Sự vận động, phát triển của tin phát thanh ở việt nam trong điều kiện hiện nay (khảo sát tin tiếng việt của đài tiếng nói việt nam và một số đài phát thanh địa phương từ tháng 62008 đến hết 52010)

Quá trình vận động, phát triển đó của thể loại tin phát thanh cũng bộc lộ những thành công và những tồn tại cần nghiên cứu, rút ra bài học kinh nghiệm và tìm giải pháp nhằm nâng cao chất

1

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH

QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

ĐINH THỊ THU HẰNG

SỰ VẬN ĐỘNG, PHÁT TRIỂN CỦA TIN PHÁT THANH Ở VIỆT NAM

TRONG ĐIỀU KIỆN HIỆN NAY

(Khảo sát tin tiếng Việt của Đài Tiếng nói Việt Nam và một số

đài phát thanh địa phương từ tháng 6/2008 đến hết 5/2010)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRUYỀN THÔNG ĐẠI CHÚNG

HÀ NỘI – NĂM 2012

2

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ - HÀNH CHÍNH

QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

ĐINH THỊ THU HẰNG

SỰ VẬN ĐỘNG, PHÁT TRIỂN CỦA TIN PHÁT THANH Ở VIỆT NAM

TRONG ĐIỀU KIỆN HIỆN NAY

(Khảo sát tin tiếng Việt của Đài Tiếng nói Việt Nam và một số

đài phát thanh địa phương từ tháng 6/2008 đến hết 5/2010)

3

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả điều tra nêu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Hà Nội, Ngày 1 tháng 1 năm 2011

Tác giả luận án

ĐINH THỊ THU HẰNG

PT-TH : Phát thanh – Truyền hình PTV : Phát thanh viên

5

DANH MỤC CÁC BẢNG VÀ BIỂU ĐỒ

Biểu đồ 2.1: Biểu đồ tần suất và thời điểm xuất hiện của tin phát thanh trong một ngày

trên hệ VOV1 – Đài TNVN năm 2009 66

Biểu đồ 2.2: Biểu đồ về mức độ cập nhật tin trên sóng Đài TNVN 67

Biểu đồ 2.3: Biểu đồ tỷ lệ sử dụng các mảng đề tài trong tin của Đài TNVN 72

Bảng 2.4: Tỷ lệ sử dụng các kiểu mở đầu tin phát thanh 77

Biểu đồ 3.1: Tỷ lệ tin theo thời lƣợng 111

Biểu đồ 3.2: Tỷ lệ xuất hiện của các dạng tin 127

Biểu đồ 3.3: Tỷ lệ tin theo mô hình kết cấu 130

Biểu đồ 3.4: Tỷ lệ tin theo tiêu chí nguồn tin 170

6

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 8

Chương 1: CƠ SỞ THỰC TIỄN VÀ LÝ LUẬN VỀ SỰ VẬN ĐỘNG, PHÁT TRIỂN CỦA TIN PHÁT THANH Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 26

1.1 Các khái niệm được sử dụng trong luận án 26

1.2 Khái quát những kết quả nghiên cứu trong nước về tin phát thanh 33

1.3 Đôi nét về diện mạo tin phát thanh ở Việt Nam năm 1993 38

1.4 Những điều kiện tác động đến sự vận động, phát triển của tin phát thanh ở Việt Nam hiện nay 49

1.5 Các bình diện vận động của tin phát thanh 56

Chương 2: SỰ VẬN ĐỘNG VÀ PHÁT TRIỂN VỀ TẦN SUẤT, THỜI ĐIỂM XUẤT HIỆN VÀ NỘI DUNG CỦA TIN PHÁT THANH Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 65

2.1 Sự vận động, phát triển về tần suất và thời điểm xuất hiện 65

2.2 Sự vận động, phát triển về nội dung 70

Chương 3: SỰ VẬN ĐỘNG, PHÁT TRIỂN VỀ HÌNH THỨC VÀ PHƯƠNG THỨC TỔ CHỨC SẢN XUẤT TIN PHÁT THANH Ở VIỆT NAM HIỆN NAY 111

3.1 Sự vận động, phát triển về hình thức của tin phát thanh 111

3.2 Những vận động, phát triển trong phương thức tổ chức sản xuất tin phát thanh 144 Chương 4: THÀNH CÔNG, HẠN CHẾ TRONG SỰ VẬN ĐỘNG, PHÁT

7

TRIỂN CỦA TIN PHÁT THANH HIỆN NAY VÀ MỘT SỐ KHUYẾN

NGHỊ 170

4.1 Những thành công 170

4.2 Những hạn chế 175

4.3 Sự giao thoa về mặt thể loại giữa tin và các thể loại khác 182

4.4 Xu hướng vận động, phát triển của tin phát thanh ở Việt Nam 187

4.5 Một số khuyến nghị nhằm góp phần nâng cao chất lượng của tin phát thanh trong xu thế vận động, phát triển 196

KẾT LUẬN 206

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 212

PHỤ LỤC 221

8

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Trong lịch sử nghiên cứu báo chí, vấn đề thể loại luôn là một trong những vấn đề cơ bản, quan trọng, được các nhà nghiên cứu quan tâm Việc bổ sung, phát triển các hướng nghiên cứu để hệ thống lý luận về thể loại báo chí phong phú và phù hợp với sự biến đổi không ngừng của thực tiễn cũng luôn được đặt ra

Trong hệ thống các thể loại báo chí nói chung và của báo phát thanh nói riêng, tin có vai trò đặc biệt quan trọng Đó là thể loại luôn đi đầu trong việc phản ánh các sự kiện mới xảy ra, phản ánh diện mạo liên tục đổi thay của đời sống, qua đó góp phần thể hiện sức mạnh của báo chí Đối với báo phát thanh, tin còn góp phần quan trọng trong việc khẳng định vị trí của loại hình

trong hệ thống các loại hình báo chí “Khi có một sự kiện diễn ra, phát thanh

đưa tin, truyền hình diễn tả, báo in phân tích, giảng giải ” [17, tr.77] Có

được ưu thế này là nhờ báo phát thanh sử dụng sóng điện từ với tốc độ tương đương tốc độ ánh sáng, cho phép truyền thông tin đi ngay lập tức trên diện rộng và quy trình sản xuất gọn nhẹ và không yêu cầu ca kíp giúp phóng viên báo phát thanh nhanh chóng tiếp cận với hiện trường xảy ra sự kiện để tác nghiệp Bên cạnh đó, dải chương trình liên tục trong ngày cũng là một điều kiện tạo ra không gian để báo phát thanh truyền tải tin đi nhanh chóng

Trong bối cảnh sự cạnh tranh thông tin giữa ngày càng gia tăng, các loại hình báo chí đều nỗ lực cải tiến, mở rộng, nâng cao khả năng tiếp cận công chúng, các đài phát thanh trên thế giới đều phát huy, đẩy mạnh ưu thế đưa tin nhanh và liên tục, coi đây như một mũi nhọn để khẳng định vị trí Một

xu hướng đưa tin trong những năm qua là xây dựng hệ chương trình tin tức liên tục trong ngày để chuyển tải những thông tin mới nhất tới công chúng

Nhiều đài phát thanh dành hẳn hệ chương trình phát 24/24 giờ tin tức (xen kẽ

Xem xét sự vận động, phát triển của thể loại tin phát thanh ở Việt Nam, chúng ta nhìn thấy một mốc quan trọng Đó là năm 1993 – năm phương thức sản xuất chương trình phát thanh trực tiếp được đưa vào ứng dụng rộng rãi ở Việt Nam và bắt đầu từ các đài phát thanh địa phương theo dự án của tổ chức SIDA (Swedish International Development Authority) Năm 1994, phát thanh trực tiếp cũng được đưa vào ứng dụng ở Đài phát thanh quốc gia tức Đài TNVN Có thể thấy từ khi ứng dụng phương thức phát thanh trực tiếp, tin phát thanh ở Việt Nam đã có nhiều thay đổi

Phương thức này chính là vũ khí cạnh tranh của phát thanh trong bối cảnh bùng nổ thông tin của đời sống báo chí hiện đại

Đó là bước đột phá mới trong lĩnh vực truyền thông, là sự phát huy hiệu quả của các phương tiện kỹ thuật, cho phép phát huy tối

đa năng lực truyền thông radio, giúp cho người nghe đài luôn được tiếp cận với những thông tin mới mẻ, hấp dẫn, lôi cuốn nhất… [48, tr.7]

10

Chỉ cần làm một phép so sánh với hoạt động làm tin ở Đài TNVN năm

1993, chúng ta nhận thấy rằng từ vài chương trình chuyển tải tin tức thời sự trong ngày đến nay, Đài TNVN đã có một hệ chương trình chuyên chuyển tải những thông tin mới nhất Tốc độ đưa tin, phạm vi đề tài tin, cách thức làm tin… đã có nhiều thay đổi rõ rệt, thể hiện những bước tiến của Đài trong việc đáp ứng nhu cầu của công chúng về tin tức mới Ở các đài phát thanh địa phương, việc ứng dụng phương thức sản xuất chương trình phát thanh trực tiếp cũng đã nhân lên tốc độ cập nhật tin tức mà mở ra nhiều cơ hội thông tin sinh động, đáp ứng nhu cầu của công chúng phát thanh địa phương Nhiều đài địa phương như Đài PT-TH Quảng Ninh, Đài PT-TH Hải Phòng, Đài PT-TH Hòa Bình, Đài PT-TH Bình Dương, Đài Tiếng nói nhân dân thành phố Hồ Chí Minh… đã khẳng định được năng lực đưa tin của mình thông qua những chương trình phát thanh trực tiếp

Quá trình vận động, phát triển đó của thể loại tin phát thanh cũng bộc

lộ những thành công và những tồn tại cần nghiên cứu, rút ra bài học kinh nghiệm và tìm giải pháp nhằm nâng cao chất lượng và đáp ứng tốt hơn nhu cầu của công chúng trong thời đại công nghệ thông tin phát triển như vũ bão, đời sống vật chất không ngừng được nâng lên, quá trình toàn cầu hóa và hội nhập kinh tế khiến cho sự lựa chọn của con người được mở rộng ra ngoài các biên giới Nghiên cứu sự vận động, phát triển của một thể loại nòng cốt còn cho phép chúng ta nhìn nhận sự vận động của loại hình báo phát thanh trong những năm qua, xem xét giải pháp góp phần nâng cao chất lượng thông tin trên loại hình báo chí này Việc nghiên cứu những tính chất mới, đặc điểm mới của tin phát thanh sau nhiều vận động, phát triển cũng sẽ bổ sung, hoàn thiện thêm lý luận về thể loại này Và theo nhà nghiên cứu Đức Dũng:

“cho đến nay, lý luận về báo phát thanh ở nước ta mới chỉ đang

ở những bước đi đầu tiên Tình hình đó cho thấy việc nghiên cứu những vấn đề có liên quan đến phát thanh đang là một trong những yêu cầu bức xúc…” [15, tr.9]

11

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích của luận án là nhận diện những vận động, phát triển của tin phát thanh hiện nay, phân tích thành công và hạn chế, mâu thuẫn, từ đó đề xuất những khuyến nghị nhằm nâng cao chất lượng tin phát thanh trong xu thế vận động, phát triển

Để đạt được mục đích trên, tác giả xác định những nhiệm vụ sau:

- Xác định cơ sở lý thuyết về sự vận động, phát triển của tin phát thanh hiện nay trong các điều kiện đời sống thay đổi và nhu cầu của công chúng cũng thay đổi

- Nhận diện, phân tích những vận động, phát triển về nội dung, về hình thức và phương thức tổ chức sản xuất tin phát thanh hiện nay

- Xác định những thành công, chỉ ra những hạn chế, tồn tại trong sự vận động, phát triển của tin phát thanh hiện nay, dự báo xu hướng vận động, phát triển trong thời gian tới và đề xuất một số khuyến nghị nhằm tiếp tục nâng cao chất lượng của tin phát thanh trong xu thế vận động phát triển

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là sự vận động, phát triển của tin phát thanh hiện nay Việc nghiên cứu sự vận động, phát triển của tin phát thanh được thực hiện chủ yếu thông qua việc khảo sát, phân tích các yếu tố thuộc các phương diện nội dung, hình thức và phương thức tổ chức sản xuất tin phát thanh hiện nay

Phạm vi nghiên cứu của luận án là tin phát thanh tiếng Việt được phát trên sóng phát thanh của Đài TNVN, Đài PT-TH Quảng Ninh, Đài PT-TH Hải Phòng, Đài Tiếng nói nhân dân thành phố Hồ Chí Minh từ tháng 6/2008 đến 5/2010, bao gồm cả tin do đội ngũ phóng viên, cộng tác viên của đài thực hiện và tin khai thác được từ các nguồn khác

Luận án vừa nghiên cứu thể loại tin phát thanh với tư cách là tác phẩm

chương trình Thông tin và Âm nhạc theo phương thức phát thanh trực tiếp

4 Giả thuyết nghiên cứu:

Giả thuyết 1: Bằng quan sát và nghiên cứu, phân tích tài liệu, chúng tôi

cho rằng thể loại tin phát thanh hiện nay đã có sự vận động, phát triển mạnh

mẽ nhằm thích ứng với nhu cầu của công chúng trong đời sống hiện đại Sự vận động, phát triển đó nằm trong cả hai phương diện nội dung và hình thức của tin phát thanh, thể hiện trong cả phương thức tổ chức sản xuất tin từ các khâu lấy tin, làm tin và đưa tin

Có thể thấy rằng, sự vận động, phát triển đó là kết quả tất yếu khi nhu cầu, thị hiếu, thói quen của công chúng hiện đại đã thay đổi trong bối cảnh đời sống xã hội vận động không ngừng Báo phát thanh trong đó có thể loại tin phát thanh phải thay đổi tương ứng để thích ứng, đáp ứng và tồn tại Điều kiện kinh tế - xã hội mọi mặt ngày càng được nâng cao đã đáp ứng ngày càng tốt hơn các nhu cầu nói chung của con người, sự phát triển mạnh mẽ của các

13

loại hình phương tiện truyền thông đại chúng là những nguyên nhân tác động trực tiếp, làm phong phú, biến đổi nhu cầu tiếp nhận thông tin của công chúng Để tồn tại, loại hình báo phát thanh đã có nhiều vận động, phát triển,

và một trong những điểm nổi bật là sự vận động, phát triển của thể loại tin phát thanh

Sự vận động, phát triển của tin phát thanh được thể hiện ở các bình diện: nội dung, hình thức và phương thức tổ chức, sản xuất

Giả thuyết 2: Về nội dung, tin phát thanh đã vận động theo hướng nâng

cao tính cập nhật sự kiện mới, phạm vi đề tài phong phú, đa dạng hơn, chủ đề

và góc độ đưa tin rõ ràng và thiết thực hơn Bên cạnh đó, các yếu tố thể hiện nội dung như câu mở đầu tin, chi tiết tin, tít tin cũng vận động nhằm chuyển tải nội dung đến với công chúng rõ ràng, tập trung, đạt hiệu quả cao Các trích dẫn âm thanh gốc được tăng cường sử dụng nhằm chuyển tải thông tin từ chính nguồn tin đến công chúng, đảm bảo tính chân thực, khách quan và tăng tính sinh động

Giả thuyết 3: Các yếu tố thuộc về hình thức của thể loại tin phát thanh

cũng tăng cường tính chất sinh động, phản ánh sự chân thực, khách quan trong thông tin, ngắn gọn và rõ ràng, dễ hiểu hơn Ngôn ngữ tin vận động nhằm chuyển tải tính thời sự ngày càng cao hơn của tin đồng thời gia tăng các yếu tố của ngôn ngữ nói Sự tham gia của lời dẫn tin giúp cho tin được thể hiện sinh động, hấp dẫn hơn

Giả thuyết 4: Phương thức tổ chức sản xuất thể loại này ngày càng

nhanh chóng, hiện đại, hiệu quả hơn Điều này thể hiện ở cả phương thức lấy tin, làm tin và tổ chức đưa tin Các nguồn tin cung cấp tin cho Đài phát thanh ngày càng nhiều và nhanh chóng hơn Mạng lưới phóng viên và cộng tác viên ngày càng được mở rộng để đảm bảo lượng tin do chính đài thực hiện, thể hiện vai trò và dấu ấn của mình Các chương trình, bản tin ngày càng tăng

14

cường tính chất gắn kết, hỗ trợ nhau để cùng chuyển tải dòng thông tin thời sự liên tục và nóng hổi tới công chúng, tạo hiệu quả đồng bộ

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu:

Đề tài được thực hiện trên nền tảng khoa học lý luận của chủ nghĩa Mác – Lê Nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và các quan điểm của Đảng ta về báo chí nói chung, báo phát thanh nói riêng

Các phương pháp cụ thể được áp dụng trong đề tài là:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu: Thông qua việc tìm kiếm và tập hợp tài liệu từ nhiều nguồn khác nhau, tác giả làm rõ lý luận về điều kiện và các bình diện vận động, phát triển của tin phát thanh hiện nay Phương pháp này được sử dụng chủ yếu trong chương 1 – chương tạo lập cơ sở thực tiễn và lý luận, làm điểm tựa để khảo sát trong chương 2 và 3

- Phương pháp phỏng vấn sâu: Phương pháp này được sử dụng để thu thập thông tin về hiện trạng của tin phát thanh ở một thời điểm trong quá khứ

- năm 1993, tìm chứng cớ cho thấy sự vận động, phát triển của tin phát thanh hiện nay so với hiện trạng ở thời điểm này Để tái hiện hiện trạng của tin phát thanh ở năm 1993, chúng tôi sử dụng phương pháp phỏng vấn sâu là chủ yếu

do không thể thu thập được các mẫu tin phát thanh ở thời điểm này

Tác giả đã phỏng vấn sâu các nhà báo và nhà nghiên cứu có thâm niên nghiên cứu hoặc đã kinh qua thời kỳ làm tin phát thanh những năm đầu của thập niên 90 thế kỷ trước như: nhà báo Hoàng Trọng Đan, nhà báo Kim Cúc, nhà báo Minh Đức, nhà báo Đình Khải, nhà báo Trượng Cộng Hòa, nhà nghiên cứu Đức Dũng, nhà nghiên cứu Vũ Thúy Bình…

Tác giả cũng phỏng vấn sâu các thính giả có tuổi, đã từng nghe tin phát thanh năm 1993 để có thêm minh chứng về sự vận động, phát triển của tin phát thanh hiện nay

- Phương pháp phân tích, tổng hợp, đánh giá: Được dùng để nhận diện,

15

phân tích các yếu tố thể hiện sự vận động, phát triển của tin phát thanh

Về việc lựa chọn mẫu, do lượng tin được phát trên sóng Đài TNVN và các đài phát thanh địa phương trong khoảng thời gian 2 năm (từ 6/2008 đến hết tháng 5/2010) là rất lớn, không thể khảo sát toàn bộ nên chúng tôi sử dụng phương pháp chọn mẫu điển hình Trong phạm vi thời gian khảo sát, tác giả lựa chọn mỗi tuần 2 ngày tin tức để khảo sát Đối với dải chương trình liên tục của Đài TNVN, trong mỗi ngày, tác giả lại tiếp tục lựa chọn 2 chương trình có thời lượng lớn, 1 bản tin 15 phút và 1 bản tin 5 phút Với các chương trình của đài phát thanh địa phương, tác giả lựa chọn mỗi tuần 2 chương trình thời sự Tổng cộng, tác giả đã khảo sát 1000 chương trình và bản tin phát thanh, với 17712 tin Tác giả sử dụng phần mềm SPSS để xử lý số liệu định lượng đồng thời kết hợp phân tích sâu các ví dụ điển hình

- Phương pháp thống kê: trong quá trình khảo sát, tác giả sử dụng phương pháp này kết hợp với phương pháp phân tích, tổng hợp, đánh giá để rút ra các thông số về quy mô, tính chất vận động, phát triển trong các yếu tố khác nhau của tin phát thanh hiện nay

- Phương pháp so sánh: Tác giả sử dụng phương pháp này để làm nổi bật lên những đổi mới, vận động trong các yếu tố nội dung và hình thức của tin phát thanh cũng như những cải tiến trong phương thức tổ chức sản xuất tin phát thanh ở các đài phát thanh hiện nay so với ở mốc năm 1993

Tác giả cũng sử dụng phương pháp này để nhìn nhận điểm chung và sự khác biệt giữa tin phát thanh của đài phát thanh quốc gia – Đài TNVN và các đài phát thanh địa phương

6 Đóng góp mới của luận án

Về lý luận, việc nhận diện, phân tích, làm rõ những vận động, phát triển của thể loại tin phát thanh sẽ góp phần bổ sung, cập nhật những tri thức lý luận về thể loại này một cách có hệ thống, ở các yếu tố nội dung, hình thức và

16

phương thức tổ chức sản xuất

Trong chương 1, chúng tôi khái quát những kết quả đã có về tin phát thanh vừa để tạo tiền đề cho việc nghiên cứu vừa cho thấy tính chất bổ sung, cập nhật, mở rộng mà những kết quả nghiên cứu của luận án thể hiện

Xét về nội dung, đó là các vấn đề lý luận về tính thời sự của sự kiện trong tin phát thanh và tính cập nhật sự kiện theo thời điểm, về tính phong phú và đa dạng của đề tài, về tính gần gũi, thiết thực với công chúng thể hiện qua chủ đề và góc tiếp cận rõ ràng, về hệ chi tiết được chọn lọc và thể hiện tính khách quan, chân thực, về câu mở đầu hấp dẫn và trực tiếp thể hiện chủ

đề, về việc sử dụng âm thanh gốc bao gồm lời nói nhân vật trong sự kiện và tiếng động hiện trường trong tin phát thanh

Xét về hình thức, những điểm bổ sung, cập nhật, mở rộng của luận án thể hiện trong việc phân tích những vận động về mặt thời lượng, các dạng tin, ngôn ngữ, mô hình kết cấu, lời dẫn tin phát thanh, cho thấy các yếu tố này đều

có những đổi mới nhằm làm tăng tính trực tiếp, hấp dẫn và mang lại hiệu quả tiếp nhận cao hơn

Xét về phương thức tổ chức sản xuất, từ khâu lấy tin, làm tin đến tổ chức đưa tin phát thanh đều có những đổi mới nhằm nâng cao chất lượng nội dung, hình thức tin, tạo hiệu quả tác động Môi trường tổ chức sản xuất này tạo ra các điều kiện để sự vận động, phát triển của thể loại tin phát thanh thể hiện rõ nét

Bên cạnh đó, những xu hướng vận động, phát triển của tin phát thanh trong thời gian tới và những khuyến nghị cũng là những đóng góp về mặt lý luận

về tin phát thanh nhằm góp phần định hướng thực tiễn ngày càng phát triển

Về ý nghĩa thực tiễn, từ kết quả nghiên cứu, luận án tổng kết những thành công và chỉ ra những hạn chế trong sự vận động, phát triển của tin phát thanh Đây là những tổng kết thực tiễn cần thiết để đánh giá chất lượng hoạt

17

động thực tiễn sau một quá trình vận động và phát triển Các dự báo có ý nghĩa góp phần xác định rõ những phương hướng cụ thể cho tin phát thanh trong xu thế vận động, phát triển Các khuyến nghị, giải pháp nhằm góp phần phát huy những thành công và giải quyết những tồn tại, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả của tin phát thanh cũng như hoạt động tổ chức sản xuất tin ở các đài phát thanh

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục công trình của tác giả có liên quan đến đề tài, Danh mục tài liệu tham khảo, Phụ lục, luận án có 4 chương,

14 tiết, 204 trang

18

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Trên thế giới và ở Việt nam, vấn đề chủ thể truyền thông và các sản phẩm truyền thông phải liên tục vận động, phát triển để thích ứng với nhu cầu, thị hiếu của công chúng đã được nói tới trong các công trình nghiên cứu

về công chúng Các tác giả trong khi phân tích vai trò quan trọng của công chúng trong quy trình truyền thông đều khẳng định vai trò tích cực, chủ động tác động trở lại của yếu tố này, trở thành động lực để truyền thông, báo chí phát triển Các cuốn sách viết về sự phát triển của báo chí nói chung cũng khẳng định: khi công nghệ đã khác, khi đời sống và công chúng cũng đã khác thì báo chí cũng tự phải thay đổi để thích ứng Ngược lại, sự vận động và phát triển của báo chí cũng tác động trở lại, đáp ứng, thỏa mãn và thúc đẩy nhu cầu công chúng đồng thời đóng góp tích cực vào sự vận động, phát triển của đời sống xã hội nói chung

Cụ thể về sự vận động và phát triển của thể loại tin, trong đó có tin phát thanh, nhiều cuốn sách nghiên cứu về tin và cách thức đưa tin cũng đã đề cập tới vấn đề này:

* Trên thế giới:

Đề cập tới nguyên nhân dẫn đến sự vận động, phát triển của tin từ góc

độ công chúng, cuốn giáo trình nổi tiếng News Reporting and Writing [115]

đã được tái bản 8 lần (tạm dịch là Cách viết và đưa tin) của ban biên soạn The

Missouri Group thuộc Khoa báo chí Đại học Missouri có nhận định: Người phán quyết tối hậu cái gì là quan trọng và sự kiện nào đáng được phản ánh chính là những người tiêu thụ báo chí, là công chúng Công chúng đang thay đổi, và điều đó đòi hỏi những nhà báo cũng phải thay đổi…

Stuart Allan trong cuốn Online News (tạm dịch là Tin tức trực tuyến) đã

trích lời của ông Rupert Murdoch (chủ tịch, giám đốc điều hành News Corporation) phát biểu tại cuộc họp hàng năm của các tổng biên tập báo in

19

của Mỹ năm 2005: “Chúng ta cần phải nhận ra rằng những thế hệ tiếp tới sẽ

tiếp cận tin tức dù từ các tờ báo in hay bất cứ nguồn nào khác cũng sẽ có một mong muốn khác đi về kiểu tin tức mà họ sẽ tiếp nhận.” Trong cuộc họp này

ông Murdoch nêu lên ý niệm về “một thực tế đang phát triển nhanh chóng”

mà các tờ báo đang phải đối mặt [112, tr.2]

Hai tác giả T.J.S Giooc và B Sumanta lại đề cập đến nguyên nhân vận

động, phát triển của thể loại tin ở khía cạnh công nghệ Theo cuốn Cách viết

tin năm 1987 [42], ở những trang đầu tiên của cuốn sách này, hai tác giả đã

phân tích sự thay đổi cách làm tin do sự tác động của công nghệ đang không ngừng phát triển Người làm tin đã không sử dụng giấy và bút nữa mà sử dụng màn hình máy vi tính Đáng kể hơn là kỹ thuật điện tử đã làm cho việc gửi tin từ khắp nơi trên thế giới trở nên rất dễ dàng và nhanh chóng Nhà báo

có thể sử dụng điện thoại để phỏng vấn và thu thập thông tin Kỹ thuật truyền tin qua vệ tinh đã khiến cho việc đưa tin được vượt ra ngoài các biên giới Từ việc chứng minh cách làm tin thay đổi, ông cũng nhận định, các yếu tố trong tin hiện nay đã có sự đổi mới rõ rệt so với trước đây

Tác giả Philippe Gaillard trong cuốn Nghề làm báo cũng nhận định, sự phát triển của khoa học kỹ thuật “làm giảm hơn nữa thời gian truyền tin thực

tế, mở rộng phạm vi bao quát thông tin, hầu như tức khắc trên phạm vi toàn thế giới.” [41, tr.60]

Một số tác giả khác đã mô tả khái quát về sự vận động, phát triển của

thể loại tin Trong cuốn Chúng tôi làm tin, tác giả L.A.Vaxilepva viết:

Nếu như chỉ 10 – 15 năm trước đây, trên tất cả các ấn phẩm, tin chỉ chiếm non nửa trang nhất, còn trên đài phát thanh và truyền hình chỉ vang lên có 2 – 3 lần trong một ngày đêm, thì hiện nay tình hình đã thay đổi Thị trường thông tin rất đa dạng về dạng thức, hình thức, phương thức đưa tin Có thể nói rằng, nhà báo

đã làm việc chuyên nghiệp hơn… [107, tr.9]

20

Trong cuốn sách này, tác giả L.A.Vaxilepva còn so sánh cách làm tin trước đây so với hiện nay, cho thấy có một sự khác biệt lớn Ông nhận định, tin tức hiện nay đang quan tâm tới một số đặc tính trong sự kiện, đó là tính kịp thời, rõ nét; tính gần gũi; tính xung đột; quy mô của sự kiện, … Ông cũng khẳng định, báo chí hiện đại tiếp cận và chuyển tải thông tin một cách trực tiếp Những thay đổi trong cách làm tin đó bắt nguồn từ nguyên nhân là:

…người tiêu dùng tiếp xúc với thông tin luôn chờ đợi những tin chân thực và mới lạ … Về bản chất nội tại, mối quan tâm của người tiếp nhận hoạt động như một cái phin lọc, nó hoặc là để cho thông tin đi qua đến nhận thức của con người hoặc chặn nó lại, hoặc biến thể nó dưới tác động của những định hướng đã được hình thành chắc chắn… [107, tr.15, 16]

Tác giả Alan Wheatley trong chương Tin tức phát thanh thuộc cuốn

Hướng dẫn sản xuất chương trình phát thanh mô tả sự vận động của tin

phát thanh theo một con đường phát triển Ở đầu thế kỷ XX, nhiều đài phát

thanh trên thế giới sử dụng các tờ báo để đọc tin “Điều đó có nghĩa tin tức

phát thanh bao giờ cũng muộn hơn các tờ báo khác và được biên tập rất ít”… [5, tr.118] Tác giả nhận định: “Vào năm 1936, ABC thành lập Ban thời sự đầu tiên, nhưng cũng phải mất 10 năm sau đó mới có thể hoạt động như một bộ phận cung cấp tin hoàn chỉnh, độc lập…” [5, tr.119] Tuy

nhiên, phát thanh đã thể hiện tiềm năng đưa tin của mình khi bắt đầu có những tin trực tiếp Phong cách làm tin phát thanh đã dần hình thành và

“các bản tin thông thường khoảng từ 3 đến 4 phút mà vẫn là nền tảng của

tin tức phát thanh hiện đại.” [5, tr.120] Alan Wheatley khẳng định, “tin tức phát thanh cần được thể hiện súc tích, rõ ràng, trong một thời gian ngắn diễn tả được cái gì đã xảy ra, cái gì đang tiếp diễn và nếu có thể cái

gì sắp xảy ra dựa trên những suy đoán độc lập.” Tin phát thanh cũng mang

tính tức thì và cần được thể hiện chính xác và dễ hiểu vì “thính giả chỉ có

21

một cơ hội để nghe tin tức của bạn” [5, tr.120]

Trong cuốn Sau đây là bản tin chi tiết [69], các tác giả Marray

Masterton và Roger Patching đã phân tích cách thức để báo phát thanh ở Ôxtraylia vận động để thích ứng trong sự cạnh tranh với truyền hình, trong bối cảnh công chúng đang thay đổi là hướng các bản tin đến với những nhóm công chúng riêng biệt, từ đó hình thành các phong cách đưa tin khác nhau trên các kênh phát thanh

Tác giả V.V Xmirnop trong cuốn Các thể loại báo chí phát thanh nhận

định: sự hình thành và phát triển của hệ thống các thể loại báo phát thanh,

trong đó có tin phát thanh là một quá trình phức tạp và “phụ thuộc vào đời

sống chính trị của xã hội và sự hoàn thiện của kỹ thuật, vào sự phát triển nội tại của nó” Ông cho rằng:

Quá trình này được đặc trưng bởi tính năng động của tất cả các thành tố trong hệ thống các thể loại báo chí Quá trình này gắn chặt với vai trò của phát thanh trong hệ thống các phương tiện thông tin đại chúng và trong đời sống con người, gắn liền với sự chuyển hóa của các thể loại phát thanh trong tiến trình khai thác các khả năng của báo chí phát thanh trong bối cảnh có sự thay đổi quan hệ với công chúng thính giả [110, tr.63]

* Ở Việt Nam:

Sự vận động, phát triển của thể loại tin báo chí nói chung đã được đề cập tới trong một số công trình nghiên cứu Nhận định chung của các nhà nghiên cứu là thể loại tin đã và cần được tiếp tục đổi mới, nâng cao chất lượng để đáp ứng tốt nhu cầu của công chúng hiện đại Tác giả Đinh Hường

trong chương Tin, cuốn Thể loại báo chí còn nêu nhận định cụ thể: “Các dạng

tin vẫn tiếp tục đổi mới, phát triển và sẽ xuất hiện những dạng tin mới trong hoạt động thực tiễn năng động, sôi động và sáng tạo của báo chí và người làm báo.” [78, tr.40]

Một số công trình khác nghiên cứu hoặc có đề cập đến tin trên báo in,

liền với sự ra đời và phát triển của Đài TNVN thuộc các cuốn sách như Báo

phát thanh (2002) [17], Dựng nghiệp phát thanh (2005) [29], 60 năm Tiếng nói Việt Nam (2005) [32], Phát thanh trực tiếp (2007) [48] … đều cho thấy,

báo phát thanh ở Việt Nam đã liên tục vận động, phát triển để thích ứng với những điều kiện mới của đất nước, đáp ứng nhu cầu của thính giả trong đời sống hiện đại Các chương trình thời sự, trong đó thể loại tin là nòng cốt đóng vai trò quan trọng trong những bước phát triển đó

Trong chương Tin phát thanh thuộc cuốn Báo phát thanh (2002), tác

giả Vũ Thúy Bình còn có nhận định:

Nhu cầu thông tin của người nghe đài ngày càng tăng về số lượng và chất lượng Nhịp sống hiện đại đòi hỏi con người lựa chọn hình thức thông tin nhanh gọn, trực tiếp, dễ hiểu, dễ nhớ… sao cho với một lượng thời gian vật chất nhỏ nhất có thể tiếp thu được một lượng thông tin lớn nhất… [17, tr.243]

Điều này dẫn đến những thay đổi về cách thức đưa tin phát thanh Và các đài phát thanh cũng xây dựng dải chương trình tin tức liên tục với các bản tin đầu giờ nhằm tăng khả năng cập nhật tin tức, đáp ứng nhu cầu của thính giả và thực hiện định hướng dư luận xã hội

Cũng nói về sự vận động của các thể loại của báo phát thanh trong đó

có tin phát thanh, tác giả Đức Dũng trong các cuốn Lý luận báo phát thanh

(2003) [15] khẳng định các thể loại của báo phát thanh ngày càng vận động theo hướng tăng cường tính chất sinh động và ngắn gọn hơn Sự phát triển của công nghệ, của các loại hình báo chí khác, sự thay đổi của công chúng đã đặt

23

ra yêu cầu đổi mới và nâng cao chất lượng các thể loại

Đề tài nghiên cứu “Đổi mới cách viết tin và đưa tin trên Đài Tiếng nói

Việt Nam” thực hiện năm 2004 [28] đặt ra vấn đề cần đẩy mạnh hiện đại hóa

cách làm tin phát thanh Các tác giả phân tích những hạn chế trong cách viết

và đưa tin của Đài TNVN như “hạn chế về cấu trúc viết tin”, “hạn chế về sử

dụng ngôn ngữ”, “hạn chế về sử dụng tiếng động”, từ đó kiến nghị những giải

pháp để nâng cao chất lượng tin Đề tài cũng cho thấy Đài TNVN đã thực hiện một số cải tiến trong cách làm tin nhưng yêu cầu tiếp tục cải tiến vẫn được đang đặt ra mạnh mẽ

Luận văn thạc sỹ Tương đồng và dị biệt giữa tin phát thanh truyền

thống và hiện đại (bảo vệ năm 2006) của tác giả Lê Huy Nam cho thấy, Đài

TNVN đang ngày càng quan tâm đến việc viết tin theo mô hình hình tháp ngược Theo tác giả:

Trong xu thế phát triển, tin – một thể loại xung kích của báo chí

nói chung và phát thanh nói riêng có nhiều đổi mới Ngắn gọn, súc tích, lượng thông tin cao, thiết thực và tạo cơ hội cho công chúng tham gia phản hồi là xu thế làm tin chính mà báo chí thế giới cũng như báo chí Việt Nam đã và đang làm Riêng đối với phát thanh, để hấp dẫn và sống động hơn, tin ngày càng sử dụng nhiều tiếng động, có thêm yếu tố bình và tốc độ đưa tin nhanh hơn qua đưa tin trực tiếp [72, tr.35]

Đặc biệt, trong cuốn Phát thanh trực tiếp (2007), các tác giả đã phân

tích sâu về sự thay đổi của báo phát thanh nói chung, của thể loại tin phát thanh nói riêng từ khi phương thức sản xuất chương trình phát thanh trực tiếp được đưa vào ứng dụng ở nước ta, bắt đầu từ năm 1993 Cuốn sách nêu rõ:

Trong bối cảnh bùng nổ thông tin và công chúng có quá nhiều nguồn để lựa chọn thì các tác phẩm phát thanh đang có xu hướng

24

co ngắn lại về mặt thời lượng… một tin ngắn trung bình chỉ nên dao động trong khoảng 30 giây Sự ngắn gọn này sẽ giúp người nghe tiếp nhận được nhiều thông tin hơn, làm cho phát thanh trực tiếp đảm bảo được tính thời sự, nhanh nhạy của thông tin, phát huy được tối đa đặc trưng của loại hình báo phát thanh [48, tr.25]

Cuốn sách này cũng ghi lại những sự thay đổi lớn của Đài TNVN từ khi ứng dụng phương thức sản xuất chương trình này và cho thấy Đài TNVN

đã lấy các chương trình thời sự, trong đó thể loại tin chiếm ưu thế làm mũi nhọn để thực hiện những thay đổi đó Theo cuốn sách, từ khi ứng dụng phương thức phát thanh trực tiếp, tin phát thanh trên sóng Đài TNVN đã thực

sự có những khởi sắc và đang ngày càng phát triển

Ngoài ra, đề cập đến sự vận động, phát triển của tin phát thanh từ góc

độ nghiên cứu các chương trình tin tức, đề tài “Nghiên cứu xây dựng quy trình

sản xuất bản tin và chương trình thời sự trên Hệ Thời sự chính trị tổng hợp (VOV1)” (2005) [30] của Đài TNVN đã cho thấy những nỗ lực cải tiến các

chương trình thời sự, các bản tin và cách làm tin nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu của công chúng và tăng cường năng lực cạnh tranh với các loại hình báo chí khác Các đề tài này chỉ ra những cải tiến của Đài trong thời gian qua đã mang lại những khởi sắc trong cách tổ chức sản xuất tin, nâng cao chất lượng tin theo hướng đưa tin nhanh hơn, phong phú và sinh động hơn Các tác giả cũng đặt ra yêu cầu cần tiếp tục đổi mới phương pháp thể hiện tin, nâng cao chất lượng tin phát thanh để đáp ứng nhu cầu của công chúng hiện đại

Luận văn thạc sỹ Đổi mới và nâng cao chất lượng chương trình Thời

sự Đài TNVN của tác giả Đồng Mạnh Hùng (bảo vệ năm 2008) [53] cũng đã

phân tích chất lượng của các chương trình thời sự trong đó thể loại tin là nòng cốt sau những bước cải tiến, đổi mới trong việc tổ chức sản xuất Theo đó, tin của Đài TNVN đã đi vào phản ánh nhiều lĩnh vực của đời sống, thể hiện tốt

25

tính định hướng và đang từng bước phát huy những ưu thế của phương thức sản xuất chương trình phát thanh trực tiếp để thông tin nhanh hơn Tác giả cũng chỉ ra những bất cập trong quy trình tổ chức thực hiện các chương trình tin tức và đặt ra yêu cầu cần thiết phải nâng cao chất lượng tin tức nhằm khẳng định vai trò của Đài TNVN trong lòng công chúng

Như vậy, vấn đề sự vận động, phát triển của thể loại tin phát thanh đã được một số tác giả trên thế giới và ở Việt Nam đưa ra một số nhận định Tuy nhiên, chưa có công trình nào đi vào nghiên cứu cụ thể hay phân tích sâu sự vận động, phát triển này

Những ý tưởng và nhận định trên là sự gợi mở đề tài và cũng là cơ sở nghiên cứu ban đầu đối với chúng tôi

+ Đại Từ điển Tiếng Việt tái bản năm 2008 định nghĩa:

Vận động, một là chuyển động, biến đổi và phát triển; nghĩa thứ hai là thay đổi tư thế hoặc vị trí, ba là di chuyển để thay đổi vị trí trong chiến đấu, bốn là dùng ngôn ngữ để thuyết phục, tuyên truyền cho ai làm việc gì theo ý mình [111, tr.1751]

+ Theo Từ điển Triết học:

“Vận động là thuộc tính quan trọng nhất, phương thức tồn tại

của vật chất Vận động bao hàm tất cả những quá trình diễn ra trong tự nhiên và trong xã hội Dưới hình thức chung nhất, vận động là sự biến đổi nói chung, là mọi sự tác động qua lại giữa các khách thể vật chất…vận động quyết định đặc tính, tổ chức kết cấu và tính chất tồn tại của vật chất” [99, tr.1334,1335]

Nhƣ vậy, ở nghĩa chung nhất, vận động là sự biến đổi Ở các góc độ,

hoàn cảnh, điều kiện khác nhau, khái niệm vận động còn có những sắc thái, ý nghĩa khác nhau Trong luận án này, chúng tôi tiếp cận khái niệm vận động

với ý nghĩa phổ biến nhất, đó là: sự chuyển động, cử động, biến đổi

- Khái niệm phát triển:

Cũng theo các từ điển, phát triển là sự mở mang [98, tr.717], phát triển

là “vận động, tiến triển theo chiều hướng tăng lên.” [111, tr.1244]

27

Từ điển Triết học nêu rõ:

Phát triển là “quá trình vận động từ thấp (giản đơn) đến cao

(phức tạp) mà nét đặc trưng chủ yếu là cái cũ biến mất và cái mới ra đời… Phát triển là một quá trình nội tại: bước chuyển từ thấp lên cao xảy ra bởi vì trong cái thấp đã chứa đựng dưới dạng tiềm tàng những khuynh hướng dẫn tới cái cao, còn cái cao

là cái thấp đã phát triển…” [99, tr.869]

Khi xem xét hai khái niệm này, chúng tôi xác định hai điểm cần lưu ý: Thứ nhất, có thể thấy rằng hai khái niệm vận động và phát triển có sự giao thoa, trong vận động có hàm nghĩa phát triển và trong phát triển hàm cả nghĩa vận động Để có sự phát triển thì phải có sự vận động và sự vận động là điều kiện để có sự phát triển Tuy nhiên, nếu xét theo nghĩa hẹp, khái niệm vận động tức di chuyển, cử động, chuyển động không bao quát ý nghĩa đi lên,

mở mang của khái niệm phát triển Do vậy, trong luận án này, chúng tôi sử dụng cả hai khái niệm này nhằm thể hiện hay nhấn mạnh hai cấp độ:

+ Sự vận động của tin phát thanh: xem xét, nghiên cứu sự chuyển động, biến đổi trên các bình diện khác nhau của thể loại này trong thực tiễn

+ Sự phát triển của tin phát thanh: xem xét, nghiên cứu sự mở mang, đi lên, tiến triển cũng trên các bình diện khác nhau, có được từ sự vận động của thể loại này trong thực tiễn

Thứ hai, vận động và phát triển là một quá trình, nói cách khác là có sự dịch chuyển, biến đổi và nhờ đó có sự đi lên, mở mang từ một hiện trạng nào

đó Do vậy, nghiên cứu sự vận động, phát triển của tin phát thanh trong điều kiện hiện nay cần phải được đặt trong tương quan so sánh với tin phát thanh ở một mốc trong quá khứ

Trong luận án này, chúng tôi chọn mốc năm 1993 do đây là một mốc quan trọng đối với báo phát thanh nói chung và tin phát thanh nói riêng ở

28

nước ta Đây là năm mà phương thức sản xuất chương trình phát thanh trực tiếp được đưa vào ứng dụng rộng rãi ở Việt Nam và bắt đầu từ các đài phát thanh địa phương Phát thanh trực tiếp tạo ra cơ hội thông tin nhanh do được thực hiện đồng thời với thời gian phát sóng, cập nhật thông tin vừa và đang xảy ra, cho phép công chúng tham gia vào chương trình Phát thanh trực tiếp cũng đã tạo ra những bước chuyển biến quan trọng trong nhận thức và tác phong của người làm báo phát thanh trước đây Phương thức phát thanh dàn dựng tại phòng thu vốn không kích thích người thực hiện phát huy cao sự nhanh nhạy, khẩn trương, linh hoạt cũng như kỹ năng làm việc nhóm do chương trình được thu âm, biên tập gọn ghẽ trước giờ phát sóng Trong phát thanh trực tiếp, do quá trình thực hiện chương trình đồng thời với thời gian phát sóng nên những người thực hiện chương trình vừa phải nỗ lực khẩn trương để mang đến cho thính giả những thông tin nóng hổi nhất, những vấn

đề mà họ quan tâm, từ đó thu hút họ tham gia vào quá trình sản xuất chương trình vừa luôn phải đảm bảo cho độ an toàn của chương trình đang phát sóng Phát thanh trực tiếp đã mang lại một môi trường thử nghiệm đối với những người làm báo phát thanh ở nước ta, trong đó mỗi người đều phải bỏ lại những thói quen cũ, làm quen với những tác phong mới

Phương thức này chính là vũ khí cạnh tranh của phát thanh trong bối cảnh bùng nổ thông tin của đời sống báo chí hiện đại

Đó là bước đột phá mới trong lĩnh vực truyền thông, là sự phát huy hiệu quả của các phương tiện kỹ thuật, cho phép phát huy tối

đa năng lực truyền thông radio, giúp cho người nghe đài luôn được tiếp cận với những thông tin mới mẻ, hấp dẫn, lôi cuốn nhất… [48, tr.7]

Cùng với sự ứng dụng rộng rãi phát thanh trực tiếp, cách thức tổ chức cùng hệ thống chương trình phát thanh của các đài phát thanh ở nước ta đã

29

thay đổi Những người phát thanh nhận thấy họ có thể tận dụng ưu thế của phát thanh trực tiếp để đưa tin nhanh và liên tục Tin tức trên các đài phát thanh đã được nhân lên tốc độ cập nhật, cách thức thể hiện sinh động hơn

“Có thể nói PTTT đã tạo ra diện mạo mới cho phát thanh trong bối cảnh của

đời sống các phương tiện truyền thông đại chúng hiện đại.” [48, tr.7, 8]

- Khái niệm tin phát thanh:

Trong luận án này, chúng tôi sử dụng thuật ngữ tin phát thanh với tư cách

là một thể loại, phân biệt với ý nghĩa là tin tức nói chung trên sóng phát thanh

Nói đến thể loại là nói đến “sự thống nhất có tính quy luật – lặp lại của

các yếu tố trong một loạt tác phẩm báo chí.” [87, tr.27] và tác phẩm báo chí là

“một chỉnh thể, trong đó có mối quan hệ hữu cơ giữa nội dung và hình thức là

quan hệ bên trong của nó.” [87, tr.7] Các yếu tố thống nhất, lặp đi lặp lại,

quy định thể loại tác phẩm báo chí chính là các yếu tố thuộc về hai phương diện của tác phẩm báo chí là nội dung và hình thức

Như vậy, nói đến tin phát thanh trước hết nói đến một thể loại của báo chí – thể loại tin với những đặc điểm về nội dung và hình thức của thể loại này Ngoài ra, thể loại tin phát thanh còn chịu tác động từ những đặc trưng của loại hình báo phát thanh như: sử dụng âm thanh tổng hợp; thông tin nhanh, tiếp nhận đồng thời; tỏa sóng rộng khắp; tiếp nhận theo trình tự thời gian Do vậy, ngoài những đặc điểm của thể loại tin báo chí nói chung, tin phát thanh còn mang những đặc điểm riêng

Khái niệm tin phát thanh được phát triển từ khái niệm tin báo chí nói chung Ở nước ta, khái niệm tin báo chí đã được nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu, tiêu biểu là:

Trong cuốn Tác phẩm báo chí tập I, tác giả Tạ Ngọc Tấn và Nguyễn Tiến Hài định nghĩa tin là “thể loại thông dụng nhất của báo chí Nó phản

ánh nhanh những sự kiện thời sự có ý nghĩa trong đời sống xã hội với ngôn ngữ cô đọng, ngắn gọn, trực tiếp và dễ hiểu” [87, tr.50]

30

Tác giả Đinh Văn Hường trong bài giảng Thể loại tin (tại khoa Báo chí,

trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội) định nghĩa:

Tin là một trong những thể loại thuộc nhóm thông tấn báo chí, trong đó, thông báo, phản ánh, bình luận có mức độ một cách ngắn gọn, chính xác và nhanh chóng nhất về sự kiện, vấn đề, con người, có ý nghĩa chính trị - xã hội nhất định [78, tr.15]

Tác giả Đức Dũng trong các nghiên cứu của mình khẳng định:

…Tin là thể loại phổ biến nhất, năng động nhất và thể hiện rõ nhất sự nhạy bén, tính xác thực của báo chí trong việc phản ánh một hiện thực luôn vận động, biến đổi.”, tin “có nhiệm vụ thông tin kịp thời về những sự việc, sự kiện thời sự”, và “tin có nhiệm

vụ phản ánh các sự kiện mới chứ không có nhiệm vụ đi sâu vào giải quyết các vấn đề… [14, tr.68]

Như vậy, những điểm chính khi tiếp cận khái niệm tin báo chí được xác định là:

+ Tin là một thể loại thông dụng, cơ bản của báo chí

+ Tin phản ánh nhanh sự kiện thời sự

+ Tin có hình thức ngắn gọn, ngôn ngữ cô đọng, trực tiếp, dễ hiểu

Từ khái niệm tin báo chí, khái niệm tin phát thanh được các tác giả phát triển:

Năm 1993, tác giả Đình Lương trong cuốn Nghề Báo nói xuất bản năm

1993 cho rằng: “tin tức phát thanh là sự kiện hoặc sự biến của con người, sự

vật và hiện tượng được truyền đạt đến người tiếp nhận bằng phương tiện truyền thông radio.” [68, tr.73]

Khái niệm này đề cập đến một khía cạnh nội dung của tin là phản ánh

sự kiện, sự biến, đồng thời chỉ ra con đường tác động của tin phát thanh là

31

thông qua phương tiện truyền thông radio Tuy nhiên, theo chúng tôi, định nghĩa này còn mang tính chung chung bởi chưa chỉ ra những đặc điểm cụ thể của tin trong khi mọi thể loại được sử dụng trên báo phát thanh đều phản ánh

sự kiện, sự biến và được truyền đạt tới người tiếp nhận thông qua phương tiện truyền thông radio

Năm 2002, tác giả Vũ Thúy Bình trong chương Tin phát thanh, cuốn

Báo phát thanh định nghĩa:

Tin phát thanh là sự kiện mới, biến cố mới, tình hình mới về con người, sự vật hiện tượng đã xảy ra, đang tiếp diễn được truyền đạt một cách ngắn gọn, trực tiếp, dễ hiểu tới người nghe bằng phương tiện truyền thông radio [17, tr.245]

Định nghĩa này đã làm rõ hơn tin phát thanh ở đặc điểm có nội dung phản ánh nhanh những sự kiện, biến cố mới, có hình thức ngắn gọn, trực tiếp,

dễ hiểu, và con đường tác động của thể loại này là bằng phương tiện truyền thông radio Tuy nhiên, định nghĩa trên còn có điểm chưa nhận được sự thống nhất của các nhà nghiên cứu do cách gọi tin phát thanh là sự kiện, biến cố mới Bởi tin phát thanh trước hết là một thể loại của báo phát thanh tức là một chỉnh thể nội dung và hình thức tương ứng Sự kiện là nội dung của tin nhưng không phải mọi sự kiện đều là tin bởi có những sự kiện không được nhà báo nhận thức, khám phá, phản ánh vào tác phẩm Đời sống diễn ra với vô số sự kiện xuất hiện mỗi ngày, chỉ những sự kiện được phản ánh trong tin mới trở thành nội dung của tin

Tác giả Đức Dũng trong cuốn Lý luận báo phát thanh (2003) từ việc

phân tích khái niệm tin báo chí nói chung đã chỉ ra rằng:

…tin là thể loại đặc biệt thích hợp với loại hình báo phát thanh Điều đó có nguyên nhân gắn liền với những đặc điểm của tin và khả năng phát huy tối đa những đặc điểm đó trên báo phát thanh

- Trong luận án này, chúng tôi cũng sử dụng khái niệm điều kiện hiện

nay Điều kiện được hiểu là “hoàn cảnh” [111, tr.525], tức những yếu tố tác

động tới đối tượng nghiên cứu Còn hiện nay là khái niệm dùng để chỉ thời gian Thời gian “hiện nay” được xác định chính là khoảng thời gian hiện tại

tức khoảng thời gian chúng tôi khảo sát từ tháng 6/2008 đến hết tháng 5/2010

Do sự vận động không ngừng đi lên của đời sống, đây có thể được coi là khoảng thời gian đại diện cho một quá trình vận động, phát triển không ngừng của thể loại tin phát thanh và thể hiện sự vận động, phát triển cao nhất tính đến thời điểm hiện tại

Tóm lại, sử dụng cụm từ sự vận động, phát triển của tin phát thanh

trong điều kiện hiện nay, chúng tôi xác định làm rõ sự đổi mới, biến chuyển,

sự mở mang về quy mô, tính chất, nội dung, hình thức và phương thức tổ chức thực hiện thể loại này trong đời sống thực tiễn gắn với những điều kiện của thời điểm hiện tại so với mốc năm 1993 Sự vận động, phát triển đó là kết quả của một quá trình tác động của một loạt các yếu tố như điều kiện phát triển của đời sống kinh tế - xã hội, sự phát triển của khoa học kỹ thuật trong

đó có cả công nghệ kỹ thuật phát thanh, sự thay đổi trong nhu cầu, thị hiếu của công chúng Cùng với việc nghiên cứu sự vận động, phát triển của một thể loại gắn với loại hình báo phát thanh, chúng tôi định hình và bổ sung những nét mới về mặt lý luận về thể loại này Theo Các-Mác, thực tiễn bao

33

giờ cũng sinh động hơn lý luận, thực tiễn biến đổi không ngừng nhưng lý luận lại có vai trò định hướng, làm cơ sở cho thực tiễn Tuy nhiên, hiện nay, ở nước ta, việc nghiên cứu, tổng kết thực tiễn để bổ sung, cập nhật lý luận về thể loại tin – thể loại được coi là nòng cốt, quan trọng nhất của báo chí lại chưa được chú trọng đúng mức

1.2 Khái quát những kết quả nghiên cứu trong nước về tin phát thanh

Ngoài nguồn tài liệu do các nhà nghiên cứu trong nước viết, đã có nhiều tài liệu nước ngoài được dịch và phổ biến ở nước ta và trở thành nguồn tham khảo phong phú về tin phát thanh Những tài liệu này chủ yếu cung cấp

kỹ năng, cách thức làm tin, đưa tin Tuy nhiên, vì đây là những công trình của nước ngoài nên khi áp dụng vào nước ta cần có những nghiên cứu áp dụng cho phù hợp với tình hình thực tế trong nước

Chúng tôi khái quát những kết quả nghiên cứu trong nước đã có về tin phát thanh:

- Về đặc điểm của tin phát thanh:

Tác giả Nguyễn Đình Lương trong cuốn Nghề Báo nói gọi tin là một

thể tài của báo phát thanh và khẳng định:

Tin là thể tài mũi nhọn, tác chiến nhanh nhạy trong việc phản ánh các sự kiện, sự biến đổi của đời sống con người… nó đem lại hứng thú cho người nghe bởi tính chân thực, nhiều hình, nhiều vẻ [68, tr.72, 73]

Trong cuốn Báo phát thanh, tác giả Vũ Thúy Bình đã nêu ra những đặc

điểm của tin phát thanh ở mức độ cơ bản như sau:

Về đặc điểm nội dung:

Mức độ đề cập, dung lượng chi tiết trong một tin phát thanh thường có quy mô nhỏ hơn tin trên báo in Người đọc báo nhận tin vào sáng nay và 24 giờ sau mới tiếp tục theo dõi tin tức đó;

34

nhưng với phát thanh, tại đầu mỗi giờ trong ngày, người nghe có thể nhận liên tục các tin nối tiếp nhau cũng phản ánh về một sự kiện, dĩ nhiên tin đưa lần sau có bổ sung chi tiết đầy đủ hơn lần trước Nghĩa là tin trên báo in thường chọn quá trình để phản ánh Còn tin phát thanh chọn nhiều thời điểm để tạo nên quá trình đó Chính vì vậy, tin phát thanh thật sự mới mẻ bởi mang tính tức thời [17, 245]

Về đặc điểm hình thức, tác giả Vũ Thúy Bình nhận định: tin phát thanh

có thời lượng nhỏ và:

Đơn giản, cụ thể, dễ hiểu, dễ nhớ được tạo nên bởi cấu trúc tin đơn giản, đồng thời khả năng đưa tin trực tiếp có lời của nhân vật tham gia hoặc chứng kiến sự kiện Trong những trường hợp đặc biệt, phóng viên chuyển tin trực tiếp qua điện thoại Như vậy thời điểm xảy ra sự kiện đồng thời với thời điểm phản ánh và tiếp nhận của người nghe Do đó, sức hấp dẫn của tin phát thanh không ngừng được nâng cao [17, tr.245]

Trong cuốn Lý luận Báo phát thanh, tác giả Đức Dũng chỉ ra rằng,

ngoài những đặc điểm của tin báo chí nói chung như mang tính thông báo, gắn với sự kiện, ngắn gọn, gắn với “điểm chót” của sự kiện…, tin phát thanh còn thể hiện những nét riêng biệt như rất ngắn gọn, chủ yếu được viết theo

mô hình hình tháp ngược và hình viên kim cương, ngôn ngữ trực tiếp, đơn giản, dễ hiểu [15, 142-154]

- Về các dạng tin phát thanh

Các nhà nghiên cứu chỉ ra những dạng chính của tin phát thanh theo cách phân dạng tin báo chí nói chung, ngoài ra còn bổ sung thêm những cách phân dạng mới dựa trên đặc trưng của loại hình báo phát thanh

Tác giả Vũ Thúy Bình trong cuốn Báo Phát thanh chỉ ra các dạng tin

35

phát thanh gắn liền với các tiêu chí phân dạng:

Lấy tiêu chí lĩnh vực phản ánh có tin chính trị, tin kinh tế, tin văn hóa, tin an ninh quốc phòng, tin thể thao… Lấy tiêu chí về tính chất thời sự có: tin thời sự, tin tư liệu, tin sống Lấy tiêu chí mức

độ phản ánh có tin vắn, tin ngắn, tin sâu, tin bình, tin tường thuật… Lấy tiêu chí phương thức thực hiện có tin thu thanh, tin điện, tin tê-lêch, tin fax…[17, tr.246]

Tác giả nhấn mạnh tiêu chí đặc điểm phát thanh với hai dạng: “tin thời

sự (tức tin không có tiếng động) và tin có tiếng động”

Tuy nhiên, một số khái niệm được dẫn trên cần được nghiên cứu thêm

nhằm đảm bảo tính khoa học, ví dụ khái niệm tin thời sự, tin tư liệu và tin

sống và trong khuôn khổ của một chương trong một cuốn sách chung về báo

phát thanh, tác giả Vũ Thúy Bình mới chỉ liệt kê chứ chưa đi vào phân tích các dạng tin này

Tác giả Đức Dũng trong cuốn Lý luận báo phát thanh chỉ ra các dạng

tin phát thanh là tin ngắn, tin vắn, tin tường thuật, tin tổng hợp…

Tác giả Đức Dũng cũng không thừa nhận có dạng tin có tiếng động và tin sâu Theo tác giả, đó thực chất là bài, là phóng sự [14, tr.79]

Trong luận văn “Tương đồng và dị biệt giữa tin truyền thống và tin

hiện đại trên sóng phát thanh”[72], tác giả Lê Huy Nam đã khẳng định sự có

mặt của “tin có tiếng động” cũng với hàm nghĩa trong tin có lời phát biểu của người có trách nhiệm, có liên quan đến sự kiện và có tiếng động hiện trường Tác giả cũng đi sâu phân tích cách thực hiện dạng tin này

Tuy nhiên, tên gọi này chưa chặt chẽ, khoa học do ở đây, lời phát biểu của các nhân vật trong tin được gọi là tiếng động Trong khi, những công trình nghiên cứu về báo phát thanh ở nước ta trước đó đã khẳng định: các phương tiện truyền đạt thông tin chính của phát thanh là lời nói, tiếng động và

36

âm nhạc Lời nói không phải là tiếng động và nhất thiết phải được phân biệt

với tiếng động Lời nói là “những gì con người nói ra trong một hoàn cảnh

giao tiếp”, trong khi tiếng động là “tiếng phát ra do có sự va chạm” [111,

tr.961 và 1577] Trong báo phát thanh, tiếng động được hiểu là những âm thanh của đời sống được ghi lại và sử dụng trong chương trình phát thanh

Theo chúng tôi, cần gọi dạng tin có sử dụng tiếng động và các phát biểu của các nhân vật là tin có âm thanh gốc Do âm thanh gốc là khái niệm được dùng để chỉ những âm thanh được lấy trực tiếp từ nguồn tin, từ hiện trường, không thông qua khâu trung gian để chuyển tải tới người nghe như trong trường hợp lời phát biểu của nhân vật được phát thanh viên, phóng viên, biên tập viên đọc lại

- Về mô hình kết cấu tin phát thanh

Tác giả Nguyễn Đình Lương trong chương Tin tức phát thanh, cuốn

Nghề báo nói chỉ ra, tin phát thanh có 3 dạng cấu trúc: cấu trúc hình tháp, cấu

trúc hình chữ nhật, cấu trúc hình tháp lộn ngược Trong đó, hình tháp là cấu trúc mà theo đó, tin phát thanh được bắt đầu bằng một chi tiết lôi cuốn người

nghe, “sau đó là mỗi chi tiết của tin tức càng quan trọng hơn cho tới cao

điểm và kết luận.” Cấu trúc hình chữ nhật là cấu trúc mà “các chi tiết của tin được sắp xếp ngang hàng nhau Mỗi chi tiết mang một lượng thông tin mới Không chi tiết nào nổi trội hoặc ngược lại không có giá trị trong tin.” Và cấu

trúc hình tháp lộn ngược là “cấu trúc theo từng đoạn hay lớp tiếp sau chứa

đựng một lượng thông tin ít hơn so với mỗi đoạn hay lớp trước.” [68, tr.75 –

77], theo đó, các yếu tố quan trọng nhất được nêu lên ở đầu, sau đó, tin được tiếp tục với những chi tiết ít quan trọng, ít ý nghĩa hơn Đặc biệt, ở thời điểm đầu những năm 1990, tác giả Nguyễn Đình Lương chỉ ra rằng, cấu trúc hình tháp là cấu trúc thông thường nhất của tin phát thanh

Các công trình nghiên cứu về tin phát thanh tiếp theo ở nước ta cũng

37

đều thống nhất rằng tin phát thanh thường được thể hiện dưới các dạng kết cấu: mô hình hình tháp xuôi (hoặc hình tháp) tức tin được sắp xếp theo trật tự quan trọng tăng dần của các chi tiết, mô hình hình tháp ngược tức mô hình mà theo đó, mức độ quan trọng của các chi tiết giảm dần, mô hình hình thang (hình chữ nhật) hay còn gọi là mô hình tin mà các chi tiết có mức độ quan trọng ngang nhau Tác giả Đức Dũng bổ sung mô hình viên kim cương để chỉ

mô hình mà chi tiết quan trọng nằm trong phần đầu của tin nhưng không nằm ngay trong những chữ đầu tiên

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu về kết cấu của tin phát thanh đều khẳng định mô hình hình tháp ngược mới là mô hình phù hợp nhất với tin phát thanh và chiếm ưu thế bởi nó phù hợp với tâm lý, cách thức tiếp nhận của thính giả trong đời sống hiện đại Họ cần biết điều gì xảy ra một cách ngắn gọn, trực tiếp và rõ ràng ngay từ đầu

Tác giả Lê Huy Nam trong luận văn thạc sỹ báo chí của mình đã phân tích sâu sự giống và khác biệt giữa hai dạng tin phát thanh đang được sử dụng phổ biến ở Việt Nam là dạng tin có kết cấu mô hình hình tháp xuôi (tác giả gọi là tin truyền thống) và dạng tin có kết cấu mô hình hình tháp ngược (tác giả gọi là tin hiện đại) [72] Theo tác giả, mặc dù mô hình hình tháp ngược là

mô hình có nhiều ưu thế và phù hợp nhất với tin phát thanh, tuy nhiên hiện nay việc sử dụng hay viết tin theo mô hình này còn hạn chế

Ngoài ra, các tác giả còn phân tích các kỹ năng làm tin phát thanh như phát hiện sự kiện, lựa chọn mô hình cấu trúc, dạng tin, thể hiện tin…

* Thông qua việc khái quát những kết quả nghiên cứu về tin phát thanh, chúng tôi nhận thấy:

- Các tác giả đã có công tạo ra những luận điểm lý thuyết cơ bản về tin phát thanh Những luận điểm này được tác giả luận án xem là căn cứ xuất phát đồng thời là điểm tựa để nghiên cứu sâu hơn và cập nhật hơn về tin phát

38

thanh

- Quá trình này cũng cho thấy tin phát thanh mới chỉ được đề cập ở những đặc điểm cơ bản, khái quát nhất Cần phải đi sâu nghiên cứu về tin phát thanh ở cấp độ sâu hơn, cụ thể và kỹ lưỡng hơn, cụ thể là: về các dạng mở đầu tin phát thanh, tít của tin phát thanh, ngôn ngữ tin phát thanh, đặc điểm và yêu cầu của lời phát biểu và tiếng động trong tin phát thanh, cách thức thể hiện tin phát thanh …

- Sự vận động, phát triển mạnh mẽ của tin phát thanh trong thực tiễn hiện nay cũng đồng thời đặt ra yêu cầu nghiên cứu về những đặc điểm mới, tính chất mới, yếu tố mới của thể loại này nhằm bổ sung, hoàn thiện lý thuyết

về thể loại cơ bản nhất của báo phát thanh Đồng thời, do đây là thể loại cơ bản, nòng cốt của báo phát thanh nên nghiên cứu sự vận động, phát triển của thể loại này trong thực tiễn cũng là một góc nhìn đáng tin cậy để xem xét sự vận động, phát triển của loại hình báo phát thanh ở Việt Nam

1.3 Đôi nét về diện mạo tin phát thanh ở Việt Nam năm 1993

Việc tái hiện lại diện mạo của tin phát thanh ở năm 1993 mang ý nghĩa xác lập cơ sở để đo những vận động, phát triển của tin phát thanh hiện nay

Căn cứ và xem xét những điều kiện của thời điểm năm 1993, các công tình nghiên cứu về tin phát thanh trước đây cùng với sự hồi tưởng, xác nhận của các nhà báo đã kinh qua các thời kỳ làm tin mà quá trình phỏng vấn sâu của chúng tôi thu thập được, chúng tôi dựng lại diện mạo của tin phát thanh ở Việt Nam tại thời điểm này:

- Về nội dung: Có thể thấy những đặc điểm về nội dung của tin phát

thanh thời kỳ này:

+ Phạm vi chủ đề, đề tài của tin phát thanh còn hẹp, chủ yếu phản ánh

những sự kiện lớn, trọng đại trong đời sống chính trị - kinh tế - văn hóa Theo kết quả phỏng vấn sâu các nhà nghiên cứu và nhà báo, tin thiên về đưa những

39

thông tin có tính chất “đại để, to tát” Đó là những đại hội, hội nghị, lễ hội,

những cuộc tổng kết, hội họp, các hoạt động thăm, viếng của các nhân vật cấp cao của Đảng và Nhà nước,… Nhà báo tập trung vào phản ánh quy mô, phạm

vi, tầm cỡ của sự kiện đó một cách khái quát mà ít khi nhận diện, tập trung phản ánh những khía cạnh nhỏ hơn nhưng liên quan trực tiếp đến đời sống người dân và được người dân quan tâm

+ Tính thiết thực, gần gũi của tin còn hạn chế Những khía cạnh gần

gũi, thiết thực với đời sống của người dân chưa được chú trọng trong tin phát thanh thời kỳ này Theo nhà báo Hoàng Trọng Đan, (nguyên Trưởng Ban Thời sự, Đài TNVN), tin là những gì hùng hồn, nghiêm trang, trịnh trọng Các khía cạnh đời thường của tin không được chú ý nhiều, thậm chí trong nhiều trường hợp không được xem là yếu tố của tin Nhà báo Hoàng Trọng Đan

nhận xét: “Cách làm tin lúc đó chưa gắn với đời sống, cứ đưa tin mà không

quan trọng việc thính giả tiếp nhận như thế nào.” (Phụ lục 29)

Đối với tin về sự kiện lễ tân ở thời điểm này, phần lễ của sự kiện được chú trọng và dành nhiều thời gian để mô tả trong tin Còn yếu tố “tin” theo cách gọi của giới nghiên cứu với ý nghĩa là những gì mới mẻ, có ý nghĩa với đông đảo người dân, được người dân quan tâm thì chưa được quan tâm thỏa đáng Các nhà báo xác định lại: thời gian này họ viết tin lễ tân theo tính chất liệt kê, kể lể, thậm chí theo khuôn mẫu, nhiều tin lễ tân được sử dụng cùng

một kiểu diễn đạt với từ ngữ na ná nhau như: “Cuộc gặp gỡ được diễn ra

trong bầu không khí nồng ấm, thắm tình anh em giữa hai nước…”; (theo pvs

thạc sỹ, nhà báo Tạ Toàn, phụ lục 30); “… cảm ơn đã dành thời gian tiếp

đón…”; “… thông báo tình hình mỗi nước…” (theo pvs thạc sỹ, nhà báo Lê

Huy Nam) Việc viết tin theo hình thức tường thuật lại hội thảo, hội nghị diễn

ra phổ biến với nhiều chi tiết mang tính lễ tân đơn thuần được đưa vào tin Thậm chí, theo thạc sỹ Tạ Toàn, gần như có công thức cho những sự kiện tiếp

40

đón nguyên thủ các nước vì nhiều từ ngữ và chi tiết giống nhau

+ Độ nóng hổi của sự kiện trong tin phát thanh hay độ nhanh của tin

phát thanh chưa cao do những lý do sau:

Có một tỷ lệ lớn tin phát thanh được khai thác từ báo in Điều này cũng

có nghĩa là có một lượng lớn tin phát thanh không nhanh bằng tin trên báo in

do đài phát thanh khai thác lại tin báo in đã phát hành rồi Đây là tình trạng chung của cả hệ thống các đài phát thanh lúc này Nhà báo Hoài Khánh, phó giám đốc Đài PT-TH Hải Phòng, người có hơn 30 năm kinh nghiệm làm báo

phát thanh trong Hội thảo Thực trạng nhu cầu tiếp nhận thông tin của công

chúng đài phát thanh tổ chức tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền, tháng

5/2009 phát biểu: “Trước đây đài Phát thanh Hải Phòng thực chất là đài đọc

báo Hải Phòng” Còn nhà báo Hồng Nhung, Đài TNVN đã hồi tưởng lại công

việc của mình ở những năm đầu những năm 90 của thế kỷ 20 rằng:“có câu

khẩu hiệu „xé tin giỏi, cắt tin tốt‟ và dụng cụ phổ biến của biên tập viên lúc đó

là cái kéo và hộp hồ dán, các biên tập viên thường nói đùa: „ai nhanh tay cắt bằng tay em‟” (Theo pvs nhà báo Hồng Nhung)

Do điều kiện vận chuyển, đi lại khó khăn, phải mất nhiều thời gian tin mới được chuyển về đài Nhà báo Đình Khải kể rằng, khi đi công tác xa ông thường phải mất đến vài ngày mới có thể đưa tin về

Năm 1990, tại ASEAD 11(Đại hội thể thao Đông Nam Á lần thứ 11) diễn ra tại Bắc Kinh, tôi không có cách nào truyền tin về vì không có fax, không có điện thoại ghi âm Hết đại hội, tôi mới mang tin tức về hoặc trong quá trình diễn ra đại hội, nếu có ai về thì gửi tin về Cho đến năm 1993, tức 3 năm sau thì tình hình cũng chẳng cải thiện lên là mấy (Theo pvs)

Điều kiện khoa học kỹ thuật còn hạn chế cũng là một nguyên nhân dẫn đến quy trình sản xuất tin phức tạp và mất nhiều thời gian hơn Các chương