Chất lượng chuyên mục thực tiễn kinh nghiệm của tạp chí cộng sản thực trạng và giải pháp phát triển

Công tác tổng kết thực tiễn để đúc rút kinh nghiệm, khái quát thành lý luận và làm cơ sở cho việc hoạch định đường lối, chủ trương của Đảng được thể hiện trên từng số Tạp chí và trong hầ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH

QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

ĐỖ MINH HÙNG

CHẤT LƯỢNG CHUYÊN MỤC THỰC TIỄN – KINH NGHIỆM CỦA TẠP CHÍ CỘNG SẢN – THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN

Ngành: Báo chí học

Mã số: 60 32 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS, TS Nguyễn Văn Dững

Hà Nội – 2012

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS, TS Nguyễn Văn Dững

Các số liệu, các kết quả khảo sát, nghiên cứu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nghiên cứu nào

Hà Nội, ngày 16 tháng 1 năm 2013

Tác giả luận văn

Đỗ Minh Hùng

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU …4

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN – THỰC TIỄN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 16

1.1.Những quan điểm cơ bản 16

1.2 Các khái niệm công cụ 28

1.3 Hệ thống tiêu chí đánh giá chất lượng bài viết trong Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệp của Tạp chí Cộng sản 34

Chương 2 THỰC TRẠNG CHẤT LƯỢNG CHUYÊN MỤC THỰC TIỄN – KINH NGHIỆM 37

2.1 Sơ lược về quá trình hình thành, phát triển của Chuyên mục 37

2.2 Thực trạng của Chuyên mục 44

2.3 Kết quả khảo sát các nhóm đối tượng 54

2.4 Nguyên nhân của thực trạng 68

Chương 3 VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ KHUYẾN NGHỊ KHOA HỌC 79

3.1 Những vấn đề đặt ra 79

3.2 Một số khuyến nghị: 88

3.3 Giải pháp phát triển 95

KẾT LUẬN 108

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 110

PHỤ LỤC 114

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

1.1 Trong bối cảnh hiện nay, lý luận báo chí của thế giới và Việt Nam

đã có những bước phát triển mới Trong truyền thông hiện đại, dù đối với mô hình truyền thông hay tuyên truyền, tính hấp dẫn của tác phẩm báo chí dựa trên các yếu tố: khách quan, chân thực, đa chiều , nhằm khơi sáng, định hướng, chỉ dẫn dư luận xã hội, với sự đồng thuận cao, trên các lĩnh vực của cuộc sống Đây là đòi hỏi của mọi nền báo chí, với mọi tác phẩm báo chí

Đảng Cộng sản Việt Nam, với nền tảng là chủ nghĩa Mác – Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, trong suốt quá trình lãnh đạo đất nước luôn nhận thức rõ

về vai trò của báo chí đối với công tác đảng; nhất là đối với công tác tuyên giáo, dân vận, tổng kết thực tiễn Đồng thời, trong lãnh đạo báo chí hiện nay, Đảng đã đặt ra vấn đề: hoạt động báo chí phải ngang tầm đòi hỏi của thực tiễn Đảng, Nhà nước đã ra nhiều nghị quyết, Luật, chỉ thị nhằm bảo đảm báo chí Việt Nam luôn là công cụ cách mạng quan trọng, sát cánh cùng toàn Đảng, toàn dân thực hiện con đường đi lên chủ nghĩa xã hội Hiện nay, đối với hệ thống báo chí của Đảng, thực tiễn đang đặt ra yêu cầu đổi mới, nâng cao chất lượng theo hướng: “đúng”, “trúng”, “hay”

Tạp chí Cộng sản là cơ quan lý luận và chính trị của Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam Tạp chí Cộng sản được cơ cấu là một Ban Đảng Trung ương, là tiếng nói chính thức của Đảng Cộng sản Việt Nam Tạp chí cũng được công nhận là một trong những cánh chim đầu đàn của báo chí Việt Nam;

có hàm lượng khoa học cao và được công nhận là kênh thông tin có giá trị trích dẫn khoa học, cả về nội dung và cách thức thể hiện, diễn đạt, hành văn Trong suốt chặng đường phát triển (kể từ ngày ra số đầu tiên năm 1930 với tên gọi Tạp chí Đỏ), là cơ quan lý luận và chính trị của Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, Tạp chí Cộng sản đã có những đóng góp rất quan trọng

vào công tác nghiên cứu, tuyên truyền và phố biến đường lối, chủ trương của Đảng, trong đó có công tác tổng kết thực tiễn

Tạp chí Cộng sản cũng luôn luôn nhận được sự quan tâm đặc biệt của

Bộ Chính trị, Ban Bí thư, thể hiện qua các văn bản chỉ đạo, nhất là trong thời

kỳ đổi mới, như: Chỉ thị của Ban Bí thư số 59-CT/TW: “Về công tác của Tạp chí Cộng sản”, ngày 12-2-1985; Chỉ thị của Ban Bí thư số 32-CT/TW: “Về công tác của Tạp chí Cộng sản”, ngày 29-03-1988; Chỉ thị số 11-CT/TW, ngày 28-12-1996, về việc mua và đọc báo, tạp chí của Đảng; Chỉ thị số 60-CT/TW, ngày 22-12-2000, của Bộ Chính trị về công tác của Tạp chí Cộng sản trong tình hình mới; Quyết định số 108-QĐ/TW, ngày 21-11-2007, của Ban chấp hành Trung ương về chức năng, nhiệm vụ, tổ chức bộ máy của Tạp chí Cộng sản

Trong chức năng của Tạp chí, có một số nhiệm vụ quan trọng, như: đưa

lý luận, đường lối, chính sách vào thực tiễn; dùng thực tiễn chứng minh sự đúng đắn, sáng tạo của lý luận, đường lối, chính sách; tổng kết thực tiễn để đặt ra các vấn đề mới cho lý luận Trên Tạp chí Cộng sản số ra mùng 1 hằng tháng đã duy trì Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm trong suốt 20 năm qua Hiện nay, trung bình lượng bài của chuyên mục này chiếm 15% – 20% diện tích Tạp chí

Công tác tổng kết thực tiễn để đúc rút kinh nghiệm, khái quát thành lý luận và làm cơ sở cho việc hoạch định đường lối, chủ trương của Đảng được thể hiện trên từng số Tạp chí và trong hầu hết các bài đăng, dù là bài chuyên luận hay bài về địa phương, cách này hay cách khác, dùng phương pháp quy nạp hay diễn giải, đều có một hàm lượng tổng kết thực tiễn rất đáng kể trong từng bài viết và trên các chuyên mục thường xuyên của Tạp chí Hàm lượng tổng kết thực tiễn được thể hiện nhiều hơn cả trong Chuyên mục Thực tiễn - Kinh nghiệm

Tuy nhiên, hiện nay sức hấp dẫn của bài trên Chuyên mục Thực tiễn - Kinh nghiệm vẫn còn nhiều vấn đề cần đặt ra, đòi hỏi nâng cao ngang tầm đòi hỏi của nhiệm vụ trong tình hình mới Về nội dung, nhiều bài còn mang dáng dấp một báo cáo tổng kết công tác địa phương, đơn vị; có bài kể lể dài dòng

mà không rút ra được bài học kinh nghiệm có giá trị thực tiễn và phát triển lý luận; không ít bài do lãnh đạo địa phương, đơn vị viết, có thể rất sát với ý định tuyên truyền của địa phương, nhưng vì nhiều lý do về “tay nghề” mà chất lượng và tính hấp dẫn chưa được như mong muốn… Tính phát hiện trong các bài viết cho Chuyên mục này chưa cao Hình thức thể hiện Chuyên mục còn nghèo nàn, lạc hậu

Những tồn tại nêu trên trong Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm của Tạp chí Cộng sản – cơ quan lý luận và chính trị của Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, cũng là những yếu kém chung của loại bài tổng kết thực tiễn của báo chí, của công tác tổng kết thực tiễn nói chung Sự yếu kém này đã được Đảng đề ra phương hướng chấn chỉnh trong những kỳ Đại hội gần đây nhằm phát triển Đảng, phát triển cách mạng trong tình hình mới

1.2 Trong bối cảnh hiện nay, việc xây dựng Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ của Trung ương Đảng, theo kịp sự phát triển của lý luận báo chí Việt Nam và thế giới là cấp bách Việc đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ chỉ có thể thực hiện được trên cơ sở lý luận truyền thông hiện đại Hoặc có thể diễn đạt ngắn gọn là: Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm cần đúng, trúng, hay

Dựa trên các tiêu chí: thứ nhất, những đánh giá của đội ngũ thông tin

viên và thư góp ý của bạn đọc; thứ hai, ý kiến đánh giá của một số cán bộ lãnh đạo Đảng khi nhận xét về Tạp chí Cộng sản; thứ ba, các tác phẩm tham

dự, đoạt các giải báo chí của Tạp chí đối chiếu với đề án nâng cao chất

lượng bài tuyên truyền về kinh tế trên Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm; cũng như các ý kiến trong họp giao ban định kỳ của Tạp chí có thể đặt ra

giả thuyết: Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm của Tạp chí Cộng sản còn

thiếu hấp dẫn, chưa đáp ứng thật tốt nhu cầu thông tin của bạn đọc và còn có thể có những bất cập so với yêu cầu, nhiệm vụ chính trị của Tạp chí có nguyên nhân chung là chất lượng của chuyên mục chưa cao

Có thể có những nguyên nhân khác nhau dẫn đến giả thuyết nghiên cứu trên Việc làm sáng tỏ giả thuyết nghiên cứu này cần dựa trên các tiêu chí, chỉ báo nói lên chất lượng của chuyên mục, các yếu tố, điều kiện quy định chất lượng của chuyên mục, từ đó đề xuất giải pháp phát triển Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm đúng, trúng, hay, đáp ứng ngang tầm nhiệm vụ chính trị được giao, đáp ứng nhu cầu của bạn đọc

Với điều kiện cá nhân công tác ở Ban Thư ký – Bạn đọc – Ban chịu trách nhiệm công tác thư ký, trị sự, giúp việc cho Ban Biên tập thực hiện nội dung Tạp chí Cộng sản số 1 hằng tháng; bản thân phụ trách nhóm công việc liên quan trị sự, bạn đọc của Tạp chí Cộng sản, tôi chọn đề tài: “Chất lượng Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm trên Tạp chí Cộng sản – Thực trạng và giải pháp phát triển” làm Luận văn Thạc sỹ chuyên ngành Báo chí học

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận văn

Trong khuôn khổ tài trợ nghiên cứu của Hội đồng khoa học các cơ quan đảng, Tạp chí Cộng sản đã hoàn thành một số đề tài, đề án nghiên cứu chuyên biệt về một số vấn đề gắn với tính thời sự về nâng cao chất lượng của từng vấn đề cụ thể:

- Đề tài KHBĐ (2005)-39: Tạp chí Cộng sản với việc nâng cao chất

lượng hệ thống chính trị cơ sở do PGS, TS Trần Quang Nhiếp chủ nhiệm Đề

tài nhằm mục đích tăng chất lượng nội dung tuyên truyền các bài viết về lĩnh vực xây dựng hệ thống chính trị ở cơ sở trên Tạp chí Cộng sản Trong đề tài cũng đã tiếp cận đến vấn đề bài viết cần có những tiêu chí sát hợp với cơ sở,

có ý nghĩa thực tiễn phù hợp với tình hình mới; đề tài cũng nhấn mạnh tính lý luận chính trị của các bài viết trên Tạp chí Cộng sản

- Đề án KHBĐ (2006)-19: Tạp chí Cộng sản với việc đấu tranh chống

những quan điểm sai trái, phản động, góp phần ổn định và phát triển đất nước do PGS, TS Đỗ Nhật Tân chủ nhiệm Trong nội dung đề án cũng có

phần đề cập tới việc nội dung các bài viết của Tạp chí phải gần gũi hơn với cơ

sở, có tiếng nói của cơ sở

- Đề án KHBĐ (2006)-20: Nâng cao chất lượng tuyên truyền vấn đề

phát triển bền vững trên Tạp chí Cộng sản do PGS, TS Lê Xuân Đình chủ

nhiệm Trong đề án, bên cạnh nội dung đề cập nâng cao việc nghiên cứu các

mô hình phát triển bền vững, đã nêu vấn đề, giải pháp đăng tải các bài viết về

mô hình phát triển bền vững trên các Chuyên mục, trong đó có Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm

- Đề án KHBĐ (2006)-22: Tạp chí Cộng sản với nhiệm vụ tuyên truyền

văn hóa - mục tiêu và động lực của sự phát triển kinh tế - xã hội do TS Chu

Thái Thành chủ nhiệm Nội dung đề án có đề cập tới việc nêu mô hình thành công trong phát triển kinh tế - xã hội nhờ coi trọng nhiệm vụ tuyên truyền văn hóa – loại bài viết thuộc chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm

- Đề án KHBĐ (2007)-21: Tạp chí Cộng sản với việc tuyên truyền về

hội nhập kinh tế quốc tế do TS Nguyễn Thúy Anh chủ nhiệm Nội dung đề án

cũng có một phần đề cập việc phát triển loại bài viết về mô hình phát triển kinh tế

- Đề án KHBĐ (2010)-31: Nâng cao chất lượng bài tổng kết thực tiễn

về phát triển kinh tế-xã hội của địa phương trên Tạp chí Cộng sản trong tình hình mới do TS Lê Xuân Đình chủ nhiệm Đây là đề án có liên quan trực tiếp

đến Luận văn, ở khía cạnh đề cập việc nâng cao chất lượng bài tổng kết kinh nghiệm, cụ thể ở lĩnh vực phản ánh phát triển kinh tế - xã hội của địa phương

Đề án cũng đã đề cập tới một số giải pháp mang tính nghiệp vụ báo chí để nâng cao chất lượng bài viết thuộc loại bài tổng kết thực tiễn Tuy nhiên, đề

án không nêu ra các quan điểm chỉ đạo chung, hệ thống tiêu chí của loại bài

viết tổng kết thực tiễn; cũng không đề cập tới việc nâng cao chất lượng bài viết trong quan hệ là những bài của một Chuyên mục; đề án cũng chỉ giới hạn

cụ thể về lĩnh vực phát triển kinh tế - xã hội; chưa nêu lên đặc trưng của loại bài tổng kết kinh nghiệm của Tạp chí Cộng sản so với các ấn phẩm báo chí khác

Nhìn chung, những nghiên cứu trên cùng mục đích là đề ra các giải pháp tăng cường chất lượng bài viết của Tạp chí Cộng sản phù hợp với tình hình mới Nhưng các nghiên cứu mang tính nghiệp vụ báo chí đối với dạng bài thực tiễn kinh nghiệm trên Tạp chí Cộng sản chưa nhiều, chưa đáp ứng được yêu cầu, nhiệm vụ trong tình hình mới của đất nước Những người trực tiếp thực hiện công việc nghiên cứu, khảo sát thực tiễn địa phương vẫn chủ yếu viết theo kinh nghiệm bản thân, chưa có được những trang bị cần thiết về

cơ sở lý thuyết cơ bản về thể loại, dạng bài cũng như quy trình phát hiện vấn

đề và quy trình tiếp cận đối tượng nghiên cứu, xây dựng bài

Đến nay vẫn chưa có công trình nghiên cứu nào chuyên sâu về nâng cao chất lượng một thể loại bài trong một chuyên mục cụ thể trên Tạp chí Cộng sản nói chung, Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm nói riêng, theo tiếp cận chuyên ngành báo chí học

Do Luận văn liên quan tới việc đánh giá một chuyên mục trên Tạp chí Cộng sản, nhằm đề xuất xây dựng chuyên mục đáp ứng tầm đòi hỏi thực tiễn, đúng, trúng, hay nên có liên quan tới các tác phẩm về lý luận báo chí, truyền thông hiện đại (thể hiện trong Danh mục Tài liệu tham khảo)

Liên quan tới khái niệm đúng, trúng, hay, của báo Đảng, đã diễn ra một

số hội thảo, tọa đàm, nhiều bài báo viết về vấn đề này Tuy nhiên, ở góc độ tiếp cận là nâng cao chất lượng chuyên mục của tạp chí đảng nói riêng thì hầu như rất ít Luận văn đã tham khảo các công trình:

- Lê Thị Thu Thủy (2006), Nâng cao chất lượng báo chí tuyên truyền

xây dựng cơ sở đảng ở Nam Trung Bộ và Nam Bộ, Luận văn Thạc sĩ Truyền

thông đại chúng

- Nguyễn Bá Sinh (2007), Nâng cao tính hấp dẫn của báo đảng địa

phương, Luận văn Thạc sỹ Truyền thông đại chúng

- Vũ Thị Bắc (2008), Chuyên mục mỗi ngày một chuyện trên báo

Hà Nội Mới năm 2007, Khóa luận tốt nghiệp báo chí

Nội dung các luận văn, khóa luận nêu trên đã nghiên cứu, đề ra các giải

pháp nâng cao chất lượng các bài viết trên báo chí của Đảng khi đề cập tới các

vấn đề thực tiễn, tình hình địa phương Từ đó đã giúp Luận văn tiếp cận các

vấn đề về tính hấp dẫn của báo chí của Đảng Tuy nhiên, các nghiên cứu chỉ

áp dụng cho các bài báo, với những khác biệt cơ bản so với bài tạp chí, nhất là

tạp chí lý luận chính trị

- Hà Quốc Trị (2011): Giải pháp tổ chức chuyên mục “Nghiên cứu -

trao đổi” trên tạp chí các ban đảng, Luận văn Thạc sĩ Truyền thông đại

chúng

Đây là Luận văn có quan hệ tương đối trực tiếp với đề tài; trong Luận

văn trên đã đề cập tới các giải pháp tổ chức một chuyên mục trên tạp chí của

các ban đảng – có nhiều nét tương đồng Tạp chí Cộng sản Tuy nhiên, Luận

văn chỉ tập trung tới việc tổ chức nội dung chứ không đề cập tới nâng cao chất

lượng các bài viết trên hệ thống tạp chí của Đảng; chuyên mục được nêu cụ

thể là chuyên mục Nghiên cứu – trao đổi

3 Mục tiêu và nhiệm vụ của luận văn

Trên cơ sở những quan niệm cơ bản về chất lượng sản phẩm báo chí,

chất lượng chuyên mục, các yếu tố quy định chất lượng chuyên mục, cùng

những tiêu chí của Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm, Luận văn đề xuất

khung lý thuyết về chất lượng Chuyên mục; thông qua nghiên cứu, khảo sát

đánh giá thực trạng và phát hiện vấn đề, dựa trên khung lý thuyết đánh giá đó,

Luận văn tìm kiếm giải pháp, khuyến nghị nhằm tiếp tục nâng cao chất lượng

chuyên mục Thực tiễn – kinh nghiệm của Tạp chí Cộng Sản trong giai đoạn hiện nay, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới

Để có thể đạt được mục tiêu nói trên, tác giả xác định cần hoàn thành

những nhiệm vụ nghiên cứu chủ yếu dưới đây:

- Thứ nhất, hình thành khung lý thuyết về chất lượng chuyên mục

nghiên cứu, hệ thống hóa các luận điểm, kết quả nghiên cứu của các nhà nghiên cứu về báo chí, về tạp chí và tạp chí Đảng… nhằm đưa ra quan niệm

cơ bản về chất lượng chuyên mục tạp chí, các tiêu chí đánh giá chất lượng, các yếu tố quy định chất lượng sản phẩm báo chí và chất lượng Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm của Tạp chí Cộng sản;

- Thứ hai, khảo sát, đánh giá chất lượng chuyên mục Thực tiễn - Kinh

nghiệm của Tạp chí Cộng sản trong thời khoảng thời gian từ tháng 6-2006 đến tháng 12-2012, phát hiện các vấn đề, phân tích nguyên nhân;

- Thứ ba, đề xuất và luận chứng cho các phương hướng cơ bản, những

giải pháp chủ yếu có thể được áp dụng nhằm tiếp tục nâng cao chất lượng chuyên mục Thực tiễn - Kinh nghiệm, Tạp chí Cộng sản trong giai đoạn hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

4.1 Đối tượng nghiên cứu là chất lượng Chuyên mục Thực tiễn –

Kinh nghiệm trên Tạp chí Cộng Sản

Chất lượng chuyên mục Thực tiễn - Kinh nghiệm có thể được coi là một tập hợp các chỉ báo về nội dung thông tin, hình thức tổ chức sắp xếp thông tin của chuyên mục… đáp ứng các nhu cầu dùng tin của bạn đọc, đáp ứng các yêu cầu của nhiệm vụ chính trị được giao của Chuyên mục nói riêng

và của Tạp chí Cộng sản nói chung

Chất lượng Chuyên mục của một tạp chí là một tập hợp các dấu hiệu

đặc trưng, định tính và định lượng… nói lên mức độ đáp ứng nhu cầu dùng

tin của bạn đọc, nội dung thông tin được chuyển tải tới bạn đọc, đánh giá của các bạn đọc là những cán bộ lãnh đạo trong hệ thống chính trị, nhà nghiên

cứu, số lượng cơ cấu các sản phẩm báo chí của chuyên mục tham gia, đoạt

các giải thưởng Báo chí…

Chất lượng chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm được quy định (chịu

sự tác động có tính quyết định) bởi các yếu tố: Sự lãnh đạo, chỉ đạo của Trung ương Đảng, thông qua đại diện là đồng chí Tổng Biên tập; trình độ năng lực đội ngũ biên tập viên; chức năng, nhiệm vụ và quan hệ giữa Ban Biên tập với biên tập viên, cộng tác viên; quan hệ cộng tác, phối hợp giữa Chuyên mục với cấp ủy lãnh đạo cấp ủy các địa phương, ban, ngành…

4.2 Phạm vi nghiên cứu và khảo sát

- Khảo sát các tác phẩm trong Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm (Tạp chí Cộng sản) Thời gian nghiên cứu từ tháng 6-2006 (2 tháng sau Đại hội X và bắt đầu nhiệm kỳ Tổng Biên tập mới) đến hết tháng 12-2012 (gần 2 năm sau Đại hội XI và 20 tháng sau nhiệm kỳ Tổng Biên tập mới)

- Khảo sát điều tra xã hội học đối với đại diện các nhóm: bạn đọc, các

tổ chức cơ sở đảng, các nhà lãnh đạo, quản lý, cán bộ tuyên giáo, dân vận của Đảng, các nhà khoa học

- Những nhóm đối tượng có liên quan: Bạn đọc Tạp chí Cộng sản nói riêng và công chúng nói chung, các tổ chức cơ sở đảng, các nhà lãnh đạo, quản lý, cán bộ thực hiện công tác tuyên giáo, dân vận của Đảng, các nhà khoa học

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu của luận văn

5.1 Phương pháp luận

- Nền tảng xuyên suốt luận văn là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; nhất là khi phân tích đối với việc cần phải tuân theo các quy luật khách quan của cuộc sống, thực tiễn, cụ thể là các yêu cầu mới của cách mạng, báo chí, công chúng

- Quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh về vai trò của báo chí đối với cách mạng, vai trò của công tác tổng kết thực tiễn, kinh nghiệm; quan hệ giữa lý luận và thực tiễn

- Quan điểm, đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam về vai trò của báo chí nói chung, hệ thống báo chí của Đảng nói riêng; về chức năng, nhiệm

vụ của Tạp chí Cộng sản

- Cơ sở lý luận báo chí, truyền thông hiện đại đối với loại bài phản ánh thực tiễn, kinh nghiệm; bài viết tuyên truyền về chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng; bài viết nghiên cứu, tổng kết thực tiễn nhằm đặt vấn đề mới cho lý luận

Cơ sở lý luận trực tiếp là lý luận về chuyên mục, về mối liên hệ giữa tòa soạn và công chúng (trong cuốn Cơ sở lý luận báo chí-Nxb Lao động 2012; cuốn Viết cho độc giả của Loi…)

5.2 Phương pháp nghiên cứu

- Luận văn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu chung như: Phân

tích - tổng hợp, kết hợp một cách hợp lý với quy nạp - diễn dịch

- Phương pháp phân tích tài liệu được dùng để khảo sát nghiên cứu các

luận điểm cũng như cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu; được dùng để hệ thống hóa các vấn đề liên quan

- Phương pháp bảng hỏi anket được dùng để khảo sát hơn 100 đối

tượng là đội ngũ cán bộ làm công tác dân vận, tuyên giáo của một số cơ sở, đội ngũ báo cáo viên Tạp chí Cộng sản, bạn đọc thường xuyên, công chúng tiềm năng: cán bộ đảng viên trong các tổ chức cơ sở Đảng Đây là nhóm đối tượng chủ yếu thường xuyên đọc chuyên mục này;

- Phương pháp phỏng vấn sâu được dùng để thu thập thông tin định tính

từ 3 nhóm đối tượng: thứ nhất, đối tượng là cán bộ lãnh đạo của tổ chức Đảng; thứ hai, cán bộ quản lý trong lĩnh vực Tuyên giáo, Dân vận và thứ ba

một số nhà khoa học trên lĩnh vực lý luận chính trị Tác giả thực hiện 15 cuộc phỏng vấn sâu cho ba nhóm đối tượng này

- Phương pháp thảo luận nhóm, được dùng chủ yếu để thảo luận trong tòa soạn tạp chí Cộng sản, nhất là các pv, BTV thực hiện chuyên mục này

- Phương pháp phân tích nội dung, được dùng để phân tích các tác phẩm được đăng tải trong chuyên mục này

6 Đóng góp mới về khoa học của luận văn

- Bước đầu tìm hiểu và đưa ra một số nét đặc thù của Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm của Tạp chí Cộng sản

- Bước đầu đưa ra và luận chứng cho những một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao chất lượng Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm của Tạp chí Cộng sản

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Nếu thực hiện thành công, kết quả nghiên cứu của Luận văn sẽ đạt các

ý nghĩa như sau:

- Nêu ra các giải pháp để tạo ra các tác phẩm báo chí có giá trị trên Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm của Tạp chí Cộng sản Các giái pháp này có thể có giá trị đối với hệ thống báo chí của Đảng hay toàn hệ thống báo chí Việt Nam trong thực hiện nhiệm vụ tuyên truyền lý luận vào thực tiễn, phản ánh thực tiễn kết thực tiễn nhằm nâng tầm lý luận

- Hiện nay vấn đề báo chí của Đảng phải đúng, trúng, hay đang là một chủ đề nổi bật với nhiều tranh luận, Luận văn góp phần đưa ý tưởng, chủ trương này vào các tác phẩm báo chí cụ thể Với vị thế của Tạp chí Cộng sản, thì những giải pháp này có thể trở thành chuẩn cho nhiều ấn phẩm khác tham khảo, sử dụng

- Báo chí Việt Nam nói chung, hệ thống báo chí của Đảng nói riêng có những tiêu chí, cách thức thực hiện tác phẩm với những đặc sắc riêng so với

lý luận báo chí thế giới Lý luận báo chí trong nước vẫn còn chưa phát triển

ngang tầm thực tiễn, bởi vậy Luận văn cũng đóng góp vào lý luận báo chí cách mạng Việt Nam hiện đại, cụ thể là đối với hệ thống báo chí của Đảng

- Quá trình nghiên cứu luận văn cũng giúp người thực hiện đề tài nâng cao hơn năng lực nhận thức và khả năng hoạt động trong chuyên môn của mình

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục các tài liệu tham khảo và Phụ lục, Luận văn gồm 3 chương và 9 tiết Trong đó, nội dung các chương là:

- Chương 1: Cơ sở lý luận - thực tiễn của vấn đề nghiên cứu có nội

dung cung cấp các cơ sở khoa học được Luận văn sử dụng để tiến hành nghiên cứu; trong đó, nhiệm vụ quan trọng nhất là, dựa trên cơ sở lý luận – thực tiễn đề xuất khung lý thuyết đánh giá chất lượng Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm

- Chương 2: Thực trạng chất lượng Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm và nguyên nhân có nội dung nghiên cứu thực trạng Chuyên mục với

các phương pháp khảo sát tài liệu, điều tra bạn đọc,… dựa trên các tiêu chí của khung lý thuyết đã nêu trong Chương 1 Đồng thời, dùng các cơ sở khoa học trong Chương 1 để phân tích, lý giải nguyên nhân của thực trạng đó; từ

đó tạo cơ sở để Chương 3 Luận văn sẽ đề xuất các kiến nghị, nêu các giải pháp phát triển Chuyên mục phù hợp thực tiễn hiện nay của báo chí Việt Nam

và thế giới

- Chương 3: Vấn đề đặt ra và khuyến nghị khoa học là chương quan

trọng nhất, có ý nghĩa quyết định đối với sự hoàn thành nhiệm vụ, mục tiêu của Luận văn Từ kết quả nghiên cứu của Chương 2, đặt trên cơ sở khoa học của Chương 1, Chương 3 nêu ra những vấn đề cấp thiết đối với việc đổi mới, nâng cao chất lượng Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm Từ đó, trong Chương 3, Luận văn đề xuất một số nội dung kiến nghị và 03 nhóm giải pháp lớn nhằm phát triển Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN – THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Những quan điểm cơ bản

1.1.1 Lý luận và thực tiễn

1.1.1.1 Về khái niệm lý luận và thực tiễn

Theo Giáo trình Triết học [8], khái niệm lý luận và thực tiễn được Mác

– Lê-nin định nghĩa như sau:

Thực tiễn được định nghĩa là những hoạt động có mục đích, có tính lịch

sử - xã hội của con người nhằm tác động và biến đổi giới tự nhiên và xã hội

để đáp ứng nhu cầu tồn tại và phát triển không ngừng của xã hội loài người

Hoạt động thực tiễn là quá trình tương tác giữa chủ thể (tức là con

người) và khách thể (tức là giới tự nhiên), là dạng hoạt động vật chất trong đó

chủ thể chủ động làm biến đổi khách thể Trong hoạt động thực tiễn, con

người phải sử dụng các phương tiện, công cụ vật chất cũng như sức mạnh vật

chất của mình để tác động vào tự nhiên, xã hội nhằm cải tạo, làm biến đổi

chúng cho phù hợp với mục đích sử dụng của mình Vì vậy, có thể nói, thực

tiễn là phương thức tồn tại cơ bản nhất của con người và xã hội, là phương

thức đầu tiên và chủ yếu của mối quan hệ giữa con người với giới

tự nhiên

Hoạt động thực tiễn mang tính lịch sử - xã hội vì nội dung, phương

pháp, phương tiện cũng như phạm vi ảnh hưởng của nó phụ thuộc vào những

điều kiện lịch sử nhất định Tuy trình độ và các hình thức của hoạt động thực

tiễn có thay đổi qua các thời kỳ lịch sử khác nhau của xã hội, nhưng thực tiễn

luôn luôn là dạng hoạt động cơ bản và phổ biến của xã hội loài người Thực

tiễn cũng có quá trình vận động và phát triển của nó, trình độ phát triển của

thực tiễn nói lên trình độ chinh phục giới tự nhiên, trình độ làm chủ xã hội của

con người

Hoạt động thực tiễn được thể hiện qua ba hình thức cơ bản sau đây:

Hình thức cơ bản đầu tiên của thực tiễn là hoạt động sản xuất vật chất

Đây là hình thức nguyên thủy và cơ bản nhất, quyết định sự tồn tại và phát triển của xã hội loài người, quyết định các dạng khác của hoạt động thực tiễn

Hình thức cơ bản thứ hai của thực tiễn là hoạt động chính trị – xã hội

nhằm cải tạo, biến đổi xã hội, phát triển các quan hệ xã hội, chế độ xã hội Đây là hình thức hoạt động thực tiễn cao nhất

Với sự ra đời và phát triển của khoa học làm xuất hiện hình thức cơ bản

thứ ba của thực tiễn - hoạt động thực nghiệm khoa học Đây là hình thức hoạt

động thực tiễn đặc biệt nhằm mục đích phục vụ nghiên cứu khoa học và kiểm tra lý thuyết khoa học Hình thức hoạt động này ngày càng trở nên quan trọng

do sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học - kỹ thuật hiện đại

Lý luận được hiểu là hệ thống những tri thức phản ánh những mối liên

hệ bản chất, những tính quy luật của thế giới khách quan Lý luận được hiểu theo một cách khác là hệ thống hoá các khái niệm, phạm trù, nguyên lý, quy luật; trong đó quy luật là cái cốt lõi, là sản phẩm của hoạt động nhận thức của con người

Triết học Mác – Lê-nin khẳng định lý luận là kết quả của quá trình nhận thức Quá trình nhận thức đi từ nhận thức cảm tính đến nhận thức lý tính, từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng Nhận thức cảm tính (trực quan sinh động ) là giai đoạn đầu, trình độ thấp của quá trình nhận thức, bao gồm 3 hình thức cơ bản: cảm giác, tri giác và biểu tượng Nhận thức lý tính (tư duy trừu tượng) là giai đoạn cao, trình độ cao của quá trình nhận thức, bao gồm 3 hình thức cơ bản là khái niệm, phán đoán và suy luận Lý luận là kết quả của quá trình phát triển cao của nhận thức, là trình độ cao của nhận thức

1.1.1.2 Nguyên tắc thống nhất giữa lý luận và thực tiễn:

Hoạt động lý luận và hoạt động thực tiễn là hai dạng hoạt động cơ bản

của con người [8,106]: Lý luận được hình thành không phải ở bên ngoài thực

tiễn, mà trong mối liên hệ chặt chẽ với thực tiễn Hai hoạt động này thống nhất không tách rời nhau, gắn bó xâm nhập, làm cơ sở, tiền đề cho nhau phát triển Giữa thực tiễn và lý luận có mối liên hệ biện chứng với nhau, tác động qua lại lẫn nhau, và trong đó thực tiễn giữ vai trò quyết định

Lý luận là kim chỉ nam cho hành động, soi đường, dẫn dắt, chỉ đạo thực tiễn Lý luận xuất phát từ thực tiễn, dựa trên cơ sở thực tiễn, đi sâu đi sát thực tiễn, coi trọng việc tổng kết thực tiễn, nghiên cứu lý luận phải liên hệ với thực tiễn bởi vì chỉ có thực tiễn là tiêu chuẩn của chân lý để kiểm nghiệm lại lý luận đúng hay sai Nếu lý luận xa rời thực tiễn sẽ dẫn tới các sai lầm của bệnh chủ quan, giáo điều, máy móc, bệnh quan liêu Tuy nhiên, tự bản thân lý luận luôn luôn phải đổi mới để theo kịp sự phát triển của thực tiễn để khỏi lạc hậu, lỗi thời và phải làm vai trò hướng dẫn, chỉ đạo và thúc đẩy hoạt động thực tiễn, bởi vì chỉ có một lý luận khoa học, cách mạng thì hoạt động thực tiễn mới đạt hiệu quả cao được Lý luận có vai trò rất lớn đối với thực tiễn, tác động trở lại thực tiễn, góp phần làm biến đổi thực tiễn thông qua hoạt động của con người

Thực tiễn là cơ sở là nguồn gốc và động lực của lý luận Bởi vì nó là nền tảng, là điểm xuất phát, là nơi diễn ra hoạt động lý luận Mặt khác hoạt động thực tiễn thúc đẩy cho hoạt động lý luận con người và thông qua nó con người phát triển bản chất, năng lực trí tuệ của mình Thực tiễn còn là mục đích của nhận thức, của lý luận bởi vì hoạt động lý luận không phải chỉ để lý luận mà là cải tạo tự nhiên, xã hội nhằm phục vụ cho nhu cầu con người Thực tiễn phải được chỉ đạo, hướng dẫn bởi lý luận khoa học, cách mạng Nếu thực tiễn không có lý luận dẫn đường thì thực tiễn sẽ trở nên mù quáng Còn nếu thực tiễn được chỉ đạo bởi lý luận sai lầm và phản cách mạng thì hậu quả sẽ khó lường

Đảng ta lấy chủ nghĩa Mác Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động Bởi vì, chủ nghĩa Mác – Lê-nin

là lý luận cách mạng và khoa học, vạch ra quy luật và xu thế phát triển tất yếu khách quan của xã hội loài người và con đường đấu tranh để cải tạo xã hội cũ, xây dựng xã hội mới Tư tưởng Hồ Chí Minh là sự vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin vào hoàn cảnh cụ thể của nước ta; là hệ thống quan điểm cơ bản của đường lối cách mạng Việt Nam; là sự kế thừa và phát huy những tinh hoa tư tưởng của dân tộc và nhân loại; là đạo đức cách mạng của mọi người

Như vậy, về cơ bản, quan điểm của chủ nghĩa Mác – Lê-nin, tư tưởng

Hồ Chí Minh về tổng kết thực tiễn bao gồm [31]:

- Nắm vững bản chất khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác nin Vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lê-nin và tư tưởng Hồ Chí Minh cho phù hợp với điều kiện nước ta hiện nay

–Lê Vận dụng sáng tạo các tri thức khoa học của nhân loại trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta

- Nghiên cứu tổng kết kinh nghiệm thực tiễn của Việt Nam và quốc tế

để tiếp tục hoàn thiện lý luận về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta

- Tổng kết kinh nghiệm thực tiễn để hoàn thiện lý luận về chủ nghĩa xã hội

- Tổng kết kinh nghiệm thực tiễn để hoàn thiện con đường đi lên Chủ nghĩa xã hội

1.1.2 Quan điểm của Đảng về công tác tổng kết thực tiễn:

Từ khi bắt đầu công cuộc đổi mới đến nay, Đảng ta đã có bước phát triển rõ rệt về trình độ lý luận, tư duy lý luận của Đảng đã được đổi mới và có những tiến bộ đáng kể Những thành tựu tổng kết thực tiễn, nghiên cứu lý luận đã cung cấp nhiều luận cứ khoa học cho việc bổ sung và phát triển đường lối đổi mới của Đảng, tăng cường sự thống nhất về chính trị, tư tưởng trong

Đảng, sự đồng thuận trong nhân dân, góp phần vào những thành công to lớn của Đảng và nhân dân ta trong công cuộc đổi mới

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đạt được, như Nghị quyết Đại hội

IX của Đảng đã nhận định [21,78]: “Công tác lý luận chưa theo kịp sự phát

triển của thực tiễn và yêu cầu của cách mạng, chưa làm sáng tỏ nhiều vấn đề quan trọng trong công cuộc đổi mới để phục vụ việc hoạch định chiến lược, chủ trương, chính sách của Đảng, tăng cường sự nhất trí về chính trị, tư tưởng trong xã hội” Hiện nay còn nhiều vấn đề trong nước và thế giới đặt ra

mà lý luận chưa có lời giải đáp hoặc giải đáp chưa đủ sức thuyết phục Nói chung, trình độ tư duy lý luận của Đảng về nhiều mặt vẫn trong tình trạng bất cập so với yêu cầu của thực tiễn cách mạng, vì vậy vai trò tiên phong, dẫn đường của lý luận cách mạng bị hạn chế

Nghị quyết Trung ương 5 (khóa IX), ngày 18-3-2002 nêu : “ công tác

tư tưởng, lý luận trong tình hình hiện nay là phải góp phần khơi dậy mạnh mẽ các nguồn lực trong xã hội, tận dụng được thời cơ, đẩy lùi nguy cơ, tiếp tục đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nhằm xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.”[22]

Văn kiện Đại hội IX của Đảng đã khẳng định: “Đẩy mạnh tổng kết thực tiễn và nghiên cứu lý luận, thảo luận dân chủ, sớm làm rõ và kết luận những vấn đề mới, bức xúc nảy sinh từ thực tiễn; từng bước cụ thể hóa, bổ sung, phát triển đường lối, chính sách của Đảng; đấu tranh với những khuynh hướng tư tưởng sai trái” [21,107]

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa X về công tác tư tưởng, lý luận, báo chí, khi đánh giá về những yếu kém của công tác Đảng đã nêu một trong những nguyên nhân chính là: “Công tác tổng kết thực tiễn, nghiên cứu

về tư tưởng, lí luận và báo chí chưa theo kịp sự phát triển của tình hình”[23]

Đến Đại hội XI, Đảng vẫn nhận định [24,85]: Công tác nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn chưa làm sáng tỏ được một số vấn đề về đảng cầm quyền, về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta Tính chiến đấu, tính thuyết phục, hiệu quả của công tác tư tưởng còn hạn chế; thiếu sắc bén trong đấu tranh chống âm mưu, thủ đoạn “diễn biến hoà bình”

Ban Bí thư Trung ương Đảng cũng đã có Chỉ thị số 24-CT/TW về tổng kết một số vấn đề lý luận - thực tiễn qua 20 năm đổi mới Chỉ thị đã nêu rõ mục đích của tổng kết là nhằm “khẳng định những thành tựu, tiến bộ, chỉ ra những hạn chế và thiếu sót trong quá trình phát triển tư duy lý luận của Đảng

ta, phân tích nguyên nhân, rút ra kinh nghiệm ; phát hiện những nhân tố mới

và những vấn đề mới về lý luận trong quá trình đổi mới ; làm sáng tỏ hơn về

lý luận một số vấn đề chủ yếu về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam ; lý giải, kết luận một số vấn đề lý luận - thực tiễn còn ý kiến khác nhau hoặc mới nảy sinh trong quá trình đổi mới ; góp phần bổ sung, hoàn chỉnh Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (1991) và cung cấp luận cứ khoa học cho việc soạn thảo các Văn kiện Đại hội X của Đảng” [9]

Những điều đó cho thấy quan điểm của Đảng rất coi trọng công tác tổng kết thực tiễn Trong tình hình hiện nay, nhiệm vụ bao trùm và cấp bách của công tác lý luận của Đảng là nắm vững và vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác – Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh; bám sát và đẩy mạnh tổng kết thực tiễn công cuộc đổi mới, hội nhập kinh tế quốc tế; tham khảo có chọn lọc lý luận và kinh nghiệm nước ngoài, tăng cường nghiên cứu lý luận để tiếp tục làm sáng

tỏ hơn quan niệm về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta

Hai trong số những giải pháp quan trọng để nâng cao hiệu quả công tác

tư tưởng lý luận, cung như hoạt động báo chí được nêu trong Nghị quyết Hội

nghị Trung ương 5, khóa X, liên qua đến việc Đảng yêu cầu phải làm tốt công tác tổng kết thực tiễn [23]:

- Đề cao trách nhiệm của toàn Đảng đối với công tác tư tưởng Xây dựng và thực hiện quy chế, quy định toàn Đảng, từ Trung ương đến cơ sở và mọi đảng viên có trách nhiệm trực tiếp làm công tác tư tưởng, tham gia tổng kết thực tiễn

- Tổng kết thực tiễn, nghiên cứu lí luận về đảng cầm quyền, về đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng, về phát huy và thực thi dân chủ trong Đảng, nâng cao tầm trí tuệ và văn hoá, năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của Đảng

1.1.3 Vai trò, chức năng của báo chí cách mạng Việt Nam

1.1.3.1 Vai trò, chức năng của báo chí

Hiện nay, về vai trò, chức năng của báo chí, theo cách hiểu phổ biến, tổng quát nhất, thì:

Báo chí có chức năng, vai trò ngày càng quan trọng trong đời sống xã hội Đó là các chức năng thông tin, chức năng tư tưởng, chức năng khai sáng - giải trí, chức năng tổ chức - quản lý, giám sát và phản biện xã hội, chức năng kinh tế - dịch vụ [16]

- Thông tin là chức năng cơ bản, chức năng khởi nguồn của bảo chí

Báo chí ra đời là để đáp ứng, thỏa mãn nhu cầu thông tin giao tiếp của con người và xã hội Xã hội càng phát triển, con người càng văn minh thì nhu cầu thông tin giao tiếp càng cao, càng đa dạng phong phú Quá trình đáp ứng nhu cầu này làm cho báo chí phát triển nhanh chóng

- Chức năng tư tưởng là chức năng xuyên suốt, thể hiện tính mục đích

của báo chí Với chức năng này, theo quan điểm của Đảng ta, báo chí là công

cụ, phương tiện quan trọng dùng để truyền bá hệ tư tưởng của Đảng, giáo dục

lý luận Mác – Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và làm cho hệ tư tưởng - lý luận này trở thành chủ đao, chiếm ưu thế trong đời sống tinh thần, tư tưởng của

đâng đảo nhân dân Báo chí là một binh chủng xung kích, đi đầu trong công tác tư tưởng của Đảng

- Chức năng khai sáng – giải trí được hiểu rằng, báo chí không chỉ là

kênh thông tin - truyền thông quan trọng cung cấp thông tin, kiến thức, mà còn là diễn đàn trao đổi, chia sẻ kỹ năng và kinh nghiệm phong phú nhằm nâng cao trình độ dân trí, đáp ứng nhu cầu phát triển bền vững Báo chí là kênh quan trọng cung cấp thông tin, kiến thức, giáo dục, giao lưu, truyền tải, tiếp biến văn hóa có hiệu quả nhất

- Chức năng quản lý, giám sát và phản biện xã hội của báo chí thể hiện

ở chỗ, báo chí duy trì và phát triển mối liên hệ chặt chẽ giữa chủ thể và khách thể quản lý thông qua việc duy trì và phát triển dòng thông tin hai chiều, bảo đảm cho các quyết định quản lý được thông suốt và thực thi, Giám sát xã hội của báo chí bao gốm các bình diện khác nhau, như theo dõi, kiểm tra phát hiện những nơi làm đúng, làm tốt để biểu dương và nhân rộng; theo dõi và kiểm tra để phát hiện những nơi làm trệch, làm sai để uốn nắn và đấu tranh

- Chức năng kinh tế – dịch vụ Chức năng này xuất phát từ đòi hỏi

khách quan của họat động báo chí trong nền kinh tế thị trường

1.1.3.2 Vai trò, chức năng của báo chí cách mạng

Theo Lê-nin: “Báo chí là trận địa ban đầu, từ đó Đảng sẽ tiến hành cuộc đấu tranh với đối thủ của mình bằng vũ khí tương xứng Báo hàng ngày là công cụ tuyên truyền cổ động quần chúng không có gì thay thế được” [26]

Báo chí không chỉ là người tuyên truyền tập thể và cổ động tập thể mà

là người tổ chức tập thể Hoạt động tuyên truyền của báo chí cách mạng trước hết là truyền bá những tri thức của chủ nghĩa Mác-Lê nin, thế giới quan khoa học của chủ nghĩa xã hội Để tiến hành thành công cách mạng xã hội chủ nghĩa, một nhiệm vụ hàng đầu là phải làm cho hệ tư tưởng Mác – Lê-nin trở thành hệ tư tưởng của toàn dân Đó là cơ sở không thể thiếu được để động

viên thuyết phục, tổ chức các thành viên trong xã hội tham gia giải quyết các nhiệm vụ chung của đất nước và mỗi địa phương, đơn vị

Theo quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh, báo chí phải thực sự là công cụ sắc bén của Đảng Báo chí muốn thực hiện chức năng của mình phải tuyệt đối phục tùng đường lối chính trị của Đảng, nắm vững đường lối chính trị của Đảng, coi đường lối đó là của chính mình để tuyên truyền, cổ động, tổ chức thực hiện đường lối đó [31]

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5, khóa X, Nghị quyết đầu tiên đặt báo chí là một hoạt động, một bộ máy độc lập của cách mạng, bên cạnh công tác tư tưởng, công tác lý luận, đã chỉ rõ vai trò, nhiệm vụ, chức năng của báo chí, đồng thời thể hiện rõ nét quan điểm của Đảng đối với báo chí [24]:

- Báo chí phải nắm vững và tuyên truyền sâu rộng, kịp thời, có hiệu quả đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, bám sát nhiệm vụ công tác tư tưởng, tích cực tuyên truyền, cổ vũ thành tựu của công cuộc đổi mới Coi trọng đúng mức việc phát hiện, biểu dương các nhân tố mới, điển hình tiên tiến; tích cực đấu tranh, góp phần ngăn chặn và từng bước đẩy lùi tham nhũng, lãng phí, quan liêu, các tiêu cực và tệ nạn xã hội; phản bác có hiệu quả những thông tin, quan điểm sai trái, phản động, thù địch, bảo

vệ vững chắc trận địa tư tưởng của Đảng; tiếp tục phát huy tiềm lực và ưu điểm, khắc phục các yếu kém, khuyết điểm, nâng cao chất lượng tư tưởng, tính hấp dẫn, mở rộng đối tượng độc giả, vươn lên hiện đại về mô hình tổ chức hoạt động, về cơ sở vật chất, kĩ thuật và công nghệ

- Đổi mới, tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lí nhà nước đối với hoạt động báo chí

- Đổi mới, nâng cao chất lượng, hiệu quả của công tác đào tạo, bồi dưỡng phẩm chất chính trị, trình độ nghiệp vụ, năng lực chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ những người làm báo Rà soát, đánh giá lại đội ngũ lãnh đạo, quản lí, phóng viên, biên tập viên, kiên quyết đưa những người

không đủ phẩm chất, năng lực ra khỏi cơ quan báo chí Thực hiện tốt các quy định của Đảng về việc bổ nhiệm, miễn nhiệm, khen thưởng, kỉ luật cán bộ lãnh đạo các cơ quan báo chí Quản lí chặt chẽ cơ quan đại diện, phóng viên thường trú ở các địa phương và ở nước ngoài; việc đào tạo phóng viên báo chí

ở nước ngoài và bằng tiền tài trợ của các tổ chức nước ngoài

- Có kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng, bổ sung cán bộ có đủ phẩm chất, năng lực, tạo điều kiện về cơ sở vật chất - kỹ thuật để các báo, đài, tạp chí chủ lực đổi mới, nâng cao chất lượng về nội dung, hình thức, tăng tính thuyết phục, tính hấp dẫn, lượng phát hành, phạm vi phủ sóng, làm tốt khả năng chi phối, định hướng thông tin và dư luận xã hội

- Tăng cường và nâng cao chất lượng hoạt động thông tin đối ngoại Tiếp tục tăng thời lượng phát thanh, truyền hình, báo điện tử ra các nước, các khu vực, đưa được nhiều thông tin và sản phẩm văn hoá có nội dung tốt đến đồng bào ta ở nước ngoài và bạn bè quốc tế; tăng cường giới thiệu, quảng bá hình ảnh về đất nước và con người Việt Nam đến nhiều nước trên thế giới

Trong Luật Báo chí, tại Điều 1, vai trò, chức năng của báo chí Việt Nam được quy định: “Báo chí ở nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam là phương tiện thông tin đại chúng thiết yếu đối với đời sống xã hội; là cơ quan ngôn luận của các tổ chức của Đảng, cơ quan Nhà nước, tổ chức xã hội (dưới đây gọi chung là tổ chức); là diễn đàn của nhân dân” [36]

1.1.4 Vị trí, vai trò, nhiệm vụ của Tạp chí Cộng sản

Tạp chí Cộng sản là cơ quan lý luận chính trị của Ban Chấp hành Trung ương Đảng, với bề dày truyền thống lịch sử từ năm 1930 đến nay Những văn bản quan trọng gần đây của Bộ Chính trị, Ban Bí thư về công tác của Tạp chí Cộng sản đã thể hiện rõ sự quan tâm sâu sắc của Đảng đối với Tạp chí lý luận

và chính trị của mình Cụ thể là:

Chỉ thị số 60-CT/TW của Bộ Chính trị, ngày 22-12-2000 về công tác củaTạp chí trong tình hình mới

Quyết định số 69-QĐ/TW của Bộ Chính trị, ngày 03-04-2003 quy định chức năng, nhiệm vụ, tổ chức bộ máy của Tạp chí Cộng sản;

Ý kiến chỉ đạo của đồng chí Trương Tấn Sang, Uỷ viên Bộ Chính trị, Thường trực Ban Bí thư trong buổi đến thăm và làm việc với Tạp chí ngày 17 tháng 8 năm 2006

Quyết định số 108-QĐ/TW ngày 21-11-2007 của Ban Chấp hành Trung ương về chức năng, nhiệm vụ, tổ chức bộ máy của Tạp chí Cộng sản

Chỉ đạo của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng trong buổi làm việc với Tạp chí Cộng sản ngày 16-6-2012

Đến nay, Tạp chí Cộng sản có các chức năng, nhiệm vụ sau [42]:

- Chức năng:

Tạp chí Cộng sản là đơn vị sự nghiệp trung ương của Đảng, đặt dưới

sự lãnh đạo trực tiếp và thường xuyên của Bộ Chính trị, Ban Bí thư, có chức năng là cơ quan lý luận và chính trị của Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam

- Nhiệm vụ

+Tuyên truyền, giáo dục:

Tuyên truyền, giáo dục về quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; đời sống sinh hoạt của Đảng, của đất nước và của xã hội; những vấn đề cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng

Hồ Chí Minh; những vấn đề trọng tâm của công tác xây dựng Đảng; những vấn đề quốc tế

+ Hoạt động lý luận và tổng kết thực tiễn:

Nghiên cứu lý luận và tổng kết thực tiễn, phát triển những nhân tố mới, những kinh nghiệm của các điển hình tiên tiến, rút ra những vấn đề lý luận để làm công tác tuyên truyền, giáo dục Cùng các cơ quan lý luận của Đảng đi tiên phong trong công tác lý luận, vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, góp phần bổ sung, hoàn thiện đường lối, chính sách của

Đảng và Nhà nước; hướng dẫn lý luận và hoạt động thực tiễn cho cán bộ, đảng viên, động viên phong trào quần chúng hành động cách mạng, thực hiện tốt hai nhiệm vụ chiến lược là xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

+ Đấu tranh chống các luận điểm sai trái, bảo vệ chủ nghĩa Mác – nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, quan điểm của Đảng:

Lê-Đấu tranh kịp thời, sắc bén chống những quan điểm sai trái, những luận điệu xuyên tạc của các thế lực thù địch, bảo vệ nền tảng tư tưởng, đường lối quan điểm và các chủ trương của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước, bảo vệ chủ nghĩa xã hội Đồng thời đấu tranh kiên quyết chống tiêu cực, tham nhũng, lãng phí, quan liêu và các tệ nạn xã hội khác

+ Nghiên cứu khoa học:

Tham gia nghiên cứu các chương trình quốc gia, đề tài khoa học xã hội cấp nhà nước, đề tài nghiên cứu thuộc các ban đảng; góp phần làm sáng tỏ hơn những vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta

- Đối tượng bạn đọc của Tạp chí Cộng sản được xác định là đảng viên

có trình độ lý luận trung cấp chính trị trở lên

Với chức năng là cơ quan lý luận chính trị của Đảng, Tạp chí Cộng sản

có nhiệm vụ làm rõ cơ sở lý luận, tính đúng đắn, tính khoa học của đường lối, chính sách của Đảng Tạp chí lại phải dùng lý luận phân tích những vấn đề nảy sinh từ cuộc sống chính trị - xã hội trong nước và trên thế giới mà cán bộ, đảng viên và nhân dân quan tâm, từ đó hướng dẫn các hoạt động thực tiễn

Và, từ thực tiễn phong phú của phong trào cách mạng, tạp chí phải đúc kết thành lý luận để hướng dẫn phong trào lên một bước cao hơn Thông qua việc tuyên truyền giáo dục chủ nghĩa Mác - Lê-nin và tư tưởng Hồ Chí Minh, tạp chí Đảng đấu tranh chống các khuynh hướng tư tưởng sai lầm, chống mọi biểu hiện của chủ nghĩa cơ hội, bảo vệ sự trong sáng của chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối, quan điểm của Đảng Trong cuộc

đấu tranh đó, Tạp chí phải dùng lý luận để phân tích, phê phán những điều sai trái, và trình bày những tư tưởng, quan điểm, nhận thức đúng Các bài viết đăng trên tạp chí phải có sức thuyết phục bằng sự soi sáng của lý luận Có nắm vững chức năng lý luận chính trị của tạp chí mới phát hiện đúng những

đề tài, những vấn đề mà tạp chí cần đề cập trong từng thời kỳ, và cả trong từng bài cụ thể

Qua các thời kỳ, Tạp chí đã tạo điều kiện cho cán bộ biên tập bám sát các hoạt động thực tiễn, dự các cuộc hội nghị, đi thực tế dài ngày và ngắn ngày, nghe các báo cáo khảo sát thực tế và thông báo thường kỳ về mọi mặt của tình hình đất nước, v.v Sự hiểu biết thực tế, biết kết hợp chặt chẽ lý luận

và thực tế, là yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng bài vở Nhìn lại lịch

sử tạp chí, những bài viết có chất lượng cao, được bạn đọc hoan nghênh, đều

là kết quả sự vận dụng đúng đắn chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh kết hợp với thực tiễn nhằm thúc đẩy thực tiễn phát triển lên một bước cao hơn Những bài như vậy thường có tác dụng rõ rệt trong việc chỉ đạo, hướng dẫn phong trào cách mạng

1.2 Các khái niệm công cụ

1.2.1 Giá trị tác phẩm báo chí

1.2.1.1 Giá trị tác phẩm báo chí

Từ điển Tiếng Việt định nghĩa: “Giá trị: Cái làm cho một vật có ích lợi,

có ý nghĩa, là đáng quí về một mặt nào đó” [53]

Một tác phẩm báo chí do nhà báo làm ra là nhằm tới mục đích cung cấp cho công chúng báo chí những lợi ích thực tế (lợi ích về tinh thần và lợi ích về vật chất) Về thực chất, giá trị sử dụng của tác phẩm báo chí là mức độ tác động, hoặc mức độ ảnh hưởng, hoặc những lợi ích thực tế của tác phẩm báo chí đối với người sử dụng tác phẩm và người làm ra tác phẩm ấy Người sử dụng tác phẩm báo chí có thể là một cá nhân, một tổ chức xă hội hay một cộng đồng dân tộc Họ bỏ tiền để mua một tờ báo, trả tiền thuê bao để được

xem truyền hình, Internet, nghe đài phát thanh chỉ với mục đích là lựa chọn được những thông tin quan trọng, có ích đối với bản thân họ, hoặc liên quan đến quyền lợi vật chất, hoặc quyền lợi tinh thần trong cuộc sống hàng ngày của họ, hoặc chỉ đơn giản là t́m đến những cái tên nhà báo mà họ ngưỡng mộ

và yêu thích

Giá trị của tác phẩm báo chí chỉ được đo lường (có thể là trực tiếp, có thể là gián tiếp) sau khi hiện diện trên các phương tiện truyền thông đại chúng Có thể đo theo thời gian tác động; theo phạm vi tác động; theo chiến dịch tuyên truyền; theo đối tượng công chúng cần tác động; theo tính chất (nóng hay nguội) của thông điệp mà tác phẩm báo chí chuyển tải

Một số tiêu chí về giá trị sử dụng của tác phẩm báo chí [12]:

- Tác phẩm báo chí giúp công chúng thu nạp và được thỏa măn nhu cầu thông tin

- Tác phẩm báo chí tạo lập quan niệm sống cho từng người, cho cộng đồng xă hội

- Tác phẩm báo chí vừa giúp con người ra quyết định, vừa hướng dẫn hành động theo kinh nghiệm hoặc tư tưởng mà bài báo đặt ra

- Tác phẩm báo chí giúp công chúng báo chí được giải trí

- Tác phẩm báo chí vừa trực tiếp, vừa gián tiếp tạo lợi nhuận cho cơ quan báo

- Tác phẩm báo chí tạo việc làm và nguồn thu nhập cho cá nhân

- Tác phẩm báo chí tạo ra “giá trị ngược”

1.2.1.2 Tính đúng, trúng, hay – thước đo giá trị báo chí của đảng

Báo chí đảng cũng là một bộ phận của báo chí cách mạng Việt Nam, những quy định chung về một tác phẩm báo chí hay là không có sự khác biệt Tuy nhiên, báo chí của đảng cũng có một số tiêu chí đặc trưng riêng Trong bối cảnh hiện nay, yêu cầu mới được nêu ra là báo chí của Đảng phải bảo đảm các tiêu chí đúng, trúng, hay Có nhiều cuộc hội thảo, đề tài thảo luận về yêu

cầu cho các tiêu chí cụ thể, chưa có một văn bản thống nhất về các tiêu chí này, nhưng xét khái quát thì đó là: “Đúng đường lối chủ trương, pháp luật; phù hợp thực tiễn; bảo đảm lợi ích Nhà nước, doanh nghiệp, người dân; Trúng thực tiễn cuộc sống đặt ra; điểm đòn bẩy; Hay trong văn phạm, câu chữ, dễ đọc, dễ hiểu, dễ thực hiện; giữ gìn văn hóa bản sắc dân tộc”1

1.2.2 Tạp chí lý luận chính trị

1.2.2.1 Tạp chí

Theo Từ điển Tiếng Việt, Tạp chí là xuất bản phẩm định kì, có tính chất chuyên ngành, đăng nhiều bài do nhiều người viết, đóng thành tập, thường có khổ nhỏ hơn báo [53]

Xét một cách khái quát, tạp chí có các đặc điểm:

- Tạp chí chủ yếu là những thông tin lý luận khoa học, hướng dẫn nghiệp vụ chuyên ngành

- Đối tượng của tạp chí tập trung theo lĩnh vực chuyên biệt, nhất là các tạp chí thuộc lĩnh vực khoa học kỹ thuật

- Nội dung tạp chí là các vấn đề sự kiện cần đi sâu nghiên cứu thực trạng, nguyên nhân và đưa ra giải pháp tháo gỡ hoặc phổ biến những kinh nghiệm, học thuật mang tính khoa học chuyên ngành

1.2.2.2 Tạp chí lý luận chính trị

Lý luận của Đảng không phải là thứ lý luận kinh viện, sách vở, giáo điều, mà là lý luận được kết hợp chặt chẽ với thực tiễn cách mạng Lý luận đó phải thể hiện được sự vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lê-nin vào tình hình

cụ thể của cách mạng nước ta, thể hiện tư duy độc lập, có tính nguyên tắc và sáng tạo của Đảng [6,15]

Trong phát biểu tại buổi làm việc với Tạp chí Cộng sản, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng nêu rõ:

1

Tham khảo: hieu-qua-cua-bao-dang

http://hanoimoi.com.vn/Tin-tuc/Chinh-tri/523963/dung-trung-hay -thuoc-do-tinh-“Nói đến lý luận là có nghiên cứu lý luận, giáo dục lý luận và truyền bá

lý luận Nghiên cứu có cơ quan nghiên cứu, giáo dục lý luận có trường Đảng, truyền bá lý luận tất cả báo chí đều làm, nhưng tạp chí lý luận chính trị phải gánh chức năng rất nặng, có nghiên cứu mới biên tập được, biên tập là để truyền bá lý luận nhưng đồng thời cũng là giáo dục, nâng cao trình độ giáo dục lý luận Đây là lý luận chính trị chứ không phải lý luận kinh viện, không phải là lý luận học thuật, lý luận gắn với đường lối chính trị, rất nhuần nhuyễn giữa lý luận và chính trị

Sức hấp dẫn… không phải là ở chỗ chuyện thường ngày mà nó phải thể hiện ở tính lý luận rất sâu tức là phải thuyết phục tính chính trị rất cao, tính lý luận là linh hồn của chính trị đưa đường lối của Đảng vào cuộc sống một cách sinh động” [7]

Công tác biên tập của tạp chí lý luận chính trị, ngoài việc nắm vững chủ nghĩa Mác - Lê-nin và tư tưởng Hồ Chí Minh, quán triệt đường lối, quan điểm của Đảng, còn phải làm tốt công tác nghiên cứu thực tiễn, lấy thực tiễn cuộc sống để chứng minh lý luận và phát triển lý luận

Tổng quát, tạp chí lý luận chính trị có nhiệm vụ nghiên cứu, tổng kết lý luận gắn với thực tiễn, nhằm làm rõ lý luận trong thực tiễn và lấy thực tiễn làm đối tượng, thước đo cho lý luận, mà mục tiêu quan trọng nhất là phục vụ chính trị Hiệu quả chính trị là thước đo giá trị của tạp chí lý luận chính trị

1.2.3 Chuyên mục:

Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam: Chuyên mục (báo chí) là mục dành riêng cho một đề tài nhất định xuất hiện định kỳ và chiếm một vị trí nhất định trên báo chí, do một hay nhiều người viết chuyên sâu phụ trách Một chuyên mục trở nên đông đảo bạn đọc không những vì nội dung vấn đề được nêu ra

mà còn có tính hấp dẫn mang phong cách độc đáo và trình độ của những cây bút chuyên trách [52]

Theo Từ điển Tiếng Việt: chuyên mục là thường kỳ trên báo, trên đài phát thanh, truyền hình dành riêng cho một vấn đề [53]

Theo Tiến sĩ Hà Huy Phượng: Chuyên mục là một thành tố cấu thành sản phẩm báo chí Về nội dung chuyên mục phải thể hiện được tính chất chuyên biệt liên quan đến lĩnh vực thông tin của tờ báo, tạp chí hay chương trình phát thanh, truyền hình, báo mạng điện tử Về hình thức, chuyên mục thường được duy trì dài ngày ở vị trí ổn định trong trang hoặc số báo, tạp chí

Nó có thể được trình bày đóng khung hoặc sử dụng nền, tiêu đề mục (đối với tạp chí) để tách biệt với các nội dung khác trong tổ chức hệ thống các thông tin cấu thành sản phẩm báo chí [40]

Từ những quan niệm trên, có thể đưa ra nhận xét ban đầu về chuyên

mục như sau: Chuyên mục là một phần dành riêng cho một hay một số đề tài,

thể loại báo chí, ra định kỳ, được xác định về vị trí trình bày, phong cách thể hiện, dung lượng tác phẩm, khả năng khu biệt đối tượng công chúng báo chí

và người sáng tạo tác phẩm, thời gian duy trì có thể dài, tạo được ấn tượng, sức hấp dẫn riêng, góp phần xây dựng bản sắc cho cơ quan báo chí

Các báo, tạp chí hiện nay đều có xu hướng tạo dựng và khẳng định các chuyên mục Đây có thể được coi là một trong những cách nhanh nhất để gây

sự chú ý, tạo nhóm độc giả, xác định phong cách, uy tín của phóng viên, biên tập viên, khẳng định bản sắc của cơ quan báo chí

Như vậy, nhìn chung chuyên mục có các đặc điểm:

- Thứ nhất, chuyên mục là thuật ngữ dùng cho tất cả các loại hình báo

chí, thường xuất hiện trên một trang chủ đề của báo viết, một cate riêng trên báo điện tử hay một chương trình đối thoại với báo phát thanh, truyền hình Chính chuyên mục góp phần làm nên bản sắc riêng của tờ báo

- Thứ hai, chuyên mục thường có tính ổn định tương đối về mặt dung

lượng (cả lượng bài vở trong một ngày và mô thức trình bày một bài viết)

- Thứ ba, chuyên mục có thể tồn tại dưới nhiều dạng khác nhau tùy

thuộc vào tôn chỉ, mục đích của tờ báo, nhưng thường được xây dựng bằng nhiều thể loại sáng tác khác nhau Nếu cùng một thể loại thì nét khác biệt giữa các tác phẩm trong chuyên mục nằm ở cách hành văn, cấu tứ và tài năng của người viết

1.2.4 Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm

Công tác tổng kết thực tiễn là một trong những nhiệm vụ hàng đầu của công tác xây dựng Đảng Bởi vậy, trong hệ thống báo chí của Đảng, loại bài tổng kết thực tiễn góp mặt với tỷ lệ, tần xuất lớn, được thể hiện thành các chuyên mục với những tên gọi khác nhau

Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm trên Tạp chí Cộng sản đã phát triển được 20 năm, bắt đầu từ tháng 1-1993, là một trong 4 Chuyên mục ổn định, đều kỳ của Tạp chí, bên cạnh các chuyên mục: Đưa nghị quyết đại hội Đảng vào cuộc sống, với nhiệm vụ tuyên truyền, chỉ đạo, lãnh đạo cách mạng; Nghiên cứu – Trao đổi, với nhiệm vụ là diễn đàn trao đổi làm sáng tỏ các vấn

đề lý luận của Đảng, có hàm lượng khoa học cao; Thế giới: Vấn đề - Sự kiện,

có nhiệm vụ trao đổi về các vấn đề, sự kiện quốc tế, các kinh nghiệm hay của thế giới, có ảnh hưởng đối với Việt Nam một cách trực tiếp hoặc gián tiếp Nhiệm vụ của Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm, về cơ bản là phục vụ công tác nghiên cứu, tổng kết thực tiễn của Đảng

Các bài viết thực tiễn – kinh nghiệm đóng vai trò là nơi cung cấp các nghiên cứu về những tình hình, diễn biến của thực tiễn cách mạng Việt Nam ở các cấp địa phương, đơn vị Tính lý luận chính trị của các bài viết được biểu hiện ở các khía cạnh: làm rõ các chủ trương, đường lối của Đảng được minh họa trong cuộc sống; thực hiện chức năng khai sáng, chức năng phản biện xã hội của báo chí; nghiên cứu các mô hình mới, cách làm hay để nhân rộng cũng như phòng ngừa, ngăn chặn những vấn đề tiêu cực; tổng kết thực tiễn; thông qua thực tiễn để đóng góp cho lý luận, phát hiện những lý luận mới

Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm không phải là bài báo phản ánh tình hình địa phương; cũng không phải là một nghiên cứu thuần túy khoa học; không hoàn toàn giống bài thực tiễn – kinh nghiệm của các tạp chí Đảng có chức năng, nhiệm vụ khác; và quan trọng nhất là, nó phải đi từ thực tiễn, dựa trên thực tiễn để triển khai vấn đề, song không dừng ở việc nêu vấn đề, nó phải đề xuất được phương hướng, giải pháp, kiến nghị, đề xuất tác động ngược trở lại vào thực tiễn Xu hướng báo cáo hóa hoặc áp đặt tuyên truyền lý luận đều sẽ giết chết sức sống của Chuyên mục

1.3 Hệ thống tiêu chí đánh giá chất lượng bài viết trong chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệp của Tạp chí Cộng sản

Xuất phát từ mục 1.1 và 1.2, về vai trò, vị trí, yêu cầu của Tạp chí Cộng sản, giá trị tác phẩm báo chí nói chung, báo chí của đảng nói riêng, có thể định ra các tiêu chí để đánh giá bài viết thực tiễn – kinh nghiệm Theo đó, bài thực tiễn – kinh nghiệm trên Tạp chí Cộng sản cần bảo đảm các yếu tố:

- Là một bài viết lý luận chính trị

- Bảo đảm tính đúng, trúng, hay của báo chí Đảng

Kết hợp 2 đặc trưng đó, Luận văn xin đề xuất hệ thống các tiêu chí về đúng, trúng, hay của bài viết thực tiễn – kinh nghiệm trên Tạp chí Cộng sản:

- Đúng với trách nhiệm và quyền hạn của báo chí cách mạng Việt Nam; tôn trọng sự thật, cân nhắc lợi – hại của sự thật; lấy bảo vệ quyền lợi nhân

dân, lợi ích quốc gia làm định hướng Đúng với các chuẩn mực của đạo đức nghề nghiệp báo chí

1.3.2 Trúng:

- Trúng với ý Đảng Cụ thể là những nhiệm vụ được Đảng giao cho mỗi

cơ quan tạp chí Bài viết vì thế cần thực hiện chức năng lý luận chính trị, gồm làm sáng tỏ lý luận trong cuộc sống, phản hồi những lý luận cách mạng – nhất

là các chủ trương, đường lối mới, tổng kết thực tiễn, dự báo thực tiễn để phục

vụ lý luận

- Trúng với lòng dân Bài viết là tiếng nói của nhân dân, của cơ sở trong thực tiễn cách mạng Nội dung bài viết khái quát, tổng kết thực tiễn sinh động của địa phương, ngành, đơn vị; phát hiện cái mới nảy sinh của thực tiễn, cái mới về mặt lý luận,…

- Trúng với tình hình đất nước Ở mỗi giai đoạn phát triển, cách mạng Việt Nam có những nhiệm vụ chiến lược khác nhau, có nhiều vấn đề chúng ta vừa làm, vừa tìm tòi Vì thế cần thiết chú trọng tới việc phản ánh những cái mới có liên hệ mật thiết với tình hình trong nước, đặt trong bối cảnh quốc tế

Sự chủ động, tiên phong của bài viết còn là cần từ tổng kết thực tiễn, rút ra những cái mới, dự báo vấn đề mới cho tình hình đất nước

1.3.3 Hay:

- Bảo đảm các tiêu chí của ngôn ngữ báo chí – truyền thông hiện đại cả

về nội dung bài viết cũng như hình thức trình bày để bạn đọc có thể tiếp nhận một cách hiệu quả

- Có tính chất của một bài báo nghiên cứu, tổng kết thực tiễn, có hàm lượng lý luận chính trị phù hợp để phân tích, đánh giá thực tiễn một cách khách quan, lý giải được thực tiễn bằng lý luận

- Có bản sắc đặc trưng so với các chuyên mục khác, cá tính so với bài viết khác, góp phần tạo dựng thương hiệu tác giả trong công chúng

Tiểu kết

Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm của Tạp chí Cộng sản đã tồn tại

20 năm, trước đó từ rất sớm cũng đã có những bài viết với những đặc trưng của bài thực tiễn – kinh nghiệm Đó là do Đảng ta, với tư cách một Đảng theo chủ nghĩa Mác – Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh, rất coi trọng công tác tổng kết thực tiễn, đánh giá thực tiễn, bám sát thực tiễn

Chuyên mục Thực tiễn – Kinh nghiệm của Tạp chí Cộng sản đóng vai trò là nơi cung cấp các nghiên cứu về những tình hình, diễn biến của thực tiễn cách mạng Việt Nam ở các cấp địa phương, đơn vị, ngành Tính lý luận chính trị của Chuyên mục được biểu hiện ở các khía cạnh: thực hiện việc làm rõ các chủ trương, đường lối của Đảng được minh họa trong cuộc sống; thực hiện chức năng khai sáng, chức năng phản biện xã hội của báo chí; nghiên cứu các

mô hình mới, cách làm hay để nhân rộng cũng như phòng ngừa, ngăn chặn những vấn đề tiêu cực; tổng kết thực tiễn; thông qua thực tiễn để đóng góp cho lý luận, tìm những lý luận mới

Trong bối cảnh mới của sự phát triển mạnh mẽ truyền thông hiện đại, đồng thời cách mạng Việt Nam trong giai đoạn quá độ, tìm đường, đòi hỏi Chuyên mục có bước chuyển biến mạnh mẽ về chất lượng, bảo đảm tính đúng, trúng, hay ( với các tiêu chí cụ thể); thực hiện tốt nhiệm vụ lý luận chính trị đã được Trung ương Đảng giao phó; góp phần nâng cao vị thế, vai trò của Tạp chí Cộng sản Đây là yêu cầu cấp thiết của cách mạng đối với Chuyên mục này

Chương 2 THỰC TRẠNG CHẤT LƯỢNG CHUYÊN MỤC THỰC TIỄN – KINH NGHIỆM VÀ NGUYÊN NHÂN

2.1 Sơ lược về quá trình hình thành, phát triển của Chuyên mục

2.1.1 Quá trình hình thành và phát triển

Hội nghị thành lập Đảng họp từ ngày 3 đến ngày 7-2-1930 dưới sự chủ trì của đồng chí Nguyễn Ái Quốc, đã quyết định xuất bản một tạp chí lý luận chung cho toàn Đảng và ba tờ báo tuyên truyền ở ba xứ Thực hiện quyết định

đó, Tạp chí Đỏ, mà người sáng lập là đồng chí Nguyễn Ái Quốc, ra số 1 ngày 5-8-1930 Tạp chí Đỏ số 1 ra mắt bạn đọc ngày 5-8-1930, với khổ 13x19 cm, chữ đánh máy, in rônêô Trong Lời nói đầu của Tạp chí Đỏ số 1 ghi rõ:

“…2 Tài liệu trong tạp chí: hoặc là cách làm việc, hoặc là kinh nghiệm cách mạng các nước, hoặc là tin tức thế giới, hoặc là phê bình công

việc của mình, v.v sẵn gì in nấy

…d) Xem chỗ nào có tâm đắc, chỗ nào khó hiểu, chỗ nào nên sửa đổi, chỗ nào không hợp với hoàn cảnh riêng của địa phương mình, v.v thì phải phê bình, phải hỏi” [6]

Số 2 Tạp chí Đỏ dành toàn bộ 12 trang đăng bài viết về kinh nghiệm

bãi công xe điện ở Thượng Hải, đề cập đến các vấn đề: nguyên nhân bãi công; những điều khốn nạn và cách đối phó; những ý kiến sai về cuộc bãi công; những điều thắng lợi về chính trị Bài viết cũng đã nêu lên bảy kinh nghiệm trong lúc bãi công

Tuy về nội dung và hình thức còn đơn giản, do phải thích ứng với điều kiện Đảng mới thành lập và còn hoạt động bí mật, Tạp chí Đỏ đã mang tính chất một tạp chí lý luận của Đảng, ở chỗ nó không làm nhiệm vụ thông tin như các tờ báo mà chủ yếu nó hướng dẫn nhận thức, nâng cao trình độ hiểu biết trong hoạt động cách mạng Ngay từ đầu, bám theo quan điểm của Đảng,

tạp chí đã có những bài nghiên cứu sâu về thực tiễn cách mạng ở các địa phương để làm kinh nghiệm, sáng tỏ thêm lý luận cách mạng

Tạp chí Cộng sản số 1 ra ngày 1-2-1931 có 24 trang, in bằng chữ viết trên giấy sáp, khổ giấy 20x25 cm Trong “Lời nói đầu” có đoạn ghi rõ: “Tạp chí Cộng sản sẽ thâu góp các kinh nghiệm trong sự tranh đấu và lãnh đạo tranh đấu của các đảng viên và các đảng bộ ở Đông Dương và những kinh nghiệm tranh đấu của các đảng anh em trong toàn thế giới để làm cho đảng chúng ta mau phát triển Tạp chí Cộng sản cũng là chỗ đăng các bài nghiên cứu về tình hình chính trị, kinh tế trong xứ và trong toàn thế giới để góp tài liệu cho đảng dự định kế hoạch tranh đấu… Một điều mà các đảng viên nên

để ý là Tạp chí Cộng sản cốt để riêng cho đảng viên chớ không phải là một cái cơ quan tuyên truyền cho quần chúng” [6]

Hiện nay, chúng ta chưa tìm lại được đầy đủ các số của Tạp chí Bônsơvíc (ra đời năm 1934, tiếp nối Tạp chí Cộng sản) Tuy vậy, với những

tư liệu hiện có đã cho thấy tạp chí đã có những bài phản ánh phong trào cách mạng ở các miền trong nước, biểu dương những thành tích công tác của các đảng bộ, đồng thời uốn nắn, phê phán những quan điểm tư tưởng sai lầm của cán bộ, đảng viên

Cuối tháng 9-1941, Tạp chí Cộng sản, cơ quan lý luận và chính trị của Trung ương Đảng do đồng chí Trường Chinh trực tiếp phụ trách, ra số 1 (đến nay chỉ còn lưu được số này) Trong đó, bài “Chính sách mới của Đảng” đề ngày 23-9-1941 cho biết: ở Đông Dương đang có những biến đổi lớn Nhiều cuộc nổi dậy đã diễn ra chứng tỏ sự phát triển của các lực lượng cách mạng trong nước Chính sách mới của Đảng phải vạch ra những phương hướng kịp thời cho chiến lược và sách lược của Đảng, huy động một cách tốt nhất những lực lượng ủng hộ của quần chúng cùng tiến công vào những điểm yếu của quân thù

Tạp chí Cộng sản số 1 ra ngày 28-2-1943 Nội dung số 1 gồm toàn bộ Nghị quyết Hội nghị Ban thường vụ Trung ương Tạp chí Cộng sản số 2 ra ngày 24-9-1943, dày 69 trang, không kể 3 trang (từ trang 70 đến trang 72) đính chính những sai sót trong số 1 Trong số 2, có bài “Vấn đề khởi nghĩa -

Kỷ niệm Xô viết Nghệ An” của đồng chí Trường Chinh Từ những bài học kinh nghiệm của Xô viết Nghệ An, tác giả đã phân tích những vấn đề của việc sửa soạn khởi nghĩa chống phát-xít Nhật, Pháp, nêu lên những phương pháp cốt yếu làm cho đông đảo quần chúng tham gia khởi nghĩa, làm cho chiến tranh du kích biến thành địa phương khởi nghĩa, làm cho khởi nghĩa có tính chất quần chúng, đúng ý nghĩa cách mạng giải phóng dân tộc

Tạp chí Sinh hoạt nội bộ ra đời tháng 8-1947, với tư cách là “cơ quan trung ương huấn luyện công tác và lý luận” Tạp chí Sinh hoạt nội bộ đặc biệt coi trọng công tác Đảng Từ số 1 đến số 9, dưới đề mục “Vấn đề xây dựng Hội”, đăng liên tiếp các bài đề cập đến các khía cạnh cụ thể của việc phát triển Đảng, giáo dục huấn luyện đảng viên, tự phê bình và phê bình, công tác cán bộ, chính sách cán bộ Từ số 12 đến số 18, dưới đề mục “Xây dựng Đảng”, đăng liên tiếp các bài về tình hình các chi bộ, về phương hướng củng

cố các chi bộ, đặc biệt là các chi bộ xã Xuất phát từ thực trạng là số đông đảng viên chưa quen làm công tác chi bộ, ngoài những bài viết về củng cố chi

bộ dưới đề mục xây dựng Đảng, từ số 14 (tháng 2-1949) tạp chí mở mục

“Củng cố chi bộ”

Hội nghị toàn quốc lần thứ ba của Đảng họp tại Việt Bắc từ ngày 21-1 đến ngày 3-2-1950, đã quyết định “ra một tạp chí lý luận thay cho tờ Sinh hoạt nội bộ” Tạp chí Cộng sản ra số 1 vào tháng 7-1950, mang tiêu đề “Cơ quan trung ương huấn luyện lý luận và công tác của Đảng”, do đồng chí Trường Chinh làm Chủ nhiệm Trong Lời nói đầu đăng số 1, có đoạn nêu rõ mục đích của tạp chí “là góp phần vào việc giáo dục tư tưởng Mác - Lê-nin, nâng cao trình độ lý luận và công tác của cán bộ và của đảng viên toàn Đảng,

đặc biệt là cho cán bộ trung cấp Nó là nơi để các cán bộ đảng viên trao đổi ý kiến, tranh luận về các vấn đề lớn thuộc chính sách của Đảng và lý luận cách mạng, dưới sự điều khiển và hướng dẫn của Trung ương Nó phổ biến những kinh nghiệm vận động cách mạng lớn của Đảng ta và các đảng anh em Nó hướng dẫn việc học tập trong Đảng v.v ” [6]

Hội nghị lần thứ bảy Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa II họp tháng 3-1955 đã ra nghị quyết xuất bản tạp chí Học tập Tạp chí Học tập là

“cơ quan lý luận và chính trị của Đảng”, do Trung ương Đảng trực tiếp lãnh đạo Nhiệm vụ của tạp chí là “lấy học thuyết Mác - Lê-nin làm cơ sở, kết hợp chặt chẽ lý luận Mác - Lê-nin với thực tiễn cách mạng nước ta để tuyên truyền, giáo dục đường lối, phương châm, chính sách của Đảng một cách sâu sắc” Tạp chí “dựa trên cơ sở học thuyết Mác - Lê-nin để giải thích đường lối, phương châm, chính sách của Đảng, kết hợp với thực tế nước ta mà giáo dục

lý luận Cụ thể là căn cứ vào những chính sách và công tác lớn của Đảng, trình bày những vấn đề lý luận chung quanh chính sách và công tác ấy, nhằm vạch rõ cơ sở lý luận của nó, rồi lại căn cứ vào tình hình cụ thể của Việt Nam

mà phân tích thêm, kết hợp lý luận Mác - Lê-nin với thực tế nước ta, làm cho cán bộ nắm vững nội dung, thực chất của các chính sách của Đảng

Ngày 7-1-1978, Bộ Chính trị ra Chỉ thị số 32/TT-TW về nhiệm vụ của Tạp chí Cộng sản Chỉ thị nêu rõ: “Nhiệm vụ của Tạp chí Cộng sản là đứng vững trên lập trường của giai cấp công nhân, lấy chủ nghĩa Mác - Lê-nin làm

cơ sở, kết hợp chặt chẽ lý luận Mác - Lê-nin với thực tiễn cách mạng Việt Nam để tuyên truyền đường lối, chính sách và các quan điểm của Đảng một cách sâu sắc Tạp chí Cộng sản phải vận dụng lý luận Mác - Lê-nin, phân tích những chủ trương, chính sách của Đảng, nâng cao nhận thức của cán bộ và đảng viên về tư tưởng, chính sách và quan điểm của Đảng, phê phán những khuyết điểm, sai lầm trong khi thi hành các chủ trương, chính sách của Đảng

và Nhà nước” [6]