÔNG THÔN Ở HUYỆN QUỐC OAI, THÀNH PHỐ

2.1 Những nhân tố ảnh hưởng đến quá trình chuyển dịch cơ cấu

2.2 Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn ở huyện

2.3 Một số kết quả đạt được và những tồn tại, hạn chế trong

quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn ở huyện

Quốc Oai, thành phố Hà Nội trong thời gian qua Những

Chương 3: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP ĐỂ THÚC ĐẨY

QUÁ TRÌNH CHUYỂN DỊCH CƠ CẤU KINH TẾ

NÔNG THÔN Ở HUYỆN QUỐC OAI, THÀNH PHỐ

3.1 Quan điểm, mục tiêu, phương hướng chuyển dịch cơ cấu

3.2 Giải pháp thúc đẩy nhanh quá trình chuyển dịch cơ cấu

PHỤ LỤC

Chữ tắt Giải nghĩa

STT Tên bảng Trang

Bảng 2.6 Diện tích mặt nước, sản lượng thủy sản nuôi trồng

STT Tên biểu đồ Trang

Ở nước ta hiện nay, dân số sống ở nông thôn chiếm khoảng 70% và có gần 60% lao động làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp Nông nghiệp, nông thôn là khu vực cung cấp nhiều nguồn lực quan trọng cho xã hội Vì vậy, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn để đẩy mạnh phát triển kinh tế hàng hóa, xây dựng nông thôn mới là phù hợp với mục tiêu vận động tiến tới một nền công nghiệp hiện đại; đáp ứng với yêu cầu của thị trường cả về số lượng, chất lượng và cơ cấu sản phẩm, nâng cao hiệu quả của một nền nông nghiệp hàng hoá lớn trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực

Quốc Oai là huyện ngoại thành của thành phố Hà Nội, có tốc độ đô thị hoá nhanh Với đặc thù là huyện ven đô, đất giành cho sản xuất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp nhưng kinh tế của huyện Quốc Oai vẫn phát triển và tăng trưởng khá Cùng với quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế của đất nước

và của thành phố Hà Nội, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn (CCKTNT) huyện Quốc Oai đã đạt được những thành tựu quan trọng về kinh tế, văn hóa, xây dựng kết cấu hạ tầng nông thôn, góp phần ổn định và từng bước cải thiện đời sống nhân dân Tuy nhiên, nếu so với các huyện ngoại thành của thành phố và cả nước thì quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế của huyện còn chậm; nhiều tiềm năng, thế mạnh về kinh tế công nghiệp, nông nghiệp và các ngành dịch vụ của địa phương chưa được khai thác đầy đủ và có hiệu quả, dẫn đến thu nhập của nhân dân còn thấp

Để rút ngắn chênh lệch về sự phát triển so với thành phố nói chung, các huyện ngoại thành khác của Hà Nội nói riêng, đòi hỏi Quốc Oai phải đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Xuất phát từ những lý do cơ bản trên tác giả nhận thấy việc nghiên cứu chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn ở huyện Quốc Oai trong tình hình hiện nay là hết sức cần thiết Vì vậy tác giả

đã chọn đề tài: “Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn ở huyện Quốc Oai, thành phố Hà Nội hiện nay” làm luận văn tốt nghiệp thạc sĩ của mình

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nói chung và chuyển dịch CCKTNT nói riêng là một mảng đề tài rất rộng Vì vậy, vấn đề này được nhiều tác giả nghiên cứu ở những góc độ và cách tiếp cận khác nhau Tác giả luận văn đã tham khảo một số công trình khoa học tiêu biểu như:

- TS Đặng Văn Thắng, TS Phạm Ngọc Dũng (2003), Chuyển dịch cơ

cấu kinh tế công - nông nghiệp ở đồng bằng sông Hồng thực trạng và triển vọng, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội Các tác giả của cuốn sách đã phân tích

tương đối đầy đủ các khía cạnh của chuyển dịch cơ cấu kinh tế công – nông nghiệp vùng đồng bằng Sông Hồng thời kỳ 1986 - 2000 Với những số liệu chọn lọc phong phú, các tác giả đã làm sáng rõ hơn thực trạng tiến bộ và những nguyên nhân hạn chế của quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế; trên cơ

dịch cơ cấu kinh tế của vùng đồng bằng Sông Hồng đến năm 2010

- Phạm Hùng (2002), Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn miền Đông

Nam bộ theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá Nxb Nông nghiệp Hà Nội

Tác giả đã đi sâu phân tích vai trò của nông nghiệp, nông dân, nông thôn và đánh giá thực trạng về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn miền đông Nam

bộ trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá Đồng thời đưa ra một số giải pháp nhằm chuyển dịch CCKTNT của vùng hợp lý hơn

- PGS,TS Bùi Tất Thắng (2006), Chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành ở

Việt Nam, Nxb KHXH, Hà Nội Tác giả đã phân tích thực trạng chuyển dịch

CCKT ngành ở Việt Nam và xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành Đồng thời tác giả còn đề xuất những phương hướng và biện pháp chuyển dịch CCKT ngành ở nước ta trong những năm tới

- Xuất phát từ yêu cầu của quá trình CNH, HĐH, thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất nước nói chung và của từng địa phương nói riêng Vấn đề chuyển dịch CCKT đã và đang thu hút sự quan tâm của xã hội và của các nhà hoạch định chính sách, từ thực tiễn đó, đã có một số công

trình nghiên cứu về lĩnh vực này, tiêu biểu như cuốn sách “Con đường công

nghiệp hóa, hiện đại hóa và chuyển dịch cơ cấu kinh tế” của PGS.TS Chu

Hữu Quý và PGS.TS Nguyễn Kế Tuấn (đồng chủ biên), Nxb Hà Nội, 2004

Cùng với cả nước, những năm qua chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn được huyện Quốc Oai, thành phố Hà Nội xác định là nhiệm vụ chính trị trọng tâm, có ý nghĩa chiến lược cả trước mắt và lâu dài để đẩy nhanh sự nghiệp CNH và đô thị hóa nông nông nghiệp nông thôn Vì vậy đã có nhiều văn bản lãnh đạo, chỉ đạo, công trình nghiên cứu và bài viết về phát triển kinh tế - xã hội và xây dựng nông thôn mới của huyện Quốc Oai, thành phố Hà Nội như:

- “Quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế - xã hội huyện Quốc Oai đến

năm 2020 và tầm nhìn 2030”, TS Lê Anh Tuấn - Hội khoa học Kinh tế Hà

Nội Quy hoạch này sẽ làm cơ sở để triển khai các chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, trong đó có chuyển dịch cơ cấu kinh tế các giai đoạn 5 năm, 10 năm và trong giai đoạn từ nay đến năm 2020, đặt trong tầm nhìn dài hạn đến năm 2030 của huyện Quốc Oai

- Chương trình “phát triển nông nghiệp, xây dựng nông thôn mới từng

bước nâng cao đời sống nông dân” của Ban Chấp hành Đảng bộ Thành phố

Hà Nội, giai đoạn 2011 - 2015 nhằm cụ thể hóa và tổ chức thực hiện Nghị

quyết XV của Đại hội Đảng bộ Thành phố với những nội dung: Đánh giá những kết quả đạt được, những hạn chế của chương trình giai đoạn 2006 -

2010 và đưa ra mục tiêu, phương hướng, giải pháp cho giai đoạn 2011 - 2015

Và nhiều công trình nghiên cứu khác

Các công trình khoa học nói trên đã được các tác giả nghiên cứu tương đối sâu sắc và toàn diện trên phạm vi cả nước, hoặc trên địa bàn huyện Quốc Oai nhưng chỉ đề cập đến khía cạnh này hay khía cạnh khác liên quan đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế Song cho đến nay chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu một cách toàn diện về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trên tất cả các lĩnh vực: công nghiệp, nông nghiệp, thương mại - dịch vụ và du lịch Vì vậy, việc nghiên cứu thực trạng và làm rõ phương hướng chuyển dịch

cơ cấu kinh tế nông thôn huyện Quốc Oai, thành phố Hà Nội trong quá trình thực hiện CNH và đô thị hóa nông nghiệp nông thôn là cần thiết và hữu ích Đặc biệt Quốc Oai là một huyện đang có tốc độ CNH, đô thị hóa rất nhanh

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở phân tích thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

mà đề xuất những phương hướng và giải pháp nhằm thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn ở huyện Quốc Oai, thành phố Hà Nội đến năm 2020 theo hướng hợp lý

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Khảo sát tình hình phát triển kinh tế và thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn huyện Quốc Oai, thành phố Hà Nội từ 2005 đến nay

- Phân tích, đánh giá thực trạng quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn ở huyện Quốc Oai, thành phố Hà Nội trong thời gian qua, làm rõ những mặt mạnh, mặt hạn chế và nguyên nhân

- Đề xuất phương hướng, giải pháp thúc đẩy sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn ở huyện Quốc Oai, thành phố Hà Nội trong thời gian tới

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu sự chuyển dịch CCKTNT trong phạm vi huyện Quốc Oai, thành phố Hà Nội, từ năm 2005 đến nay

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Đề tài được trình bày dựa trên cơ sở lý luận và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác - LêNin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm của Đảng, Nhà nước về phát triển kinh tế

Đề tài sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, phương pháp trừu tượng hóa khoa học; phương pháp phân tích tổng hợp; phương pháp lịch sử lô gíc; phương pháp thống kê

6 Những đóng góp khoa học của luận văn

6.1 Đóng góp về mặt lý luận

- Hệ thống hoá lý luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế, nhất là xác định

rõ khả năng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn ở huyện Quốc Oai, thành phố Hà Nội trong tình hình hiện nay

- Phân tích khách quan khoa học về thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh

tế nông thôn của huyện Quốc Oai làm tài liệu tham khảo cho các phòng, ban, ngành, các xã, thị trấn và những người quan tâm đến lĩnh vực này

- Đưa ra những quan điểm, phương hướng và những giải pháp chủ yếu nhằm chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn huyện Quốc Oai, thành phố Hà Nội theo hướng hiện đại và hợp lý

6.2 Đóng góp về mặt thực tiễn

Các giải pháp cấp thiết có khả năng ứng dụng vào thực tiễn được phân loại và sắp xếp một cách lô gíc và có tính hệ thống trong đề tài sẽ được tạo điều kiện cho công tác quy hoạch, chiến lược phát triển các lĩnh vực kinh tế

và khắc phục những hạn chế đang tồn tại của việc phát triển nền kinh tế của huyện ngoại thành nói chung và huyện Quốc Oai nói riêng

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo; nội dung luận văn gồm 3 chương 8 tiết

- Chương 1: Một số vấn đề về lý luận và thực tiễn về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

- Chương 2: Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn ở huyện Quốc Oai, Hà Nội từ năm 2005 đến nay

- Chương 3: Phương hướng, giải pháp chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn ở huyện Quốc Oai, Hà Nội đến năm 2020

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ CHUYỂN DỊCH

CƠ CẤU KINH TẾ NÔNG THÔN

1.1 Những vấn đề lý luận cơ bản về cơ cấu kinh tế nông thôn và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

1.1.1 Khái niệm về cơ cấu kinh tế

Kinh tế phát triển đưa đến sự phân công lại lao động xã hội Việc phát triển nền kinh tế có hiệu quả là mục tiêu phấn đấu của mỗi quốc gia Muốn đạt được mục tiêu trên đòi hỏi phải có một cơ cấu kinh tế hợp lý xét trên góc

độ các ngành kinh tế, các vùng kinh tế và các thành phần kinh tế Các yếu tố hợp thành cơ cấu kinh tế phải được thể hiện cả về số lượng cũng như về chất lượng và được xác định trong những giai đoạn nhất định, phù hợp với những đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội cụ thể của mỗi quốc gia (vùng, hoặc địa phương) qua từng thời kỳ

Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: “Cơ cấu kinh tế là tổng thể các

ngành, các lĩnh vực, bộ phận kinh tế có quan hệ hữu cơ tương đối ổn định hợp thành” [40, tr.610]

Theo Giáo trình Kinh tế chính trị, khoa Kinh tế, Học viện Báo chí và

Tuyên truyền : “Cơ cấu kinh tế quốc dân là tổng thể các cơ cấu ngành, vùng

và các thành phần kinh tế Trong hệ thống các cơ cấu đó, cơ cấu ngành là quan trọng nhất” [19, tr.124]

Như vậy, có thể hiểu, cơ cấu kinh tế là tổng thể hữu cơ các ngành, các vùng, các thành phần kinh tế và tỷ trọng của mỗi ngành, mỗi vùng, mỗi thành phần kinh tế trong tổng thể nền kinh tế Cơ cấu kinh tế thường được tính bằng các chỉ tiêu như tỷ trọng GDP của mỗi ngành, mỗi vùng, mỗi thành phần kinh

tế trong tổng GDP của cả nước; tỷ trọng lao động của mỗi ngành, mỗi vùng,

mỗi thành phần kinh tế trong tổng số lao động xã hội; tỷ trọng vốn đầu tư của mỗi ngành, mỗi vùng, mỗi thành phần kinh tế trong tổng vốn đầu tư của nền kinh tế; tỷ trọng đóng góp vào ngân sách nhà nước của mỗi ngành, mỗi vùng, mỗi thành phần kinh tế

Cơ cấu kinh tế được xem xét dưới các góc độ khác nhau như: cơ cấu ngành kinh tế, cơ cấu vùng kinh tế và cơ cấu thành phần kinh tế Đây là ba bộ phận cơ bản và có quan hệ chặt chẽ với nhau, trong đó, cơ cấu ngành kinh tế

có vị trí chủ yếu trong cơ cấu kinh tế của mọi quốc gia

- Cơ cấu kinh tế ngành: Cơ cấu kinh tế ngành là cơ cấu thể hiện sự

phân công lao động giữa các ngành, như giữa nông nghiệp, công nghiệp, dịch

vụ Trong mỗi ngành lại phân chia thành các ngành nhỏ hơn và có cơ cấu nhất định, cơ cấu nhỏ nằm trong cơ cấu lớn Các loại cơ cấu đó tác động qua lại lẫn nhau, hỗ trợ nhau cùng phát triển

Xu hướng vận động của cơ cấu kinh tế ngành theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa là giảm tỷ trọng ngành nông nghiệp, tăng tỷ trọng ngành công nghiệp và dịch vụ trên hai phương diện chủ yếu là giá trị sản xuất và lực lượng lao động xã hội

- Cơ cấu vùng kinh tế:

Cơ cấu kinh tế theo vùng lãnh thổ được hình thành bởi việc bố trí sản xuất theo không gian địa lý Trong cơ cấu vùng kinh tế có sự biểu hiện của cơ cấu ngành trong điều kiện cụ thể của không gian lãnh thổ Tuỳ theo tiềm năng phát triển kinh tế, gắn liền với sự hình thành và phân bố dân cư trên lãnh thổ

để phát triển tổng hợp hay ưu tiên một vài ngành kinh tế nào đó Cơ cấu kinh

tế theo vùng lãnh thổ phản ánh khả năng khai thác tài nguyên, tiềm lực kinh tế

- xã hội của mỗi vùng trong cơ cấu kinh tế quốc dân thống nhất

Xu hướng vận động của cơ cấu kinh tế vùng là phát triển theo hướng tăng cường sự hợp tác, liên kết giữa các vùng, làm cho mỗi vùng đều có cơ

cấu kinh tế hợp lý, tạo điều kiện cho các vùng đều phát triển, giảm sự chênh lệch trong phát triển giữa các vùng

- Cơ cấu các thành phần kinh tế: Cơ cấu các thành phần kinh tế là

cơ cấu giữa các thành phần kinh tế Nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế tư bản nhà nước, kinh tế cá thể tiểu thủ và kinh tế tư bản tư nhân Trong điều kiện của nước ta, xu hướng vận động của các thành phần kinh tế là phát huy vai trò chủ đạo của kinh tế Nhà nước Trong kinh tế nhà nước thì trước hết là các doanh nghiệp Nhà nước cần tiếp tục đổi mới, sắp xếp lại để thực sự giữ vai trò nòng cốt trong nền kinh tế quốc dân Đồng thời, khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi cả về kinh tế và môi trường để các thành phần kinh

tế khác yên tâm đầu tư phát triển, vì mục tiêu chung là tạo ra nhiều của cải vật chất cho xã hội, giải quyết việc làm, tăng thu nhập và cải thiện đời sống cho nhân dân

Ngoài ba loại cơ cấu nói trên, cơ cấu kinh tế còn bao gồm cơ cấu kinh

tế kỹ thuật, cơ cấu tái sản xuất và cơ cấu các yếu tố cấu thành nền sản xuất xã hội như cơ cấu lao động, cơ cấu thị trường, cơ cấu hàng hóa dưới hình thái hiện vật và giá trị

1.1.2 Cơ cấu kinh tế nông thôn và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

1.1.2.1 Khái niệm cơ cấu kinh tế nông thôn

Nông thôn là khái niệm dùng để chỉ một địa bàn mà ở đó sản xuất nông nghiệp thường chiếm tỷ trọng lớn Nông thôn có thể được xem xét trên nhiều góc độ: kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội Kinh tế nông thôn là một khu vực của nền kinh tế gắn liền với địa bàn nông thôn Kinh tế nông thôn vừa mang những đặc trưng chung của nền kinh tế về lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, về cơ chế kinh tế vừa có những đặc điểm riêng gắn liền với nông nghiệp, nông thôn

Nói cách khác:

Kinh tế nông thôn là một phức hợp những nhân tố cấu thành của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong nông - lâm - ngư nghiệp cùng với các ngành thủ công nghiệp truyền thống, các ngành tiểu thủ công nghiệp, công nghiệp chế biến và phục vụ nông nghiệp, các ngành thương nghiệp và dịch vụ… tất cả có quan hệ hữu cơ với nhau trong kinh tế vùng và lãnh thổ và trong toàn bộ nền kinh tế quốc dân [3, tr.216]

Xét về mặt kinh tế - kỹ thuật; kinh tế nông thôn (KTNT) có thể bao gồm nhiều ngành kinh tế như: nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp, tiểu, thủ công nghiệp, dịch vụ … trong đó nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp là ngành kinh tế chủ yếu Xét về mặt kinh tế - xã hội, kinh tế nông thôn cũng bao gồm nhiều thành phần kinh tế: kinh tế Nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân … xét về mặt không gian và lãnh thổ, kinh tế nông thôn bao gồm các vùng như: vùng chuyên canh lúa, vùng chuyên canh cây màu, vùng trồng cây ăn quả …

Vì vậy, có thể hiểu:

Cơ cấu kinh tế nông thôn là quan hệ tỷ lệ giữa các ngành, các lĩnh vực kinh tế có quan hệ hữu cơ với nhau, tác động qua lại lẫn nhau, làm tiền đề cho nhau phát triển trong điều kiện tự nhiên - kinh tế -

xã hội, trong một thời gian nhất định ở nông thôn Cơ cấu kinh tế

đó được thể hiện cả về mặt chất và mặt số lượng Cơ cấu KTNT có vai trò to lớn, ảnh hưởng chi phối đến đời sống vật chất và tinh thần

ở nông thôn [3, tr.226 - 227]

Như vậy, giữa các bộ phận của cơ cấu KTNT có mối quan hệ chặt chẽ không tách rời theo những tỷ lệ về lượng cũng như về chất Cơ cấu KTNT tồn tại khách quan nhưng không bất biến, mà luôn biến đổi thích ứng với sự phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội trong từng thời kỳ

Việc xác lập cơ cấu KTNT chính là giải quyết mối quan hệ tương tác giữa các yếu tố của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, giữa tự nhiên với con người trong khu vực nông thôn theo thời gian và những điều kiện kinh tế - xã hội (KT - XH) cụ thể

1.1.2.2 Nội dung cơ bản của cơ cấu kinh tế nông thôn

Cơ cấu KTNT gồm cơ cấu ngành kinh tế (nông nghiệp theo nghĩa rộng, công nghiệp và dịch vụ), cơ cấu vùng kinh tế và cơ cấu thành phần kinh tế ở nông thôn

* Cơ cấu ngành kinh tế:

Cơ cấu ngành KTNT thể hiện các mối quan hệ tỷ lệ giữa các ngành trong nông thôn: nông nghiệp (theo nghĩa rộng), công nghiệp nông thôn, tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ nông thôn Dựa trên các đặc điểm về tự nhiên - kinh tế - kỹ thuật, để phân chia từng ngành KTNT thành những phân ngành

cụ thể Việc xác lập những mối quan hệ hợp lý và gắn bó giữa nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ trên địa bàn nông thôn là vấn đề cấp thiết có ý nghĩa quan trọng trong chiến lược phát triển KT - XH nông thôn, góp phần tích cực vào việc thực hiện chiến lược phát triển KT - XH chung của cả nước

Quá trình hoàn thiện cơ cấu ngành KTNT cũng chính là quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành của kinh tế nông thôn Do vậy, để cơ cấu KTNT chuyển dịch nhanh và đúng hướng, cần phải nhận thức một cách sâu sắc và nắm bắt những quy luật vận động khách quan của chúng để tác động đúng, có hiệu quả nhằm đạt được các mục tiêu đã xác định

- Kinh tế nông nghiệp nông thôn:

+ Theo nghĩa rộng: Nông nghiệp là tổ hợp các ngành gắn liền với quá trình sinh học gồm nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp Khi phân tích đánh giá cơ cấu kinh tế thì tiêu chí cơ cấu ngành thường được xem quan trọng nhất

bởi vì nó phản ánh trình độ phát triển của phân công lao động xã hội Lực lượng sản xuất càng phát triển, phân công lao động xã hội càng sâu sắc, tỉ mỉ thì càng có nhiều ngành kinh tế hình thành và phát triển đa dạng khác nhau Ở nước ta cho đến nay, về cơ bản vẫn là một nước nông nghiệp cho nên sự phát triển của nó giữ vai trò quyết định trong KTNT, đồng thời là một trong những ngành cơ bản của nền kinh tế quốc dân Vì vậy, nó vừa chịu sự chi phối của nền kinh tế quốc dân lại vừa gắn bó chặt chẽ với các ngành khác, vừa phản ánh những nét riêng biệt mang tính đặc thù của một ngành mà đối tượng sản xuất là những cơ thể sống

+ Theo nghĩa hẹp: Nông nghiệp bao gồm trồng trọt và chăn nuôi Trong trồng trọt được phân ra trồng cây lương thực, cây công nghiệp, cây ăn quả… Ngành chăn nuôi gồm có chăn nuôi đại gia súc, gia súc, gia cầm… những ngành trên có thể phân ra thành các ngành nhỏ hơn

Ngành lâm nghiệp: Bao gồm nhiều chủng loại thực vật và động vật rừng Đây là nguồn tài nguyên vô cùng phong phú và đa dạng Rừng là một nguồn lợi to lớn về kinh tế và có vai trò quan trọng trong việc phòng hộ, hạn chế lũ lụt, phát triển du lịch Cơ cấu kinh tế lâm nghiệp bao gồm các nội dung: bảo tồn tự nhiên, phát triển và trồng rừng, khai thác tài nguyên rừng, chế biến lâm sản

Ngành ngư nghiệp: Là một trong những ngành kinh tế quan trọng cấu thành kinh tế nông thôn ở nước ta Cơ cấu kinh tế ngư nghiệp bao gồm các nội dung chủ yếu nuôi trồng thủy sản, khai thác thủy hải sản, chế biến thủy

hải sản - Kinh tế công nghiệp nông thôn:

Công nghiệp nông thôn (CNNT) là một bộ phận của công nghiệp cả nước, là một bộ phận cấu thành của nền kinh tế quốc dân Nói đến CNNT là

đề cập đến các ngành nghề, các hoạt động kinh tế ngoài nông nghiệp có tính chất công nghiệp ở nông thôn Công nghiệp nông thôn là ngành bao gồm:

Công nghiệp nông thôn trước hết gắn chặt với sản xuất nông nghiệp, nó tạo ra và cung cấp cho nông nghiệp công cụ và điều kiện để tiến hành các quy trình sản xuất nông nghiệp; cung cấp cho nông nghiệp các máy móc, công cụ chăm sóc cây trồng, vật nuôi, thức ăn gia súc, thuốc trừ sâu Ngoài ra còn cung cấp các máy móc, công cụ phục vụ thu hoạch, phơi sấy, bảo quản, sơ chế, chế biến, vận chuyển nông sản [5, tr.14] Công nghiệp nông thôn gắn bó chặt chẽ, tác động qua lại với nông nghiệp và phát triển kinh tế - xã hội ở nông thôn

Công nghiệp nông thôn bao gồm:

+ Công nghiệp chế biến nông, lâm, thủy sản, có ý nghĩa vô cùng to lớn,

là nhân tố trực tiếp làm tăng giá trị nông sản hàng hoá, đáp ứng nhu cầu thị hiếu người tiêu dùng, làm tăng sức cạnh tranh của hàng hoá trên thị trường, nâng cao hiệu quả sản xuất kinh doanh (SXKD) của ngành nông nghiệp, làm tăng thu nhập, ổn định và cải thiện đời sống cho nông dân

+ Sản xuất công cụ thường, công cụ cải tiến và sửa chữa máy móc trong nông thôn, góp phần đổi mới kỹ thuật, nâng cao năng suất lao động cho ngành nông nghiệp Trong quá trình CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn, bên cạnh việc trang bị ngày càng nhiều thiết bị máy móc hiện đại, nông nghiệp và nông thôn còn có nhu cầu công cụ thường, công cụ cải tiến, máy móc làm những việc đơn giản, sửa chữa máy móc … những bộ phận này do chính công nghiệp nông thôn đảm nhiệm

+ Công nghiệp sản xuất vật liệu xây dựng: nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng về việc xây dựng kết cấu hạ tầng ở nông thôn như: Đường giao thông, thủy lợi, nhà ở, nhà y tế, các công trình văn hoá,… đòi hỏi công nghiệp sản xuất vật liệu xây dựng ở nông thôn phải không ngừng phát triển

+ Ngoài ra CNNT còn có các ngành nghề thủ công, mỹ nghệ, các ngành nghề truyền thống như: ươm tơ dệt lụa, đúc đồng, gốm sứ, sơn mài, mây tre đan, dệt chiếu, thảm len,… những ngành nghề mới hình thành như đan thảm lục bình,… cũng không thể xem nhẹ trong quá trình phát triển của KTNT

- Kinh tế dịch vụ nông thôn :

Đây là ngành kinh tế ra đời và phát triển gắn liền với sự phát triển của nền kinh tế quốc dân Dịch vụ nông thôn xét theo quan điểm hệ thống là một

bộ phận thuộc ngành dịch vụ của cả nước, đồng thời là một bộ phận cấu thành kinh tế lãnh thổ nông thôn

Dịch vụ nông thôn bao gồm: Ngân hàng, tín dụng, bảo hiểm, bưu điện, thông tin liên lạc; cung ứng điện, nước và tiêu nước; sửa chữa máy móc và các công cụ sản xuất; cung ứng giống cây trồng, giống gia súc, gia cầm; dịch vụ về phòng trừ sâu bệnh cho cây trồng và khám chữa bệnh cho gia súc, gia cầm; dịch vụ làm đất, vận chuyển, bảo quản, chế biến nông sản; du lịch vườn ở nông thôn; các hoạt động dịch vụ y tế, giáo dục, văn hoá, thể dục thể thao …

* Cơ cấu thành phần kinh tế:

Đất nước ta đang trong thời kỳ quá độ đi lên chủ nghĩa xã hội (CNXH), điểm xuất phát là một nước kinh tế kém phát triển có nền nông nghiệp lạc hậu, lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội còn thấp và phát triển không đều, nên trên địa bàn nông thôn cũng tồn tài nhiều hình thức quan hệ sản xuất đa dạng, phù hợp với thực trạng lực lượng sản xuất đó Tham gia vào sản xuất - kinh doanh ở nông thôn có nhiều thành phần kinh tế: Kinh tế nhà nước, kinh tế tập thể, kinh tế tư nhân (cá thể, tiểu chủ, tư bản tư nhân), … Các thành phần kinh tế ở nông thôn ra đời và phát triển tùy thuộc vào đặc thù của mỗi ngành, do yêu cầu của sản xuất và nâng cao đời sống cư dân nông thôn

Các thành phần kinh tế ở nông thôn tồn tại do yêu cầu giải phóng sức sản xuất, khơi dậy và khai thác hết mọi tiềm năng của các thành phần kinh tế, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho cư dân nông thôn, đáp ứng yêu cầu CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn

+ Kinh tế nhà nước gồm: các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) ở nông thôn nước ta có nhiều hình thức như: nông trường, lâm trường, công ty (trạm)

thủy nông, các DNNN nuôi trồng thủy sản, chế biến nông sản, thương nghiệp, dịch vụ nông nghiệp

+ Kinh tế tập thể, nòng cốt là HTX ra đời và phát triển ở nông thôn Kinh tế tập thể ra đời là do yêu cầu nâng cao hiệu quả của sản xuất và đời sống của từng thành viên Kinh tế tập thể đảm đương những khâu mà từng hộ gia đình không có khả năng làm hoặc làm kém hiệu quả Vai trò của nó là góp phần tích cực vào quá trình phát triển KT - XH ở nông thôn và xây dựng nông thôn mới ngày càng văn minh hiện đại theo hướng CNH và đô thị hóa

+ Kinh tế tư nhân gồm: Kinh tế cá thể, tiểu chủ, tư bản tư nhân Đây là thành phần kinh tế có vị trí, vai trò hết sức quan trọng trong phát triển nông nghiệp và KTNT ở nước ta hiện nay Đây là bộ phận rộng lớn, hoạt động dưới nhiều hình thức phong phú trong nông thôn

+ Đối với kinh tế tư bản tư nhân: Việc phát triển thành phần kinh tế

tư bản tư nhân là một nội dung của quá trình hình thành cơ cấu thành phần kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế (CDCCKT) theo hướng không hạn chế quy mô, tốc độ và lĩnh vực kinh doanh mà luật pháp không cấm Nhà nước tạo điều kiện khuyến khích mở rộng quy mô SXKD, mở rộng thị trường trong nước, hỗ trợ cho CDCCKT, cho liên doanh liên kết trong và ngoài nước, giúp cho giải quyết tốt mối quan hệ chủ thợ, người sử dụng lao động và người lao động

Ngoài ra, do yêu cầu đô thị hóa ở các vùng phụ cận của những địa phương và các thành phố, thị xã thì ngoài việc đầu tư vào SXKD trên nhiều lĩnh vực khác nhau ở nông thôn đang thu hút sự tham gia của nhiều tư nhân trong nước và nước ngoài, còn phát sinh yêu cầu xây dựng những khu công nghiệp tập trung nhằm dịch chuyển bớt những công ty, xí nghiệp trong nội thị

ra ngoại ô, ngoại thành (nhất là doanh nghiệp ít nhiều có ô nhiễm), giải quyết những vấn đề về giao thông vận tải, về thu hút lao động

+ Kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài: Để chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn (CCKTNT), có sự tham gia của thành phần kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài thì phải có cơ chế chính sách hợp lý, đổi mới cải cách nhiều thủ tục và kêu gọi thu hút các nhà đầu tư nước ngoài tạo điều kiện cho họ đầu tư

và SXKD, đồng thời thu hút vốn, lao động đầu tư lĩnh vực sản xuất, kinh doanh đồng thời thu hút vốn, lao động đầu tư lĩnh vực sản xuất, xuất khẩu mở rộng thị trường ngoài nước Trong xây dựng cơ cấu kinh tế và CDCCKT, phải biết phát huy và tận dụng loại hình kinh tế này, đưa vào danh mục quan trọng nhằm kích thích phát triển tạo ra một cơ cấu kinh tế (CCKT) hợp lý trong kinh tế hiện đại Đây là thành phần kinh tế tận dụng nhiều tiềm lực có sẵn từ ngoại lực đem lại, thúc đẩy quá trình phát triển KT - XH và chuyển dịch CCKTNT nhanh và hiệu quả

* Cơ cấu vùng kinh tế:

Do những điều kiện tự nhiên, KT - XH khác nhau nên trong quá trình phát triển đã tạo ra các vùng kinh tế sinh thái khác nhau

Cơ cấu vùng kinh tế là sự phân công lao động xã hội theo lãnh thổ trong phạm vi cả nước Cơ cấu vùng vừa là bộ phận trong KTNT, vừa là nhân

tố hàng đầu để tăng trưởng và phát triển bền vững các ngành KTNT được phân bổ ở vùng Mục đích của việc xác lập vùng một cách hợp lý nhằm bố trí các ngành sản xuất trên vùng lãnh thổ sao cho thích hợp, để khai thác có hiệu quả tiềm năng và lợi thế của từng vùng Việc bố trí sản xuất ở mỗi vùng không khép kín mà còn có sự liên kết với các vùng khác có liên quan để gắn với cơ cấu kinh tế của cả nước

1.1.2.3 Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

Chuyển dịch CCKTNT là sự thay đổi của CCKT từ trạng thái này sang trạng thái khác cho phù hợp với môi trường phát triển Đây không đơn thuần

là sự thay đổi vị trí mà là sự biến đổi cả về lượng và chất trong nội bộ cơ cấu

Việc chuyển dịch CCKTNT phải dựa trên một cơ sở một cơ cấu hiện có, do

đó nội dung của chuyển dịch cơ cấu là cải tạo cơ cấu cũ lạc hậu, chưa phù hợp

để xây dựng cơ cấu kinh tế mới tiên tiến, hoàn thiện và bổ sung cơ cấu kinh tế

cũ nhằm biến CCKT cũ thành CCKT mới hiện đại và phù hợp hơn Như vậy, CDCCKT thực chất là sự điều chỉnh cơ cấu trên 3 mặt biểu hiện của cơ cấu (ngành, vùng, thành phần) nhằm hướng toàn bộ sự phát triển của nền kinh tế theo các mục tiêu KT - XH đã xác định cho từng thời kỳ phát triển

Mục tiêu của chuyển dịch CCKTNT là giảm dần tỷ trọng và lao động khu vực nông nghiệp, tăng tỷ trọng và lao động khu vực công nghiệp và dịch

vụ trên địa bàn nông thôn Đi liền với quá trình CDCCKT là sự phát triển cơ

sở hạ tầng nông thôn, ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất, nâng cao năng suất lao động, cải thiện đời sống người dân nông thôn

Trong cơ cấu KTNT khi chuyển dịch, mặc dù tỷ trọng khu vực nông nghiệp giảm, nhưng giá trị sản phẩm lại không ngừng tăng lên nhờ ứng dụng khoa học công nghệ vào sản xuất và chế biến

Ngành công nghiệp ở nông thôn phát triển theo hướng tận dụng nguồn nguyên liệu và lao động tại chỗ, hỗ trợ và thúc đẩy ngành nông nghiệp phát triển, tạo ra mối quan hệ gắn bó chặt chẽ giữa nông nghiệp - công nghiệp - dịch vụ trên địa bàn nông thôn

- Cơ cấu kinh tế được coi là hợp lý khi đáp ứng đủ các điều kiện sau: + Cơ cấu kinh tế phải phù hợp với các quy luật khách quan

+ Cơ cấu kinh tế phản ánh được khả năng khai thác, sử dụng nguồn lực kinh tế trong nước và đáp ứng được yêu cầu hội nhập với quốc tế và khu vực, nhằm tạo ra sự cân đối, phát triển bền vững

+ Cơ cấu kinh tế phải phù hợp với xu thế kinh tế, chính trị của khu vực

và thế giới

+ Cho phép khai thác tối đa mọi tiềm năng của đất nước, của các ngành, các thành phần và các xí nghiệp

+ Phải tạo được đà cho sự phát triển tiếp theo của toàn bộ nền kinh tế quốc dân Ở nước ta hiện nay, Đảng ta đã xác định cần tập trung xây dựng một CCKT hợp lý đó là “CCKT công - nông nghiệp - dịch vụ gắn với phân công và hợp tác quốc tế sâu rộng” Cơ cấu này được xây dựng theo phương châm: kết hợp công nghệ với nhiều trình độ, tranh thủ công nghệ mũi nhọn, tiên tiến vừa tận dụng được nguồn lao động dồi dào, vừa cho phép rút ngắn khoảng cách lạc hậu, vừa phù hợp với nguồn vốn có hạn ở nước ta; lấy quy

mô vừa và nhỏ là chủ yếu, có tính đến quy mô lớn nhưng phải là quy mô hợp

lý và có điều kiện; giữ được tốc độ phát triển hợp lý, tạo ra sự cân đối giữa các ngành, các lĩnh vực và các vùng trong nền kinh tế [24]

1.1.3 Vai trò của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn trong phát triển kinh tế - xã hội

Nghị quyết Trung ương 5 khóa IX đã chỉ rõ:

CNH, HĐH nông thôn là quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng tăng nhanh tỷ trọng giá trị sản phẩm và lao động các ngành công nghiệp và dịch vụ; giảm dần tỷ trọng sản phẩm và lao động nông nghiệp; xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội, quy hoạch phát triển nông thôn, bảo vệ môi trường sinh thái; tổ chức lại sản xuất và xây dựng quan hệ sản xuất phù hợp; xây dựng nông thôn dân chủ, công bằng, văn minh, không ngừng nâng cao đời sống vật chất, văn hóa tinh thần của nhân dân ở nông thôn [12, tr.93,94] Nghị quyết Trung ương 7 khóa X tiếp tục khẳng định “Nông nghiệp, nông dân, nông thôn là cơ sở và lực lượng quan trọng để phát triển kinh tế -

xã hội bền vững”, “CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn là một nhiệm vụ quan trọng hàng đầu của quá trình CNH, HĐH đất nước” [14]

Đây chính là sự kế tục và phát triển một trong những tinh thần cơ bản của các Nghị quyết Đại hội IX và X của Đảng về CNH, HĐH đất nước

1.1.3.1 Đối với phát triển kinh tế

Một là, Chuyển dịch CCKTNT là hoạt động đưa phát triển KTNT sản

xuất hàng hóa gắn với thị trường trong nước và nước ngoài, đảm bảo sự ổn định, tạo ra sự cân đối trong phát triển sản xuất, phát triển KTNT, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng các sản phẩm hàng hóa và dịch vụ trên địa bàn nông thôn

Cơ cấu KTNT luôn gắn với CCKT nông nghiệp nông thôn, muốn phát triển KTNT thì trước hết phải phát triển nông nghiệp Chủ tịch Hồ Chí Minh thường nhấn mạnh vai trò của nông nghiệp đối với công nghiệp, Người luôn nhân thức rõ mối quan hệ tác động qua lại giữa nông nghiệp, công nghiệp và các ngành kinh tế khác Trong Tạp chí Sinh hoạt thương nghiệp, số đặc biệt, năm 1956, Người viết:

“Về nhiệm vụ thì phải hiểu rõ trong nền kinh tế quốc dân có ba mặt quan trọng: nông nghiệp, công nghiệp, thương nghiệp Ba mặt công tác quan hệ mật thiết với nhau Thương nghiệp là cái khâu giữa nông nghiệp và công nghiệp” [23, tr.26]

Hai là, chuyển dịch CCKTNT phát huy tiềm lực kinh tế, tài nguyên, lao

động kỹ thuật tại khu vực KTNT, nâng cao chất lượng, khả năng cạnh tranh trên thị trường của các sản phẩm hàng hóa, góp phần tích cực vào công cuộc hội nhập và mở rộng hợp tác quốc tế, mà trước hết là hợp tác về mặt kinh tế

Đại hội X của Đảng tiếp tục khẳng định chủ trương:

Đẩy mạnh hơn nữa CNH, HĐH nông nghiệp và nông thôn, giải quyết đồng bộ các vấn đề nông nghiệp, nông dân và nông thôn, phải phát triển toàn diện nông nghiệp, chuyển dịch mạnh cơ cấu nông nghiệp và KTNT theo hướng tạo ra giá trị gia tăng ngày càng cao, gắn với công nghiệp chế biến và thị trường, thực hiện việc cơ khí hóa, điện khí hóa, thủy lợi hóa, dưa nhanh tiến bộ khoa học, kỹ thuật và công nghệ sinh học vào sản xuất, nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh, phù hợp với đặc điểm từng vùng, từng địa phương, khẩn trương xây dựng các quy hoạch phát triển nông thôn và thực hiện chương trình xây dựng nông thôn mới, xây dựng các làng xã, thôn, ấp bản có cuộc sống ấm no, văn minh, môi trường lành mạnh [13]

Ba là, chuyển dịch CCKTNT giúp phát triển có hiệu quả nền kinh tế

hàng hóa nhiều thành phần với nhiều hình thức sở hữu đa dạng trong nông thôn, phá vỡ nền kinh tế lạc hậu trước đây để thực hiện thành công sự nghiệp CNH, HĐH đất nước, tạo nền tảng kinh tế vững chắc trong công cuộc xây dựng CNXH ở nước ta

Bốn là, chuyển dịch CCKTNT nhằm tăng GDP, chuyển dịch CCKT

nâng cao thu nhập cho nhân dân xây dựng nông thôn mới, giảm dần sự chênh lệch giữa đời sống nông thôn và thành thị Cơ cấu sản xuất nông, lâm, thủy sản phải chuyển dịch theo hướng tích cực ở nông thôn đó là nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả gắn với nhu cầu thị trường, chuyển dịch CCKTNT theo hướng tăng nhanh tỷ trọng giá trị sản phẩm và lao động các ngành công nghiệp và dịch vụ; giảm dần tỷ trọng sản phẩm và lao động nông nghiệp, phải giảm dần những cây, con cho năng suất và hiệu quả kinh tế thấp, tăng cường sản lượng cây, con có giá trị tăng cao, có thị trường tiêu thụ và có sức cạnh tranh mạnh mẽ Xu hướng chung ở nước ta hiện nay là giảm tỷ trọng cây lương thực, tăng giá trị cây thực phẩm, cây ăn quả, cây công nghiệp, giảm tỷ trọng và giá trị sản phẩm chế biến trong tổng giá trị sản lượng nông nghiệp Đại hội X của Đảng tiếp tục khẳng định:

Hình thành các khu dân cư đô thị hóa với kết cấu hạ tầng kinh tế xã hội đồng bộ, phát huy dân chủ ở nông thôn đi đôi với xây dựng nếp sống văn hóa, nâng cao trình độ dân trí, chuyển dịch cơ cấu lao động làm nông nghiệp, tăng tỷ trọng lao động làm công nghiệp và dịch vụ, tạo điều kiện để lao động nông thôn có việc làm trong và ngoài khu vực nông thôn kể cả nước ngoài [13]

1.1.3.2 Đối với môi trường

Chuyển dịch CCKTNT tạo môi trường trong sạch bền vững khu vực dân cư ở nông thôn Chuyển dịch CCKTNT chính là quy hoạch nhằm thay đổi

CCKT trong nội bộ ngành kinh tế, vùng kinh tế và thành phần kinh tế trong nông thôn để phù hợp với điều kiện sinh thái, thổ nhưỡng trong khu vực nông thôn Sắp xếp có kế hoạch chiến lược cho mọi hoạt động của ngành, vùng và các thành phần Tiến hành giám sát, kiểm tra mức độ ô nhiễm và nguy cơ ô nhiễm môi trường do các ngành sản xuất đem lại cho tự nhiên; giám sát, đánh giá được mức độ ô nhiễm do sản xuất công nghiệp, chất thải đô thị gây ra cho nông thôn, đánh giá và xác định hiệu quả và tác động của khai thác tài nguyên (đất, nước, đa dạng sinh học, khoáng sản) trong hoạt động sản xuất nông nghiệp và KTNT, đồng thời nghiên cứu dự báo đánh giá tác động của thiên tai, dịch bệnh, các rủi ro cho sản xuất nông nghiệp và KT - XH ở nông thôn Trên cơ sở đó đề ra những giải pháp, lộ trình xử lý có hiệu quả

1.1.3.3 Đối với văn hóa xã hội

Một là, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn, tăng thu nhập, chuyển

dịch cơ cấu lao động nông thôn, tăng cường các thiết chế văn hóa, nâng cao trình độ dân trí cho nông dân, nông thôn

Chuyển dịch CCKTNT phải được gắn liền với quá trình chuyển dịch CCKT nông nghiệp Điều này được thể hiện trong quan điểm chỉ đạo của Đảng là đẩy mạnh CDCCKT, gắn phát triển nông nghiệp với công nghiệp chế biến, gắn sản xuất với thị trường để hình thành sự liên kết nông nghiệp - công nghiệp - dịch vụ và thị trường nông thôn, gắn phát triển nông nghiệp với xây dựng nông thôn mới Phát huy vai trò của các thành phần kinh tế trong nông thôn, phát triển nền kinh tế nhiều thành phần góp phần xây dựng hệ thống quan hệ sản xuất phù hợp với lực lượng sản xuất Thực hiện công tác quản lý nhà nước đối với các thành phần kinh tế, tăng cường đào tạo nghề, giải quyết việc làm cho người lao động khi thực hiện CNH đối với nông thôn, phát triển các làng nghề, ngành nghề mới, bao gồm tiểu thủ công nghiệp (TTCN), công nghiệp (CN) sản xuất hàng tiêu dùng, hàng xuất khẩu, công nghiệp khai thác,

chế biến các nguồn nguyên liệu phi nông nghiệp, các loại hình dịch vụ phục

vụ sản xuất và đời sống của nhân dân, tăng cường đầu tư xây dựng và hoàn thiện kết cấu hạ tầng KT - XH cho nông nghiệp, nông thôn; đáp ứng nhu cầu

về điện nước cho sản xuất và tiêu dùng, phát triển hệ thống giao thông nông thôn, hệ thống thông tin liên lạc đặc biệt là internet Đầu tư cơ sở vật chất kỹ thuật và nhân lực cho phát triển văn hóa, giáo dục, y tế, thể dục, thể thao nhằm xây dựng nông thôn mới văn minh, hiện đại

Hai là, thông qua chuyển dịch CCKTNT góp phần xây dựng gắn kết

cộng đồng dân cư, phát huy truyền thống văn hóa, phong tục tập quán xây dựng nền văn hóa tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc

Chuyển dịch CCKTNT chính là giải quyết vấn đề nông nghiệp, nông dân, nông thôn là nhiệm vụ của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội Trước hết phải khơi dậy tinh thần yêu nước, tự chủ , tự lực, tự cường vươn lên của nông dân Xây dựng xã hội nông thôn ổn định, hòa thuận, dân chủ, có đời sống văn hóa phong phú, tạo động lực cho phát triển nông nghiệp - công nghiệp - dịch

vụ và xây dựng nông thôn mới, nâng cao đời sống của nhân dân

Tiến hành các chương trình nghiên cứu hoàn chỉnh về thiết chế bản sắc cộng đồng thôn, làng, bản tại các vùng sinh thái chính (văn hóa, tập tục, quan

hệ huyết thống, lịch sử, tôn giáo) trên cơ sở đó tổ chức mô hình phát triển cộng đồng và phát triển ở các vùng sinh thái chính, tổng kết rút kinh nghiệm

để đưa ra cơ chế chính sách nhân rộng mô hình

1.1.4 Sự cần thiết phải chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

Từ khi thực hiện đổi mới trên lĩnh vực kinh tế đến nay, CCKTNT nước ta

đã có sự chuyển biến tích cực nhưng nông nghiệp vẫn chưa thoát khỏi tình trạng sản xuất nhỏ, cơ cấu nông nghiệp và KTNT một số nơi vẫn chưa ra khỏi độc canh, thuần nông, nông nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong KTNT, các ngành nghề ngoài nông nghiệp chưa được phát triển Nhìn chung CCKTNT ở nước ta

còn chưa hợp lý, hiệu quả thấp, chưa khai thác hết mọi tiềm năng của đất nước

và lợi thế sinh thái của từng vùng cho sự phát triển kinh tế - xã hội ở nông thôn

Do đó, chuyển dịch CCKTNT một cách hợp lý là tất yếu cần thiết để phát triển nông nghiệp, nông thôn toàn diện, đáp ứng đòi hỏi ngày càng cao của thị trường, của CNH, HĐH và giải quyết các vấn đề bức xúc ở nông thôn

Một là, chuyển dịch CCKTNT trước hết xuất phát từ vị trí của nông

nghiệp nông thôn và thực trạng CCKTNT nước ta

Kinh tế nông thôn trước mắt cũng như lâu dài vẫn giữ vị trí quan trọng trong đời sống KT - XH và trong tương lai, nông nghiệp vẫn là ngành sản xuất quan trọng Trong điều kiện thế giới có nhiều biến động phức tạp, ở hầu hết các nước trên thế giới đều quan tâm đến phát triển nông nghiệp vì đây là lĩnh vực rộng lớn, là nơi sản xuất lương thực, thực phẩm cung cấp năng lượng cho loài người tồn tại và sinh sống, nguyên liệu cho ngành công nghiệp và hàng hóa xuất khẩu, là nguồn tích lũy cho CNH, nguồn cung cấp nhân lực và

là thị trường tiêu thụ rộng lớn cho công nghiệp và dịch vụ Có thể nói sự phát triển của nông nghiệp gắn liền với sự tồn tại và phát triển của nhân loại

Ngày nay, mặc dù cách mạng khoa học - công nghệ đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, đã và đang tác động mạnh mẽ đến nhiều lĩnh vực của đời sống KT - XH, tạo sự đột biến trong sự phát triển lực lượng sản xuất, hình thành những ngành mới thay thế những ngành nghề truyền thống, nhưng không vì thế mà làm giảm đi vai trò của nông nghiệp và nông thôn Nông nghiệp và nông thôn vẫn là nơi sản xuất lương thực, thực phẩm cho toàn xã hội, sản xuất nguyên liệu cho công nghiệp, hàng hóa cho xuất khẩu, gắn với

sự tồn tại và phát triển của con người

Ở nước ta hiện nay, dân số sống ở nông thôn chiếm khoảng 70% và có gần 60% lao động làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp Do vậy, việc xác lập CCKTNT hợp lý có ý nghĩa quan trọng trong việc sử dụng lao động phù hợp,

để phát triển nền kinh tế nói chung và khu vực nông thôn nói riêng Lực lượng lao động ở nông thôn nếu được đào tạo, nâng cao trình độ học vấn, khoa học kỹ thuật, được trang bị công cụ lao động thích hợp sẽ góp phần quyết định trong việc nâng cao năng suất lao động trong nông nghiệp, nông thôn Trên cơ sở đó, cho phép giải phóng một số lượng đáng kể lao động khỏi nông nghiệp, cung cấp các ngành kinh tế, thực hiện phân công lao động trên địa bàn nông thôn và trên phạm vi cả nước Nông thôn là nơi tập trung gắn bó của nhiều ngành kinh tế, là thị trường rộng lớn, nếu được mở rộng sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho nền kinh tế phát triển

Trong CCKTNT, hiện nay nông nghiệp vẫn chiếm tỷ trọng lớn, công nghiệp và dịch vụ chiếm tỷ lệ ít hơn Nhìn chung nông nghiệp nước ta tuy có chuyển biến nhưng còn rất chậm Kinh tế nông nghiệp chưa thoát khỏi tình trạng độc canh cây lương thực, tự cấp tự túc là chính, sản xuất hàng hóa phát triển chậm, cơ cấu sản xuất chưa thoát khỏi thuần nông, năng suất đất đai, năng suất lao động, thu nhập và đời sống của nông dân còn thấp, chất lượng

và giá cả nông sản xuất khẩu thấp, thị trường tiêu thụ chưa ổn định Chỉ khi nào chuyển dịch CCKTNT xuất phát từ yêu cầu CNH, HĐH nông nghiệp nông thôn, mới khai thác và sử dụng có hiệu quả tiềm năng: lao động, hàng hóa, đây là một nhiệm vụ trọng tâm trước mắt và lâu dài của nhà nước ta nhằm xây dựng và phát triển nền nông nghiệp bền vững, có cơ sở vật chất kỹ thuật hiện đại, có CCKT hợp lý, năng suất lao động và hiệu quả kinh tế cao, đời sống vật chất, tinh thần của dân cư nông thôn được tăng lên, đưa nông thôn trở nên giàu đẹp, tiến bộ, văn minh, hiện đại

Hai là, chuyển dịch CCKTNT là đòi hỏi của thị trường

Thực tế trong những năm qua, nền kinh tế Việt Nam bước đầu chuyển sang kinh tế thị trường đã và đang đặt ra cho kinh tế nông thôn những yêu cầu mới cũng như những thách thức gay gắt trong sự phát triển Thị trường phát

triển đòi hỏi CCKTNT cũng phải biến đổi theo hướng đa dạng hơn, từ yêu cầu đòi hỏi của thị trường trong nước và thế giới Nền kinh tế nước ta đang trong quá trình mở cửa và hội nhập với nền kinh tế trong khu vực và trên thế giới, do vậy để nâng cao chất lượng và khả năng cạnh tranh của nông sản, hàng hóa, đa dạng hóa sản phẩm và thích ứng với sự biến động của quan hệ cung - cầu trên thị trường trong và ngoài nước, đòi hỏi chúng ta phải chuyển dịch CCKTNT nhằm đáp ứng những nhu cầu của thị trường, góp phần tích cực thúc đẩy nền kinh tế đang từng bước chuyển sang cơ chế thị trường định hướng XHCN

Ba là, quá trình chuyển dịch CCKTNT nước ta còn xuất phát từ yêu

cầu phát triển một nền kinh tế có hiệu quả, gắn với bảo vệ môi trường sinh thái và giải quyết những vấn đề phức tạp nảy sinh ở nông thôn, trong đó đặc biệt là tạo công ăn việc làm và xóa đói giảm nghèo cho cư dân nông thôn

Hơn nữa chuyển dịch CCKTNT đã giải quyết được một số lao động nông nghiệp dư thừa có việc làm, tăng thu nhập, góp phần ổn định đời sống của cư dân nông thôn, sẽ tham gia một cách có hiệu quả sức ép của dòng người di cư tạo sự “quá tải” ở thành thị Sự phát triển các khu công nghiệp tập trung và phân tán ở vùng nông thôn rộng lớn sẽ góp phần thu hút chiều ngược lại từ các vùng nội đô ra ngoại vi thành thị

Tóm lại, qua phân tích trên cho thấy chuyển dịch CCKTNT theo hướng hợp lý là cần thiết cho phát triển nông nghiệp, nông thôn xứng đáng với vai trò cơ sở cho phát triển công nghiệp, đáp ứng nhu cầu của thị trường, giải quyết được những vấn đề xã hội phức tạp đang diễn ra ở nông thôn

1.2 Xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn và các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

1.2.1 Xu hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

Chuyển dịch CCKTNT là một đòi hỏi khách quan trong quá trình phát triển KT - XH của đất nước Mỗi một quốc gia có những điều kiện tự

nhiên, đặc điểm KT - XH khác nhau, nhưng mọi quốc gia đều rất coi trọng việc phát triển KTNT trong mỗi bước đi của chiến lược phát triển KT - XH của mình Có thể khái quát lại, quá trình chuyển dịch CCKTNT diễn ra theo các xu hướng sau đây:

Một là: Chuyển dịch CCKTNT theo hướng phát triển sản xuất hàng

hóa Sản xuất hàng hóa (SXHH) là nấc thang phát triển cao của sản xuất xã

hội, là sự tiến bộ của lịch sử phát triển nhân loại Duy trì, tổ chức sản xuất một nền nông nghiệp nhỏ mang tính tự cấp (TC), tự túc (TT) không thể đáp ứng được nhu cầu ngày càng cao của đời sống xã hội Do vậy chỉ trên cơ sở phát triển SXHH mới kích thích và thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của lực lượng sản xuất, áp dụng tiến bộ khoa học - công nghệ để phát triển kinh tế nói chung và kinh tế, nông thôn nói riêng Đó là điều kiện để nâng cao mức sống dân cư nông thôn, mở rộng thị trường, sản xuất nhiều nông sản hàng hóa có giá trị kinh tế chất lượng cao, đáp ứng nhu cầu tiêu dùng trong nước và xuất khẩu, từng bước xây dựng nông thôn mới ngày càng văn minh, hiện đại

Hai là: Chuyển nền nông nghiệp độc canh cây lúa sang đa canh

Đáp ứng yêu cầu đa dạng của thị trường, sản xuất nông nghiệp không chỉ tập trung sản xuất lương thực, mà còn cần phải đẩy mạnh sản xuất các cây trồng, vật nuôi đa dạng Hơn nữa xã hội càng phát triển, việc tiêu dùng không chỉ có lương thực, mà còn cả thịt, cá, trứng, sữa, rau quả, các đồ uống… vì vậy việc độc canh cây lúa không còn phù hợp với nhu cầu tiêu dùng đa dạng của đời sống xã hội, tất yếu phải phá thế độc canh trong nông nghiệp, đa dạng hoá cây trồng, vật nuôi để tạo ra nhiều sản phẩm đáp ứng được nhu cầu ngày càng tăng của xã hội

Ba là: Cơ cấu KTNT chuyển dịch theo hướng CNH, HĐH và phát triển các ngành phi nông nghiệp

CNH, HĐH nông nghiệp nông thôn sẽ tạo ra các ngành nghề mới - công nghiệp và dịch vụ, làm chuyển đổi nền kinh tế thuần nông sang

phát triển kinh tế nông thôn tổng hợp nông - công nghiệp - dịch vụ Chính quá trình CNH, HĐH sẽ tác động mạnh mẽ đến CCKTNT, làm chuyển đổi cơ cấu giữa ngành nông nghiệp và công nghiệp; đồng thời làm cho ngành dịch vụ dần được mở rộng và phát triển đáp ứng nhu cầu của sản xuất và đời sống Sự phát triển của KTNT với

xu hướng ngành công nghiệp và dịch vụ ngày càng tăng lên và tỷ trọng ngày càng lớn trong CCKT nông thôn thì lao động nông nghiệp ngày càng giảm đi cả tương đối và tuyệt đối [42, tr.41]

Cùng với quá trình CNH, HĐH, phân công lao động xã hội ở nông thôn

sẽ diễn ra theo hướng hoà nhịp với sự chuyển dịch CCKTNT Điều đó có nghĩa là sự phân công lao động xã hội được diễn ra đồng thời từ trong nội bộ ngành nông nghiệp và cả khu vực nông thôn Từ cơ cấu sản xuất chủ yếu là lúa sang trồng lúa, màu, cây ăn quả, cây công nghiệp, chăn nuôi … mở rộng ngành nghề tiểu thủ công nghiệp và dịch vụ Quá trình này gắn liền sự chuyển dịch lao động ra bên ngoài nội bộ ngành nông nghiệp, phục vụ cho nhu cầu phát triển công nghiệp, thương nghiệp và các ngành dịch vụ khác

Sự phân công lao động theo hướng lao động nông nghiệp, nông thôn ngày càng giảm (cả tuyệt đối và tương đối), còn lao động các ngành, các khu vực công nghiệp, thương mại và dịch vụ tăng lên Phát triển CNNT để khai thác nguồn nguyên liệu tại chỗ, phát triển các làng nghề, thương mại - dịch vụ

ở nông thôn nhằm giải quyết việc làm và tăng thu nhập cho lao động ở nông thôn, thực hiện phương châm “ly nông bất ly hương” và tiểu công nghiệp hiện đại, thủ công nghiệp tinh xảo, từng bước xác lập CCKT “nông nghiệp - công nghiệp - dịch vụ” trên địa bàn nông thôn, thúc đẩy phát triển triển nền nông nghiệp sinh thái và tạo nên bộ mặt nông thôn mới theo diện mạo của công nghiệp và đô thị

Bốn là: Chuyển dịch CCKTNT theo hướng phát triển triển kinh tế trang trại gia đình và HTX

Cùng với quá trình CNH, HĐH nông nghiệp, nông thôn, CCKTNT sẽ chuyển dịch theo hướng xuất hiện ngày càng nhiều trang trại gia đình, các HTX kiểu mới ngày càng tăng lên với nhiều hình thức phong phú đa dạng

Hộ nông dân là đơn vị kinh tế tự chủ, tồn tại khách quan và phù hợp với đặc thù của ngành nông nghiệp, một ngành sản xuất gắn liền với quá trình sinh học, có vai trò, vị trí đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển triển nông nghiệp

và KTNT Trong những năm qua nhờ có chính sách đổi mới, một số hộ nông dân làm ăn giỏi đã mạnh dạn đầu tư mở rộng SXKD, hình thành nhiều trang trại kinh tế gia đình, đây là xu thế khách quan của quá trình chuyển dịch CCKTNT từ thuần nông sang sản xuất và kinh doanh đa dạng, tổng hợp

Kinh tế tập thể phát triển dưới nhiều hình thức hợp tác rất đa dạng, trong đó nòng cốt là các HTX, HTX hoạt động ở những khâu mà hộ gia đình không có khả năng làm, hoặc làm kém hiệu quả Sự hình thành và hoạt động

có hiệu quả của các HTX trong các ngành nghề ở nông thôn, sẽ góp phần tích cực vào việc giải quyết những vấn đề sản xuất và đời sống cho dân cư nông thôn, góp phần thúc đẩy KT - XH nông thôn phát triển

Hoạt động của các hộ nông dân cá thể trong cơ chế thị trường khi đi vào CNH, đều có nhu cầu hợp tác với nhau để đạt hiệu quả kinh tế cao trong SXKD Hình thức hợp tác như thế nào là do các hộ nông dân tự nguyện quyết định, có thể hình thành dưới nhiều hình thức hợp tác ở một số khâu trong quá trình sản xuất, chế biến, tiêu thụ sản phẩm hoặc nhiều khâu, hoặc góp vốn cổ phần,tổ chức sản xuất chung dưới hình thức HTX Sự hợp tác có thể diễn ra giữa các trang trại với nhau, giữa các trang trại với các hộ nông dân, hoặc giữa những hộ nông dân với nhau, để cùng tháo gỡ những khó khăn trong quá trình hoạt động SXKD Do vậy, mà kinh tế tập thể không ngừng lớn mạnh cả

về số lượng và chất lượng

Bên cạnh đó, cũng xuất hiện sự liên kết giữa kinh tế tư nhân với kinh

tế Nhà nước hoặc với các thành phần kinh tế khác ở nông thôn dưới nhiều hình thức khác nhau, để khai thác và sử dụng tốt các tiềm năng về đất đai, rừng, mặt nước, lao động trên địa bàn nông thôn

Các đơn vị kinh tế quốc doanh hoạt động trong lĩnh vực nông nghiệp, tồn tại trong một thời kỳ dài với tỷ trọng lớn, không có hiệu quả, cần phải được tổ chức lại, với nhiều biện pháp như: giải thể, sát nhập, đổi mới để tăng cường khả năng cạnh tranh, kinh doanh có hiệu quả, hỗ trợ tốt hơn yêu cầu của sản xuất, chế biến, các dịch vụ kinh tế - kỹ thuật mà từng hộ nông dân, trang trại và các HTX không thể tự đảm đương được

Năm là: Chuyển dịch CCKTNT theo hướng ngày càng kết hợp chặt chẽ

giữa CCKT trong nước với nhu cầu thị trường nước ngoài

Ngày nay, toàn cầu hóa kinh tế và hội nhập kinh tế quốc tế là đặc trưng và

xu hướng phát triển phổ biến của nền kinh tế thế giới Nó buộc các nước có nấc thang kinh tế khác nhau phải mở cửa thị trường để hội nhập, trên cơ sở đó các nước khai thác tối đa lợi thế so sánh để phát triển Chính vì vậy, quá trình CDCCKT nói chung và CCKTNT nói riêng phải kết hợp chặt chẽ với nhu cầu của thị trường thế giới là một yêu cầu khách quan Cơ cấu KTNT chuyển dịch theo xu hướng đó sẽ từng bước thúc đẩy KTNT phát triển theo hướng SXHH ở trình độ ngày nay cao hơn, chẳng những đáp ứng nhu cầu trong nước mà còn đáp ứng nhu cầu cho cả thị trường nước ngoài, từng bước đưa KTNT nước ta hội nhập vào thị trường thế giới thông qua xuất khẩu những sản phẩm của nông nghiệp và nông thôn, đặc biệt là những sản phẩm mang tính đặc thù của địa phương

1.2.2 Các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh

tế nông thôn

Quá trình hình thành và phát triển của CCKTNT chịu sự tác động chi phối của nhiều nhân tố khác nhau, điều kiện tự nhiên và KT - XH có vai trò

vào tác động to lớn đến việc hình thành và phát triển của CCKTNT Do vậy, việc nghiên cứu vai trò và tác động của từng nhân tố có ý nghĩa rất quan trọng, để phát huy những nhân tố tích cực và hạn chế những nhân tố kìm hãm trong quá trình chuyển dịch CCKTNT nước ta theo hướng tiến bộ hơn

Một là: Nhân tố về điều kiện tự nhiên ,

Điều kiện tự nhiên bao gồm: vị trí địa lý, khí hậu, thời tiết, hệ sinh thái, nước, đất đai, rừng, biển, tài nguyên khoáng sản khác… có ảnh hưởng lớn đến

sự hình thành CCKTNT Sự tác động và ảnh hưởng của các nhân tố tự nhiên tới nội dung của CCKTNT không giống nhau Trong các nội dung của CCKTNT, thì cơ cấu các ngành và cơ cấu vùng chịu ảnh hưởng nhiều bởi nhân tố tự nhiên, còn cơ cấu thành phần kinh tế thường chịu ít hơn Các nhân

tố đất đai, thời tiết, khí hậu, vị trí địa lý có ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của nông nghiệp Bởi vì nông - lâm - thuỷ sản là ngành sản xuất mà đối tượng của nó là thế giới sinh vật, qua đó sẽ ảnh hưởng tới sự phát triển của các ngành khác trong CCKTNT

Do vị trí địa lý khác nhau, làm cho điều kiện tự nhiên cũng khác nhau Mỗi một vùng có những điều kiện tự nhiên thuận lợi riêng, cho phép phát triển một số ngành sản xuất, tạo ra những lợi thế so với các vùng khác của đất nước Đây là cơ sở tự nhiên để hình thành các vùng kinh tế nói chung và KTNT nói riêng Các loại vùng này được hình thành do phân công lao động

xã hội theo lãnh thổ, thông qua bố trí các ngành sản xuất trên các vùng lãnh thổ hợp lý để khai thác các tiềm năng và lợi thế riêng của từng vùng

Xu hướng phát triển vùng KTNT hiện nay là đi sâu vào chuyên môn hoá, tập trung sản xuất nông - lâm - thủy sản để từng bước hình thành các vùng trọng điểm SXHH nông - lâm - thủy sản quy mô lớn có hiệu quả kinh tế cao, từ đó tạo điều kiện cho sự phát triển công nghiệp và dịch vụ trên từng địa bàn theo hướng chuyên môn hoá cao

Ngoài ra các điều kiện tự nhiên còn ảnh hưởng và tác động tới cơ cấu các thành phần kinh tế ở nông thôn Vị trí địa lý thuận lợi và các tài nguyên thiên nhiên phong phú của mỗi vùng là điều kiện thuận lợi cho các thành phần kinh tế phát triển Nhưng tốc độ phát triển của mỗi thành phần kinh tế ở nông thôn nhanh hay chậm còn chịu sự chi phối của nhiều yếu tố khác nữa

Mỗi một điều kiện tự nhiên cho phép hình thành một cơ cấu sản xuất nhất định Vì vậy sản xuất nông nghiệp chỉ thực sự là hiệu quả khi bố trí hệ thống cây trồng, vật nuôi phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu Do sự phụ thuộc vào điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu nên mỗi quốc gia, mỗi vùng, mỗi địa phương có CCKTNT khác nhau phù hợp với điều kiện của từng vùng Ngày nay trình độ phát triển của khoa học công nghệ càng cao, đặc biệt là công nghệ sinh học Vì vậy, một số nhân tố tự nhiên không còn là yếu tố bất biến bởi con người đã tạo ra giống cây, giống con mới có năng suất cao và thích ứng với điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu từng vùng Để có một CCKTNT mang lại hiệu quả cao, nhất thiết phải tôn trọng các quy luật phát triển của tự nhiên đồng thời khuyến khích sự sáng tạo của con người nhằm tranh thủ tốt nhất điều kiện tự nhiên để phát triển kinh tế Vì thế nên bố trí cơ cấu kinh tế hợp lý, trước hết phải điều tra, nắm chắc điều kiện thổ nhưỡng, khí hậu của mỗi vùng đồng thời nắm chắc đặc điểm sinh học của từng loại cây trồng, vật nuôi trong sản xuất hoặc dự kiến sản xuất, phù hợp với điều kiện tự nhiên của từng vùng

Hai là: Các nhân tố về KT - XH

- Nhân tố con người (nguồn lao động)

Con người là nhân tố có ý nghĩa quyết định trong quá trình chuyển dịch CCKTNT

Cơ cấu kinh tế mang tính khách quan, nhưng sự hình thành và biến đổi nhanh hay chậm, hợp lý hay không hợp lý lại do tác động chủ quan của con người

Con người là nhân tố vận động, cách mạng nhất, là yếu tố cơ bản của lực lượng sản xuất Vì vậy, phát triển một nền nông nghiệp hiện đại, công nghiệp và

dịch vụ cũng như các ngành kinh tế, xã hội ở nông thôn, đều cần có đội ngũ cán

bộ khoa học - kỹ thuật có trình độ cao, người lao động có tay nghề được đào tạo căn bản, điều này sẽ là nhân tố quyết định thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và làm biến đổi nhanh CCKT Hiện nay, thiếu nhân lực được đào tạo có khả năng ứng dụng khoa học và công nghệ vào sản xuất là trở ngại lớn cho nhiều ngành, nhiều vùng nông thôn và ảnh hưởng đến phát triển nông nghiệp, nông thôn, làm chậm quá trình chuyển dịch CCKTNT theo hướng hiện đại Do đó việc cải thiện chất lượng lao động hay nguồn nhân lực là cơ sở quan trọng để phát triển các ngành kinh tế kỹ thuật cao, có tác dụng kích thích tăng trưởng kinh tế

- Nhân tố vốn đầu tư và kết cấu hạ tầng ở nông thôn

+ Vốn đầu tư: Đây là yếu tố quan trọng hàng đầu trong quá trình sản xuất, quyết định sự tăng trưởng kinh tế Nhà nước sử dụng ngân sách để đầu

tư phát triển sản xuất sẽ tạo ra sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế, nhất là cơ cấu ngành công nghiệp một cách nhanh chóng

Quá trình chuyển dịch CCKTNT sẽ dẫn đến thay đổi có cấu sản xuất trong nông nghiệp và nông thôn, cùng với sự phát triển ngành nông nghiệp hiện đại, các ngành công nghiệp và dịch vụ ở nông thôn ngày một tăng lên Việc phát triển và mở rộng các ngành mới ở nông thôn đòi hỏi phải có nguồn vốn đầu tư khá lớn và sử dụng có hiệu quả cao Do vậy, muốn thay đổi cơ cấu sản xuất trong nông thôn nhất thiết phải có nguồn lực về vốn, hơn nữa là phải

sử dụng vốn có hiệu quả Nguồn vốn nhà nước đầu tư để phát triển KT - XH ở nông thôn, nguồn tín dụng giành cho phát triển sản xuất nông nghiệp và ngành nghề mới ở nông thôn là cần thiết và có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi lẽ hiện nay thu nhập của cư dân nông thôn còn thấp, chưa đủ sức tích lũy

để tự đầu tư cho sự phát triển, mà rất cần sự giúp đỡ của nhà nước Tuy nhiên nguồn vốn tự tích lũy từ nội bộ ngành nông nghiệp, nông thôn cũng có ảnh hưởng rất lớn đến chuyển dịch CCKTNT

+ Kết cấu hạ tầng ở nông thôn: Đây là điều kiện tiên quyết để phát triển kinh tế nông thôn Kết cấu hạ tầng phát triển sẽ đảm bảo cho kinh tế hàng hóa phát triển, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho cư dân nông thôn Kết cấu hạ tầng trong nông thôn bao gồm các công trình hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng

xã hội Các công trình hạ tầng chủ yếu trong nông thôn gồm: hệ thống đường giao thông nông thôn, hệ thống cung cấp điện, nước, hệ thống thủy lợi, hệ thống thông tin liên lạc, hệ thống dịch vụ, hệ thống các công trình giáo dục, y

tế, thể dục, thể thao, nhà ở của dân cư, kết cấu hạ tầng để phát triển CNNT

Kết cấu hạ tầng nông thôn có ảnh hưởng rất lớn tới sự hình thành và phát triển của các ngành kinh tế, các vùng kinh tế, chi phối trình độ kỹ thuật

và công nghệ,… do đó kết cấu hạ tầng nông thôn là một trong những nhân tố quan trọng có ảnh hưởng và chi phối sự hình thành, vận động và biến đổi của CCKT nông thôn

Thực tế cho thấy, ở những vùng có kết cấu hạ tầng tốt, đặc biệt là các công trình hạ tầng kỹ thuật phát triển thì ở đó có điều kiện phát triển các ngành chuyên môn hoá, là điều kiện để ứng dụng tiến bộ kỹ thuật và công nghệ tiên tiến vào các ngành kinh tế Ngược lại, những vùng có kết cấu hạ tầng không tốt thì quá trình hình thành và phát triển của các ngành sản xuất, các vùng chuyên môn hoá cũng như quá trình đưa tiến bộ kỹ thuật và công nghệ vào sản xuất vì thế cũng bị hạn chế

- Nhân tố phát triển công nghiệp và đô thị

Sự phát triển của sản xuất công nghiệp và phát triển đô thị là một nhân tố quan trọng ảnh hưởng tới CCKTNT, làm nảy sinh những nhu cầu mới về các loại sản phẩm, dịch vụ kéo theo sự phân bố lại sản xuất để đáp ứng nhu cầu cung cấp sản phẩm cho sản xuất và đời sống ở đô thị Đây là nhân tố kích thích phát triển nông nghiệp đa dạng và các ngành nghề mới trong nông thôn Chẳng hạn ngành công nghiệp chế biến đòi hỏi khối lượng nguyên liệu lớn, hay tốc độ