Thực hiện chức năng phản biện xã hội của mặt trận tổ quốc việt nam tỉnh hòa bình trong giai đoạn hiện nay

Hiện nay cùng với quá trình đổi mới đất nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp, trong đó có Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh Hòa Bình ngày càng được mở rộng về tổ chức và hoạt động với nộ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH

QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

NGUYỄN THỊ THANH HẢI

THỰC HIỆN CHỨC NĂNG PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM TỈNH HÒA BÌNH

TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY

Chuyên ngành: Chính trị học

Mã số: 60.31.20

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC CHÍNH TRỊ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS Nguyễn Thị Thanh

HÀ NỘI, 2011

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu sử dụng trong luận văn là trung thực Những kết luận khoa học của luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình

nào khác

Hà Nội, ngày 08 tháng 10 năm 2011

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Thanh Hải

Mục lục

MỞ ĐẦU 5 Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHỨC NĂNG PHẢN BIỆN

XÃ HỘI CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC 12 1.1 Vị trí, vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong Hệ thống chính trị 12

1.2 Phản biện xã hội và chức năng phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc 22

Chương 2 THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ THỰC TIỄN ĐANG ĐẶT RA TRONG THỰC HIỆN CHỨC NĂNG PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM Ở TỈNH HÒA BÌNH HIỆN NAY 43

2.1 Thực trạng việc thực hiện chức năng phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ở tỉnh Hòa Bình hiện nay 43 2.2 Những vấn đề đang đặt ra và kinh nghiệm thực tiễn .74

Chương 3 QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM THỰC HIỆN HIỆU QUẢ CHỨC NĂNG PHẢN BIỆN XÃ HỘI CỦA MẶT TRẬN TỔ QUỐC VIỆT NAM Ở TỈNH HÒA BÌNH HIỆN NAY 83

3.1 Quan điểm 83 3.2 Giải pháp chủ yếu nhằm đảm bảo thực hiện chức năng phản biện xã hội

của Mặt trận Tổ quốc VN ở tỉnh Hòa Bình hiện nay 89 KẾT LUẬN 104 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 106

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Mặt trận Tổ quốc là một tổ chức có vai trò cầu nối nhân dân với Đảng và Nhà nước, phản ánh ý nguyện chính đáng của nhân dân, thay mặt các tầng lớp nhân dân kiến nghị với Đảng và Nhà nước những vấn đề cần thiết nhằm bổ sung vào đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước trong tiến trình phát triển đất nước

Hiện nay cùng với quá trình đổi mới đất nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp, trong đó có Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh Hòa Bình ngày càng được mở rộng về tổ chức và hoạt động với nội dung phong phú và thiết thực, đa dạng hoá các hình thức tập hợp nhân dân, tăng cường mối liên hệ mật thiết giữa nhân dân các dân tộc trong tỉnh với Đảng và Nhà nước, phát huy được sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc và quyền làm chủ của nhân dân, góp phần đổi mới hệ thống chính trị và thực hiện dân chủ hoá đời sống xã hội, nhất là việc thực hiện quy chế dân chủ cơ sở Nhờ đó, vị trí và vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ở tỉnh tiếp tục được khẳng định và từng bước được nâng cao Dù vậy, hiện nay hoạt động của Mặt trận Tổ quốc ở đây vẫn chưa phát huy hết hiệu quả trong thực hiện vai trò, chức năng, nhiệm vụ của mình, rất dễ rơi vào xu hướng ngày càng hành chính hoá, xa dân, chưa thực sự đại diện cho quyền lợi chính đáng của nhân dân; đội ngũ cán bộ chuyên trách thiếu và yếu; phương thức, nội dung hoạt động thiếu linh hoạt, chưa thực

tế Bên cạnh những thành tích đạt được là cơ bản, hiện tượng chuyên quyền, thiếu dân chủ, quan liêu tham nhũng của cơ quan Đảng, cơ quan nhà nước và người có chức quyền vẫn tồn tại gây mất niền tin cho nhân dân Mặt khác, việc hoạch định chính sách nếu thiếu sự giám sát, phản biện của nhân dân cũng dễ làm cho những đường lối chính sách mang tính chủ quan, duy ý chí hoặc không khả thi Tình hình đó đặt ra yêu cầu cấp thiết trong tổ chức và vận hành hệ thống chính trị là cần phải có sự kiểm soát quyền lực từ phía nhân

dân Mà trước hết là từ các tổ chức đại diện của họ như Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội khác Cho đến nay, Mặt Trận Tổ quốc Việt Nam cũng đã góp phần quan trọng để thực hiện chức năng này nhưng bản thân Mặt Trận Tổ quốc Việt Nam và các cơ quan đảng, nhà nước ở các địa phương vẫn còn lúng túng trong tổ chức thực hiện Vì thế vai trò phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam nói chung và ở tỉnh Hòa Bình nói riêng chưa tương xứng, chưa đáp ứng được yêu cầu thực tế

Vì vậy, từ Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng Cộng sản Việt Nam, Đảng đã chính thức đưa ra chủ trương phải thể chế hoá vai trò phản biện

xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thành một chức năng của tổ chức này Báo cáo Chính trị tại Đại hội X của Đảng, ở mục X về phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, tiếp tục đổi mới phương thức hoạt động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các đoàn thể nhân dân, chỉ rõ: “Nhà nước ban hành cơ chế

để Mặt trận và các đoàn thể nhân dân thực hiện tốt vai trò giám sát và phản biện

xã hội”, và tại mục XII - Đổi mới, chỉnh đốn Đảng, nâng cao năng lực lãnh đạo

và sức chiến đấu của Đảng, tiếp tục nhấn mạnh: “Xây dựng quy chế giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc, các tổ chức chính trị - xã hội và nhân dân đối với việc hoạch định đường lối, chủ trương, chính sách, quyết định lớn của Đảng và việc tổ chức thực hiện, kể cả đối với công tác tổ chức và cán bộ”

Yêu cầu đó của Đảng đã đặt ra vấn đề cho các nhà nghiên cứu và toàn

bộ hệ thống chính trị làm thế nào để xây dựng chức năng phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cho tương xứng với vai trò của nó và yêu cầu đổi mới đất nước hiện nay

Từ khi Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đưa ra đề án phản biện xã hội, thì khái niệm phản biện và cụm từ phản biện xã hội được sử dụng khá nhiều trên các kênh thông tin đại chúng Thực tiễn cuộc sống là một bức tranh rất sinh động của phản biện xã hội Ví như muốn cho vấn đề dân chủ, dân sinh, công bằng xã hội, kỷ cương phép nước được tôn trọng và thực

thi triệt để, thì phải có những tiếng nói chính thống của đông đảo quần chúng nhân dân, bởi không ai khác, mà chính nhân dân là tác nhân sản sinh ra những luận điểm có tính chân lý

Thời gian qua, ở một số địa phương của tỉnh Hòa Bình, từ việc sinh hoạt

tổ chức cho nhân dân tham gia góp ý vào bản kiểm điểm công tác và tự phê bình của Chủ tịch UBND cấp xã đã cho thấy tính phản biện xã hội được bộc

lộ rõ nét, lần đầu tiên người dân được có tiếng nói cụ thể phản biện về những điều dân biết, dân bàn, dân kiểm tra, điều mà lâu nay họ chỉ có nghe chính quyền nói, chứ chưa được thực sự nói cho chính quyền nghe như bây giờ Tuy nhiên, hình thức phản biện chỉ mới dừng lại ở việc người dân có những đóng góp

ý kiến về một số chủ trương, chính sách, về phẩm chất chính trị, đạo đức lối sống của một số cán bộ của cấp ủy, chính quyền địa phương Hiệu quả pháp lý của những đóng góp ý kiến đó cũng chưa cao Việc tiếp thu vào xây dựng đường lối, chủ trương còn phụ thuộc vào vai trò chủ quan của người làm chính sách Vì vậy, cần phải thể chế hoá chức năng phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam với quy trình và hiệu lực pháp lý rõ ràng, đáp ứng yêu cầu về phát huy dân chủ và kiểm soát quyền lực nhà nước hiện nay

Từ thực tế và ý nghĩa đó, tôi chọn đề tài “Thực hiện chức năng phản biện

xã hội của Mặt Trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh Hòa Bình trong giai đoạn hiện nay” làm luận văn thạc sĩ chính trị học

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Hoạt động của Mặt Trận Tổ quốc Việt Nam nói chung những năm gần đây nhận được sự quan tâm của nhiều nhà khoa học Đã xuất hiện nhiều công trình đề cập đến lĩnh vực này Cụ thể như:

- Phan Xuân Sơn (chủ biên), Vai trò của các đoàn thể nhân dân trong

việc đảm bảo dân chủ ở cơ sở, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà nội,

2002 Cuốn sách là một công trình góp phần trình bày tương đối hệ thống quá trình hình thành, phát triển, nội dung, phương thức hoạt động của các

đoàn thể nhân dân nhằm thực hiện chức năng chính trị là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân; bảo vệ lợi ích và thực hiện quyền dân chủ của nhân dân, đặc biệt là việc bảo đảm dân chủ ở cấp xã trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở Trong khi khẳng định những thành tựu, cuốn sách cũng chỉ ra những vấn đề bức xúc, yếu kém trong hoạt động của các đoàn thể nhân dân theo hướng hoàn thiện hệ thống chính trị ở nước ta Đây là một trong những vấn đề có ý nghĩa lý luận, thực tiễn to lớn, có tính thời sự cấp bách

- Hoàng Hải, Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam về phản biện xã hội

và giám sát xã hội Bài viết của tiến sĩ công tác ở trong ngành Mặt trận nói về

vai trò phản biện xã hội và giám sát xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, về tầm quan trọng của việc thực hiện chức năng phản biện của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong giai đoạn hiện nay Dù vậy, công trình này mới chỉ đặt vấn

đề, chưa có nghiên cứu đầy đủ những vấn đề liên quan đến phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

- Thang Văn Phúc, Nguyễn Minh Phương (đồng chủ biên), Đổi mới tổ chức và hoạt động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị -

xã hội ở nước ta hiện nay, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia, Hà nội, 2007

Trong cuốn sách, các tác giả đã phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn để làm rõ những quan niệm về các tổ chức chính trị - xã hội, điều kiện ra đời, vị trí, vai trò, đặc điểm, chức năng, phương thức tổ chức, hoạt động và những ảnh hưởng của nó trong xã hội Trong đó các tác giả đã phân tích, khẳng định tính đúng đắn của tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng ta về vị trí, vai trò của Mặt trận và các tổ chức chính trị - xã hội, cũng như việc đổi mới tư duy về phương thức lãnh đạo của Đảng đối với Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội Các tác giả đề cập đến thực trạng tổ chức và hoạt động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam từ khi thành lập đến nay và khẳng định hoạt động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam thông qua các phong trào, các cuộc vận

động từ cơ sở đã góp phần tích cực vào việc huy động sức mạnh của toàn dân tộc, khơi dậy được tiềm năng sáng tạo trong các tầng lớp nhân dân, mang lại hiệu quả thiết thực về kinh tế - xã hội trong những năm đổi mới vừa qua Từ

đó nêu lên phương hướng và đề xuất những giải pháp cơ bản nhằm phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội trong việc thực hiện quyền giám sát và phản biện xã hội trong thời kỳ đổi mới hiện nay Các tác giả có đề cập đến và luận chứng vai trò phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam nhưng chưa khảo sát nghiên cứu sâu như là một công trình chuyên biệt về chức năng phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

- Nguyễn Thị Hiền Oanh, Vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam với việc thực hiện quyền làm chủ của nhân dân ở nước ta hiện nay, Luận án Tiến sĩ,

2005 Luận án nhấn mạnh đến vai trò làm chủ của nhân dân thông qua các tổ

chức chính trị - xã hội, những tổ chức đại diện cho lợi ích của các tầng lớp nhân dân lao động Tuy luận án không nghiên cứu chức năng phản biện xã hội nhưng

đã bước đầu đề cập đến vấn đề này như là một yếu tố cấu thành phương thức thực thi quyền làm chủ của nhân dân thông qua Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

- Nguyễn Văn Thanh, Thực hiện chức năng giám sát của Mặt trận Tổ quốc đối với hoạt động của các cơ quan nhà nước ở nước ta hiện nay, Luận

văn Thạc sĩ, 2003 Luận văn đề cập, làm rõ chức năng giám sát của Mặt trận

Tổ quốc, đặc biệt là chức năng giám sát theo luật đối với các cơ quan nhà nước Việc giám sát này cũng có những hình thức mang tính phản biện mặc

dù tác giả không trực tiếp đề cập đến nội dung, hình thức và tầm quan trọng của phản biện xã hội

- Nguyễn Thị Lan, Vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân trong việc thực hiện quy chế dân chủ ở xã tại Nghệ An, Luận văn Thạc

sĩ, 2002 Luận văn khẳng định vai trò của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các

đoàn thể nhân dân trong việc thực hiện quy chế dân chủ cơ sở, cụ thể là ở cấp

xã Luận văn đã đề cập đến vấn đề phản biện xã hội dưới góc độ thực hiện

dân chủ cơ sở, tuy nhiên không có mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu chức năng phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

Ngoài ra, còn một số công trình cấp nhà nước, cấp bộ…đã nghiên cứu tương đối sâu sắc về Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu một cách trực tiếp chuyên sâu

về phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và cũng chưa có công trình nghiên cứu nào về hoạt động phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp tỉnh

3 Mục đích, nhiệm vụ của luận văn

3.1 Mục đích

Trên cơ sở làm rõ những vấn đề lý luận và thực tiễn về vị trí, vai trò, chức năng của Mặt trật Tổ quốc Việt Nam, tầm quan trọng của phản biện xã hội đối với quá trình thực thi quyền lực chính trị và quyền lực nhà nước ở nước ta, khảo sát thực trạng phản biện xã hội ở địa phương tỉnh Hòa Bình, luận văn đề xuất những quan điểm và giải pháp chủ yếu nhằm thực hiện hiệu quả chức năng phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trên địa bàn tỉnh Hoà Bình

3.2 Nhiệm vụ

Để đạt được mục đích trên, luận văn có nhiệm vụ:

- Làm rõ cơ sở lý luận cơ bản về vai trò phản biện xã hội của Mặt trận

Tổ quốc Việt Nam

- Tìm hiểu, đánh giá thực trạng, những ưu điểm, hạn chế trong thực tiễn hoạt động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh Hòa Bình trong thực hiện chức năng phản biện xã hội, từ đó rút ra những nguyên nhân, kinh nghiệm và luận chứng những vấn đề đặt ra đối với việc thực hiện chức năng phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc ở địa phương tỉnh Hòa Bình trong giai đoạn hiện nay

- Đề xuất những giải pháp chủ yếu nhằm thực hiện hiệu quả chức năng phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tỉnh Hòa Bình trong giai đoạn hiện nay

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của luận văn: hoạt động phản biện của Mặt trận

Tổ quốc Việt Nam tỉnh Hoà Bình đối với các cơ quan hoạch định chính sách, các quá trình hoạch định và các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước

- Phạm vi nghiên cứu: tập trung khảo sát hoạt động phản biện của Mặt trận Tổ quốc tỉnh Hoà Bình, từ sau khi có Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong Hiến pháp năm 1992 Nhất là từ khi có chủ trương của Đảng về thể chế hoá chức năng phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc (sau Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X)

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

- Luận văn dựa trên phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử

- Sử dụng những phương pháp cụ thể: lịch sử, logic, phân tích, tổng hợp, thống kê, phương pháp hệ thống

6 Đóng góp mới và ý nghĩa của luận văn

- Cung cấp những luận chứng, luận cứ khoa học trước hết để thực hiện chức năng phản biện xã hội Mặt trận Tổ quốc ở địa phương tỉnh Hoà Bình đồng thời, mong muốn cung cấp một số lý luận tham khảo cho hoạt động phản biện xã hội của hệ thống Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cấp tỉnh

- Đề xuất những giải pháp để thực hiện chức năng phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc

- Kết quả nghiên cứu của luận văn còn có thể là tài liệu tham khảo giúp cho công tác giảng dạy, nghiên cứu trong các cơ sở nghiên cứu, đào tạo; là tài liệu tham khảo cho các nhà lãnh đạo, quản lý, các tổ chức chính trị - xã hội

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn gồm 3 chương, 6 tiết

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CHỨC NĂNG PHẢN BIỆN XÃ HỘI

Thời kỳ Đảng chưa giành được chính quyền, Mặt trận là liên minh chính trị của giai cấp công nhân và giai cấp nông dân với các lực lượng tiến

bộ, trực tiếp tổ chức, thực hiện đường lối, chủ trương của Đảng, vận động nhân dân đoàn kết để chống thực dân, phong kiến, giành chính quyền Có những thời gian Mặt trận đã thực hiện một số chức năng, nhiệm vụ của chính quyền ở vùng mới giải phóng Sau khi giành chính quyền, Mặt trận cùng với Đảng, Nhà nước là công cụ thực hiện và phát huy quyền làm chủ của nhân dân

Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là tổ chức liên minh chính trị, liên hiệp xã hội rộng rãi và là một tổ chức trong hệ thống chính trị của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam Vị trí đó được ghi nhận trong các chủ trương của Đảng, trong hiến pháp và trong các quy phạm pháp luật, được cụ thể trong Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam Khoản 2, điều 1 Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam ghi rõ:

Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là bộ phận của hệ thống chính trị của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân, nơi thể hiện ý chí, nguyện vọng, tập hợp khối đại đoàn kết toàn dân, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, nơi hiện thương phối hợp và thống nhất hành động của các thành viên, góp phần giữ vững độc lập dân tộc, chủ quyền quốc gia và toàn vẹn lãnh thổ thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, văn minh [29, tr.8] Việc khẳng định này có nghĩa là pháp luật đã xác định địa vị pháp lý và chính trị của Mặt trận là một thành tố cấu thành thể chế chính trị nước ta, có nhiệm vụ, chức năng riêng và tồn tại, hoạt động trong mối quan hệ với các thành tố khác trong hệ thống chính trị

Hiện nay, vị trí của Mặt trận tổ quốc Việt Nam trong hệ thống chính trị không chỉ là một lực lượng đồng minh cùng với Đảng chiến đấu chống mọi kẻ thù xâm lược, phá hoại chế độ, mà còn đóng nhiều vị trí khác nhau trong quá trình thực hiện công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước Xã Hội chủ nghĩa

Khoản 2, điều 1 của Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam về chức năng, vị trí của Mặt trận đã ghi:

- Là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân, nơi thể hiện ý chí, nguyện vọng, tập hợp khối đại đoàn kết toàn dân, phát huy quyền làm chủ của nhân dân

- Nơi hiệp thương, phối hợp và thống nhất hành động của các thành viên, góp phần giữ vững độc lập dân tộc, chủ quyền quốc gia, toàn vẹn lãnh thổ, thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, văn minh

Điều 2 Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam quy định nhiệm vụ của Mặt trận là:

- Tập hợp, xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân, tăng cường sự nhất trí về chính trị và tinh thần trong nhân dân

- Tuyên truyền, động viên nhân dân phát huy quyền làm chủ, thực hiện đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, nghiêm chỉnh thi hành hiến pháp và pháp luật

- Giám sát hoạt động các cơ quan nhà nước, đại biểu dân cử và cán

bộ, công chức nhà nước, tập hợp ý kiến kiến nghị của nhân dân để phản ánh, kiến nghị với Đảng, Nhà nước

- Tham gia xây dựng và củng cố chính quyền nhân dân

- Chăm lo, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của nhân dân

- Tham gia phát triển tình hữu nghị, hợp tác giữa nhân dân Việt Nam với nhân dân các nước trong khu vực và trên thế giới [29, tr.10]

Đại hội X của Đảng khẳng định:

Nhà nước ban hành cơ chế để Mặt trận và các đoàn thể nhân dân thực hiện tốt vai trò giám sát và phản biện xã hội Các cấp uỷ đảng và cấp chính quyền có chế độ tiếp xúc, đối thoại trực tiếp với nhân dân; thường xuyên lắng nghe ý kiến của Mặt trận và các đoàn thể nhân dân phản ánh với Đảng, Nhà nước những vấn đề mà nhân dân quan tâm tham gia xây dựng chủ trương, chính sách, pháp luật Thực hiện tốt Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Quy chế dân chủ ở mọi cấp để Mặt trận, các đoàn thể và các tầng lớp nhân dân tham gia xây dựng Đảng, chính quyền và hệ thống chính trị [8, tr.124]

Như vậy, mỗi tổ chức thành viên trong hệ thống chính trị đều đại diện cho lợi ích chính đáng của nhân dân nhưng bằng cách thức, phương pháp, nội dung khác nhau: Đảng thực hiện bằng việc định hướng mục tiêu chính trị, nhà nước quản lý và điều hành xã hội bằng pháp luật, Mặt trận và các đoàn thể

thực hiện trách nhiệm đại diện cho nhân dân trước Đảng và Nhà nước Để hoàn thành trách nhiệm ở vị trí của mình, thì vấn đề then chốt của Mặt trận Tổ quốc là thực hiện sao cho hiệu quả chức năng phản biện xã hội

Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam tại Khoản 2, Điều 1 cũng quy định:

“Mặt trận tổ quốc Việt Nam là liên minh chính trị, liên hiệp tự nguyện của tổ chức chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội, các tổ chức xã hội và các

cá nhân tiêu biểu trong các giai cấp, các dân tộc, các tôn giáo và người Việt Nam định cư ở nước ngoài”

Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trước hết là tổ chức liên minh chính trị Điều này nói lên rằng, trong hệ thống chính trị nước ta, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

là sự liên minh kết hợp các lực lượng của toàn dân thành một khối thống nhất

để thực hiện mục tiêu chính trị chung là giành, giữ và sử dụng quyền lực nhà nước, quyền lực xã hội nhằm xây dựng và bảo vệ tổ quốc, phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong mọi lĩnh vực kinh tế, văn hóa, xã hội Đây là liên minh có ý nghĩa chiến lược, không chỉ liên minh với tổ chức mà còn liên minh với cá nhân tiêu biểu Hạt nhân của khối liên minh này là Đảng Cộng sản Việt Nam, lấy liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức làm nền tảng

Bởi vì là tổ chức liên minh chính trị , địa vị chính trị, pháp lý của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong hệ thống chính trị không những được quy định trong hiến pháp và pháp luật mà địa vị này còn do yêu cầu khách quan của sự nghiệp cách mạng đòi hỏi phải có một tổ chức liên minh rộng rãi để đoàn kết, tập hợp tất cả các lực lượng tiến bộ của dân tộc, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam để đấu tranh giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước và phát huy mọi nguồn lực thực hiện thắng lợi công cuộc đổi mới đất nước, thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Địa vị chính trị, pháp lý của Mặt trận Tổ quốc còn do đặc điểm, cấu trúc của hệ thống chính trị Việt Nam quy định Hệ thống đó không tổ chức và vận

hành theo kiểu đa nguyên đa đảng mà Đảng Cộng sản Việt Nam là đảng duy nhất lãnh đạo và cầm quyền Bởi thế, trong hệ thống chính trị nước ta không

có sự kiềm chế, đối trọng quyền lực của các lực lượng chính trị đối lập

Vì vậy, để đảm bảo cho sự lãnh đạo của Đảng luôn đúng đắn, thể hiện đầy đủ ý chí, nguyện vọng của nhân dân và đảm bảo cho tổ chức, bộ máy và hoạt động của các cơ quan nhà nước luôn trong sạch thể hiện đúng bản chất của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân cần có một cơ chế tổ chức sao cho chủ trương, đường lối lãnh đạo của Đảng phải được sự phản biện, quyền lực nhà nước phải được giám sát Do vậy, ở nước ta, sự giám sát và phản biện ấy

là tất yếu thuộc về nhân dân, và Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là tổ chức thực hiện quyền làm chủ của nhân dân

1.1.2 Vai trò

Với vị trí pháp lý trên, Mặt trận trận Tổ quốc Việt Nam là thành viên chiến lược của hệ thống chính trị, giữ vai trò quan trọng trong việc củng cố, tăng cường khối đại đoàn kết, tăng cường liên minh chính trị Mặt trận Tổ quốc luôn giữ vai trò chiến lược quan trọng trong đường lối chính trị của Đảng cộng sản

Trên góc độ cơ cấu và quan hệ cơ cấu trong HTCT, Mặt trận không thể thiếu vắng được, bởi lẽ HTCT của nước ta là tổng thể các lực lượng chính trị dưới sự lãnh đạo của Đảng Chính Mặt trận thực hiện vai trò lãnh đạo của Đảng bằng phương pháp hiệp thương dân chủ, thống nhất hành động HTCT nước ta là HTCT nhất nguyên, do Đảng cộng sản lãnh đạo Đặc trưng này của HTCT xác định rõ vị trí, vai trò quan trọng của Mặt trận Ngày nay, trong thời

kỳ quá độ lên CNXH, Mặt trận càng khẳng định vai trò to lớn và quan trọng trong việc củng cố, tăng cường khối đại đoàn kết dân tộc, tăng cường liên minh chính trị

MTTQ Việt Nam có một lịch sử gắn liền với lịch sử của Đảng cộng sản Việt Nam và lịch sử cách mạng Việt Nam Ngay tại Hội nghị thành lập Đảng

cộng sản Việt Nam, sau khi thông qua Chính cương vắn tắt, Điều lệ vắn tắt của Đảng, Hội nghị đã thông qua Điều lệ vắn tắt của Công hội, Nông hội, Đoàn thanh niên, Hội phụ nữ, Hội phản đế đồng minh và Hội cứu tế Ngay năm 1930, đầu năm 1931 các tổ chức trên đây đã ra đời, nhanh chóng phát triển ở cơ sở, rộng khắp từ thành thị đến nông thôn và đi vào hoạt động, tham gia tích cực vào cuộc đấu tranh giành chính quyền 8 -1945 Trải qua các thời

kỳ đấu tranh cách mạng, các tổ chức này có chương trình hành động và tên gọi khác nhau, nhưng luôn luôn là tổ chức quần chúng của Đảng cộng sản Việt Nam, thực hiện mục tiêu chính trị của Đảng là độc lập dân tộc và CNXH Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, các hình thức, phương pháp hoạt động của MTTQ rất phong phú, linh hoạt và hiệu quả Lúc

bí mật, lúc công khai; khi đấu tranh đòi lợi ích kinh tế, đòi quyền dân sinh, dân chủ, khi phát động phong trào thi đua chiến đấu, khi tổ chức vận động nhân dân đấu tranh chính trị trực diện với kẻ thù MTTQ dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng là lực lượng nòng cốt của thế trận chiến tranh nhân dân trong kháng chiến chống Pháp, tạo nên thế tiến công của ba thứ quân, trên ba địa bàn chiến lược Trong những năm chống Mỹ cứu nước, ở miền Bắc hoạt động của MTTQ đã tạo nên những phong trào sáng ngời chủ nghĩa anh hùng cách mạng, đó là các phong trào “Ba sẵn sàng”, “Ba đảm đang”, “Thóc không thiếu một cân, quân không thiếu một người”, “Mỗi người làm việc bằng hai vì miền Nam ruột thịt”, “Vững tay cày, chắc tay súng”, “Thi đua hai giỏi”,v.v Sau ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, nhiệm vụ chiến lược của cả nước thay đổi, cơ cấu tổ chức, phương thức và hình thức hoạt động của MTTQ tất yếu phải thay đổi Trong quá trình chuyển đổi đó, các đoàn thể nhân dân được thống nhất, chấn chỉnh về tổ chức, thay đổi tên gọi, một số đoàn thể được tái lập, thành lập (Hội nông dân tái lập năm 1988, Hội Cựu chiến binh thành lập năm 1989)

Từ khi có đường lối đổi mới, cùng với những thành tựu phát triển kinh

tế, cải thiện đời sống, công cuộc đổi mới cũng đặt ra các mục tiêu cụ thể cho hoạt động của MTTQ Mặt khác, tính cho đến nay đất nước đã trải qua hơn 30 năm hòa bình thống nhất, đó là thời gian đủ cho MTTQ Việt Nam thực hiện đổi mới hoạt động của mình Nền kinh tế thị trường định hướng XHCN đang trên đà hoàn thiện đã tạo ra động lực mới, tạo ra “đơn đặt hàng” cho hoạt động của MTTQ, đó là mục tiêu phát triển sản xuất, công bằng xã hội, xóa đói giảm nghèo, bảo vệ môi trường, công ăn việc làm, công tác từ thiện, phát huy dân chủ, hoàn thiện HTCT

MTTQ Việt Nam đã có một quá trình hoạt động và phát triển lâu dài, đã tích luỹ được nhiều kinh nghiệm hoạt động phong phú Qua quá trình phấn đấu thực hiện các nhiệm vụ cách mạng, các tổ chức này đã xây dựng được hệ thống tổ chức của mình từ Trung ương đến cơ sở, có điều lệ và một số đã được thể chế hóa thành luật (như Luật Công đoàn, Luật MTTQ Việt Nam)

Vai trò của Mặt trận được Đại hội VIII của Đảng xác định là cơ sở chính

trị của chính quyền nhân dân MTTQ Việt Nam thống nhất, phối hợp hoạt

động của các tầng lớp nhân dân nhằm thực hiện đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của nhà nước; giám sát việc thực thi dân chủ; bảo vệ, chăm lo lợi ích chính đáng của các tầng lớp nhân dân; tham gia củng cố HTCT, thực hiện các nhiệm vụ kinh tế - xã hội, an ninh, quốc phòng Chung quy, các hoạt động của MTTQ Việt Nam là nhằm thực hiện quyền làm chủ và bảo vệ lợi ích hợp pháp của nhân dân lao động trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội Báo cáo của Uỷ ban MTTQ Việt Nam tại Đại hội III (1988) đã nêu rõ:

“Tham gia xây dựng và phát triển nền dân chủ XHCN là nhiệm vụ hàng đầu

của MTTQ Việt Nam” Đây là nội dung quan trọng không chỉ đối với MTTQ

Việt Nam mà còn đối với chế độ xã hội, dân tộc và thời đại Bởi vì dân chủ là động lực để phát triển xã hội, là yếu tố không thể thiếu để người dân thực hiện các quyền của mình trong công cuộc xây dựng CNXH

Để giải quyết nội dung như đã nêu trên, chúng ta phải xác định rõ được

vai trò của Mặt trận, nếu chưa thấy được chỗ đứng và vai trò của Mặt trận thì không thể phát huy hết các sức mạnh của Mặt trận

Nhìn lại lịch sử, Đảng ta ra đời năm 1930, nhưng hoạt động bí mật, hồi

ấy đã có Mặt trận Chỉ riêng Mặt trận Việt Minh, đảng viên chỉ có khoảng

5000 người, nhưng lực lượng Việt Minh rất mạnh Từ năm 1945, Đảng lãnh đạo nhân dân giành được chính quyền, tức là có Nhà nước, nhưng vẫn tiếp tục

có Mặt trận Như vậy là, từ sau cách mạng tháng Tám có ba chủ thể tham gia

và thực hiện quyền lực chính trị của nhân dân: Đảng, Nhà nước và Mặt trận Điều này khẳng định chỗ đứng và vai trò của Mặt trận

Cần nhấn mạnh rằng, khi đã có chính quyền và Đảng trở thành Đảng cầm quyền thì sức mạnh của Đảng, Nhà nước, Mặt trận bắt nguồn từ sức mạnh của dân chủ, dân chủ thực sự chứ không phải dân chủ hình thức Đảng phải nêu gương cho xã hội và dân chúng về thực hiện dân chủ và thực thi pháp luật Dân chủ trong nội bộ Đảng, có tác dụng nêu gương và thúc đẩy dân chủ trong

xã hội Nhà nước thực hiện chức năng quản lý có thể dùng mệnh lệnh, nhưng ngay trong mệnh lệnh cũng phải đảm bảo dân chủ Việc ban hành pháp luật cũng phải thể hiện đúng các nguyên tắc và chuẩn mực của dân chủ Phát huy dân chủ để khai thác mọi lực lượng, mọi tài năng xây dựng đất nước, chống các hành vi chuyên quyền, độc đoán Dân chủ là để chống độc quyền Dân chủ là động lực cũng là mục tiêu để phát triển xã hội, phát triển con người MTTQ Việt Nam là thành tố quan trọng trong cơ chế thực hiện quyền lực của nhân dân HTCT XHCN ở nước ta là hệ thống thực hiện quyền lực của nhân dân, là hệ thống đảm bảo và phát huy dân chủ của nhân dân MTTQ dưới sự lãnh đạo của Đảng, thông được thực hiện phải có sức mạnh tổng hợp

của cả HTCT, trong đó MTTQ là sức mạnh tập thể của bản thân nhân dân có

tổ chức, là một trong những thành tố cấu thành HTCT HTCT vận hành theo

cơ chế “Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, nhân dân làm chủ” Trong cơ chế

đó, MTTQ thực hiện những chủ trương, chính sách do Đảng và Nhà nước đề

ra Nếu cán bộ chính quyền có những biểu hiện vi phạm quyền làm chủ của nhân dân thì MTTQ phải đấu tranh kịp thời để ngăn chặn

Đã có một số người quan niệm là Mặt trận đối lập với Nhà nước, có người lại cho rằng trong xã hội ta đã hoàn toàn có sự nhất trí cao về chính trị, không tồn tại mâu thuẫn và không có sự khác biệt đáng kể nào, họ cho rằng giữa Đảng, Nhà nước và MTTQ đều có chung một mục tiêu, lý tưởng, có chung lợi ích cơ bản, vì vậy, không cần phân biệt quá rạch ròi chức năng, nhiệm vụ, phương thức hoạt động giữa các tổ chức trên Hơn nữa, MTTQ là

cơ sở chính trị của Đảng và Nhà nước, luôn sẵn sàng tuân theo sự lãnh đạo của Đảng và sự quản lý Nhà nước Vì vậy, MTTQ không còn chức năng bảo

vệ quyền làm chủ của nhân dân vì đã có Đảng và Nhà nước lo Cách hiểu này dẫn đến đơn giản hoá, hành chính hoá MTTQ, làm mất đi nét đặc thù, phong phú đa dạng, làm thui chột tính năng động, sáng tạo của MTTQ Điều đó đã trực tiếp hoặc gián tiếp biến MTTQ thành công cụ thuần tuý chấp hành chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, làm triệt tiêu động lực quan trọng của xã hội ta

Có quan niệm lại quá nhấn mạnh đến sự phân biệt rạch ròi, chức năng, nhiệm vụ của Mặt trận với tổ chức Đảng, Nhà nước để dễ qui trách nhiệm mà bỏ qua hoặc coi nhẹ sự hỗ trợ, phối hợp hoạt động giữa các thành tố này với nhau Như vậy, khi xem xét vị trí và vai trò của Mặt trận phải đặt nó trong mối quan hệ phối hợp hoạt động với các tổ chức khác trong HTCT Sự lớn mạnh hay yếu kém của tổ chức này đều ảnh hưởng đến tổ chức khác và ảnh hưởng đến sự phát triển của HTCT nói chung Nếu xem nhẹ vai trò của Mặt trận thì quyền làm chủ của người dân ở cơ sở sẽ khó được đảm bảo Bởi vì nhân dân không thể làm chủ một cách trừu tượng hoặc tự phát mà làm chủ với những nội dung cụ thể, có thể chế đảm bảo, thông qua tổ chức, các cộng đồng xã hội hoặc hệ thống nhà nước Mặt trận là một trong những tổ chức thực hiện quyền làm chủ của nhân dân Hoạt động của Mặt trận là một phương thức thực thi

quyền dân chủ của nhân dân Do đó, Mặt trận có vai trò rất quan trọng trong đời sống chính trị - xã hội của đất nước Vai trò của MTTQ Việt Nam không phải do mong muốn chủ quan của Mặt trận mà do yêu cầu khách quan của đời sống chính trị, do đặc điểm HTCT Việt Nam và đã được Hiến pháp, pháp luật quy định

Là tổ chức liên minh chính trị, MTTQ Việt Nam có vai trò củng cố và tăng cường khối đại đoàn kết toàn dân, góp phần tạo nên sự đồng thuận về chính trị và tinh thần trong nhân dân, thắt chặt mối quan hệ giữa nhân dân với Đảng, Nhà nước, động viên nhân dân phát huy quyền làm chủ, tham gia xây dựng, phản biện các chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, tham gia xây dựng và củng cố chính quyền nhân dân trong sạch, vững mạnh, góp phần vào thắng lợi của sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất nước Mặt trận là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân, vai trò cơ sở chính trị của Mặt trận thể hiện ở chỗ:

Mặt trận là nơi thể hiện ý chí, nguyện vọng tập hợp xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân, phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong việc tham gia xây dựng và bảo vệ chính quyền

Mặt trận là nền tảng chính trị, là sức mạnh có tổ chức của toàn dân Nhà nước phải dựa vào Mặt trận để phát huy sức mạnh của mình thông qua việc phát huy sức mạnh có tổ chức của nhân dân

Mặt trận cùng Nhà nước chăm lo, bảo vệ quyền và lợi ích chính đáng của nhân dân; động viên nhân dân tham gia xây dựng và phản biện các chủ trương, chính sách, pháp luật; giám sát hoạt động của các cơ quan nhà nước, các đại biểu dân cử và cán bộ, công chức nhà nước; tổ chức các phong trào thi đua yêu nước của nhân dân thực hiện đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước

Ngoài ra, với đặc điểm của HTCT nước ta, để tránh nguy cơ độc đoán, chuyên quyền, xa dân, đối lập với dân, v.v đòi hỏi chúng ta phải phát huy vai trò của MTTQ Việt Nam trong HTCT và trong đời sống xã hội

1.2 Phản biện xã hội và chức năng phản biện xã hội của Mặt trận

Tổ quốc

1.2.1 Khái niệm

Phản biện xã hội được đề cập đến trong Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng Cộng sản Việt Nam: “Nhà nước ban hành cơ chế để Mặt trận và các đoàn thể thực hiện tốt vai trò giám sát và phản biện xã hội” Cho đến nay, chưa có Từ điển tiếng Việt nào đưa ra khái niệm “phản biện xã hội”, chỉ có khái niệm “phản biện” Theo đó, khái niệm phản biện thường được hiểu là “việc xem xét, đánh giá chất lượng một công trình khoa học trước hội đồng chấm thi nghiệm thu đề tài” và “đánh giá chất lượng một công trình khoa học khi công trình được đưa ra bảo vệ để lấy học vị trước hội đồng chấm thi” [61]

Các tác giả Ngô Văn Du - Hồng Hà - Trần Xuân Giá trong quyển “Tìm

hiểu một số thuật ngữ trong Văn kiện Đại hội X của Đảng” thì phản biện là nhận xét, đánh giá, bình luận, thẩm định công trình khoa học, dự án, đề án trong các lĩnh vực khác nhau

Theo tác giả Nguyễn Trần Bạt, Chủ tịch / Tổng giám đốc InvestConsult Group trong Tạp chí The Journal of Global Issues & Solutions năm 2007 của Nhà xuất bản "Bibliotheque: World Wide International Publishers" cho rằng,

Phản biện là một hành vi xác định tính khoa học của hành động của con người, xuất hiện khi con người chuẩn bị hành động Phản biện làm cho mỗi một hành vi được tiến hành trên cơ sở có một sự xác nhận có chất lượng khoa học đối với nó Nếu không có phản biện có nghĩa là con người mặc nhiên hành động mà không thèm đếm xỉa đến sự xác nhận của xã hội về tính phù hợp, tính đúng đắn của hành động đó Phản biện xã hội là một khái niệm chính trị, là biểu hiện đặc trưng chuyên nghiệp nhất của cái gọi là đời sống dân

chủ Phản biện trong một xã hội dân chủ là một loại "phản hành

động" chứ không phải là "phản động" Nó xuất hiện song song cùng với

các hành động, nó xuất hiện đối lập với tất cả các hành động [2, tr.1] Những khái niệm trên về phản biện có điểm đồng nhất ở nội dung, đó là: Phản biện là hoạt động của một chủ thể, chủ thể ấy có thể là cá nhân hay tổ chức nhằm thẩm định, đánh giá chất lượng hay giá trị khoa học đối với sản phẩm khoa học của cá nhân hay tổ chức khác

Như vậy, phản biện là hoạt động hai chiều với một bên là chủ thể phản biện và một bên là đối tượng phản biện Nội dung phản biện là sản phẩm khoa học như công trình khoa học, phát minh, đề án, luận văn, luận án, đề tài khoa học vv Trong

đó, chủ thể phản biện phải đưa ra những lý lẽ, cơ sở khoa học để luận chứng cho việc đánh giá, nhận xét, xác định giá trị của sản phẩm khoa học

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ sự khác nhau giữa khái niệm phản biện với một số khái niệm khác như biện luận, nghị biện, phản đối, v.v trong đó, biện luận là đưa ra lý lẽ để tranh luận phải trái; ngụy biện mà sự lập luận mà lôgíc mang tính chủ quan, giả dối nhằm làm cho người khác tin vào những kết luận, những quan điểm sai trái hoặc không chắc chắn Ngụy biện nêu ra nét giống nhau bề ngoài của các hiện tượng mà không quan tâm đến sự liên hệ bên trong của các hiện tượng, đem quy luật của một loại hiện tượng này, hoàn cảnh này

áp dụng vào một loại hiện tượng khác, hoàn cảnh khác, chính vì vậy có thể lãng quên tính lịch sử và tính cụ thể của chân lý Phép ngụy biện không có tính khách quan và tính khoa học trong lập luận, vì thế phép ngụy biện dẫn đến sai lầm trong khoa học và phản động trong chính trị

Trên cơ sở nội hàm các khái niệm phản biện trên, cho đến nay đã có nhiều khái niệm phản biện xã hội được các tác giả xây dựng với nhiều quan niệm khác nhau

Theo tác giả Vũ Ngọc Lân, phản biện xã hội là sự thẩm định, đánh giá, nhận xét của một tổ chức chính trị - xã hội này đối với một đường lối, nghị quyết, kế hoạch, chương trình hành động, đề án, dự án chính trị, kinh tế, văn

hóa, xã hội…của một tổ chức chính trị - xã hội khác đề ra, liên quan đến sự ổn định đất nước, địa phương được đưa ra lấy ý kiến trước khi quyết định hoặc đưa vào thực hiện Những vấn đề được phản biện phải mang tính xã hội rộng lớn và có ý nghĩa rất quan trọng, khi được thực hiện hoặc không được thực hiện đều ảnh hưởng lớn đến một địa phương hay cả xã hội, đất nước, đối tượng nào đó Như vậy, theo Vũ Ngọc Lân, phản biện xã hội ngoài chủ thể, đối tượng, nội dung phản biện cũng cần mang tính xã hội

Theo Tiến sĩ Trần Đăng Tuấn, phản biện xã hội là đưa ra các lập luận, phân tích nhằm phát hiện, chứng minh, khẳng định, bổ sung hoặc bác bỏ một đề

án (phương án, dự án) xã hội đã được hình thành và công bố trước đó

Tiến sĩ Hoàng Văn Tuệ viết:

Phản biện xã hội là sự phản ánh những dư luận xã hội, ý kiến, kiến nghị và kháng nghị của cộng đồng xã hội, tập thể, tập đoàn người (xây dựng trên mối quan hệ chung về sản xuất, gia đình, chính trị, văn hoá: phong tục, tập quán, lễ giáo…) về một hay nhiều

sự việc, vấn đề có liên quan đến lợi ích chung của cộng đồng, tập thể, tập đoàn người ấy trên cơ sở tổng hợp, phân tích, lập luận (luận giải) khách quan, khoa học, có tính thuyết phục nhằm phân định rõ giữa cái tốt với cái xấu, cái đúng với cái sai, cái khẳng định với cái phủ định, cái được với cái chưa được, cái hoàn thiện với cái cần tiếp tục hoàn thiện nhằm đáp ứng đúng những yêu cầu do cuộc sống đặt

ra, thỏa mãn được lợi ích chung của cộng đồng, tập thể, tập đoàn cũng như của toàn xã hội [60, tr.53]

Phó giáo sư, Tiến sĩ Phương Ngọc Thạch lại đưa ra khái niệm:

Phản biện xã hội là sự phản ánh những dư luận xã hội, ý kiến, kiến nghị của cộng đồng xã hội về một sự kiện có liên quan đến lợi ích chung của cộng đồng trên cơ sở tổng hợp phân tích, luận chứng

khoa học có cơ sở thực tiễn, vạch ra những cái đúng cái sai nhằm đáp ứng yêu cầu cuộc sống đặt ra [48, tr.28]

Các tác giả quyển “ Một số thuật ngữ trong văn kiện Đại hội X của Đảng” cho rằng:

Phản biện xã hội là phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa và quyền làm chủ của nhân dân, ý thức trách nhiệm của nhân dân trong việc tham gia quản lý nhà nước, góp ý kiến với cán bộ, công chức

và các cơ quan nhà nước Mọi đường lối, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước đều phục vụ lợi ích của đại đa số nhân dân Nhân dân không chỉ có quyền mà còn có trách nhiệm tham gia hoạch định và thi hành các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước Phản biện xã hội là nhu cầu cần thiết và là đòi hỏi bắt buộc của quá trình lãnh đạo và điều hành đất nước, khắc phục tệ quan liêu Việc lãnh đạo các cấp đối thoại trực tiếp với nhân dân, các đại biểu dân cử tiếp xúc nghe ý kiến của cử tri một cách đích thực, không hình thức, chiếu lệ; việc một số công dân khởi kiện một cơ quan hành chính khi cơ quan đó ban hành một văn bản trái luật ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi công dân đó; việc chất vấn và trả lời chất vấn tại các kỳ họp Quốc hội và Hội đồng nhân dân; việc lấy ý kiến nhân dân về các dự thảo văn kiện, các dự án và chính sách kinh

tế - xã hội của Đảng và Nhà nước; việc trưng cầu ý dân thông qua các phương tiện thông tin đại chúng…đều là những cách phát huy tốt phản biện xã hội Trong điều kiện Đảng lãnh đạo toàn bộ hệ thống chính trị, cần có cơ chế cụ thể, rõ ràng để nhân dân bày tỏ thẳng thắn ý kiến và phản biện đối với dự thảo, dự kiến, dự án những quyết định lớn của Đảng, sẵn sàng nghe những ý kiến ngược chiều [3, tr.182]

Tóm lại, tuy các khái niệm trên còn một số điểm khác nhau, song tựu

trung lại đều đề cập đến các tiêu chí cơ bản, đó là: bản chất của phản biện xã

hội cũng như các loại phản biện khác, là quá trình xem xét, phân tích, lập luận

để đi đến nhận thức chân lý nhằm phân định đúng – sai; chủ thể phản biện xã

hội là phản biện mang tính chất xã hội, cụ thể là các tổ chức chính trị - xã hội,

tổ chức xã hội - nghề nghiệp, các cá nhân; đối tượng của phản biện xã hội là Đảng cầm quyền, các cơ quan quyền lực nhà nước; nội dung phản biện xã hội

là các quyết sách chính trị của Đảng cầm quyền và các cơ quan quyền lực nhà

nước; mục đích của phản biện xã hội là nhằm thực thi dân chủ, phát huy trí tuệ

của toàn xã hội, nhằm làm cho các quyết sách chính trị phản ánh đúng quy luật khách quan, đáp ứng lợi ích của các đối tượng chịu sự tác động của quyết sách chính trị

Kế thừa kết quả nghiên cứu của các tác giả và qua phân tích trên chúng tôi có thể định nghĩa phản biện xã hội như sau:

Phản biện xã hội là hoạt động của một chủ thể xã hội, chủ thể này có thể là các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, các cá nhân tiêu biểu bày tỏ ý kiến, chính kiến, đánh giá, nhận xét, phê bình, bình luận, tranh luận, thảo luận, thẩm định của xã hội đối với quá trình hoạch định

và thực thi các quyết sách chính trị của Đảng cầm quyền và của các cơ quan quyền lực nhà nước nhằm thực thi dân chủ, phát huy trí tuệ của xã hội, làm cho các quyết sách chính trị phản ánh đúng quy luật khách quan, đáp ứng lợi ích của các đối tượng chịu sự tác động của quyết sách chính trị

Như vậy, phản biện xã hội gồm những tiêu chí cơ bản sau:

Thứ nhất, chủ thể phản biện là lực lượng xã hội ngoài nhà nước tức là tổ

chức, cá nhân ngoài cơ quan quyền lực có thẩm quyền quyết định ban hành quyết sách chính trị

Thứ hai, đối tượng phản biện xã hội là cơ quan quyền lực có thẩm

quyền ban hành các quyết sách chính trị

Thứ ba, nội dung của phản biện xã hội là các quyết sách chính trị liên

quan tới lợi ích chung của cộng đồng xã hội

Thứ tư, mục đích của phản biện xã hội nhằm cung cấp cho các cơ quan

của Đảng và Nhà nước những căn cứ khách quan, khoa học để xây dựng dự

án, dự thảo văn bản hay thẩm định, quyết định ban hành chính thức các văn bản đó Phản biện xã hội góp phần phát huy dân chủ trong hoạt động của Đảng

và Nhà nước, huy động trí tuệ, tài năng và mọi nguồn lực con người Việt Nam vào sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước

Thứ năm, tính khách quan của phản biện xã hội Phản biện xã hội đòi hỏi

phải đảm bảo tính khách quan, những nhận xét, đánh giá, thẩm định, bình luận phải có luận chứng khoa học Phản biện xã hội phải giám định được mức độ đúng sai, sự phù hợp hay không phù hợp, khả thi hay không khả thi của các chủ trương, chính sách, đề án, dự án liên quan đến đời sống xã hội Để từ đó hướng đến đề xuất cho cơ quan có thẩm quyền lựa chọn, quyết định chủ trương, chính sách, đề án hợp lý và đúng đắn

Phản biện xã hội có nhiều cấp độ thực hiện khác nhau để thể hiện được thái độ của chủ thể phản biện trên cơ sở những luận chứng khoa học thể hiện quan điểm bảo vệ lợi ích của một nhóm, một cộng đồng dân cư hay toàn xã hội, bằng các hình thức như: góp ý kiến, tư vấn, kiến nghị, bình luận, nhận xét, v.v

* Phân biệt phản biện xã hội với các hoạt động khác:

- Dư luận xã hội:

Là tập hợp các ý kiến, thái độ có tính chất đánh giá, bình luận của các nhóm xã hội hay của xã hội nói chung đối với những vấn đề có tính thời sự liên quan đến lợi ích chung, thu hút sự quan tâm của nhiều người và được thể hiện trong các nhận định hoặc các hành động thực tiễn của họ

Dư luận xã hội thường tập trung vào các vấn đề thời sự được cộng đồng

xã hội quan tâm, liên quan đến nhu cầu lợi ích vật chất hay tinh thần của các nhóm xã hội Dư luận xã hội chỉ nảy sinh khi có vấn đề mang ý nghĩa xã hội

đụng chạm đến lợi ích chung của cộng đồng xã hội, có tầm quan trọng và có tính cấp bách, đòi hỏi phải có ý kiến phán xét, đánh giá hoặc cần phải đề xuất phương hướng giải quyết cụ thể Đối tượng của dư luận xã hội có thể là những vấn đề về chính trị, kinh tế, pháp luật, văn hoá hay đạo đức, v.v

Chủ thể của dư luận xã hội là các nhóm xã hội hay cộng đồng xã hội mang dư luận xã hội Như vậy, dư luận xã hội vừa phản ánh lợi ích, địa vị xã hội của các nhóm hay cộng đồng xã hội vừa phản ánh nhận thức và lợi ích chung của các nhóm, các cộng đồng người khác nhau trong xã hội

Điểm chung giữa phản biện xã hội với dư luận xã hội là ở chỗ chúng đều thể hiện dưới những ý kiến đánh giá nhận xét của các nhóm xã hội đối với những vấn đề nhất định trong đời sống xã hội Dư luận xã hội có thể nảy sinh đối với tất cả lợi ích cộng đồng, các vấn đề, sự kiện có tính thời sự liên quan đến lợi ích của cộng đồng Trong khi đó, phản biện xã hội theo nghĩa cụ thể chỉ hướng tới những hoạt động, chủ trương, đường lối của Đảng cầm quyền, chính sách, pháp luật và các đề án phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước

So với dư luận xã hội, phản biện xã hội chỉ tập trung vào đối tượng hẹp hơn, đó là những sản phẩm của người lãnh đạo và quản lý xã hội Tuy cùng là công cụ điều chỉnh xã hội nhưng phản biện xã hội thể hiện vai trò mang tính phản hồi của xã hội đối với Nhà nước Còn dư luận xã hội thì có thể hướng tới tất cả hệ thống xã hội, các hiện tượng, sự kiện xã hội để điều chỉnh quá trình vận động của xã hội Dư luận xã hội mang tính chất phổ biến, thể hiện tính quần chúng rộng lớn và thường nghiêng về các giá trị đạo đức, văn hoá xã hội chung của cộng đồng Trong khi đó, phản biện xã hội phải dựa trên các lập luận khoa học và thực tiễn vững chắc để đưa ra những phán đoán, nhận định khách quan phù hợp với quy luật của đời sống xã hội và tự nhiên Còn dư luận

xã hội là những ý kiến hay sự phản ứng bình thường trong xã hội và thường không có tính ổn định cao thì phản biện xã hội là hoạt động mang ý nghĩa chuyên môn khoa học, công nghệ hay về từng lĩnh vực hoạt động kinh tế - xã

hội đặc thù Một điểm quan trọng khác là nếu dư luận xã hội có thể được biểu hiện dưới các hình thức tán đồng hay phản đối thì phản biện xã hội nghiêng về việc phân tích, lập luận vạch ra những điểm hợp lý và chưa hợp lý, đề xuất các giải pháp khắc phục, hoàn thiện của đối tượng phản biện

- Phê phán xã hội:

Là phân tích, lập luận vạch ra những điểm sai lệch của các hiện tượng, hành vi xã hội, qua đó điều chỉnh xã hội theo các chuẩn mực đã được ghi nhận Cũng thuộc về phạm trù dư luận xã hội nhưng phê phán xã hội chủ yếu thiên về sự phản bác để loại trừ những điều không phù hợp với yêu cầu đời sống tinh thần của xã hội Như vậy, phê phán xã hội được hiểu là hoạt động xã hội bình thường, không mang tính khoa học, chuyên môn sâu như phản biện

xã hội

- Phản hồi xã hội:

Phản hồi xã hội bao hàm trong nó toàn bộ các hình thức phản ứng ngược trở lại của các lực lượng xã hội đối với những tác động lên đời sống xã hội của các chủ thể lãnh đạo, quản lý xã hội

- Phản biện khoa học:

Phản biện khoa học dùng trong hoạt động, nghiên cứu khoa học Vì vậy, chủ thể, đối tượng hẹp hơn Mặc dù phản biện khoa học và phản biện xã hội đều đòi hỏi tính khách quan và khoa học, nhưng nội dung, mục tiêu và cơ chế hoạt động khác nhau Phản biện khoa học là nhằm vào các phát minh, sáng kiến khoa học Phản biện xã hội là nhằm vào các quyết sách chính trị

* Mối quan hệ giữa phản biện xã hội và giám sát xã hội

Giám sát và phản biện xã hội là hai quá trình khác nhau nhưng đều là hoạt động tác động tới quyền lực nên có quan hệ mật thiết với nhau

Giám sát xã hội là hoạt động của xã hội thực hiện việc theo dõi, kiểm tra tính đúng đắn phù hợp đối với hoạt động của hệ thống chính trị, mà chủ yếu là Nhà nước và công chức nhà nước Cụ thể hoá điều 9 Hiến pháp năm

1992 (sửa đổi), tại điều 2 Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam quy định: “Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước, đại biểu dân cử và cán bộ, viên chức nhà nước”

Trong quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân và vì dân, dưới sự lãnh đạo của Đảng ở nước ta, giám sát của Mặt trận Tổ quốc nhằm đảm bảo giải quyết tốt mối quan hệ giữa Nhà nước pháp quyền và xã hội công dân Qua đó, xác lập mối quan hệ hài hoà, bình đẳng về quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm pháp lý của hai bên, nhằm loại trừ xu hướng

vô quyền và vô chính phủ từ phía công dân cũng như nguy cơ tuỳ tiện, độc đoán, quan liêu, chuyên quyền từ phía các công chức và cơ quan quyền lực nhà nước; làm cho cán bộ, công chức nhà nước phải tôn trọng nhân dân, tận tuỵ phục vụ nhân dân, liên hệ chặt chẽ với nhân dân, lắng nghe ý kiến của nhân dân Đảm bảo cho sự phân công rành mạch, phối hợp hoạt động chặt chẽ của các cơ quan nhà nước trong việc thực thi các quyền lập pháp, hành pháp,

tư pháp Ngoài ra, chức năng giám sát của Mặt trận còn hỗ trợ cho công tác giám sát, thanh tra của Nhà nước, kiểm tra của Đảng

Ta có thể nhận thấy sự giống nhau giữa giám sát xã hội và phản biện xã hội đó là đều có việc nhận xét và đề xuất và kiến nghị với các cơ quan có thẩm quyền quyết định Sự khác nhau ở đây là: nếu phản biện xã hội lấy những quy định, bao gồm những chức năng cơ bản của cơ quan công quyền

đó là chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật làm trung tâm thì đó là mục đích cần hướng tới của phản biện, đồng thời, đối với hoạt động giám sát xã hội thì đây là cơ sở xuất phát của hoạt động này

Phản biện xã hội được sử dụng khi đưa ra một chủ trương, chính sách cần sự giám định khoa học và tư vấn về pháp lý và thực tiễn của chủ thể quyền lực Tức là phản biện xã hội là phản biện nội dung quyết sách chính trị Còn giám sát xã hội thực hiện việc theo dõi, kiểm tra, phát hiện và kiến nghị

về những điểm không đúng đắn, không phù hợp trong quá trình thực hiện

những chủ trương, chính sách, pháp luật của các đối tượng bị điều chỉnh Tức

là giám sát xã hội là giám sát quá trình thực hiện các quyết sách chính trị

Giám sát xã hội là hoạt động xã hội có phạm vi rộng hơn phản biện xã hội, phản biện xã hội chỉ tập trung vào việc xây dựng hệ thống văn bản, đường lối của Đảng, chính sách pháp luật và các đề án phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nước Giám sát xã hội thực hiện việc theo dõi, kiểm tra đối với tất

cả các hoạt động của Đảng và Nhà nước Giám sát được sử dụng thường xuyên trên cơ sở những chuẩn mực chính trị pháp lý đã được quy định

Như vậy, phản biện là sự tác động trong quá trình hình thành quyết định

để đi đến việc đưa ra quyết định Giám sát là quá trình theo dõi việc thực thi quyết định đã được ban hành Có thể xem phản biện như là hoạt động tiền đề cho hoạt động giám sát Đồng thời, trong thực tiễn, kết quả giám sát lại có thể làm luận chứng, làm cơ sở khoa học cho việc phản biện một vấn đề để quyết định một chủ chương, chính sách hoặc một quyết định điều chỉnh chính sách,

dự án đã ban hành cho phù hợp với thực tiễn cuộc sống

Có thể nói, giám sát là tiền đề của phản biện, là điều kiện cần thiết để đẩy mạnh chất lượng và hiệu quả của hoạt động phản biện xã hội lên tầm cao hơn Trong giám sát có đánh giá, thẩm định, tức là phản biện Ngược lại, phản biện là hoạt động liên quan đến giám sát, hỗ trợ giám sát Ở nước ta, từ trước Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X, hoạt động phản biện xã hội chưa được đề cập đến một cách chính thống, nhưng giám sát chính trị - xã hội luôn luôn được Đảng ta coi là một hình thức giám sát cần thiết, bởi vì, Đảng và Nhà nước ta luôn quan niệm tăng cường mối liên hệ mật thiết với nhân dân là điều kiện sống còn của Đảng và của việc lãnh đạo hiệu quả hoạt động của Nhà nước Sự cần thiết của các hình thức kiểm tra, giám sát của nhân dân đối với

bộ máy tổ chức đảng và nhà nước xuất phát từ những đặc điểm cơ bản của các hình thức này, nếu so với các hình thức kiểm tra giám sát của công quyền Xuất phát từ đó, chúng ta cũng có thể xác định được vai trò của phản biện xã

hội và tầm quan trọng của việc phải thực hiện tốt hơn nữa chức năng phản biện xã hội trong giai đoạn hiện nay

* Quan niệm về phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam:

Để phát huy vai trò của MTTQ Việt Nam, các đoàn thể nhân dân trong thời kỳ đẩy mạnh toàn diện công cuộc đổi mới đất nước, Nghị quyết Đại hội

X của Đảng đã đề ra một nhiệm vụ mới cho Mặt trận và các đoàn thể nhân dân là: "Nhà nước ban hành cơ chế để Mặt trận và các đoàn thể thực hiện tốt vai trò giám sát và phản biện xã hội." Quan điểm của Đảng về vai trò giám sát của MTTQ Việt Nam đã được thể chế hóa tại điều 9, Hiến pháp 1992, Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và một số văn bản pháp luật khác và thực tiễn hoạt động giám sát của MTTQ Việt Nam những năm qua đã có một số kết quả nhất định Còn phản biện xã hội của MTTQ Việt Nam, các đoàn thể nhân dân

là một nhiệm vụ mới, khó và cũng rất nhạy cảm Theo bài viết của tác giả Trần Ngọc Nhẫn trong Hội nghị góp ý kiến xây dựng đề án giám sát, phản biện của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam cho rằng:

Xuất phát từ quan điểm của Chủ nghĩa Mác-Lênin, quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam, tư tưởng Hồ Chí Minh về sự nghiệp cách mạng là của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân, tất cả quyền lực đều thuộc về nhân dân và thực tiễn hoạt động của Mặt trận Dân tộc thống nhất Việt Nam, nay là MTTQ Việt Nam hơn tám thập kỷ qua, phải chăng Đảng ta đề ra nhiệm vụ "phản biện xã hội" của MTTQ Việt Nam và các đoàn thể nhân dân là sự nhận xét, đánh giá của nhân dân về tính khoa học (phù hợp với qui luật khách quan); tính nhân dân (đáp ứng lợi ích và nguyện vọng chân chính của nhân dân); tính khả thi (phù hợp với thực tiễn của đời sống xã hội) Thông qua MTTQ Việt Nam các đoàn thể nhân dân (nhân dân có tổ chức) đối với các chủ trương của cấp ủy, Đảng ở trung ương và địa phương và đối

với pháp luật, kế hoạch, chương trình, chính sách cụ thể của nhà nước

về kinh tế - xã hội, an ninh, quốc phòng và đối ngoại [34, tr.41] Như vậy, phản biện xã hội của MTTQ Việt Nam là nhằm phát huy quyền làm chủ của nhân dân tham gia xây dựng chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật và chính sách cụ thể của nhà nước, góp phần hoàn thiện các chủ trương, chính sách, pháp luật sát hợp với thực tiễn của đời sống xã hội, đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng và thể hiện được ý chí, nguyện vọng của các tầng lớp nhân dân Đồng thời, thông qua hoạt động phản biện xã hội,

sẽ góp phần nâng cao vai trò của MTTQ Việt Nam trong việc xây dựng, tập hợp khối đại đoàn kết dân tộc, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, nâng cao năng lực, sức chiến đấu của Đảng, xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân ngày càng trong sạch, vững mạnh, hoạt động có hiệu lực, hiệu quả

Từ những luận giải trên cho thấy, phản biện xã hội theo nghĩa rộng được thể hiện ở toàn bộ cách thức nhìn nhận, đánh giá, nhận xét từ phía xã hội đối với những chủ trương, đường lối của Đảng cầm quyền và các chính sách của Nhà nước

Trên thực tế, phản biện xã hội thường được thể hiện một cách công khai, rộng rãi hay thậm chí không công khai, chỉ diễn ra trên một phạm vi, giới hạn nhất định Nhưng phải khẳng định dù dưới bất kỳ hình thức nào thì phản biện xã hội theo đúng nghĩa của nó bao giờ cũng mang tính tích cực Cũng trên bình diện này, phản biện xã hội được thực hiện bởi nhiều loại chủ thể khác nhau, từ các cá nhân đến các nhóm lợi ích, các tầng lớp xã hội, các tổ chức xã hội, các địa phương, các vùng lãnh thổ, các thế hệ, các giới,v.v

Theo đó, có thể hiểu, phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

là hoạt động bày tỏ ý kiến, chính kiến, đánh giá, nhận xét, bình luận, phê bình, tranh luận, thảo luận, thẩm định của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đối với quá trình hoạch định, thực thi đường lối, chủ trương của Đảng Cộng sản Việt

Nam và chính sách, pháp luật của Nhà nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam nhằm thực thi dân chủ, phát huy trí tuệ của xã hội, làm cho đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước phản ánh đúng quy luật khách quan, đáp ứng lợi ích của các đối tượng chịu sự tác động của đường lối, chủ trương, chính sách, pháp luật,v.v

1.2.2 Kết cấu

* Chủ thể của phản biện xã hội

Chủ thể phản biện là các tổ chức, các Hội đồng tư vấn thuộc Mặt trận

Tổ quốc và các thành viên, các cá nhân tiêu biểu Bao gồm:

- Các tổ chức chính trị - xã hội

Bao gồm Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội Hoạt động chính của các tổ chức này là vận động quần chúng nhân dân thực hiện các nhiệm vụ chính trị của Đảng và Nhà nước, nhưng việc tổ chức, động viên, phát huy vai trò tích cực, chủ động của các hội viên, thành viên đóng góp công sức, trí tuệ cho việc hoạch định các đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và hệ thống pháp luật của Nhà nước cũng được coi là chức năng, nhiệm vụ có ý nghĩa quan trọng trong xây dựng nền dân chủ hiện nay

- Các tổ chức xã hội

Gồm nhiều loại rất đa dạng về lợi ích, phương thức tổ chức và hoạt động, là những chủ thể phổ biến nhất trong phản biện xã hội đối với sự tác động của quyền lực chính trị mà phản biện xã hội là một trong những hoạt động cơ bản

Mặt trận Tổ quốc hay các tổ chức thành viên mời tư vấn

* Đối tượng của phản biện xã hội

Đối tượng phản biện xã hội thuộc phạm vi đề tài bao gồm các cơ quan,

tổ chức sau:

- Các cơ quan lãnh đạo của Đảng từ Trung ương đến địa phương, cơ sở

- Các cơ quan quyền lực nhà nước như Quốc hội, Chính phủ, Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân các cấp

Như vậy, đối tượng phản biện xã hội là những cơ quan, tổ chức từ Trung ương đến cơ sở có thẩm quyền ban hành đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước liên quan đến lợi ích của quần chúng nhân dân

1.2.3 Nội dung phản biện xã hội

Phạm vi nội dung phản biện được xác định cụ thể như sau:

* Những chủ trương, đường lối, chính sách của Trung ương Đảng và chủ trương của các cấp uỷ đảng ở tỉnh liên quan đến:

- Quyền, nghĩa vụ và lợi ích chính đáng của các tầng lớp nhân dân

- Quyền và trách nhiệm của Mặt trận Tổ quốc

- Tổ chức bộ máy và cán bộ chủ chốt trong hệ thống chính trị

- Những chính sách cụ thể đối với các giai cấp, các tầng lớp, các dân tộc, các tôn giáo và người Việt Nam ở nước ngoài

* Các chính sách, pháp luật quy định có liên quan đến:

- Quyền và trách nhiệm của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam

- Quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân

- Tổ chức bộ máy nhà nước và cán bộ chủ chốt của cơ quan nhà nước ở Trung ương và chính quyền các cấp ở địa phương

- Những chính sách có liên quan đến các dân tộc, tôn giáo, người Việt Nam ở nước ngoài

* Kế hoạch, chương trình và những chính sách cụ thể của Nhà nước về kinh tế - xã hội, an ninh, quốc phòng và công tác đối ngoại

Nhìn chung, nội dung phản biện xã hội là những công việc đã thực hiện của hệ thống chính trị Các chủ thể phản biện thực hiện việc nghiên cứu, phân tích, đánh giá và đề xuất ý kiến nhằm giúp cho các cơ quan Đảng, Nhà nước

có cơ sở ra quyết định đúng đắn, phù hợp với nhu cầu thực tế của đời sống kinh tế - xã hội Như vậy, không chỉ các văn bản chính thức mà các dự án, dự thảo văn bản đó cũng là nội dung của phản biện xã hội Có thể nói, đây chính

là đặc trưng cơ bản nhất của hoạt động phản biện Về nguyên tắc, phản biện

có thể được thực hiện ở tất cả các giai đoạn của quá trình hình thành đường lối, chủ trương, chính sách, pháp luật, từ ý nguyện của nhân dân, từ nhu cầu của xã hội đối với hệ thống chính trị, từ cảm nhận, nắm bắt của hệ thống đó rồi quay lại xã hội với các dự án, dự thảo cũng như việc tổ chức

Dựa trên các nội dung trên, dưới góc nhìn của mình, người phản biện nêu nhận định về nhận thức của các cơ quan đảng, nhà nước hướng tới mục tiêu nào, có thực sự cần thiết như đúng theo yêu cầu khách quan của xã hội hay không Nếu cho rằng đã là cần thiết thì thực hiện các bước tiếp theo là đánh giá về các giải pháp đưa ra xem có cơ sở không, tính hợp lý, hợp pháp ra sao và tính khả thi trong tổ chức thực hiện như thế nào, dự án, dự thảo đã lường hết được những khía cạnh khác nhau của cuộc sống hay chưa

1.2.4 Phương thức phản biện xã hội của Mặt Trận Tổ quốc

Trong xã hội, các chủ thể phản biện xã hội rất đa dạng, Mặt Trận Tổ quốc Việt Nam luôn giữ vị trí và vai trò quan trọng Luật Mặt Trận Tổ quốc Việt Nam đã khẳng định: Mặt Trận Tổ quốc Việt Nam là bộ phận của hệ thống chính trị nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân, nơi thể hiện

ý chí, nguyện vọng, tập hợp khối đại đoàn kết toàn dân tộc, phát huy quyền

làm chủ của nhân dân, nơi hiệp thương phối hợp và thống nhất hành động của các thành viên

Với vị trí như vậy, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam hoàn toàn có cơ sở pháp lý và

cơ sở thực tiễn trong tập hợp ý chí, nguyện vọng của các tầng lớp nhân dân Trước hết là có điều kiện tốt nhất để thực hiện chức năng giám sát, phản biện các hoạt động của các cơ quan nhà nước trên cả 3 lĩnh vực: lập pháp, hành pháp và tư pháp Làm tốt chức năng giám sát lại là cơ sở tốt cho việc thực hiện phản biện xã hội

Đối với những chủ trương, đường lối do Đảng Cộng sản Việt Nam đề

xướng qua các kỳ Đại hội Đảng toàn quốc, những chính sách, chủ trương của tỉnh trước khi thành văn kiện chính thức, hoặc đưa vào áp dụng trong thực tiễn đều được đông đảo tầng lớp nhân dân chăm chú theo dõi và thể hiện quan điểm đồng tình hay chưa đồng tình Hội đồng lý luận Trung ương, các cơ quan khoa học, các nhà khoa học, nhiều cơ quan chức năng khác của Trung ương cũng như địa phương sẽ lắng nghe và tiếp thu nghiêm túc, nhằm giúp cho việc hoàn chỉnh đường lối, chủ trương Trong số các cơ quan tổ chức nói trên, Mặt Trận Tổ quốc

từ Trung ương đến địa phương có vai trò tập hợp ý kiến của nhân dân, phản biện nhằm bảo vệ hoặc thay đổi đường lối, chủ trương, chính sách Đây là việc làm rất quan trọng mà muốn làm tốt, có hiệu quả, các cấp Mặt trận phải dày công tập hợp, chọn lọc những ý kiến tâm huyết của nhân dân và các tổ chức thành viên

Từ cả hai phía, một mặt nhân dân ủng hộ, chăm lo, đóng góp xây dựng cho Đảng, Nhà nước có đường lối, chủ trương, chính sách, pháp luật hoàn chỉnh, đúng đắn vì lợi ích của nhân dân, mặt khác Đảng thể hiện tính cầu thị trong lãnh đạo của mình, muốn “dân biết, dân bàn” và có chính kiến về những gì liên quan đến quốc kế dân sinh Mặt Trận Tổ quốc Việt Nam những năm qua đã thực sự trở thành cầu nối giữa Đảng và dân, ngày càng làm tốt hơn vai trò giám sát, phản biện xã hội đối với các chủ trương, đường lối do Đảng khởi xướng, tăng thêm lòng tin của dân đối với Đảng

Mặt khác, phản biện chỉ có thể có được khi người phản biện đứng ở vị trí khác, có góc nhìn khác với người đưa ra dự án cần phản biện Một khi hoạt động của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức xã hội bị hành chính hoá, nhà nước hoá thì trong truờng hợp tốt nhất, tổ chức, đoàn thể đó chỉ có thể làm được công tác chuyển tải các chủ trương, chính sách của Nhà nước đến dân chúng, thúc đẩy việc hiện thực hoá các chủ trương đó, nhưng không thể làm được chức năng tạo

ra tương tác sống động giữa nhân dân và Nhà nước

* Phân loại phản biện xã hội:

Nếu căn cứ vào mục đích, có thể phân chia phản biện xã hội thành các loại như sau:

- Phản biện theo yêu cầu của các tổ chức đảng, cơ quan nhà nước: theo hình thức này, các chủ thể được yêu cầu thực hiện sự phản biện đối với các dự

án, dự thảo văn bản thuộc thẩm quyền phê duyệt của tổ chức đảng, cơ quan nhà nước, hoặc để trình lên tổ chức, cơ quan cấp trên phê duyệt

- Phản biện do các tổ chức xã hội tự thực hiện: trong phạm vi chức năng theo điều lệ của mình, các tổ chức xã hội tự đề xuất nhiệm vụ phản biện đối với những vấn đề quan tâm; tổ chức phản biện và gửi các kiến nghị đến các cơ quan tổ chức có liên quan và các cơ quan có thẩm quyền xem xét

Nếu căn cứ vào mức độ phản biện, thì phản biện xã hội được phân chia thành các loại như sau:

- Phản biện về định hướng và phương pháp tiếp cận thông tin (nguồn thông tin, chuyên gia, tư liệu, v.v )

- Phản biện về nội dung một phần dự thảo chính sách, đề án…

- Phản biện tổng thể đối với chính sách, dự án (nghiên cứu, đánh giá, toàn bộ nội dung, chính sách, đề án, v.v )

* Hình thức, quy trình phản biện:

Phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc có thể tổ chức thực hiện theo các hình thức cơ bản sau:

- Cơ quan Mặt trận các cấp trực tiếp phản biện

- Thông qua Hội đồng tư vấn, chuyên gia phản biện

- Thông qua tập hợp ý kiến của nhân dân, cơ quan Mặt trận Tổ quốc các cấp hướng dẫn nội dung và cách tiến hành để các tầng lớp nhân dân góp ý kiến, tham gia xây dựng đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước Với hình thức này, Mặt trận Tổ quốc các cấp tổ chức một

số diễn đàn để người dân đăng ký tham gia phản biện về một số đề án cụ thể, với sự có mặt của Ban soạn thảo đề án, trực tiếp giải trình, tiếp thu những vấn

đề hợp lý, hợp tình

- Thông qua các phương tiện báo chí và sự trợ giúp công nghệ thông tin, đi sâu vào đối tượng phản biện chuyên nghiệp như trí thức, nhà báo, nhà khoa học để giới thiệu nội dung và thu thập ý kiến vào việc xây dựng các đề

án một cách tập trung, có trọng điểm

* Nguyên tắc, cơ chế thực hiện, phối hợp:

Nguyên tắc cơ bản nhất trong việc thực hiện phản biện xã hội là tập trung dân chủ Tập trung theo những nội dung trọng tâm, trọng điểm, tránh tràn lan sang những vấn đề không liên quan, dẫn đến những sai lệch về nội dung, mục đích Đồng thời, tôn trọng dân chủ trong quá trình thu nhận ý kiến góp ý, không áp đặt, khiên cưỡng nhằm mục đích hướng luồng ý kiến và dư luận theo chiều hướng có lợi cho đối tượng chủ thể được phản biện Bảo vệ quyền lợi và lợi ích hợp pháp của nhân dân, lợi ích của quốc gia, dân tộc Tuân thủ các quy phạm pháp luật Đảm bảo tính khách quan, trung thực Tôn trọng tự do tư tưởng

Về cơ chế thực hiện: phối hợp chặt chẽ giữa chủ thể phản biện và đối tượng được phản biện, phải có sự hợp tác tích cực từ hai phía Cần thống nhất

về nội dung, thời gian, quy trình phản biện để có được kết quả tốt nhất Chủ thể phản biện thể hiện tốt vai trò của mình, có trách nhiệm với những ý kiến phản biện của mình Đối tượng phản biện phải cung cấp thông tin, tôn trọng

và có trách nhiệm tiếp thu nghiêm túc những ý kiến phản biện hợp lý, phản hồi thông tin kịp thời cho chủ thể phản biện Đảng tăng cường vai trò lãnh đạo đối với phản biện xã hội, ban hành chủ trương, nghị quyết, chỉ thị; Nhà nước luật hoá; Mặt trận phát huy tốt vai trò, chức năng của mình, trực tiếp tổ chức thực hiện phản biện xã hội; các tổ chức chính trị - xã hội và nhân dân chủ động, tích cực, tự giác tham gia phản biện xã hội

1.2.5 Hiệu lực, hiệu quả phản biện

Phản biện xã hội sẽ không thể phát triển và tồn tại nếu như những kết quả thu nhận được từ Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp khi đứng ra tổ chức không được xem xét, đánh giá và sử dụng trong quá trình điều chỉnh những dự

án, dự thảo chương trình Hay nói cách khác, phản biện xã hội sẽ không phát huy được hiệu lực của mình khi chưa có cơ chế bắt buộc từ phía Đảng cầm quyền đối với các cơ quan là đối tượng được phản biện

Để phản biện xã hội được tiến hành một cách nghiêm chỉnh, thì việc phản biện phải được đảm bảo thực hiện bằng cơ chế rõ ràng về pháp luật Trong phạm vi toàn quốc hay từng địa phương cho đến tận xã, phường, những vấn đề gì bắt buộc phải có sự phản biện xã hội trước khi trình cơ quan có thầm quyền phê duyệt, trước khi đem ra thực thi thì phải có sự quy định cụ thể của pháp luật Văn bản thể hiện nội dung, trình tự, kết luận của phản biện là văn bản bắt buộc phải có và kèm theo với toàn bộ hồ sơ của

dự án khi trình lên các cơ quan có thẩm quyền xem xét Hình thức phản biện nhất thiết phải được thể hiện bằng văn bản theo những mẫu biểu nhất định Văn bản phản biện cũng có thể là biên bản ghi chép ý kiến của Hội nghị của nhân dân

Ngoại trừ những chương trình, kế hoạch có liên quan đến bí mật quốc gia, tất cả các dự án cần được sớm công bố công khai bằng những phương tiện thông tin đại chúng để thu hút sự quan tâm của quần chúng càng rộng càng tốt Việc khuyến khích, động viên đông đảo các nhà khoa học, đông đảo