Bảo vệ bản quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật trên internet trong sự phát triển của công nghệ thuật thông tin hiện nay

Nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền tác giả nói chung và quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet nói riêng, nhà nước đã có những chủ trương, chính sách khuyế

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

LUẬN VĂN THẠC SĨ XUẤT BẢN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS VŨ MẠNH CHU

Hà Nội - 2012

MỤC LỤC

Chương 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ BẢN QUYỀN SÁCH VĂN

HỌC, NGHỆ THUẬT TRÊN INTERNET

HỌC, NGHỆ THUẬT TRÊN INTERNET VÀ NHỮNG VẤN

ĐỀ ĐẶT RA

43

2.1 Thực trạng bảo vệ bản quyền sách văn học, nghệ thuật trên

Internet trong các năm 2004-2012

43

2.2 Những vấn đề đặt ra trong việc bảo vệ bản quyền sách văn

học, nghệ thuật trên Internet

71

Chương 3: GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG THỰC THI BẢO VỆ

BẢN QUYỀN SÁCH VĂN HỌC, NGHỆ THUẬT TRÊN

INTERNET

78

3.1 Các quan điểm về việc áp dụng giải pháp tăng cường thực

thi quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet

78

3.2 Mục tiêu, phương hướng tăng cường thực thi quyền tác giả

sách văn học, nghệ thuật trên internet

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Bảo vệ quyền tác giả, trong đó có quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet ở Việt Nam thời gian qua đã nhận được sự chú ý của các

cá nhân, tổ chức trong nước cũng như quốc tế và các cơ quan quản lý nhà nước Bảo vệ quyền tác giả đóng vai trò quan trọng trong việc khuyến khích tinh thần sáng tạo của đội ngũ người sáng tác, đáp ứng nhu cầu giải trí ngày càng phong phú và đa dạng của độc giả Bảo vệ quyền tác giả còn là điều kiện để các công dân có hoạt động sáng tạo nhận được quyền và lợi ích kinh

tế hợp pháp để tái sản xuất sức sáng tạo, tập trung sức lực để cho ra đời những tác phẩm có chất lượng Bảo vệ quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật còn góp phần thúc đẩy tiến trình hội nhập quốc tế, giao lưu với các quốc gia trên nhiều lĩnh vực văn hóa, kinh tế, chính trị, khoa học , tạo lập môi trường đầu tư lành mạnh cho các nhà đầu tư trong và ngoài nước, xây dựng những hình ảnh văn minh về đất nước, con người Việt Nam trong góc nhìn của bạn bè, đối tác quốc tế

Nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ quyền tác giả nói chung và quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet nói riêng, nhà nước đã có những chủ trương, chính sách khuyến khích hoạt động sáng tạo, ban hành những văn bản pháp luật để điều chỉnh mọi hành vi xâm phạm trái phép quyền tác giả nói chung, trong đó có các quy định liên quan đến bản quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet nói riêng Điều này đã được khẳng định tại Điều 60, Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam "Công dân có quyền nghiên cứu khoa học, kỹ thuật, phát minh, sáng chế, sáng kiến cải tiến kỹ thuật, hợp lý hoá sản xuất, sáng tác, phê bình văn học, nghệ thuật và tham gia các hoạt động văn hoá khác Nhà nước bảo

hộ quyền tác giả, quyền sở hữu công nghiệp" Hành lang pháp lý về bảo hộ quyền tác giả và quyền liên quan ở Việt Nam cũng đã liên tục hoàn thiện

Đó là sự ra đời của Luật Sở hữu trí tuệ, Luật Xuất bản, Luật Báo chí, Bộ luật Dân sự (phần quyền tác giả và quyền liên quan), Bộ luật Hình sự (điều khoản xử lý hình sự đối với hành vi xâm phạm quyền tác giả và quyền liên quan)… Nhìn chung, hệ thống pháp luật Việt Nam về cơ bản đã đồng bộ, tương thích với điều ước quốc tế và luật pháp các quốc gia

Hiện nay, sự ra đời và phát triển không ngừng của Internet đã đưa đến

ưu điểm lớn trong việc truyền tải các tác phẩm văn học, nghệ thuật trong môi trường kỹ thuật số không biên giới Các quy định pháp luật về quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet cũng đã đi vào cuộc sống, đóng vai trò tích cực trong việc thúc đẩy các hoạt động sáng tạo văn học, nghệ thuật Tuy nhiên, trong bối cảnh công nghệ thông tin phát triển mạnh

mẽ, việc xâm hại bản quyền tác giả nói chung, và bản quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet nói riêng cũng xuất hiện những hình thức mới tinh vi, phức tạp hơn Người sử dụng Internet tiếp cận và chia sẻ tác phẩm văn học, nghệ thuật tràn lan trên Internet, kéo theo đó là tình trạng xâm phạm đến bản quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật một cách vô tình hay hữu ý cũng ngày càng khó kiểm soát Các cá nhân, tổ chức kinh doanh trên môi trường Internet tự tiến hành số hóa các tác phẩm văn học, nghệ thuật; kinh doanh sách văn học điện tử (còn gọi là E-book) thông qua việc cho phép đọc, truy cập, sao chép và lưu trữ trên các website bằng các kỹ thuật hiện đại mà không xin phép tác giả và không hề trả tiền bản quyền Trong khi đó, vấn đề phát hiện, xử lý vi phạm cũng là thách thức cho cơ quan quản lý nhà nước về quyền sở hữu trí tuệ

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này, trong đó có vấn đề ý thức chấp hành pháp luật về quyền tác giả của của các cá nhân, tổ chức sử dụng Internet còn hạn chế Ngoài ra, những người có quyền tác giả chưa thật

sự quyết tâm bảo vệ quyền của mình Bộ máy thực thi của nhà nước dù có nhiều cố gắng nhưng hoạt động kiểm tra xử lý các hành vi vi phạm bản

quyền sách văn học trên Internet vẫn chưa nghiêm minh, triệt để, nhất là trong bối cảnh việc xử lý các hành vi vi phạm trên Internet vẫn hết sức khó khăn do đây là hình thức xâm phạm mới mẻ, tinh vi, phức tạp

Trong lĩnh vực bản quyền, hiện nay, Việt Nam đã tham gia vào nhiều công ước quốc tế về quyền tác giả, các hiệp ước đa phương cũng như song phương trong lĩnh vực bảo vệ quyền tác giả như Công ước Berne về bảo vệ các tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học, Hiệp định thiết lập quan hệ quyền tác giả với Chính phủ Hoa Kỳ có hiệu lực từ ngày 23-11-1998 và Hiệp định bảo hộ sở hữu trí tuệ và hợp tác trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ với Chính phủ Liên bang Thụy Sỹ có hiệu lực từ ngày 8-6-2000, Hiệp định thương mại Việt Nam-Hoa Kỳ có hiệu lực ngày 10-12-2001 Việt Nam cũng đang ngày càng hội nhập sâu rộng với các quốc gia trên nhiều lĩnh vực,

từ kinh tế chính trị, cho đến văn hóa, khoa học Việt Nam cũng là thành viên năng động, tích cực của nhiều điều ước quốc tế trên mọi lĩnh vực Việc bảo vệ quyền tác giả trên Internet gắn với bảo vệ quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật là yêu cầu quan trọng cho quá trình hội nhập đó được thuận lợi

Trong bối cảnh Internet tiếp tục có những bước phát triển mới, vấn đề

bản quyền tác giả ngày càng được quan tâm Vì vậy, tôi chọn đề tài “Bảo vệ

bản quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet trong sự phát triển của công nghệ thông tin hiện nay” làm luận văn tốt nghiệp của mình

với mong muốn góp thêm góc nhìn về một lĩnh vực vốn rất mới mẻ, khó khăn và nan giải như bản quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Trên thế giới đã có nhiều tác giả nghiên cứu về quyền tác giả trong môi trường kỹ thuật số, và chủ đề này không còn xa lạ đối với giới nghiên cứu tại những nước phát triển như Hoa Kỳ, Nhật Bản, Pháp, Anh

Ở Việt Nam, bản quyền tác giả trong trên Internet cũng đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm:

- Ths Hoàng Thị Thanh Hoa, “Một số vấn đề liên quan đến bản quyền trong số hoá tài liệu” Trong nghiên cứu của mình, tác giả đề cập đến một số vấn đề về quyền tác giả và quyền liên quan có thể phát sinh khi tiến hành số hoá tài liệu từ góc độ pháp luật

- Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Truyền thông đại chúng “Quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản ở Việt Nam giai đoạn 1986-2005” của Nguyễn Thị Băng Thanh năm 2005, Học Viện Báo chí và Tuyên truyền, đã

đề cập những nét chính về tình trạng vi phạm bản quyền tác giả trong lĩnh vực xuất bản, trong đó có một vài vấn đề liên quan đến bản quyền tác giả trên Internet

- Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành Truyền thông đại chúng năm 2011

“Xuất bản sách điện tử ở Việt Nam: Thực trạng và giải pháp” của tác giả Vũ Kim Vân

Ngoài ra, các bài báo khoa học về quyền tác giả trong môi trường kỹ thuật số nói chung và Internet nói riêng cũng bước đầu được các tác giả quan tâm tìm hiểu

- “Một số ý kiến nhằm đẩy mạnh quyền tác giả ở Việt Nam trong thời gian tới” của tác giả Nguyễn Lan Nguyên, đăng trên tạp chí Khoa học Đại học Quốc gia Hà Nội năm 2009

- Bài báo khoa học "Về khai thác khía cạnh thương mại của quyền tác giả thông qua các tổ chức quản lý tập thể tại Việt Nam" đăng trên Tạp chí Kinh tế và phát triển số 147 tháng 9/2009

- “Tương lai của sách in và sách điện tử” của tác giả Lâm Văn Bé đăng trên Tạp chí Ðịnh Hướng, số 63, năm 2011

- Tạp chí Luật học số ra tháng 1/2010, có bài viết Chia sẻ dữ liệu trong môi trường Internet và vấn đề liên quan đến quyền tác giả” của ThS Nguyễn Thị Tuyết

- Bài báo “Bảo hộ quyền tác giả khuyến khích lao động sáng tạo” của tác giả Việt Linh, Tạp chí Sách và Đời sống

- Tạp chí Cộng sản số 18, năm 2008 có bài viết Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ: Thực trạng và giải pháp

- Tạp chí Kinh tế và phát triển số 147 tháng 9/2009 đăng bài "Về khai thác khía cạnh thương mại của quyền tác giả thông qua các tổ chức quản lý tập thể tại Việt Nam"

- Bài viết "Xuất bản trên mạng Internet- những thách thức trong công tác quản lý" của tác giả Hải Phong đăng tải tại website Xahoithongtin.com.vn đã đặt ra những vấn đề về vai trò của xuất bản điện tử trong sự phát triển công nghệ thông tin cùng những thách thức trong việc bảo vệ bản quyền tác giả, bản quyền xuất bản phẩm điện tử

Nhìn chung, vấn đề sở hữu trí tuệ trong môi trường kỹ thuật số đã nhận được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu mới chỉ tập trung vào công tác bảo vệ quyền tác giả nói chung Còn những vấn đề mới như bảo vệ quyền tác giả trên Internet và bảo vệ quyền tác giả đối với lĩnh vực cụ thể là tác phẩm văn học, nghệ thuật được

số hóa… hầu như chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu nào về các vấn

đề này Vì vậy, "Bảo vệ quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet

trong sự phát triển của công nghệ thông tin hiện nay" là đề tài đầu tiên tập

trung nghiên cứu quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet, không trùng lặp với các đề tài khác

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Thông qua việc nghiên cứu lý luận và thực tiễn của vấn đề quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật, mục đích nghiên cứu của luận văn là góp phần nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền tác giả đối với tác phẩm văn học, nghệ thuật trong thời đại công nghệ thông tin phát triển Từ đó đưa ra các giải pháp để thúc đẩy bảo vệ quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn gồm:

- Nghiên cứu cơ sở lý luận bảo vệ quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet;

- Nghiên cứu đánh giá thực trạng thực thực thi pháp luật về quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet;

- Đề ra các giải pháp trước mắt cũng như lâu dài trong việc thực thi pháp luật về quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet

4 Đối tƣợng và Phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tƣợng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là nghiên cứu lý luận và thực tiễn vấn đề bảo vệ quyền tác giả đối với sách văn học, nghệ thuật trên Internet

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu tác phẩm văn học, nghệ thuật trên Internet, tập trung vào sách văn học, nghệ thuật được công bố lần đầu trên giấy rồi được số hóa lên môi trường Internet Luận văn tập trung nghiên cứu thể loại sách văn học Sách nghệ thuật chỉ tập trung đề cập đến sách mỹ thuật, sách âm nhạc

Thời gian: Nghiên cứu công tác bảo vệ quyền tác giả từ năm 2004 đến

2012

Không gian: Khảo sát các nhà xuất bản sách văn học, nghệ thuật và các công ty sách như nhà xuất bản Trẻ, nhà xuất bản Văn học, nhà xuất bản Hội Nhà văn, Công ty sách Chibibooks

5 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp nghiên cứu tôi lựa chọn xuất phát từ nguyên tắc chung của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, và kết hợp thêm những phương pháp của lo-gic hình thức như so sánh, tổng hợp, phân tích, loại trừ

để tìm hiểu thực trạng quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet hiện nay

6 Những điểm mới của luận văn

Điểm mới về lý luận: Bước đầu hệ thống hóa một số vấn đề lý luận về bảo vệ quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet; quy định pháp

lý của Việt Nam cũng như các quy định quốc tế làm khuôn khổ cho hoạt động bảo vệ quyền tác giả trên Internet tại Việt Nam hiện nay

Tổng kết đánh giá thực trạng trong lĩnh vực bảo vệ quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet

Luận văn đã đề ra một số phương hướng, giải pháp trước mắt cũng như lâu dài để chấn chỉnh các hành vi xâm hại quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet

Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho vấn đề quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet trong các trường đại học, các lớp tập huấn nghiệp vụ chuyên môn về quyền tác giả hay sử dụng trong các công trình nghiên cứu về quyền tác giả nói chung Luận văn là tài liệu tham khảo

để cơ quan quản lý nhà nước đề ra những biện pháp quản lý hữu hiệu vấn đề quyền tác giả đối với sách văn học, nghệ thuật trên Internet trong thời gian tới

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Lý luận chung về bản quyền sách văn học, nghệ thuật trên Internet

Chương 2: Thực trạng bảo vệ bản quyền sách văn học, nghệ thuật trên Internet và những vấn đề đặt ra

Chương 3: Giải pháp tăng cường thực thi bảo vệ bản quyền sách văn học, nghệ thuật trên Internet

“Tác giả là những người bằng lao động trí tuệ của mình, trực tiếp sáng tạo ra một phần hoặc toàn bộ tác phẩm văn học, nghệ thuật dưới dạng vật chất nhất định” [14, tr.160] Tác phẩm có thể do một hay nhiều người cùng sáng tác Trong trường hợp có từ hai người trở lên cùng trực tiếp tham gia sáng tạo tác phẩm thì họ là đồng tác giả của tác phẩm Theo từ điển thuật ngữ quyền tác giả, quyền liên quan, “Đồng tác giả được hiểu trong trường hợp có từ hai người trở lên cùng sáng tạo ra tác phẩm Các đồng tác giả cùng được hưởng quyền đứng tên, đặt tên, bảo vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, không cho người khác sửa chữa, cắt xén hoặc xuyên tạc tác phẩm dưới bất

kỳ hình thức nào gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả Các đồng tác giả cùng đầu tư lao động, tài chính và các điều kiện vật chất khác

để sáng tạo tác phẩm là chủ sở hữu chung đối với tác phẩm và được hưởng các quyền của tác giả theo quy định của pháp luật”

Điều 13, Mục 1, Chương I, Luật Sở hữu trí tuệ 2005 nêu rõ: Tổ chức,

cá nhân có tác phẩm được bảo hộ quyền tác giả gồm người trực tiếp sáng tạo ra tác phẩm và chủ sở hữu quyền tác giả Tác giả, chủ sở hữu quyền tác

giả gồm tổ chức, cá nhân Việt Nam; tổ chức, cá nhân nước ngoài có tác phẩm được công bố lần đầu tiên tại Việt Nam mà chưa được công bố ở bất

kỳ nước nào hoặc được công bố đồng thời tại Việt Nam trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày tác phẩm đó được công bố lần đầu tiên ở nước khác; tổ chức, cá nhân nước ngoài có tác phẩm được bảo hộ tại Việt Nam theo điều ước quốc tế về quyền tác giả mà Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là thành viên [39]

Với quy định trên, chỉ những người trực tiếp làm ra tác phẩm thông qua hoạt động của tư duy sáng tạo mới được coi là tác giả

Những người cung cấp tư liệu, góp ý kiến cho việc sáng tạo không thể là tác giả của tác phẩm Kết quả của lao động do tư duy sáng tạo mang lại phải định hình dưới dạng vật chất nhất định (trên giấy, phim nhựa, băng đĩa từ, băng đĩa lade, gỗ, kim loại hoặc bất kỳ loại hình vật chất nào đã có và sẽ có trong tương lai) Điều đó có nghĩa quyền tác giả không phát sinh đối với những ý tưởng sáng tạo, pháp luật không bảo hộ ý tưởng Pháp luật chỉ bảo hộ những ý tưởng về văn học, nghệ thuật đã được hình thành bằng tác phẩm và định hình ở bất kỳ dạng vật chất nào [14, tr.160]

Theo quy định tại Điều 3 Công ước Berne, việc bảo hộ theo Công ước Berne phải áp dụng cho tác giả là công dân của một trong các Bên ký kết Liên hiệp, cho dù tác phẩm của họ đã hoặc chưa công bố Tác giả không phải là công dân của một trong các Bên ký kết Liên hiệp, nhưng tác phẩm của họ được công bố lần đầu tiên ở một trong Bên ký kết hoặc đồng thời công bố tại một nước nằm ngoài Liên hiệp và một nước là thành viên Liên hiệp cũng nằm trong phạm vi được bảo hộ Tác giả không phải là công dân của một trong các Bên ký kết Liên hiệp nhưng họ cư trú thường xuyên ở

một Bên ký kết thì phải xem như là công dân ở Bên ký kết đó và được bảo

hộ [53]

Theo Điều 15 Công ước Berne, “để được thừa nhận là tác giả của các tác phẩm văn học và nghệ thuật hưởng sự bảo hộ của Công ước này và được khởi kiện những người vi phạm tác phẩm của mình trước Toà án ở các nước thành viên Liên hiệp, nếu không có bằng chứng ngược lại, tác giả chỉ cần ghi tên mình trên tác phẩm theo như thông lệ Khoản này cũng áp dụng cả khi tên tác giả là một bút hiệu nếu bút hiệu tác giả dùng không gây nên một nghi vấn nào về danh tính thật của tác giả” [53]

Nhìn chung, tác giả của sách văn học, nghệ thuật trên Internet cũng chính là tác giả nói chung Nhưng có sự khác biệt với tác giả nói chung ở chỗ tác phẩm của họ được truyền đạt lên mạng thông tin điện tử thay vì trên giấy in theo hình thức truyền thống Cũng như theo quy định tại Điều 20, khoản 1, điểm đ Luật Sở hữu trí tuệ 2005, tác giả có quyền truyền đạt tác phẩm đến công chúng bằng phương tiện hữu tuyến, vô tuyến, mạng thông tin điện tử hoặc bất kỳ phương tiện kỹ thuật nào khác Điều 8 Hiệp ước của WIPO về Quyền tác giả (WCT) năm 1996 cũng quy định rằng: "Không trái với các quy định của Công ước Berne các tác giả của các tác phẩm văn học

và nghệ thuật được hưởng quyền độc quyền cho phép truyền đạt tới công chúng tác phẩm của họ, bằng vô tuyến hay hữu tuyến, kể cả việc đưa tác phẩm của họ tới công chúng theo cách thức mà những thành viên trong xã hội có thể tiếp cận các tác phẩm đó tại địa điểm và thời gian do chính họ lựa chọn" Như vậy có thể hiểu tác giả của sách văn học, nghệ thuật có quyền đưa tác phẩm của mình lên mạng Internet và được pháp luật bảo hộ Điều đó

có nghĩa tác phẩm văn học, nghệ thuật trên Internet cũng nằm trong phạm vi được luật pháp Việt Nam và công ước quốc tế bảo hộ Cho nên tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet cũng được hưởng toàn bộ các quyền đối với tác phẩm của mình giống như các tác giả khác

1.1.2 Tác phẩm văn học, nghệ thuật trên Internet đƣợc bảo hộ

Luật Sở hữu trí tuệ 2005 đưa ra khái niệm: “Tác phẩm là sản phẩm sáng tạo trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật và khoa học thể hiện bằng bất kỳ phương tiện hay hình thức nào” [39]

“Tác phẩm được luật pháp Việt Nam và Công ước Berne bảo hộ quyền tác giả là những tác phẩm thuộc về văn học, nghệ thuật và khoa học”[14, tr.159] Theo luật Việt Nam, nó bao gồm các loại hình: văn học, khoa học, sách giáo khoa, giáo trình và tác phẩm khác thể hiện dưới dạng chữ viết hoặc kí tự khác, bài phát biểu, bài giảng, tác phẩm sân khấu, điện ảnh và tác phẩm được tạo ra theo phương pháp tương tự tác phẩm điện ảnh, nhiếp ảnh, âm nhạc, tạo hình, mỹ thuật ứng dụng, tác phẩm kiến trúc, tác phẩm văn học, nghệ thuật dân gian, chương trình máy tính Tác phẩm văn học, nghệ thuật được bảo hộ của đề tài thuộc dạng tác phẩm văn học, nghệ thuật thể hiện dưới dạng chữ viết hoặc ký tự khác được quy định tại Điều 14 Luật Sở hữu trí tuệ

Điều 2 của Công ước Berne cũng nêu rõ: Các tác phẩm dịch, mô phỏng, chuyển thể nhạc và các chuyển thể khác từ một tác phẩm văn học, nghệ thuật đều được bảo hộ như các tác phẩm gốc mà không phương hại đến quyền tác giả của tác phẩm gốc Có thể hiểu, tác phẩm phái sinh chỉ được bảo hộ quyền tác giả trong trường hợp không gây phương hại đến quyền tác giả của tác phẩm được sử dụng để sáng tạo tác phẩm phái sinh Tuy nhiên chỉ những tác phẩm được tác giả trực tiếp sáng tạo, không sao chép từ tác phẩm khác mới thuộc loại hình được bảo hộ [53]

Tuy nhiên để đảm bảo an ninh và ổn định chính trị cũng như lợi ích chung của cộng đồng, nhà nước không bảo hộ với những tác phẩm văn học, nghệ thuật có nội dung chống đối lại các chủ trương chính sách, pháp luật của Đảng và nhà nước; phá hoại khối đại đoàn kết toàn dân tộc, kích động

chiến tranh; các tác phẩm có nội dung đồi trụy, mê tín dị đoan, trái với thuần phong mỹ tục của dân tộc; tiết lộ bí mật của Đảng và Nhà nước, xâm phạm

bí mật quân sự cũng như bí mật đời tư của các công dân và bí mật khác do pháp luật quy định… Những tác phẩm có nội dung trên không được phép xuất bản và lưu hành dưới bất kỳ hình thức nào [14, tr.159]

Những tin tức thời sự thuần tuý đưa tin, văn bản quy phạm pháp luật, văn bản hành chính, văn bản khác thuộc lĩnh vực tư pháp và bản dịch chính thức của văn bản đó; quy trình, hệ thống, phương pháp hoạt động, khái niệm, nguyên lý, số liệu là các đối tượng không thuộc phạm vi bảo hộ quyền tác giả theo quy định tại điều 15 Luật Sở hữu trí tuệ 2005

1.1.3 Quyền của tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet

“Tác giả có quyền tinh thần và quyền kinh tế đối với tác phẩm do bản thân sáng tạo ra Theo pháp luật Việt Nam là quyền nhân thân và quyền tài sản” [15]

Quyền nhân thân theo quy định tại Điều 19 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 bao gồm các quyền đặt tên cho tác phẩm; đứng tên thật hoặc bút danh trên tác phẩm; được nêu tên thật hoặc bút danh khi tác phẩm được công bố, sử dụng; công bố tác phẩm hoặc cho phép người khác công bố tác phẩm; bảo

vệ sự toàn vẹn của tác phẩm, không cho người khác sửa chữa, cắt xén hoặc xuyên tạc tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào gây phương hại đến danh dự

và uy tín của tác giả [39]

Điều 20 Luật Sở hữu trí tuệ 2005 quy định quyền tài sản gồm các quyền làm tác phẩm phái sinh; biểu diễn tác phẩm trước công chúng; sao chép tác phẩm; phân phối, nhập khẩu bản gốc hoặc bản sao tác phẩm; truyền đạt tác phẩm đến công chúng bằng phương tiện hữu tuyến, vô tuyến, mạng thông tin điện tử hoặc bất kỳ phương tiện kỹ thuật nào khác Tổ chức, cá nhân khi khai thác, sử dụng một, một số hoặc toàn bộ các quyền được quy

định phải xin phép và trả tiền nhuận bút, thù lao, các quyền lợi vật chất khác cho chủ sở hữu quyền tác giả [39]

Cụ thể quyền truyền đạt tác phẩm là tác giả có quyền công khai đọc

và quyền truyền đạt công khai đọc tác phẩm Theo quy định tại Điều 20, khoản 1, điểm đ Luật Sở hữu trí tuệ 2005, tác giả có quyền truyền đạt tác phẩm đến công chúng bằng phương tiện hữu tuyến, vô tuyến, mạng thông tin điện tử hoặc bất kỳ phương tiện kỹ thuật nào khác Luật Sở hữu trí tuệ

2005 cũng liệt kê một loạt hành vi xâm phạm quyền tác giả nói chung bao gồm chiếm đoạt quyền tác giả đối với tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học; mạo danh tác giả; công bố, phân phối tác phẩm mà không được phép của tác giả; công bố, phân phối tác phẩm có đồng tác giả mà không được phép của đồng tác giả đó Sửa chữa, cắt xén hoặc xuyên tạc tác phẩm dưới bất kỳ hình thức nào gây phương hại đến danh dự và uy tín của tác giả; sao chép tác phẩm mà không được phép của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả; làm tác phẩm phái sinh mà không được phép của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả đối với tác phẩm được dùng để làm tác phẩm phái sinh, trừ trường hợp quy định; sử dụng tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả, không trả tiền nhuận bút, thù lao, quyền lợi vật chất khác theo quy định của pháp luật, cho thuê tác phẩm mà không trả tiền nhuận bút, thù lao

và quyền lợi vật chất khác cho tác giả hoặc chủ sở hữu quyền tác giả Đặc biệt Điều 28 Luật Sở hữu trí tuệ cũng quy định rõ hành vi vi phạm trong môi trường Internet là nhân bản, sản xuất bản sao, phân phối, trưng bày hoặc truyền đạt tác phẩm đến công chúng qua mạng truyền thông và các phương tiện kỹ thuật số mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả; Xuất bản tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả; Cố ý huỷ

bỏ hoặc làm vô hiệu các biện pháp kỹ thuật do chủ sở hữu quyền tác giả thực hiện để bảo vệ quyền tác giả đối với tác phẩm của mình; Cố ý xoá, thay đổi thông tin quản lý quyền dưới hình thức điện tử có trong tác phẩm [39]

Luật Sở hữu trí tuệ năm 2005 đã được sửa đổi, bổ sung năm 2009 cũng quy định quyền tự bảo vệ của tác giả Chủ thể quyền sở hữu trí tuệ có quyền áp dụng biện pháp công nghệ nhằm ngăn ngừa hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ; Yêu cầu tổ chức, cá nhân có hành vi xâm phạm quyền

sở hữu trí tuệ phải chấm dứt hành vi xâm phạm, xin lỗi, cải chính công khai, bồi thường thiệt hại Chủ thể quyền có quyền yêu cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ theo quy định của Luật này và các quy định khác của pháp luật có liên quan; Khởi kiện ra tòa

án hoặc trọng tài để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của mình [39]

Khi xuất hiện các hiệp ước về Internet (WCT, WPPT), khái niệm sao chép kĩ thuật số, các quyền truyền kĩ thuật số, biện pháp công nghệ và thông tin quản lý quyền ra đời để có thể bảo vệ được quyền tác giả trong thời đại

kĩ thuật số Điều 8 Hiệp ước của WIPO về Quyền tác giả (WCT) năm 1996 cũng quy định rằng: "Không trái với các quy định của Công ước Berne các tác giả của các tác phẩm văn học và nghệ thuật được hưởng quyền độc quyền cho phép truyền đạt tới công chúng tác phẩm của họ, bằng vô tuyến hay hữu tuyến, kể cả việc đưa tác phẩm của họ tới công chúng theo cách thức mà những thành viên trong xã hội có thể tiếp cận các tác phẩm đó tại địa điểm và thời gian do chính họ lựa chọn" "Thông tin quản lý quyền" theo cách hiểu tại Hiệp ước WCT nghĩa là thông tin xác định tác phẩm, tác giả của tác phẩm, chủ sở hữu các quyền đối với tác phẩm, hoặc thông tin về thời hạn và điều kiện sử dụng tác phẩm, và mọi con số hoặc mã ký hiệu thể hiện thông tin đó, khi các mục thông tin này được gắn với bản sao tác phẩm hoặc xuất hiện cùng với việc truyền đạt tác phẩm tới công chúng Điều 11 Hiệp ước WCT quy định các bên ký kết phải quy định sự bảo hộ pháp lý tương xứng và các biện pháp thực thi pháp lý hiệu quả đối với việc vô hiệu hoá các biện pháp công nghệ được tác giả sử dụng trong việc thực thi các quyền của mình theo Hiệp ước này hoặc Công ước Berne và ngăn chặn các

hành vi mà không được tác giả cho phép hoặc không được phép theo luật đối với tác phẩm Điều 12 của Hiệp ước này yêu cầu các Bên ký kết phải áp dụng các biện pháp thực thi pháp lý tương xứng và hiệu quả đối với bất kỳ người nào cố ý thực hiện một trong các hành vi dỡ bỏ hoặc thay đổi bất kỳ thông tin quản lý quyền điện tử nào mà không được sự cho phép; phân phối, nhập khẩu để phân phối, phát sóng hoặc truyền đạt tới công chúng một cách trái phép, các tác phẩm hoặc bản sao tác phẩm biết rằng thông tin quản lý quyền điện tử đã bị dỡ bỏ hoặc đã bị thay đổi một cách trái phép [54] Như vậy có thể hiểu tác giả nói chung và tác giả của sách văn học, nghệ thuật có quyền đưa tác phẩm của mình lên mạng Internet và được pháp luật Việt Nam cũng như công ước, hiệp ước quốc tế bảo hộ

Tác giả có quyền làm tác phẩm phái sinh: Làm tác phẩm phái sinh là quyền do tác giả tự thực hiện hoặc cho phép người khác sử dụng tác phẩm của mình để sáng tạo ra tác phẩm mới Tác giả có quyền cải biên và sắp xếp các sửa đổi khác Tác giả tác phẩm văn học, nghệ thuật cũng được hưởng quyền riêng biệt đối với việc cải biên và các biến động khác đối với tác phẩm của mình Tác phẩm mới này được gọi là tác phẩm phái sinh, như tác phẩm dịch từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác, tác phẩm chuyển thể, cải biên, phóng tác, phiên âm, chú giải Người làm tác phẩm phái sinh chỉ có quyền tác giả khi không gây phương hại tới quyền tác giả của tác phẩm được sử dụng để sáng tạo ra tác phẩm phái sinh Điều này có nghĩa, phải có

sự thỏa thuận trước khi sử dụng để sáng tạo tác phẩm phái sinh

Tác giả có quyền sao chép tác phẩm: Quyền sao chép là một trong các quyền quan trọng của tác giả Việc xuất bản một tác phẩm là một hình thức sao chép tác phẩm, nó là hình thức sao chép truyền thống nhất Việc sao chép một phần hay toàn bộ tác phẩm phải được sự đồng ý của tác giả, không phân biệt hình thức, phương tiện được sử dụng để sao chép, kể cả sao chép điện tử Với các tác phẩm văn học, nghệ thuật trên Internet, hành động tải

xuống cũng được cho là sao chép, chuyển từ trang điện tử này sang trang điện tử khác cũng là sao chép

Tác giả có quyền phân phối, nhập khẩu bản gốc, bản sao tác phẩm: Quyền phân phối bản gốc, bản sao tác phẩm do chủ sở hữu thực hiện hoặc cho người khác thực hiện bằng việc sử dụng bất kỳ hình thức, phương tiện

kĩ thuật nào mà công chúng có thể tiếp cận được để bán, cho thuê hoặc các hình thức chuyển nhượng khác Điều 6 Hiệp ước WCT nêu rõ "Tác giả của tác phẩm văn học và nghệ thuật được hưởng quyền độc quyền cho phép cung cấp tới công chúng bản gốc và bản sao tác phẩm đó" Chia sẻ tác phẩm văn học, nghệ thuật trên mạng, phân phối tác phẩm trên mạng là chuyển tác phẩm qua mạng, sử dụng tác phẩm trên mạng để dịch mà không được sự cho phép của tác giả là vi phạm [54]

Trong trường hợp các bản dịch, tác giả của tác phẩm văn học, nghệ thuật được hưởng quyền riêng biệt như: quyền công khai đọc tác phẩm bao gồm các cách hoặc phương thức đọc công khai; quyền dùng các phương thức để công khai đọc tác phẩm của mình Tác giả tác phẩm văn học được hưởng quyền lợi đối với tác phẩm trong suốt thời gian bảo hộ, đối với bản dịch tác phẩm của mình, tác giả cũng được hưởng quyền giống như vậy Đối với bản thảo viết tay, tác giả có quyền hưởng lợi từ việc bán lại Đối với bản gốc bản thảo của nhà văn, thì tác giả hoặc những cá nhân hay tổ chức được

sở hữu quyền tác giả theo luật pháp quốc gia sau khi tác giả chết sẽ được hưởng lợi ích đối với bất kỳ việc mua bán nào của tác phẩm đó sau khi tác giả của tác phẩm đã chuyển nhượng lần đầu

1.1.4 Thời hạn bảo hộ quyền tác giả sách văn học, nghệ thuật trên Internet

Thời hạn bảo hộ cũng là vấn đề thuộc yêu cầu bảo hộ tối thiểu đã được quy định tại Công ước Berne Có hai nguyên tắc tính thời hạn bảo hộ

được áp dụng Nguyên tắc tính thời hạn bảo hộ theo đời người, được quy định là khoảng thời gian suốt cuộc đời tác giả và 50 năm sau khi tác giả qua đời Nguyên tắc tính thời hạn bảo hộ dựa vào thời điểm công bố được quy định là khoảng thời gian 50 năm đối với tác phẩm điện ảnh hoặc thời điểm tác phẩm được sáng tạo, nếu chưa công bố Quy định này là yêu cầu bảo hộ tối thiểu, tuỳ theo từng quốc gia thành viên có thể quy định thời hạn bảo hộ dài hơn như Hợp chủng quốc Hoa Kỳ, các nước châu Âu, Nhật Bản, Singapore [2]

Công ước quyền tác giả toàn cầu (UCC) bảo hộ các tác phẩm văn học, nghệ thuật và khoa học, do Tổ chức các nước châu Mỹ quản lý, được thông qua tại Geneva, Thụy Sỹ ngày 6/9/1952 và sửa đổi ngày 24/7/1971 tại Paris Cộng hòa Pháp Công ước UCC gồm có 21 điều, phần phụ lục, nghị quyết

và biên bản, để mở cho bất kỳ quốc gia nào đệ đơn gia nhập Văn kiện phê chuẩn, chấp thuận hoặc gia nhập phải được gửi tới Tổng Thư kí Liên hợp quốc Công ước quy định các quốc gia thành viên có quy định bảo hộ quyền tác giả phải coi điều kiện được đáp ứng khi trên các bản sao của tác phẩm được công bố lần đầu tiên có dấu hiệu chữ “C” bên trong vòng tròn (©)

Theo đó, thời hạn bảo hộ quyền tác giả không ngắn hơn cuộc đời tác giả và 25 năm sau khi tác giả chết Thuật ngữ “công bố” có nghĩa là việc làm ra các bản sao từ bản gốc tác phẩm và đưa các bản sao đó đến công chúng, với điều kiện bản sao đó phải đọc được hoặc cảm nhận được Công

bố đồng thời ở hai hay nhiều nước là việc công bố trong vòng 30 ngày kể từ ngày công bố đầu tiên tại quốc gia

Công ước UCC đặc biệt quy định về quyền dịch, các hạn chế và ngoại lệ đối với quyền này Thời hạn xin cấp giấy phép dịch thuật cưỡng bức đối với tác phẩm đã công bố là 7 năm, với điều kiện là người nắm giữ quyền dịch thuật không công bố bản dịch của mình bằng ngôn ngữ phổ thông tại nước có liên quan Thời

hạn này có thể giảm xuống còn 3 hoặc 1 năm, tùy thuộc vào các trường hợp cụ thể [16]

Hiệp định thương mại giữa Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Hợp chủng quốc Hoa Kỳ, được đàm phán và kí kết ngày 13/7/2000 đã được quốc hội hai nước thông qua và có hiệu lực thi hành ngày 10/12/2001 Hiệp định điều chỉnh các quan hệ thương mại giữa hai nước, tại chương 2 có 18 điều cam kết về sở hữu trí tuệ, trong đó có quyền tác giả và quyền liên quan Theo Hiệp định này, Việt Nam phải thực thi đầy đủ các nghĩa vụ về quyền tác giả và các quyền liên quan trong thời hạn chuyển tiếp là 18 tháng, đồng thời thực hiện thời hạn bảo hộ đối với loại hình không tính theo nguyên tắc đời người là 75 năm kể từ khi tác phẩm được công bố Trong thời hạn là 25 năm nếu tác phẩm chưa được công bố thì thời hạn bảo hộ là 100 năm, kể từ khi tác phẩm được định hình [16]

Luật Việt Nam quy định thời hạn bảo hộ quyền tác giả là suốt cuộc đời tác giả và 50 năm sau khi tác giả chết Trong trường hợp đồng tác giả thì thời hạn 50 năm, tính từ khi tác giả cuối cùng chết Đối với tác phẩm khuyết danh, khi danh tính của tác giả xuất hiện thì thời hạn bảo hộ được tính theo nguyên tắc đời người, có nghĩa thời hạn bảo hộ là suốt cuộc đời tác giả và

50 năm sau khi tác giả chết Thời điểm kết thúc thời hạn bảo hộ vào lúc 24 giờ ngày 31 tháng 12 của năm kết thúc thời hạn bảo hộ [15]

1.2 Khái niệm về Internet

1.2.1 Về định nghĩa Internet

Công nghệ thông tin (viết tắt CNTT) là ngành sử dụng máy tính và phần mềm máy tính để chuyển đổi, lưu trữ, bảo vệ, xử lý, truyền, và thu thập thông tin

Ở Việt Nam, theo định nghĩa trong Nghị quyết Chính phủ 49/CP kí ngày 4/8/1993 về phát triển CNTT, "CNTT là tập hợp các phương pháp

khoa học, các phương tiện và công cụ kỹ thuật hiện đại - chủ yếu là kỹ thuật máy tính và viễn thông - nhằm tổ chức, khai thác và sử dụng có hiệu quả các nguồn tài nguyên thông tin rất phong phú và tiềm tàng trong mọi lĩnh vực hoạt động của con người và xã hội CNTT phục vụ trực tiếp cho việc cải tiến quản lý nhà nước, nâng cao hiệu quả của các hoạt động sản xuất, kinh doanh

và các hoạt động kinh tế - xã hội khác, từ đó góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của nhân dân" CNTT được phát triển trên nền tảng phát triển của các công nghệ điện tử - tin học - viễn thông và tự động hoá Có thể kể đến các sản phẩm CNTT như điện thoại để bàn, điện thoại di động, máy tính để bàn, laptop, cùng các thiết bị điện tử khác và Internet

Cùng với sự phát triển của CNTT, Internet đã ra đời như một thành tựu CNTT góp phần làm thay đổi cả thế giới, giúp cho hệ thống thông tin toàn cầu có thể được truy nhập công cộng gồm các mạng máy tính được liên kết với nhau

Theo Wikipedia, "Internet là một hệ thống gồm các mạng máy tính được liên kết với nhau trên phạm vi toàn thế giới Hai mạng máy tính bất kỳ kết nối với nhau theo kiểu Internet có thể tiếp xúc và trao đổi dữ liệu với nhau nhờ giao thức TCP/IP thông qua các hệ thống kênh truyền thông”

Nghị định 97/2008/NÐ-CP về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ Internet và thông tin điện tử trên Internet đưa ra khái niệm: “Internet là hệ thống thông tin toàn cầu sử dụng giao thức Internet (Internet Protocol - IP)

và tài nguyên Internet để cung cấp các dịch vụ và ứng dụng khác nhau cho người sử dụng”

Tài nguyên Internet bao gồm hệ thống tên miền, địa chỉ Internet và số hiệu mạng dùng cho Internet, được ấn định thống nhất trên phạm vi toàn cầu Hệ thống thiết bị Internet là tập hợp các thiết bị điện tử, viễn thông, công nghệ thông tin và các thiết bị phụ trợ khác bao gồm cả phần cứng lẫn

phần mềm được các tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động trong lĩnh vực Internet thiết lập tại một địa điểm có địa chỉ và phạm vi xác định mà tổ chức, cá nhân đó được toàn quyền sử dụng theo quy định của pháp luật để phục vụ trực tiếp cho việc cung cấp và sử dụng dịch vụ Internet

Dịch vụ Internet là một loại hình dịch vụ viễn thông, bao gồm dịch vụ truy nhập Internet, dịch vụ kết nối Internet và dịch vụ ứng dụng Internet trong viễn thông Thông tin điện tử trên Internet là thông tin được cung cấp, truyền đưa, thu thập, xử lý, lưu trữ và trao đổi thông qua mạng lưới thiết bị Internet

1.2.2 Lịch sử hình thành và phát triển của Internet

Tiền thân của mạng Internet hiện nay là mạng ARPANET do Cơ quan với các đề án nghiên cứu tân tiến của Bộ Quốc phòng Mỹ giới thiệu vào năm 1969

Thuật ngữ "Internet" được biết đến lần đầu trong báo cáo của Vint Cerf và Bob Kahn năm 1974 và không được phổ biến cho tới tận đầu những năm 1990 Từ đó đến nay Internet vẫn liên tục phát triển Với khả năng kết nối mở, Internet đã trở thành một mạng lớn nhất trên thế giới, đóng vai trò quan trọng trên mọi lĩnh vực của đời sống như chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục, [30] Bên cạnh sự phát triển của Internet có dây, mạng Internet không dây cũng ngày càng phổ biến, giúp cho người dùng có thể truy cập Internet ở bất

cứ nơi đâu vào bất cứ lúc nào Năm 1985, Cơ quan quản lý viễn thông của

Mỹ quyết định mở cửa một số băng tần của dải sóng không dây, cho phép người sử dụng chúng mà không cần giấy phép của chính phủ Đây là bước

mở đầu cho các mạng không dây ra đời và phát triển rất nhanh Ban đầu các nhà cung cấp các thiết bị không dây dùng cho mạng LAN như Proxim và Symbol ở Mỹ đều phát triển các sản phẩm độc quyền, không tương thích với

các sản phẩm của các công ty khác Điều này dẫn đến sự cần thiết phải xác lập 1 chuẩn không dây chung Năm 1997, một tiểu ban đã tiến hành thương lượng hợp nhất các chuẩn và đã ban hành chuẩn chính thức IEE 802.11 Sau

đó là chuẩn 802.11b và chuẩn 802.11a lần lượt được phê duyệt vào các năm

1999 và năm 2000 Tháng 8/1999, 6 công ty gồm Intersil, 3Com, Nokia, Aironet, Symbol và Lucent liên kết tạo thành liên minh tương thích Ethernet không dây VECA Thuật ngữ Wi-Fi ra đời, là tên gọi thống nhất để chỉ công nghệ kết nối cục bộ không dây đã được chuẩn hóa

Cùng với WIFI, 3G, hay 3-G, (viết tắt của third-generation technology) là công nghệ truyền thông thế hệ thứ ba, cho phép truyền cả dữ liệu thoại và dữ liệu ngoài thoại (tải dữ liệu, gửi email, tin nhắn nhanh, hình ảnh ) cũng đang ngày càng được phổ biến rộng rãi Nước đầu tiên đưa 3G vào khai thác thương mại một cách rộng rãi là Nhật Bản Điểm mạnh của công nghệ này so với công nghệ 2G và 2.5G là cho phép truyền, nhận các

dữ liệu, âm thanh, hình ảnh chất lượng cao cho cả thuê bao cố định và thuê bao đang di chuyển ở các tốc độ khác nhau Với công nghệ 3G, các nhà cung cấp có thể mang đến cho khách hàng các dịch vụ đa phương tiện như:

âm nhạc chất lượng cao; hình ảnh video chất lượng và truyền hình số; email; video streaming; High-ends games; các dịch vụ định vị toàn cầu (GPS) Nhiều dự đoán cho rằng mạng 3G sẽ là công cụ kết nối Internet không dây chủ yếu trong tương lai, vượt trội hơn hẳn so với wifi Ở Việt Nam, VinaPhone là đơn vị đầu tiên triển khai mạng 3G từ ngày 12/10/2009 Các mạng di động khác như MobiFone, Viettel lần lượt tuyên bố cung cấp dịch

vụ vào cuối năm 2009 và đầu năm 2010

Việt Nam chính thức kết nối Internet toàn cầu vào 19/11/1997, sau gần 15 năm phát triển, theo số liệu của Bộ Thông tin và Truyền thông, đến nay cả nước có khoảng 30,92 triệu người sử dụng Internet, bằng 40,33% số dân Đây là tỷ lệ khá cao so với khu vực Dự báo trong 3 năm tới, số người

sử dụng ước tính sẽ đạt 40-45 triệu, chiếm gần 50% dân số Theo thống kê của Bộ Thông tin và Truyền thông, đến nay, cả nước có 62 báo, tạp chí điện

tử, trong đó có 16 báo, tạp chí điện tử độc lập; khoảng 300 trang tin điện tử của các báo, tạp chí, đài phát thanh - truyền hình

Cùng với sự xuất hiện của báo điện tử, ở Việt Nam trong vài năm gần đây đã xuất hiện thêm nhiều loại hình truyền thông như mạng xã hội, trang tin điện tử tổng hợp, blog cá nhân Tính đến hết ngày 7/5/2012, cả nước có khoảng 227 mạng xã hội đã đăng ký hoạt động Ngoài các mạng lớn có thông tin tổng hợp như Zingme, Go.vn, Yume, Tamtay, nhiều mạng khác đang phát triển theo hướng chuyên biệt, hướng đến các nhóm đối tượng cụ thể có cùng đam mê sở thích Một số mạng xã hội nước ngoài đã từng bước gia nhập thị trường Việt Nam, điển hình là FaceBook Đầu năm 2009, FaceBook thâm nhập vào thị trường Việt Nam, sau một năm, đã thu hút khoảng 2 triệu thành viên Tính đến đầu năm 2012, số lượng thành viên FaceBook ở Việt Nam đạt hơn 5 triệu; dự kiến năm 2013 có thể lên tới 10 triệu

1.2.3 Thuận lợi và mặt trái của Internet

Hiện nay, CNTT đã hiện diện trên mọi lĩnh vực của đời sống con người Các sản phẩm CNTT như điện thoại để bàn, điện thoại di động, máy tính để bàn, laptop, cùng các thiết bị điện tử khác và việc sử dụng Internet

đã trở thành một phần không thể thiếu trong sinh hoạt, hoạt động của loài người Công nghệ thông tin và truyền thông (ICT - Information and communications technology) đã góp phần quan trọng trong việc kết nối con người trên hành tinh với nhau nhanh chóng, hiệu quả, ranh giới “mềm” giữa các quốc gia dần bị thu hẹp, tạo nên một thế giới được biết đến với tên gọi

“thế giới mạng” Từ đó, thuật ngữ “công dân mạng” cũng bắt đầu xuất hiện

Có thể nêu lên một số thuận lợi mà Internet mang lại

Một là xây dựng chế độ toàn cầu hóa về thông tin Internet giúp cho

mọi người trên toàn thế giới gần gũi nhau hơn, là công cụ hỗ trợ đắc lực để mọi người chung tay thực hiện các công việc mang tính quốc tế, góp phần bồi dưỡng và nâng cao tri thức, ý thức trách nhiệm của bản thân với cộng đồng xã hội

Hiện nay các buổi họp trực tuyến đã bắt đầu được ứng dụng rộng rãi trên thế giới cũng như ở Việt Nam Qua đó, mọi người không phải di chuyển

mà vẫn có thể liên lạc, bàn bạc công việc với nhau qua màn ảnh rộng Các buổi họp mặt bạn bè, các buổi hội thảo thương mại có thể diễn ra giữa những người ở rải rác mọi nơi trên trái đất một cách sống động hơn Từ văn phòng ở Việt Nam, các nhà xuất bản trong nước có thể giao dịch mua bản quyền tác phẩm văn học, nghệ thuật với các tác giả, các nhà xuất bản ở nước ngoài Nhờ đó, tiết kiệm được chi phí cũng như giúp giảm giá thành sách văn học, nghệ thuật của các tác giả nước ngoài khi xuất bản tại Việt Nam Không những vậy, Internet còn chứa đựng một kho kiến thức khổng lồ Bằng các công tụ tìm kiếm như Google, Bing, Yahoo… người dùng Internet

có thể tìm kiếm hầu như mọi thông tin trong tất cả các lĩnh vực trong nước

và quốc tế, tin tức mới và cả tin tức cũ để phục vụ nhu cầu giải trí, học tập của cá nhân Người dùng có thể truy cập vào các kho sách trực tuyến, các công ty sách trực tuyến để đặt hàng và lựa chọn các tác phẩm văn học, nghệ thuật

Giờ đây thay vì phải viết thư bằng giấy bút, phải mua tem, phong bì, rồi phải ra bưu điện gửi thì người dùng Internet chỉ cần dùng công cụ thư điện tử để gửi email khi máy có kết nối Internet Điều này không những giúp người dùng tiết kiệm được thời gian, chi phí mà còn đảm bảo nội dung thông tin được gửi đến người nhận nhanh hơn, an toàn hơn Các tác giả có thể gửi bản thảo đến nhà xuất bản thông qua email một cách nhanh chóng, hiệu quả, rút ngắn được thời gian cũng như chi phí của cả hai phía Với

email, người dùng còn có thể gửi những thông báo về sản phẩm, giá cả cho khách hàng và đây còn là địa chỉ tin cậy để giữ liên lạc thường xuyên với khách hàng Việc marketing bằng email có thể mang đến cho người dùng những đơn đặt hàng ngay sau khi gửi thư chào hàng

Hai là tạo ra một thế giới dân chủ về thông tin, xóa nhòa biên giới

lãnh thổ trên Internet Ngày nay, Internet đã trở thành phương tiện giúp việc truyền đạt, trao đổi thông tin, hợp tác, giao lưu… giữa mọi cá nhân, tổ chức

và quốc gia trên khắp hành tinh diễn ra nhanh chóng và tiện lợi, góp phần vào sự phát triển của quyền tự do ngôn luận trên toàn thế giới Với sự hiện diện của CNTT và truyền thông, các cá nhân có thể thực hiện quyền tự do ngôn luận gửi đến công chúng với tốc độ và quy mô gấp nhiều lần trước đây Mọi người đều có quyền bình đẳng như nhau trong việc sử dụng Internet để giao tiếp với cộng đồng, có thể tự do bày tỏ ý kiến của mình trên các diễn đàn về mọi mặt tình hình của bản thân, rộng hơn là của đất nước, của thế giới Không chỉ tranh luận với người ở trong một nước, người dùng

có thể tranh luận với tất cả mọi thành viên trên thế giới, không loại trừ quốc tịch, màu da, tôn giáo, chỉ cần một chiếc máy tính có kết nối Internet

Việc tiếp cận thông tin mọi lĩnh vực liên quan đến nghệ thuật và hoạt động nghệ thuật trên thế giới thông qua mạng internet cũng giúp cho hoạ sĩ trong nước có được những kiến thức khá đầy đủ về hoạt động mỹ thuật trong và ngoài nước Trao đổi kinh nghiệm, thảo luận, hội thảo, triển lãm

mỹ thuật trên mạng cũng là một khía cạnh hết sức quan trọng Nếu một họa

sĩ có một ý tưởng hấp dẫn hoặc một đề tài ưa thích thì có thể gia nhập vào một nhóm trên internet và chia xẻ quan điểm, ý tưởng của mình với những người khác Hoặc thậm chí có thể theo học một khóa học lớp mỹ thuật ngắn hạn trên mạng internet từ một trường đào tạo nghệ thuật trên toàn thế giới [42]

Ba là thúc đẩy các hoạt động kinh doanh thông qua Internet Trước

đây, khi sách điện tử chưa ra đời, sách giấy chiếm vị trí độc tôn và người ta chỉ có thể đọc được nội dung của cuốn sách yêu thích khi sách được phát hành Nhưng hiện nay với sách điện tử, người đọc có thể tìm kiếm vào các trang bán sách trực tuyến để đặt mua sách và có thể thưởng thức tác phẩm ngay sau một phím "enter" Hay như trước đây, người ta chỉ biết được các tin tức thời sự vào buổi sáng ngày phát hành báo hoặc vào khung giờ nhất định trên sóng phát thanh, truyền hình Nhưng hiện nay, với sự ra đời của báo điện tử, độc giả có thể đọc tin tức vào mọi thời điểm họ muốn, thông tin cũng được cập nhật từng giờ, thậm chí từng phút Không chỉ đọc, độc giả còn có thể phản hồi về nội dung bài báo với tòa soạn nhanh chóng, ngay lập tức Đây là mối tương tác ưu việt mà báo giấy khó có thể sánh bằng, giúp cho người dùng được bày tỏ ý kiến của mình với một chủ đề cụ thể

Trong việc kinh doanh, các website doanh nghiệp có vai trò quan trọng trong việc mở rộng công việc làm ăn của doanh nghiệp đến bất cứ nơi đâu trên thế giới Website không chỉ đơn giản là giới thiệu về doanh nghiệp

mà còn cung cấp một lượng thông tin thích đáng cho người truy cập về sản phẩm và giá cả Các thông tin được cập nhật hàng ngày khiến khả năng tìm được đối tác hay nhà cung cấp tốt hơn, không hạn chế phạm vi lãnh thổ, với chi phí thấp Các cuộc bàn luận giữa những người truy cập vào website về

sử dụng sản phẩm, có thể đem lại cho doanh nghiệp những thông tin quý báu Điều đó không chỉ giúp doanh nghiệp đa dạng hoá sản phẩm mà còn phát hiện ra những sáng kiến mới về sản phẩm Qua những thông tin trên Website, doanh nghiệp còn có thể tư vấn và bán hàng trực tuyến qua mạng Khách hàng có thể lựa chọn mặt hàng ưng ý tại nhà và doanh nghiệp sẽ giao hàng tận nơi Đây được gọi là thương mại điện tử Nhờ Internet, các hoạt động thương mại được thực hiện nhanh hơn, hiệu quả hơn, giúp tiết kiệm chi phí và mở rộng không gian kinh doanh… Trên thế giới cũng như ở Việt

Nam, hoạt động thương mại điện tử sách văn học, nghệ thuật cũng đã được triển khai và thu được nhiều kết quả đáng khích lệ

Ngoài những đặc tính ưu việt, Internet cũng tiềm ẩn những nguy cơ cho người sử dụng

Thứ nhất người sử dụng Internet lợi dụng những ưu điểm của Internet

để truyền bá các quan điểm sai trái, phản động hay chiếm đoạt Tài sản của

cá nhân, tổ chức khác

Các đối tượng xấu thông thạo về CNTT (hacker) có thể tiến hành các hành động phá hoại bằng cách tạo ra các loại virut máy tính, và phát tán trên mạng, chỉ cần người dùng truy cập Internet vào những trang bị cài virut thì những chương trình này sẽ xâm nhập vào máy tính của người dùng Nó sẽ phá hoại dữ liệu có trong hệ thống của người sử dụng, đánh sập trang tin hoặc lấy đi các thông tin cá nhân có giá trị để phục vụ cho việc tư lợi cá nhân một cách trái pháp luật như ăn cắp tài khoản ngân hàng, lấy trộm thông tin cá nhân/doanh nghiệp để phát tán, làm lộ bí mật sản xuất kinh doanh gây tổn thất lớn cho các công ty, doanh nghiệp

Bên cạnh đó, không phải trang web nào cũng có nội dung tích cực, bổ ích cho người dùng Nhiều trang thông tin đề cập đến những hình ảnh khiêu dâm, đồi trụy, là nơi phát tán những tin đồn thiếu căn cứ gây hoang mang trong dư luận và ảnh hưởng không nhỏ đến trật tự an toàn xã hội Những trang web ấy ngày càng nhiều hơn và chưa có biện pháp dẹp bỏ triệt để, gây ảnh hưởng xấu đến đạo đức, lối sống của thanh niên, học sinh hiện nay Đặc biệt, thời gian qua, các thế lực phản động sử dụng các mạng xã hội như FaceBook, Twitter… lập các trang web có máy chủ và cơ sở dữ liệu đặt tại nước ngoài đăng bài xuyên tạc các chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, sự điều hành quản lý của Nhà nước; triệt để lợi dụng các vấn đề mang tính thời sự, nhạy cảm, được dư luận quan tâm chưa được giải quyết tốt để

xuyên tạc sự thật, lôi kéo, kích động quần chúng tham gia chống đối chính quyền Có thể nói, ngoài những mặt tích cực, Internet đã và đang chứa đựng những nguy cơ đe dọa tới an ninh của tất cả các nước

Thứ hai, Internet còn là công cụ để các đối tượng lợi dụng vi phạm

bản quyền tác giả Với những đặc tính như nhanh chóng, người sử dụng đông đảo, khó quản lý… Internet cũng tạo ra những vấn đề đáng lo ngại về tình trạng vi phạm bản quyền tác giả nói chung và bản quyền sách văn học, nghệ thuật trên Internet nói riêng Các cá nhân, tổ chức tự ý chia sẻ, đưa những thông tin, những tác phẩm văn học, nghệ thuật lên các website, diễn đàn khi chưa được phép của tác giả Trong khi đó, việc bảo vệ quyền tác giả trên Internet còn nhiều khó khăn, vướng mắc từ cá nhân tác giả cho đến các nhà xuất bản, cơ quan quản lý

Thứ ba, Internet đã gây ra những chứng bệnh tâm lý mới trong thời

buổi CNTT đang ngày càng phát triển Có thể kể đến một chứng tật ham mê mới, đó là nghiện Internet Người dùng khi đã nghiện Internet sẽ dành hết thời gian, tâm sức, tiền bạc… cho các trò giải trí trên Internet như game trực tuyến Người mắc căn bệnh tâm lý này thường có biểu hiện thường là quên thời gian, sao lãng ăn uống và ngủ; tức giận, căng thẳng, bồn chồn khi không thể lên mạng; biểu hiện trầm cảm, hay cáu giận và tách biệt với xã hội Ở Việt Nam, game online đã xuất hiện trong khoảng 10 năm trở lại đây

và trở thành trào lưu không thể thiếu của một bộ phận giới trẻ Họ đắm chìm trong thế giới của game online với những trò chơi đầy tính bạo lực thay vì chú ý đến việc tìm hiểu, đọc những tác phẩm văn học, nghệ thuật có giá trị Nhiều trường hợp bị các hình ảnh game online ám ảnh đã gây ra những tai họa chết người, những vụ án hình sự do nghiện game online ngày càng gia tăng, nhất là trong giới trẻ Đây thực sự là một hiện tượng đáng báo động về mặt trái của Internet hiện nay

Như vậy, chúng ta có thể thấy Internet đóng góp vai trò quan trọng trong việc giải quyết các nhu cầu cá nhân của con người, của xã hội Thế nhưng nó cũng ẩn chứa những nguy cơ tiềm tàng, có thể ảnh hưởng đến sự phát triển an toàn và bền vững của đất nước Vì vậy, việc phát huy những thế mạnh, khắc phục những khuyết tật trong môi trường Internet là điều mà những nhà hoạch định chính sách, các cơ quan quản lý Nhà nước, cũng như các gia đình và người dùng Internet cần cân nhắc cẩn trọng Nhà nước cần phát triển nguồn nhân lực có tri thức, người lao động biết sử dụng Internet

để phục vụ cho lợi ích của mình và thúc đẩy một môi trường Internet lành mạnh Không những vậy, mọi người cần nâng cao nhận thức đúng đắn về Internet ngay cả người cung cấp dịch vụ và người sử dụng để Internet được phát triển và sử dụng hiệu quả [17]

1.2.4 Xu hướng phát triển của Internet trong tương lai

Điều nhận xét trước tiên là trong tương lai gần đây Internet sẽ không thể là những dây kết nối, mà phải là "Internet không dây" Với Internet không dây, người dùng có thể truy cập Internet để tìm đọc và mua các tác phẩm văn học, nghệ thuật trên Internet ở mọi thời điểm và mọi nơi Hiện nay người dùng phải có các thiết bị công nghệ hỗ trợ mới có thể kết nối Internet nhưng, trong tương lai, việc trang bị máy tính trong phòng ngủ, ga tàu lửa, nhà hàng, khách sạn giúp cho người dùng có thể làm việc hay giải trí mà không cần mang theo laptop Và tương lai tất cả dữ liệu sẽ nằm ngay luôn trong Internet Phòng đợi ở phi trường, máy bay sẽ trang bị các máy tính nối vào Internet để mọi người sử dụng khi cần Các phầm mềm thông dụng, trong đó có phần mềm hỗ trợ cho việc đọc sách điện tử cũng sẽ có thể đượcc cung cấp qua Internet bằng việc cho thuê, mượn Các công ty phần mềm có thể lưu trữ các phần mềm thông dụng vào Internet, người sử dụng chỉ trả tiền thuê trong thời gian sử dụng mà thôi Như vậy ai cũng có thể sử dụng được phần mềm quen thuộc hàng ngày dù di chuyển đến bất cứ nơi

nào Dữ liệu cá nhân như những cuốn sách, thư từ, bài vở, hình ảnh kỷ niệm,

hồ sơ sức khỏe cũng được trữ luôn trong Internet Như thế dữ liệu riêng tư của mỗi người cũng đi theo chân họ đến mọi nơi

Bên cạnh đó, trên thực tế "Internet đang phải "oằn mình" lưu chuyển một khối lượng thông tin dữ liệu quá lớn với tốc độ tăng lên gấp đôi mỗi năm Hầu hết người dùng chỉ có khái niệm về kết nối băng thông rộng với Internet chứ không có bất cứ ý niệm nào về thiết bị làm nhiệm vụ kết nối máy tính cá nhân với mạng LAN tại nhà hoặc nơi làm việc có tên là Ethernet" [46] Như vậy, mọi thông tin lưu trữ đều sẽ có giới hạn nhất định, các kho sách điện tử, thư viện số trong đó có hệ thống tư liệu về sách văn học, nghệ thuật có thể không còn chỗ chứa Điều này có thể được giải tỏa trong tương lai khi một nhóm các chuyên gia máy tính vừa có thông báo rằng họ đã tìm ra cách thức để giải quyết vấn đề quá tải thông tin trên mạng Internet trong tương lai với tiêu chuẩn Ethernet tốc độ cao

Dĩ nhiên, dự án nâng cấp tiêu chuẩn Ethernet này mới chỉ đang trong quá trình nghiên cứu và thử nghiệm Viện Kĩ sư Điện & Điện tử cho biết rất có thể cách thức này sẽ đạt được tốc độ lưu chuyển dữ liệu nằm trong khoảng từ 400 Gbps đến 1 Tbps Nói một cách dễ hiểu, tốc độ 1 Tbps đủ để chúng ta sao chép 20 bộ phim Blu-ray chỉ trong 1 giây [47]

1.3 Môi trường Internet và bản quyền sách văn học, nghệ thuật 1.3.1 Công cụ sáng tạo mới của tác giả sách văn học, nghệ thuật

Sự xuất hiện của công nghệ thông tin truyền thông đã tạo ra biến đổi lớn về lực lượng sáng tác, phương thức sáng tác, xuất bản, truyền bá, cách đọc và sự tương tác giữa tác giả và độc giả Việc sử dụng máy tính phục vụ cho việc sáng tác của các tác giả cũng đã làm thay đổi hình thức sáng tạo tác phẩm Trước đây, bút, mực, giấy là công cụ sáng tác chủ yếu của các nhà

văn, thì nay máy tính đã có thể làm thay được công việc ấy Việc sáng tác bằng máy tính cũng giúp các nhà văn thuận tiện chỉnh sửa câu chữ, nội dung, ý tứ của tác phẩm một cách dễ dàng Đó là một trong các ưu điểm vượt trội khi tác giả sáng tác bằng máy tính Ngay sau khi hoàn thành tác phẩm, các tác giả có thể gửi email, đĩa CD, đầu USB, thẻ nhớ hoặc in ra giấy để gửi đến cơ sở xuất bản

Trong lĩnh vực mỹ thuật đã và đang hình thành một đội ngũ “hoạ sĩ

kỹ thuật số” hoạt động trong lĩnh vực sáng tạo nghệ thuật và văn hoá nhằm

kế thừa, phát triển những tinh hoa văn hoá cuả dân tộc Bằng các phầm mền

đồ họa vi tính (còn gọi là Mỹ thuật đa phương tiện) đội ngũ họa sĩ, nhất là đội ngũ thiết kế trẻ Việt Nam hiện nay có thêm một công cụ sáng tạo mới

Nó có thể giúp phát huy khả năng sáng tạo cùng các ý tưởng trẻ trung, táo bạo của họa sĩ trẻ Các đường nét mỹ thuật này đã được số hoá nhằm đảm bảo sự chính xác và tính thống nhất trong các tác phẩm, điểm chấm, đường nét, màu sắc đều được quy định cụ thể rõ ràng, có thể đo lường được một cách chính xác thông qua các thông số

Thông qua Mỹ thuật đa phương tiện người họa sĩ thoả mãn sự thể nghiệm của mình trên nhiều chất liệu: kể từ khi xuất hiện ở Việt Nam với tư cách là những công cụ hỗ trợ vẽ, thiết kế và thể hiện tác phẩm, những phần mềm ứng dụng mỹ thuật đã trở thành công

cụ đắc lực hỗ trợ cho họa sĩ sáng tác Trước kia, họa sĩ phải mất rất nhiều thời gian để làm phác thảo Từ phác thảo ý tưởng, phác thảo thô cho đến những bản phác thảo chi tiết, phác thảo màu… để có hiệu quả rất gần với tác phẩm sẽ hoàn thành [42]

1.3.2 Phương tiện xuất bản sách văn học, nghệ thuật điện tử của các tổ chức, cá nhân

Cùng với xuất bản sách văn học, nghệ thuật truyền thống, xuất bản sách văn học, nghệ thuật thông qua các ứng dụng CNTT cũng được hình thành

trong hoạt động xuất bản Người ta vẫn gọi hình thức mới này là “xuất bản điện tử” Kết quả của xuất bản điện tử tạo ra các xuất bản phẩm điện tử Theo từ điển Bách Khoa toàn thư mở, xuất bản điện tử gồm việc xuất bản dưới dạng số hóa đối với sách, tạp chí, phát triển các thư viện số và các catalogue Mặc dù việc phân phối các sản phẩm xuất bản số trên Internet ngày nay đã có liên hệ rất chặt chẽ với xuất bản điện tử, nhưng vẫn còn có hoạt động xuất bản điện tử không liên quan đến mạng máy tính như các CD-ROM Bách khoa toàn thư, các sách tra cứu trên CD-ROM… Sách văn học, nghệ thuật công bố lần đầu trên giấy rồi được số hóa lên mạng Internet cũng được coi là một dạng sách điện tử

Từ điển Oxford đã định nghĩa sách điện tử là “một phiên bản điện tử của một cuốn sách in có thể đọc được trên máy tính cá nhân hay một thiết bị cầm tay được thiết kế cho mục đích này” Nói tóm lại, có thể hiểu một cách đơn giản sách điện tử là một tệp tin, có thể đọc trên các loại máy tính hoặc các thiết bị cầm tay chuyên dụng Nội dung của sách điện tử có thể lấy từ sách hoặc mang tính độc lập tùy thuộc vào người xuất bản Nếu bản thảo đang dưới dạng viết tay thì phải nhập liệu qua một trình soạn thảo văn bản

hỗ trợ Unicode tổ hợp

Có rất nhiều cách phân chia sách điện tử nhưng thông thường người ta dựa vào cách thức lưu trữ và phát hành chúng Có thể phân chia sách điện tử thành 2 loại: sách điện tử phát hành trực tuyến (online) và sách điện tử phát hành đoạn tuyến (offline) Sách điện tử phát hành trực tuyến là các tập tin dạng số, được lưu trữ trên các server và thể hiện trên các website, để đọc hoặc tải được loại sách điện tử này người sử dụng phải kết nối với mạng Internet Sách điện tử phát hành đoạn tuyến cũng là những tập tin dạng số nhưng được lưu trữ trên các thiết bị điện tử, từ (đĩa mềm, hoặc quang học, người sử dụng chỉ cần có thiết bị chuyên dụng để đọc sách chứ không cần phải kết nối Internet [45]

Vì là hoạt động xuất bản nên xuất bản sách văn học, nghệ thuật điện

tử cũng mang những đặc điểm của xuất bản sách truyền thống, nhất là khâu

tổ chức sản xuất Xuất bản điện tử cũng bao gồm các quy trình, công đoạn

để biến một ý tưởng trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật… thành một sản phẩm hoàn chỉnh tuân thủ luật pháp và các quy định của các cơ quan quản lý

có thẩm quyền Các đặc trưng, yêu cầu vốn có của xuất bản truyền thống đều được thể hiện trong quá trình xuất bản sách văn học, nghệ thuật điện tử

Nhưng với quy trình sản xuất sách văn học, nghệ thuật truyền thống, phải mất vài tháng, thậm chí vài năm để các nhà xuất bản phát hành được một cuốn sách văn học, nghệ thuật ra thị trường Nhưng với sách điện tử sau khi đã đạt được một số công đoạn cần thiết có thể ra mắt ngay sản phẩm Quy trình sản xuất sách truyền thống cũng đòi hỏi sách phải có được lượng

in đạt đến số lượng nhất định mới có thể xuất bản nhưng đối với sách điện

tử, yêu cầu về số lượng không khắt khe như vậy Với số lượng sách văn học, nghệ thuật hạn chế, người ta có thể có các phiên bản riêng với một số lượng

ít mà vẫn đảm bảo yêu cầu của sản xuất sách Giá thành sách văn học, nghệ thuật điện tử cũng thấp hơn nhiều lần so với sách truyền thống do công nghệ đem lại Ngoài ra, sách văn học, nghệ thuật trên Internet còn giúp bảo vệ môi trường Lý do là sách tồn tại dưới dạng số hóa, sử dụng qua các thiết bị điện tử, sách không phải in ra trên giấy nên hàng năm có một số lượng lớn giấy sẽ được tiết kiệm [45]

Việc sử dụng sách văn học, nghệ thuật cũng tiện lợi hơn Có thể tìm lại ngay trang sách và dòng chữ đang đọc dở dang mà không phải đánh dấu như sách chữ Có thể chép đoạn văn trong sách ra nếu chủ sở hữu cho phép Phóng to, thu nhỏ chữ, hình trong sách Sách có cả âm thanh, hình ảnh, phim Do đó tính tương tác với người dùng rất cao Việc có thể tiếp cận sách điện tử bất cứ lúc nào, bất kỳ nơi nào trên thế giới có Internet hoặc có thiết bị di động giúp cho nhà xuất bản mở rộng thị trường ra cả nước và toàn

cầu Nhìn chung điểm khác biệt của xuất bản điện tử nói chung và xuất bản sách văn học, nghệ thuật điện tử nói riêng với xuất bản phẩm truyền thống là

sử dụng CNTT, viễn thông vào các công đoạn tạo ra sản phẩm, không còn công đoạn in như trong hoạt động xuất bản truyền thống Hình thức tồn tại của xuất bản phẩm không còn trên giấy mà được lưu trữ, tồn tại thông qua các thiết bị chứa nội dung thông tin đã được số hóa để đưa đến cho độc giả một cách nhanh chóng và tiện lợi

1.3.3 Thị trường thương mại điện tử sách văn học, nghệ thuật

Sách văn học, nghệ thuật điện tử đã xuất hiện và trở thành một loại hình sách mới đầy tiềm năng, thu hút đông đảo độc giả Khách hàng không cần ra hiệu sách để mua các cuốn sách truyền thống, mà chỉ cần bỏ tiền để mua sách trên các website bán sách điện tử nổi tiếng như Amazon.com, www.alezaa.com hoặc website của các đơn vị phát hành sách điện tử, các nhà xuất bản bằng một vài thao tác đơn giản như nạp một tấm thẻ cào điện thoại trả trước bất kỳ, chọn thanh toán bằng các phương thức khác nhau như Visa/Master/Amex Card, ATM, Internet Banking, SMS Banking, Alezaa card…

Ở Việt Nam, việc số hóa tác phẩm lên mạng Internet mới bắt đầu manh nha, nhưng trên thế giới, số hóa tác phẩm đã trở nên rất phổ biến và đem lại nguồn lợi lớn cho cả nhà xuất bản lẫn các tác giả của những tác phẩm được số hóa “Hiệu sách trực tuyến” Amazon được xem như là đã đi tiên phong trong việc số hóa tác phẩm văn học, nghệ thuật in nói riêng và sách in nói chung để phục vụ đối tượng độc giả trên Internet Hiện giờ, với 9 websites riêng cho từng quốc gia, gồm Hoa Kỳ, Anh, Đức, Pháp, Ý, Tây Ban Nha, Nhật và Trung Quốc, và 4 websites nữa ở Ba Lan, Hà Lan, Thụy Điển và Ấn Độ Để phục vụ khách hàng của mình, Amazon đã cho ra mắt thiết bị đọc sách điện tử có tên “Amazon Kindle” và đã thực sự tạo nên một

sự thay đổi mạnh mẽ cách thức tiếp cận tác phẩm

Ở Việt Nam, công tác số hóa sách in nói chung và sách văn học, nghệ thuật nói riêng dù mới ở mức độ manh nha nhưng đã có những bước đi rất nhanh chóng Một số website kinh doanh sách điện tử, trong đó có sách văn học, nghệ thuật như Chibibooks, Anybook, Ybook, moingay1cuonsach… Trên thực tế, ở Việt Nam, sách văn học, nghệ thuật trên Internet ban đầu không mang mục đích thương mại mà là xuất phát từ nhu cầu và sở thích văn chương của các cá nhân cũng như tập thể Những con người có cùng sở thích văn chương tụ họp với nhau và tạo lập nên các diễn đàn trao đổi, bàn luận hay các cá nhân yêu thích văn chương thì đăng tải các sáng tác (tự sáng tác, sáng tác của người khác) lên các web cá nhân hoặc blog của mình Tuy nhiên, khi những diễn đàn trao đổi nhận được nhiều sự quan tâm của các cá nhân hay tập thể thì cũng là lúc nó bắt đầu khơi mở tiềm lực kinh tế của chính mình và trở thành đối tượng có sức thu hút lớn đối với những người

có đầu óc kinh tế, tài chính Những thương nhân nhạy bén nhận thấy đây sẽ

là cơ hội để họ có thể thu về những món lợi lớn nên nhanh chóng tham gia vào đời sống văn học trên Internet Do vậy cũng có thể xem đó là một trong những động lực góp phần tạo nên sự phát triển của thương mại điện tử sách văn học, nghệ thuật trên Internet Các website về thương mại sách nói chung

và sách văn học, nghệ thuật nói riêng vừa mang cho độc giả thỏa mãn sở thích văn chương, vừa là nơi thu về lợi nhuận của các nhà đầu tư Đối với các nhà văn thì việc kí kết những hợp đồng đem lại cho họ một sự nguồn thu nhập cho công sức bỏ ra và cơ hội quảng bá rộng rãi hơn những tác phẩm văn học, nghệ thuật của mình

1.3.4 Kho lưu trữ điện tử sách văn học, nghệ thuật

Một bài viết trên Tạp chí Tia sáng của tác giả Đức Phường [38] đã nói rằng: Thư viện số là dịch vụ có chức năng phân loại, lưu trữ, bảo vệ, tìm kiếm và truy xuất thông tin dưới dạng số và được truy cập thông qua máy tính Những thông tin số có thể được lưu trữ tại chỗ hoặc cập nhật từ xa

thông qua mạng máy tính Ban đầu, thuật ngữ “thư viện số” thường được gọi là “thư viện điện tử” hay “thư viện ảo” Để được coi là thư viện số thì việc sưu tập thông tin trực tuyến phải được quản lý và tạo khả năng truy cập cho cộng đồng người sử dụng Vì vậy, theo một nghĩa nào đó, có thể hiểu website cũng là một thư viện số Có rất nhiều thư viện số nổi tiếng lâu đời hơn cả những trang web như Project Perseus, Project Gutenberg và Ibiblio Một số thư viện vừa có chức năng thu thập và lưu trữ những bài báo, sách vừa có chức năng của một thư viện số và được gọi và “thư viện lai” Những thư viện truyền thống bị giới hạn bởi không gian lưu trữ Nhưng thư viện số

có khả năng lưu trữ nhiều thông tin hơn bởi vì những thông tin số cần rất ít không gian để lưu trữ

Mặt khác, chi phí để duy trì một thư viện số thấp hơn nhiều so với thư viện truyền thống Một thư viện truyền thống phải chi tiêu một khoản tiền lớn để trả lương cho nhân viên, bảo quản sách, mua sách mới Thư viện số có thể áp dụng trực tiếp những phát minh công nghệ cung cấp cho người sử dụng những khả năng tiếp cận mới trong công nghệ sách điện tử và sách tiếng, cũng như những khả năng hiển thị thông tin mới như wiki, blog [38]

"Thư viện không chỉ là nơi những cuốn sách được lưu trữ mà còn là nơi những ý tưởng được chia sẻ", Geneva Henry, Giám đốc thư viện ĐH Rice, Houston đã nói vậy Chúng ta có thể nhận thấy nhiều tiện ích mà thư viện số có thể mang lại Những người sử dụng thư viện số ở vòng quanh thế giới có thể truy cập cùng một thông tin thông qua mạng Internet mà không cần phải đi đến thư viện Mọi người có thể truy cập thông tin ở bất cứ thời điểm nào bất kể ban đêm hay ngày Người sử dụng có thể truy xuất tài liệu cần tìm nhanh chóng thông qua cấu trúc và giao diện thiết kế của thư viện

số Một thư viện số có thể cung cấp đường dẫn tới bất cứ một nguồn tài liệu, thông tin nào của một thư viện số khác

Đối với nhà xuất bản, thư viện số là nơi lưu trữ xuất bản phẩm, lưu trữ bản thảo gần như vô hạn Giờ đây các nhà xuất bản có thể tiết kiệm được lượng chi phí lớn bởi vì họ có thể tránh được chi phí về kho chứa và chi phí liên quan đến việc sách không bán được và bị trả lại Các nhà xuất bản cũng

có thể đáp ứng được nhu cầu độc giả cho những cuốn sách đã được xuất bản trước đó nhiều năm vì vòng đời của một sản phẩm sách được kéo dài vô hạn bằng hình thức lưu trữ điện tử để có thể in và xuất bản bất cứ khi nào Bên cạnh đó, hiện những website về văn học, nghệ thuật Việt Nam như lucbat.com, tailieu.vn, e-thuvien, có một số lượng lớn tác phẩm văn học, nghệ thuật được đăng tải Hầu hết đều không có bản quyền

Bài viết trên tạp chí Tia sáng cũng đặt ra một vấn đề là thư viện số gặp “rắc rối” về bản quyền Trong những năm gần đây, cuộc chiến pháp lý

về bản quyền giữa một bên là người nắm giữ bản quyền (nhà xuất bản, công

ty giải trí, công nghiệp kinh doanh phần mềm) và bên kia những người sử dụng tỏ ra gay gắt Những bản sao số dễ dàng được tạo ra, sửa đổi và phát tán rộng rãi trong hệ thống mạng máy tính Bên cạnh những thách thức trên,

để có thể cung cấp nguồn tài liệu số phong phú, thư viện số phải đối mặt với nhiều thách thức khác

1.3.5 Môi trường Internet và việc xuất bản sách văn học, nghệ thuật trên Internet

Trên thế giới cũng như ở Việt Nam, Internet ngày càng được sử dụng rộng rãi Đặc biệt, Internet đã làm thay đổi bộ mặt của nhiều lĩnh vực trong đời sống hiện đại, trong đó có xuất bản sách văn học, nghệ thuật Các nhà xuất bản, các tác giả tiến hành số hóa những bản sách văn học, nghệ thuật đã được công bố lần đầu trên giấy để đưa lên mạng phục vụ đối tượng độc giả trên mạng “Hiểu một cách đơn giản, số hóa là việc sử dụng các thiết bị công nghệ số để chuyển đổi các hình thức tài liệu dưới dạng truyền thống

sang dạng số để thông tin có thể được xử lý, lưu trữ, và truyền phát qua các thiết bị kỹ thuật số và trên mạng” [27]

Theo quy định tại Luật Xuất bản sửa đổi năm 2012, việc xuất bản trên mạng Internet phải do nhà xuất bản thực hiện Theo quy định của Bộ Thông tin và Truyền thông, quy trình xuất bản điện tử như sau: Trước khi xuất bản trên mạng Internet, nhà xuất bản phải đăng ký kế hoạch xuất bản với Cục Xuất bản, trong đó ghi rõ thời gian và địa chỉ website đăng tải xuất bản phẩm và phải được Cục Xuất bản xác nhận bằng văn bản trong thời hạn 10 ngày, kể từ ngày nhận được đăng ký kế hoạch xuất bản của nhà xuất bản; Ít nhất 10 ngày trước khi trực tiếp xuất bản trên mạng Internet, nhà xuất bản phải nộp lưu chiểu 1 bản xuất bản phẩm được ghi trong thiết bị lưu trữ dữ liệu (CD-ROM, DVD, VCD, USB, riêng thư điện tử có dung lượng không quá 3 MB) cho cơ quan nhận lưu chiểu Địa chỉ website đăng tải xuất bản phẩm phải được cơ quan có thẩm quyền của Việt Nam cấp (tên miền ".vn") [5]

Việc phát hành tác phẩm, tài liệu đã được xuất bản và đang lưu hành hợp pháp tại Việt Nam trên mạng Internet phải do nhà xuất bản, cơ sở phát hành xuất bản phẩm phải được sự đồng ý bằng văn bản của tác giả, chủ sở hữu quyền tác giả theo quy định của pháp luật về sở hữu trí tuệ Trước khi phát hành xuất bản phẩm trên mạng Internet, nhà xuất bản, cơ sở phát hành xuất bản phẩm phải báo cáo bằng văn bản với Cục Xuất bản về tên xuất bản phẩm, tác giả, địa chỉ website và ngày đăng tải Trường hợp phát hiện xuất bản phẩm phát hành trên mạng Internet vi phạm các quy định của Luật Xuất bản thì Cục Xuất bản có văn bản yêu cầu nhà xuất bản, cơ sở phát hành đình chỉ phát hành xuất bản phẩm đó Trường hợp phát hành trên mạng Internet xuất bản phẩm của nhà xuất bản, cơ quan, tổ chức được phép xuất bản đã giải thể, sáp nhập hoặc chia tách phải được sự đồng ý bằng văn bản của tác giả, cơ quan, tổ chức được chuyển giao quyền và nghĩa vụ dân sự của nhà