Sử dụng hình ảnh trong phóng sự truyền hình (khảo sát một số tác phẩm dự thi đạt giải liên hoan truyền hình toàn quốc lần thứ 35

Nội dung sách tập trung giới thiệu về loại tác phẩm chính luận nói chung; về thể loại bình luận, đàm luận trên truyền hình nói riêng, những đặc trưng sáng tạo tác phẩm; về vai trò của bì

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

LƯƠNG ĐÔNG SƠN

SỬ DỤNG HÌNH ẢNH TRONG PHÓNG SỰ TRUYỀN HÌNH

(Khảo sát một số tác phẩm dự thi đạt giải Liên hoan truyền hình toàn quốc lần thứ 35)

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

Chuyên ngành : Báo chí học

Mã số : 60 32 01 01

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS Đinh Thị Xuân Hòa

HÀ NỘI, 2016

Hà Nội, ngày tháng năm 2016

Chủ tịch hội đồng

TS Nguyễn Trí Nhiệm

Tôi xin cam đoan luận văn này là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết luận nghiên cứu trình bày trong luận văn trung thực và chính xác Những kết quả của luận văn chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào

Bảng 2.1: Đánh giá sự đa dạng, hấp dẫn của hình ảnh thông tin trong các

phóng sự đoạt giải vàng và giải bạc trong Liên hoan THTQ lần thứ

35 70 Bảng 2.2: Đánh giá của khán giả về chất lượng hình ảnh được sử dụng

trong các phóng sự đoạt giải vàng và giải bạc trong Liên hoan THTQ lần thứ 35 72 Bảng 2.3: Đánh giá về tính khách quan, chân thật và tính thời sự của hình

ảnh được sử trong các phóng sự đoạt giải vàng và bạc trong Liên hoan THTQ lần thứ 35 74 Bảng 2.4: Đánh giá về sự kết hợp giữa âm thanh và hình ảnh được sử

trong các phóng sự đoạt giải vàng và giải bạc trong LHTHTQ lần thứ 35 75 Bảng 2.5: Đánh giá về chất lượng của hình ảnh được khai thác, sử dụng

các tác phẩm đoạt giải tại Liên hoan THTQ lần thứ 35 86

Hình ảnh 2.1: Hình ảnh đồ họa trong tác phẩm “Dược liệu nhập khẩu, ai

đảm bảo chất lượng” (Trung tâm phim tài liệu - Đài THVN) 50 Hình ảnh 2.2: Hình ảnh đồ họa trong tác phẩm Khi nước sạch xóa mòn

niềm tin (Đài PTTH Hà Nội) 50 Biểu đồ 2.1: Tỷ lệ nguồn hình ảnh sử dụng trong các tác phẩm đoạt giải vàng

và bạc trong Liên hoan THTQ lần thứ 35 54 Biểu đồ 2.2: Tỉ lệ sử dụng các loại hình ảnh trong phóng sự- Hình ảnh khai

thác từ các nguồn khác 59 Hình ảnh 2.3: Đồ họa trong tác phẩm Dòng sông không trở lại(Đài

PTTH Đắk lắk) 64 Hình ảnh 2.4: Hình đồ họa trong phóng sự Chuyện buồn môn lịch sử

(Đài PTTH Phú Thọ) 64 Biểu đồ 2.3: Tỷ lệ các thủ pháp dựng được sử dụng trong các tác phẩm

phóng sự đoạt giải vàng và bạc trong Liên hoan THTQ lần thứ 35 66 Hình ảnh 2.5: Đồ họa trong tác phẩm “Lửa ấm trong mưa” 70 Hình ảnh 2.6: Phóng viên quay phim đã phải phục kích hàng giờ mới có

thể ghi lại hình ảnh hải quan thuê người đi thu tiền “mãi lộ” 87

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: MỘT SỐ LÝ LUẬN CHUNG VỀ HÌNH ẢNH VÀ SỬ DỤNG HÌNH ẢNH TRONG PHÓNG SỰ TRUYỀN HÌNH 14

1.1 Một số khái niệm cơ bản có liên quan 14

1.2 Vai trò của việc sử dụng hình ảnh trong sáng tạo tác phẩm phóng sự truyền hình 22

1.3 Một số dạng thức và cách thức sử dụng hình ảnh trong phóng sự truyền hình 25

1.4 Yêu cầu về sử dụng hình ảnh trong phóng sự truyền hình 36

Chương 2: THỰC TRẠNG SỬ DỤNG HÌNH ẢNH TRONG PHÓNG SỰ TRUYỀN HÌNH 43

2.1 Tổng quan về Liên hoan THTQ lần thứ 35 và các tác phẩm phóng sự đoạt giải vàng và giải bạc 43

2.2 Khảo sát việc sử dụng hình ảnh trong các phóng sự đoạt giải Liên hoan THTQ lần thứ 35 48

2.3 Đánh giá chung 67

Chương 3: GIẢI PHÁP GÓP PHẦN NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG, HIỆU QUẢ VIỆC SỬ DỤNG HÌNH ẢNH TRONG PHÓNG SỰ TRUYỀN HÌNH 96

3.1 Giải pháp chung 96

3.2 Giải pháp cụ thể 104

KẾT LUẬN 119

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 121 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hình ảnh giữ vị trí quan trọng trong toàn bộ các yếu tố cấu thành ngôn ngữ truyền hình Nó vừa là đặc trưng của loại hình báo chí này lại vừa là cơ

sở để tạo thành các đặc trưng khác nhằm phân định ranh giới với các loại hình báo chí khác Hình ảnh giúp đem tới khán giả nội dung thông tin, giúp công chúng thấy được bức tranh sống động, chân thực về sự kiện, vấn đề Và đặc biệt hơn, hình ảnh giúp khán giả như được sống, chứng kiến trực tiếp trong sự kiện như người trong cuộc Hình ảnh ghi lại cuộc sống thật được rút gọn, làm giàu thêm ý nghĩa sáng rõ hơn về hình thức Thông qua hình ảnh chủ đề của tác phẩm, ý đồ của tác giả được thể hiện phong phú, rõ nét hơn Điều này góp phần làm cho người xem nhận thức được rõ ràng và dễ dàng hơn về một sự kiện hay một vấn đề của cuộc sống

Cũng giống như các loại hình báo chí khác, truyền hình cũng có nhiều thể loại, trong đó có phóng sự truyền hình Đây là thể loại rất được công chúng quan tâm theo dõi Phóng sự truyền hình thường chọn những vấn đề và

sự kiện đang được sự quan tâm của dư luận để làm mục đích phản ánh thông qua ống kính máy quay, phản ánh chính xác cuộc sống Người làm phóng sự truyền hình nhìn nhận sự kiện bằng con mắt của người xem truyền hình và thông qua hình ảnh động cung cấp thông tin, tạo cho người xem sự liên tưởng cùng những cảm xúc…Trong phóng sự, tác giả là người chứng kiến, tìm hiểu sau đó phản ánh, kể lại diễn biến câu chuyện một cách khách quan đôi khi xen những bình luận, qua đó phân tích để làm rõ một sự kiện hay vấn đề nào đó đang diễn ra trong cuộc sống

Để làm rõ được điều đó, phóng viên truyền hình phải dựa vào hình ảnh

và âm thanh Trong hai yếu tố này, hình ảnh có vai trò rất quan trọng, mỗi

hình ảnh, mỗi âm thanh cần phải có nội dung rõ ràng, cụ thể, hấp dẫn, cuốn hút Nếu thông tin trong hình ảnh khó hiểu sẽ làm mất đi sự chú ý và hứng thú của thính giả Do sự chú ý của người xem phóng sự truyền hình chỉ diễn ra trong một thời gian ngắn, vì vậy nội dung chính được thể hiện trong hình ảnh của phóng sự phải được cô đọng và ngắn gọn, tránh những hình ảnh, âm thanh gây nhiễu cho nội dung Các hình ảnh mở đầu và kết thúc của phóng sự phải có khả năng tạo ra được sự hình dung chung về tác phẩm

Liên hoan THTQ là sự kiện thường niên của ngành truyền hình cả nước; là dịp để những người làm truyền hình gặp gỡ, trao đổi chương trình truyền hình, học hỏi nâng cao nghiệp vụ, là dịp để vinh danh các chương trình truyền hình xuất sắc nhất trong năm Hàng năm, Đài Truyền hình Việt Nam tổ chức Liên hoan, ở đó có nhiều thể loại và dạng chương trình dự thi như: Chương trình dành cho thiếu nhi, Phim tài liệu, Phóng sự, Chương trình Chuyên đề - Khoa giáo, Chương trình Giao lưu - Đối thoại - Tọa đàm, Chương trình truyền hình tiếng dân tộc thiểu số, Chương trình Ca múa nhạc, Chương trình Sân khấu, Phim truyện truyền hình, …

Do điều kiện khác nhau về kinh phí, năng lực sản xuất mà các Đài thường chọn lựa thể loại dự thi phù hợp Phóng sự là một trong những thể loại được nhiều phóng viên và các nhà đài lựa chọn thường xuyên nhất Nếu như, Phim truyện truyền hình, Sân khấu truyền hình là những thể loại thời lượng lớn thường được tổ chức với quy mô lớn, cần nhiều kinh phí cũng như nhân lực nên chỉ có một số đài lớn tham gia thì phóng sự truyền hình lại là thể loại thu hút được sự quan tâm của đại đa số các nhà đài Phóng sự được coi là thể loại chủ lực của báo hình bởi có tính thời sự, mang đậm hơi thở cuộc sống và có tác động trực tiếp vào tư tưởng, tình cảm, nhận thức và hành động của các đối tượng xã hội Trong các Liên hoan THTQ đây là thể loại không bao giờ thiếu

Theo đánh giá của đạo diễn Lại Bắc Hải Đăng, một trong những giám khảo chấm thể loại phóng sự của Liên hoan THTQ lần thứ 35: “Nhìn chung các tác phẩm tham dự đều có sự đầu tư công phu, kỹ lưỡng của các tác giả” Nhiều tác phẩm phóng sự đặc biệt là những tác phẩm đoạt giải trong Liên hoan truyền hình nói chung và Liên hoan truyền hình lần thứ 35 được Hội đồng giám khảo đánh giá cao về chất lượng bởi đó một bức tranh sinh động, chân thực về cuộc sống, được tác giả khắc họa chính xác và sống động Thông qua hình ảnh và âm thanh những góc cạnh, những mảnh đời trong xã hội được zoom cận lại giúp người xem thấu hiểu và chia sẻ hơn Riêng về hình ảnh, không ít những phóng sự đã được sáng rõ và thêm phần ấn tượng bởi đã khai thác một cách sinh động, linh hoạt hình ảnh Hình ảnh trong nhiều phóng sự đã giúp khán giả tận tường, tin tưởng hơn về câu chuyện và hơn thế còn góp phần đọng lại những cảm xúc sâu sắc mà phóng sự ở nhiều loại hình báo chí khác khó có được

Tuy nhiên, bên cạnh những phóng sự trên truyền hình nói chung đặc biệt những phóng sự dự thi Liên hoan truyền hình nói riêng mặc dù đoạt giải nhưng xét một cách kỹ lưỡng vẫn còn chưa khai thác hết được thế mạnh của

ngôn ngữ hình ảnh Theo nhà báo Lại Bắc Hải Đăng: “… có những tác phẩm đạt điểm tuyệt đối nhưng cũng có những tác phẩm đem đến dự LHTHTQ sử dụng hình ảnh chưa đạt hiệu quả cao, còn thiếu sự đa dạng, thiếu những chi tiết đắt, hình ảnh sử dụng chưa thật sự hợp lý…” Bản thân tác giả sau khi

theo dõi những tác phẩm đoạt giải vàng và bạc trong Liên hoan THTQ lần thứ

35 cũng nhận thấy, có những phóng sự dù đoạt giải bạc nhưng hình ảnh trong tác phẩm vẫn còn thiếu sự đa dạng, chưa khai thác được tối đa thế mạnh của ngôn ngữ hình ảnh

Nghiệp vụ báo chí truyền hình nói chung và phóng sự truyền hình nói riêng đòi hỏi phóng viên biên tập không chỉ giỏi về sử dụng ngôn từ như

phóng viên báo viết hay phát thanh mà còn phải nắm vững về ngôn ngữ hình ảnh Trong đó sử dụng hình ảnh ở mức độ chuyên nghiệp là điều không thể thiếu đối với phóng viên biên tập Khả năng sử dụng hình ảnh không chỉ phụ thuộc vào tố chất năng khiếu của phóng viên mà nó còn là kết quả của quá trình lao động và rèn luyện một cách khoa học Sử dụng hình ảnh khoa học, sáng tạo giúp phóng viên truyền hình tổ chức sắp xếp một cách logic các hình ảnh trong tác phẩm báo chí truyền hình Thay vì tổ chức một cách cảm tính và

tự phát, nắm được phương pháp sử dụng hình ảnh sẽ là bản đồ định hướng các bước thực hiện phóng sự của phóng viên Khi sử dụng một cách có hiệu quả, phóng viên sẽ khắc phục được những hạn chế về ngôn ngữ hình ảnh của phóng sự hiện nay Vậy, sử dụng hình ảnh trong phóng sự truyền hình như thế nào sẽ đem lại hiệu quả cho tác phẩm? Có những loại hình ảnh nào có thể lựa chọn, khai thác cho tác phẩm phóng sự? Làm thế nào để khai thác, sử dụng được những hình ảnh điển hình và cấu trúc thành một câu chuyện của phóng

sự một cách hợp lý, hiệu quả? Vì vậy, tác giả lựa chọn vấn đề “Sử dụng hình ảnh trong phóng sự truyền hình” làm đề tài để nghiên cứu luận văn

Thạc sĩ báo chí học của mình với mong mỏi góp phần trả lời những câu hỏi thực tế tác nghiệp của phóng viên đang đặt ra một cách cấp thiết

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Trong những năm qua, đã có nhiều tài liệu, nhiều công trình nghiên cứu

đề cập đến phóng sự truyền hình Nhưng ở mỗi góc độ, mỗi tác giả lại có cách nhìn và vấn đề tiếp cận khác nhau Theo trình tự thời gian, có thể kể một số công trình nghiên cứu và sách chuyên luận tiêu biểu có liên quan ít nhiều đến

đề tài tác giả đang nghiên cứu và đây là cơ sở tham khảo trong quá trình nghiên cứu của như sau:

- Sách Phóng sự truyền hình, tác giả Brigitte Besse, Didier

Desormeaux, Nxb Thông tấn, năm 2003

Nội dung sách trình bày khá tỉ mỉ, khoa học các kỹ năng, phương pháp làm một phóng sự truyền hình: Từ những quy tắc tiếp cận, xử lý các sự kiện đến sản xuất thông tin, cách xây dựng phóng sự, cách dàn dựng cảnh, bố trí

kỹ thuật trường quay, âm thanh, hình ảnh, cách viết lời bình, biên tập, …;

- Sản xuất chương trình truyền hình của tác giả Trần Bảo Khánh, Nxb

Văn hóa Thông tin, Hà Nội, 2003

Cuốn sách này đề cập chủ yếu đến các phương pháp sản xuất chương trình truyền hình, các yếu tố cấu thành một sản phẩm truyền hình Đặc biệt, cuốn sách trình bày tương đối kỹ lưỡng tới quy trình sản xuất các thể loại trong truyền hình như: tin, phóng sự, ký sự, cầu truyền hình…Bên cạnh đó, tác giả còn đề cập tới quá trình quay phim và dựng hình Tuy nhiên, việc sử dụng hình ảnh trong cuốn sách chưa được tác giả chú trọng

- Sách Báo chí truyền hình của tác giả G.V.Cudơnhetxốp X.L.Xvích, A.la.lurốpxki (tập1, 2), Nxb Thông tấn, năm 2004

Nội dung sách vừa đề cập tầm quan trọng của truyền hình trong hệ thống các phương tiện thông tin đại chúng, vừa nêu rõ tính đặc thù của báo chí truyền hình Trong đó các tác giả tập trung trình bày vị trí chức năng của truyền hình trong xã hội; vị trí của truyền hình trong hệ thống các phương tiện thông tin đại chúng; bản chất của truyền hình hiện đại; các phương tiện xây dựng kịch bản truyền hình và những định hướng, triển vọng của truyền hình trong thời đại bùng nổ thông tin và công nghệ truyền thông phát triển vô cùng mạnh mẽ, …;

- Sách Nghệ thuật quay phim điện ảnh tác giả Dương Quang Diễn, Hội

Điện ảnh Việt Nam xuất bản năm 2004,

Nội dung sách chủ yếu thuật lại những kinh nghiệm sáng tác phong phú của bản thân tác giả và đồng nghiệp, lồng trong đó là những quan điểm cá

nhân của tác giả về nghệ thuật quay phim điện ảnh, người xem sẽ thu lượm được những kinh nghiệm sáng tác phong phú, bổ ích khi làm nghề, …;

- Sách Nghệ thuật quay phim, tác giả A.Golovnhia, dịch: Ngô Tạo Kim,

Trường Đại học Sân khấu Điện ảnh Hà Nội, năm 2005

Nội dung sách trình bày một phần trong chương trình của môn nghệ thuật quay phim, giúp người quay phim cần phải biết thực hiện mọi khâu trong công việc của mình, từ bố cục khuôn hình, bố trí ánh sáng đến việc bấm máy thu hình, bàn về vị trí vai trò và ý nghĩa của người quay phim, công việc sáng tạo của người quay phim trong quá trình xây dựng một bộ phim trên cơ

sở những kinh nghiệm thành công của các nhà quay phim, …;

- Giáo trình Báo chí truyền hình của tác giả PGS.TS Dương Xuân Sơn

(biên soạn), Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2009

Nội dung sách tập trung trình bày các vấn đề của báo chí truyền hình như: vị trí, vai trò, lịch sử ra đời phát triển của truyền hình, khái niệm, đặc trưng, nguyên lý của truyền hình, chức năng xã hội của truyền hình, kịch bản

và kịch bản truyền hình, quy trình sản xuất chương trình truyền hình, các thể loại báo chí truyền hình, các thuật ngữ truyền hình, …Ngôn ngữ hình ảnh cũng được nói tới nhưng dung lượng không đáng kể…

- Sách Cơ sở lý luận báo chí, Nxb Lao động, Hà Nội năm 2013

Nội dung sách cung cấp những kiến thức cơ bản và hệ thống khái niệm

cơ bản của lý luận báo chí, như về khái niệm và đặc điểm báo chí, bản chất hoạt động của báo chí, đối tượng, công chúng và cơ chế tác động của báo chí trong đó có báo chí truyền hình, các chức năng và nguyên tắc cơ bản của hoạt động báo chí, về chủ thể hoạt động báo chí, …;

- Giáo trình Phóng sự truyền hình của tác giả Tiến sỹ Nguyễn Ngọc

Oanh (Chủ biên), Nxb Đại học Quốc gia, TP Hồ Chí Minh năm 2014

Nội dung sách đề cập đến các vấn đề chung về phóng sự truyền hình và một số kỹ năng sáng tạo tác phẩm cơ bản về thể loại phóng sự truyền hình, các vấn đề liên quan đến lý thuyết và các kỹ năng sáng tạo tác phẩm dạng này Vì tất cả các thành tố của tác phẩm phóng sự truyền hình đều quan trọng nên tất cả các yếu tố này đều được trình bày với dung lượng gần như nhau vì vậy việc “đào sâu” nghiên cứu riêng về ngôn ngữ hình ảnh cũng mới chỉ dừng lại chủ yếu ở việc giới thiệu

- Sách Chính luận Truyền hình - Lý thuyết và kỹ năng sáng tạo tác phẩm của tác giả Nguyễn Ngọc Oanh, Nxb Thông tấn năm 2014

Nội dung sách tập trung giới thiệu về loại tác phẩm chính luận nói chung; về thể loại bình luận, đàm luận trên truyền hình nói riêng, những đặc trưng sáng tạo tác phẩm; về vai trò của bình luận viên, cách thức tổ chức sáng tạo tác phẩm, tổ chức sản xuất chương trình; về quy trình sáng tạo tác phẩm bình luận truyền hình; về việc sử dụng hình ảnh và viết lời bình cho tác phẩm,

…Tuy nhiên, đây là cuốn tập trung đề cập đến nhiều khía cạnh của loại tác phẩm chính luận nên yếu tố hình ảnh được đề cập còn ít

- Giáo trình Phóng sự truyền hình của tác giả Nguyễn Ngọc Oanh và

Lê Thị Kim Thanh, Nxb Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh, 2014

Cuốn sách nghiên cứu về thể loại phóng sự truyền hình, các vấn đề liên quan đến lý thuyết và kỹ năng sáng tạo tác phẩm Việc sử dụng tiếng động gốc (tiếng động hiện trường) có được tác giả đề cập đến nhưng chỉ chiếm một dung lượng vô cùng nhỏ trong cuốn sách, nó là một trong 10 bước của quy trình sáng tạo tác phẩm phóng sự Tác giả không đi sâu phân tích cách khai thác và sử dụng tiếng động hiện trường mà chủ yếu tập trung nghiên cứu về cách chọn đề tài, xác định chủ đề tư tưởng, xây dựng kịch bản phóng sự, cách quay phim dựng phim…cho phóng sự truyền hình

Bên cạnh những cuốn sách kể trên còn có một số đề tài, công trình khoa học đề cập đến vấn đề sử dụng hình ảnh trong phóng sự truyền hình

- Phóng sự trong chương trình Thời sự Đài Truyền hình Việt Nam, Thái

Kim Chung, Luận văn thạc sỹ Truyền thông đại chúng, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Hà Nội, 2005

Luận văn chủ yếu đi sâu nghiên cứu cách thức tổ chức thực hiện phóng

sự truyền hình, trong đó việc sử dụng hình ảnh trong phóng sự có được đề cập đến nhưng do dung lượng luận văn nhỏ nên những nội dung liên quan chưa thật sâu

- Phương pháp Tư duy hình ảnh trong phóng sự truyền hình, Phạm Bích Thủy, Khóa luận tốt nghiệp đại học, Học viện báo chí và Tuyên truyền,

Hà Nội, 2007

Khóa luận chủ yếu đi sâu nghiên cứu về tư duy hình ảnh và phương pháp tư duy hình ảnh trong phóng sự truyền hình, trong đó việc sử dụng hình ảnh có được đề cập đến như một bộ phận của tư duy hình ảnh và nhưng chưa thật sâu

- Nâng cao chất lượng chương trình Thời sự của Đài Truyền hình Việt Nam, Nguyễn Thị Thu Hiền, Luận văn Thạc sĩ Truyền thông đại chúng, Hà

Nội, 2011

Tác giả luận văn đã chỉ ra các yêu cầu đối với chất lượng chương trình thời sự của Đài Truyền hình Việt Nam, trong đó có yêu cầu về hình ảnh Tuy nhiên, tác giả chủ yếu tập trung chủ yếu khảo sát ngôn ngữ hình ảnh trong tin

và phóng sự truyền hình Cách khai thác và sử dụng hình ảnh trong trong phóng sự truyền hình có được nghiên cứu nhưng chưa sâu sắc và kỹ lưỡng

Như vậy, qua khảo sát nêu trên, có thể thấy, có một số công trình, tác phẩm đã nghiên cứu về cách thức làm phóng sự truyền hình, trong đó khẳng định việc sử dụng hình ảnh trong phóng sự là rất cần thiết Tuy nhiên, việc

nghiên cứu nêu trên chủ yếu đề cập đến lĩnh vực truyền hình nói chung chứ chưa có công trình nghiên cứu nào đi sâu phân tích vấn đề sử dụng hình ảnh trong phóng sự truyền hình nói riêng Đó chính là khoảng trống về cả mặt lý luận và thực tiễn cần tiếp tục được nghiên cứu sâu Vì vậy, tôi đã chọn đề tài

“Sử dụng hình ảnh trong phóng sự truyền hình” để nghiên cứu, với mong

muốn có một sự đóng góp phù hợp trong việc chỉ ra những ưu thế, cách thức khai thác và sử dụng hình ảnh trong phóng sự truyền hình một cách hiệu quả Trong luận văn, tôi sẽ kế thừa những ý tưởng khai phá của những nhà nghiên cứu đi trước và coi đó là tiền đề lý luận và thực tiễn để triển khai đề tài nghiên cứu của mình

3 Mục đích và nhiệm vụ củanghiên cứu luận văn

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở hệ thống hóa lý thuyết và thực tiễn, luận văn nghiên cứu, phân tích thực trạng việc sử dụng hình ảnh trong phóng sự truyền hình thông qua việc khảo sát các phóng sự đoạt giải tại Liên hoan THTQ lần thứ 35; chỉ

ra những thành công, hạn chế, nguyên nhân của những hạn chế trong việc sử dụng ngôn ngữ này trong phóng sự truyền hình; từ đó đề xuất những giải pháp

và kiến nghị phù hợp nhằm góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả việc sử dụng tiếng động hiện trường trong phóng sự truyền hình trong thời gian tới

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, luận văn thực hiện các nhiệm vụ sau:

Một là: Làm rõ những vấn đề lý luận về phóng sự truyền hình; hình ảnh

trong phóng sự truyền hình: khái niệm, vai trò, thế mạnh, yêu cầu trong sử dụng hình ảnh trong phóng sự truyền hình

Hai là: Tiến hành khảo sát, thống kê, phân tích, đánh giá thành công,

hạn chế của việc sử dụng hình ảnh trong phóng sự truyền hình thông qua khảo sát các phóng sự đoạt giải vàng và bạc trong Liên hoan THTQ lần thứ 35

Ba là: Đề xuất hệ thống những giải pháp phù hợp thực tế nhằm góp

phần nâng cao chất lượng, hiệu quả việc sử dụng hình ảnh trong phóng sự truyền hình nói chung

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu việc sử dụng hình ảnh trong phóng sự truyền hình

4.2 Đối tượng khảo sát

- Các tác phẩm đoạt giải vàng và bạc trong Liên hoan THTQ lần thứ 35

- Một số nhà báo, phóng viên, biên tập viên, ekip sản xuất các phóng sự đoạt giải

- Một số giám khảo chấm giải của kì Liên hoan THTQ lần thứ 35 và các kỳ trước đây

- Khán giả xem truyền hình

- Các nhà báo có kinh nghiệm trong sản xuất phóng sự truyền hình

4.3 Phạm vi nghiên cứu

- Về không gian: Luận văn tập trung vào tìm hiểu việc sử dụng hình

ảnh trong các tác phẩm phóng sự đoạt giải vàng và bạc Liên hoan THTQ lần thứ 35

Các tác phẩm đoạt giải vàng và bạc trong Liên hoan THTQ đều là những tác phẩm phóng sự có chất lượng cao, được các phóng viên, biên tập viên đầu tư công phu, kỹ lưỡng Đặc biệt, có những phóng sự được Ban giám khảo của Liên hoan đánh giá đạt điểm 10/10 Vì vậy, tác giả lựa chọn các tác phẩm phóng sự đoạt giải Liên hoan THTQ lần thứ 35 là đối tượng khảo sát nhằm chắt lọc, rút ra những kinh nghiệm cùng những kỹ năng cụ thể, từ đó làm bài học cho bản thân và xa hơn là những gợi ý, tổng kết cho những người quan tâm đến việc khai thác và sử dụng hình ảnh trong tác phẩm truyền hình nói chung và trong phóng sự truyền hình nói riêng

- Về thời gian: Thời gian khảo sát được giới hạn trong Liên hoan THTQ

lần thứ 35 được tổ chức vào tháng 10 năm 2015

Tuy nhiên, để làm rõ những vấn đề đặt ra, trong quá trình nghiên cứu, luận văn có mở rộng phạm vi nghiên cứu tới các thời kỳ trước đó để so sánh khi cần thiết

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Luận văn được thực hiện dựa trên cơ sở lý luận chủ nghĩa Mác – Leenin, tư tưởng Hồ Chí Minh về báo chí; cơ sở lý luận về báo chí truyền hình và đặc biệt là ngôn ngữ truyền hình Ngoài ra, luận văn vận dụng, kế thừa, phát triển các công trình khoa học của các nhà nghiên cứu, các tác giả đi trước đã nghiên cứu nội dung có liên quan đến luận văn

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, luận văn sử dụng các phương pháp sau đây:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu

Phương pháp này được sử dụng nhằm khái quát, hệ thống hóa, bổ sung mặt lý thuyết về phóng sự truyền hình nói chung và sử dụng hình ảnh nói riêng Đây chính là những lý thuyết cơ sở đánh giá các kết quả khảo sát thực tế và đưa

ra những giải pháp khoa học cho vấn đề nghiên cứu

- Phương pháp thống kê

Phương pháp này được sử dụng nhằm xác định số lượng, chất lượng, hiệu quả cách sử dụng các dạng hình ảnh trong những tác phẩm phóng sự đoạt giải trong Liên hoan THTQ lần thứ 35 Phương pháp này được dựa chủ yếu vào việc tác giả phải lưu giữ, xem lại các tác phẩm phóng sự đoạt giải trong

Liên hoan THTQ lần thứ 35

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

Phương pháp này được sử dụng nhằm phân tích, khảo sát việc sử dụng hình ảnh của phóng viên trong tác phẩm phóng sự truyền hình nói chung,

trong tác phẩm phóng sự đoạt giải vàng, giải bạc Liên hoan THTQ lần thứ 35

nói riêng

- Phương pháp phỏng vấn sâu

Phương pháp này được thực hiện với 01 lãnh đạo phòng, 05 phóng viên

có kinh nghiệm trong sản xuất phóng sự truyền hình, 05 tác giả phóng sự đoạt giải, 03 giám khảo, nhằm thu thập thêm những thông tin, phương pháp sử dụng hình ảnh của phóng viên khi sáng tạo tác phẩm phóng sự truyền hình

– Phương pháp phỏng vấn anket (thông qua việc hội thảo lấy ý kiến nhóm)

Phương pháp này được thực hiện với 100 khán giả xem truyền hình Tác giả đã tập hợp một nhóm khán giá vào một phòng học sau đó chiếu các tác phẩm phóng sự đoạt giải vàng và bạc rồi phát phiếu khảo sát nhằm thu thập ý kiến đánh giá từ nhóm khán giả đó

6 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài

từ đó khái quát thành lý luận góp phần làm phong phú thêm lý luận về truyền hình nói chung và việc sử dụng hình ảnh nói riêng, đặc biệt là hình ảnh trong phóng sự truyền hình

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Luận văn đã hệ thống hoá và phân tích cụ thể sử dụng hình ảnh trong phóng sự truyền hình Kết quả nghiên cứu có thể làm tài liệu tham khảo cho

hoạt động đào tạo về báo chí, là gợi mở cho những phóng viên tham gia thực hiện các phóng sự truyền hình và những người quan tâm đến kỹ năng này

7 Kết cấu của luận văn

- Luận văn được chia thành 3 phần chính: Phần mở đầu; Phần nội dung

và Phần kết luận Ngoài ra, luận văn còn có phần danh mục tài liệu tham khảo

và phụ lục Kết cấu 3 chương cụ thể như sau:

Chương 1: Một số lý luận chung về hình ảnh và sử dụng hình ảnh trong phóng sự truyền hình

Chương 2: Thực trạng sử dụng hình ảnh trong phóng sự truyền hình

(Khảo sát các tác phẩm đoạt giải vàng và giải bạc Liên hoan THTQ lần thứ 35)

Chương 3: Giải pháp góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả việc sử dụng hình ảnh trong phóng sự truyền hình

Chương 1 MỘT SỐ LÝ LUẬN CHUNG VỀ HÌNH ẢNH

niệm như vậy thì thuật ngữ “sử dụng” dùng để nói đến một hành động có chủ đích của con người Sử dụng là động từ để chỉ một hành vi, trong đó chủ thể tác động lên các công cụ, sự vật, sự việc với nhiều mục đích khác nhau Và những hành động này phải tác động lên các phương tiện nhằm đạt được mục đích đề ra

Hành vi sử dụng chỉ tồn tại trong thế giới con người và là hành động có mục đích, có tính toán nhằm đem lại hiệu quả tốt nhất Hành động “sử dụng” chỉ xuất hiện khi có đối tượng để khai thác Ví dụ: sử dụng cái xoong, sử dụng cái nồi… Trong trường hợp này, đối tượng đem ra để “dùng” hay nói cách khác để “sử dụng” đó là cái xoong, cái nồi Và cái xoong, cái nồi được dùng vào việc nấu ăn, góp phần làm nên những món ăn ngon

Từ việc phân tích trên, tác giả đưa ra cách hiểu của mình về thật ngữ sử

dụng như sau: “Sử dụng là dùng một công cụ, một sự vật nào đó để thực hiện một việc nào đó” Việc “dùng” đó là một hoạt động - hành động có chủ đích của

con người với mong muốn sao có hiệu quả nhất Việc sử dụng chỉ được thực hiện khi có công cụ, phương tiện để sử dụng – vận hành các phương tiện đó

1.1.2 Hình ảnh và hình ảnh trong truyền hình

- Hình ảnh

Trong triết học, hình ảnh được coi là: kết quả của sự phản ánh khách thể, đối tượng vào ý thức của con người Ở trình độ cảm tính, hình ảnh là những cảm giác, tri giác và biểu tượng Ở trình độ tư duy: đó là những phán đoán và suy luận Về nguồn gốc, hình ảnh là khách quan.Về cách nhận thức, hình ảnh là chủ quan Hình thức thể hiện vật chất của hình ảnh là các hành động thực tiễn, ngôn ngữ, các mô hình ký tự khác nhau

Có tài liệu đã đưa ra quan niệm của mình về hình ảnh như sau: “Hình ảnh là những gì chúng ta thấy được qua thị giác rồi sau đó chuyển vào não chúng ta giúp chúng ta cảm nhận hình ảnh một cách chân thật nhất, từ đó đưa ra những phản xạ, cảm nhận về hình ảnh mà ta thu được” [522, tr.11]

Với quan niệm này, hình ảnh được nhắc tới bằng cách khái quát quá trình để

có được hình ảnh; hình ảnh ở đó là những đường nét, dấu ấn được lưu lại trong não bộ của con người

Cụ thể và rộng hơn khái niệm ở trên, Từ điển của Viện Ngôn ngữ học

2000 định nghĩa: “Hình ảnh là hình người, vật, cảnh tượng, thu được bằng khí cụ quang học như máy ảnh hoặc để lại ấn tượng nhất định và tái hiện trí

óc, là khả năng gợi tả sống động trong cách diễn đạt” [50, tr.1405] Khái

niệm này cho thấy hình ảnh không chỉ là những gì được thấy bằng mắt và ghi nhớ bằng não bộ của con người mà hình ảnh còn có thể hiện hữu, lưu giữ lại bằng các phương tiện, thiết bị kỹ thuật như máy ảnh

Một quan niệm khác về hình ảnh đó là: “Hình ảnh là ngôn ngữ đặc biệt, nó nói với người xem nhiều điểm và thông tin bằng nhiều cách Mỗi hình ảnh đều mang một ý nghĩa phản ứng của người xem đối với hình ảnh thông qua những gì họ thấy qua hình ảnh chuyển động sự di chuyển hoặc hành động xảy ra trên màn ảnh của truyền hình” [4822, tr.79] Với quan niệm này,

hình ảnh không chỉ là những “ấn tượng” về con người, sự vật, hiện tượng

đọng lại trong não bộ con người, hay được ghi lại tĩnh tại, cố định trên một phương tiện, hay thiết bị nào đó mà hình ảnh còn có khả năng hiện hữu cụ thể, sinh động có thể chuyển động được… Và hình ảnh ở dạng thức này chỉ được ghi lại khi có các phương tiện hiện đại như máy ghi hình

Như vậy, có thể thấy có nhiều cách quan niệm khác nhau về hình ảnh, tuy nhiên mỗi quan điểm phản ánh ở từng khía cạnh khác nhau với những cách trình bày, diễn tả khác nhau nhưng đều có điểm chung: hình ảnh là cái con người có thể nhìn thấy và có thể tạo ra Để hoàn thiện hơn cho quá trình nghiên cứu của mình, tác giả xin đưa ra một quan niệm của mình về hình ảnh:

“Hình ảnh là một dạng ngôn ngữ giúp con người nhìn, cảm nhận, thấy và có được thông tin về thế giới xung quanh thông qua giác quan của mình hay qua một phương tiện lưu giữ cụ thể nào đó” Như vậy, hình ảnh có thể chỉ được

ghi lại trong não bộ của con người, nhưng cũng có thể diễn tả thông qua những phương tiện vật chất cụ thể Hình ảnh có thể lưu giữ lại qua các phương tiện như giấy, máy quay, băng từ, thẻ nhớ, …

- Hình ảnh trong truyền hình

Truyền hình là một loại hình báo chí nằm trong hệ thống các phương tiện truyền thông đại chúng Truyền hình ra đời sau so với nhiều loại hình truyền thông khác như báo in, phát thanh, điện ảnh… Nhưng nhờ tiếp thu những tinh hoa của các loại hình truyền thông khác mà truyền hình đã nhanh chóng thu hút được sự quan tâm của công chúng Một trong những tinh hoa

đó là hình ảnh

Trong truyền hình, hình ảnh là yếu tố quan trọng, có khả năng thực hiện việc phản ánh hiện thực cuộc sống một cách sinh động và hấp dẫn Hình ảnh truyền hình làm nhiệm vụ khắc họa cuộc sống một cách rõ nhất thông qua các

“hình ảnh then chốt” hay còn gọi là “cảnh lột tả bản chất”, những “điểm nhấn”

Hình ảnh trong truyền hình khác hình ảnh trong điện ảnh Hình ảnh trong truyền hình là hình ảnh mang tính thông tin, thời sự, chân thực – là những gì có thật, nguyên bản trong cuộc sống được máy quay ghi lại Còn hình ảnh trong điện ảnh được tái tạo, thể hiện bằng hình tượng nghệ thuật, có

hư cấu, vì vậy khi làm phim các nhà đạo diễn phải mất nhiều thời gian dựng cảnh, hóa trang, phục trang, đạo cụ, … Nguyên tắc cho báo chí truyền hình đó

là người quay phim, phóng viên hạn chế tối đa sự dàn dựng, hư cấu bởi như vậy mới đáp ứng được tính chân thật của báo chí

Hình ảnh trong truyền hình vừa là phương tiện vừa là nội dung thể hiện ý

đồ tư tưởng của tác phẩm Hình ảnh trong truyền hình khác với hình ảnh tĩnh của các nghệ thuật tạo hình hội họa, nhiếp ảnh Hình ảnh trong truyền hình là hình ảnh động, có thực đã qua xử lý kỹ thuật, tất nhiên trong truyền hình có thể sử dụng những hình ảnh tĩnh như: ảnh, tranh, biểu đồ, con số, bảng chữ và hiện nay

là đồ họa

Trong truyền hình, các hình ảnh được chọn lọc và sắp xếp logic theo ý

đồ của tác giả, tất nhiên vẫn phải đảm bảo tính trung thực, khách quan của sự kiện, hiện tượng để chuyển tải thông tin đến công chúng Qua phương pháp dựng hình (Montage), nội dung tự thân của mỗi hình ảnh phối hợp với nhau, tạo ra thông tin mới mang tính tổng thể Sự sắp xếp hình ảnh trong quá trình truyền đạt thông tin giúp con người cảm nhận được tính đa chiều, lập thể trong mỗi sự kiện, vấn đề, số phận của con người Tư duy về hình ảnh làm công chúng phát hiện được tính ẩn dụ của hình ảnh, của các hiện tượng lắp giáp và qua đó biểu hiện được mối quan hệ của sự vật, sự việc Hình ảnh truyền hình là có thật, hiện hữu, là sản phẩm do con người làm ra nhờ kết hợp các phương tiện kỹ thuật như máy ghi hình

Tóm lại, hình ảnh truyền hình là một ngôn ngữ của truyền hình, được các thiết bị kỹ thuật ghi lại một cách chân thực, sinh động những sự việc, sự

kiện, vấn đề trong cuộc sống, góp phần cung cấp cho người xem một lượng thông tin, một giá trị tư tưởng, một sự nhận định về sự kiện, vấn đề ấy và được xử lý phát trên sóng truyền hình

1.1.3 Phóng sự truyền hình

- Phóng sự

Thực tế cho thấy, ở mỗi một giai đoạn, hoàn cảnh khác nhau có những

quan niệm về phóng sự khác nhau Theo Từ điển tiếng Việt: “Phóng sự được hiểu là một thể văn chuyên miêu tả những việc có thật, mang tính thời sự xã hội” [28, tr.1009] Với quan niệm này, phóng sự nghiêng về là một thể loại

của loại hình văn học

Trong tác phẩm “Báo chí truyền hình”, tập 1, các tác giả G.V.Cudonhetxop, X.L Xvich, A.La Iuropxki có viết: “Phóng sự là thể loại báo chí thông tin nhanh chóng trên báo chí, đài phát thanh, truyền hình về một sự kiện nào đó mà phóng viên đã kiểm chứng, can dự vào” [8, tr.59-60]

Với quan niệm này, ta thấy rõ các tác giả nhấn mạnh đến tính thời sự, nhanh chóng của phóng sự và đặc biệt phóng sự được khẳng định, xếp vào là một thể loại của loại hình báo chí

Trong cuốn Giáo trình Tác phẩm báo chí, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, thì phóng sự được quan niệm: “Phóng sự là một thể loại báo chí quan trọng, thông tin cụ thể và sinh động về con người, sự việc có thật có ý nghĩa xã hội, theo một quá trình phát sinh, phát triển, thông qua cái tôi – tác giả và bút pháp linh hoạt miêu tả, tường thuật kết hợp với nghị luận” [25, tr.180] Khái

niệm này cho thấy, có nhiều điểm tương đồng trong quan niệm về phóng sự như một số nhà nghiên cứu nêu trên Nghĩa là phóng sự cũng được xếp vào là một thể loại của báo chí chứ không phải chỉ của văn học Hơn nữa quan niệm này còn cho thấy rõ đặc điểm thông tin, cách thức thể hiện của phóng sự Quan niệm này chú ý đến các yếu tố: sự kiện, vấn đề và chủ kiến của tác giả Những

thông tin thời sự về người thật, việc thật được đề cập trong tác phẩm phóng sự phải thật sự tiêu biểu, tiềm chứa bên trong nó những mâu thuẫn cần được điều trần, lý giải nhằm giải tỏa những nhu cầu nhận thức đầy bức xúc của công luận

Đó là một vài quan niệm về phóng sự, vậy phóng sự truyền hình là gì?

Cũng giống như phóng sự, phóng sự truyền hình xuất phát từ nhiều góc

độ, phương tiện khác nhau để nhìn nhận Đến thời điểm này, phóng sự truyền hình cũng có khá nhiều quan niệm khác nhau

Tác giả Jean-Luc Martin – Lagardette, khi nhìn nhận phóng sự truyền

hình từ góc độ phương pháp phản ánh, cho rằng: “Phóng sự phải làm cho công chúng nhìn thấy, nghe thấy, sờ thấy, cảm nhận thấy Phóng sự sử dụng cách viết trực tiếp, thường ở thì hiện tại, bằng cách tăng các giai thoại cụ thể, những hình ảnh, những chi tiết và những thành ngữ độc đáo” [45, tr.98] Với

quan niệm này, khái niệm phóng sự được xây dựng chủ yếu dưới góc độ cách thức thể hiện Nghĩa là, để trở thành phóng sự truyền hình cần chú tâm tính chân thực từ cách viết lẫn cách khai thác và sử dụng hình ảnh

Còn tác giả Brigitte Besse DiDier Desormeaux trong cuốn “Phóng sự truyền hình”, khi nhìn nhận từ góc độ phương pháp xây dựng đã chỉ ra rằng

“Phóng sự là kết quả của những logic hội tụ dựa trên hình ảnh và âm thanh: sản phẩm phức hợp này phải được tổ chức xung quanh một số cảnh chủ chốt, những cảnh này làm nổi bật ý nghĩa của phóng sự từ lúc xây dựng cho đến phát đi và được mọi người tiếp nhận” [04, tr.104] Khái niệm này được xây

dựng, nhìn nhận dưới dóc độ chủ yếu là việc đánh giá cao vai trò của hình ảnh

Nhóm tác giả Lê Thị Kim Thanh, Nguyễn Ngọc Oanh trong cuốn giáo

trình “Phóng sự truyền hình” quan niệm: “Phóng sự truyền hình là thể loại đặc trưng của truyền hình Nó chuyển tải một nội dung thông tin nóng hổi, sinh động đến công chúng ở thời điểm hiện tại Nội dung thông tin được bộc lộ theo trình tự logic diễn biến của sự kiện, vấn đề,… qua dòng hình

ảnh và âm thanh của hiện thực mà phóng viên lựa chọn, sắp xếp Chính kiến, thái độ và cảm xúc của phóng viên bộc lộ rõ qua việc phân tích, cắt nghĩa, lý giải, sự kiện, vấn đề đó” [44, tr.29]

Đây là một khái niệm tương đối bao quát và đầy đủ vì vừa thể hiện được đặc trưng của thể loại phóng sự - một thể loại báo chí; vừa nêu được tính chất thông tin của phóng sự; vừa trình bày được vai trò, trách nhiệm của phóng viên trong tác phẩm phóng sự truyền hình Đây là khái niệm tương đối toàn diện, được sử dụng phổ biến, tác giả luận văn xin phép sử

dụng khái niệm này làm nền tảng cho việc nghiên cứu tiếp sau

Qua những phân tích nêu trên có thể thấy, phóng sự truyền hình về bản chất giống phóng sự báo chí nói chung Trong đó, cảnh, vật và con người là

ba đối tượng phản ánh luôn đan xen, gắn quyện với nhau làm nổi bật phẩm chất, tính cách nhân vật, con người trong phóng sự Nhưng do mỗi loại hình báo chí có đặc trưng riêng, đặc biệt là về ngôn ngữ, kỹ thuật chuyển tải và phương thức tác động của thông tin tới công chúng mà phóng sự truyền hình

có một vài điểm khác biệt Phóng sự truyền hình sử dụng phương pháp tả, thuật, bình bằng ngôn ngữ hình ảnh và bổ sung những gì mà hình ảnh chưa diễn đạt được hoặc ẩn chứa đằng sau mỗi hình ảnh đó bằng âm thanh Hình ảnh cùng với âm thanh làm cho phóng sự truyền hình phản ánh hiện thực khách quan, trung thực, gần gũi, sinh động, hấp dẫn hơn phóng sự ở các loại hình báo chí khác Chính khả năng kể chuyện bằng hình ảnh và âm thanh đã tạo ra hiệu ứng “cùng tham dự” giữa khán giả và phóng viên, làm người xem cảm thấy mình đang cùng phóng viên trực tiếp tham gia, chứng kiến sự việc chứ không phải được xem những gì mà phóng viên kể lại

So sánh tin và phóng sự truyền hình chúng ta thấy hai thể loại này có sự khác nhau cơ bản Về hình ảnh, với đặc điểm cung cấp thông tin nhanh chóng, kịp thời và chú trọng đến kết quả của sự kiện, tin truyền hình sử dụng số

lượng cảnh quay ít hơn, các thủ pháp nghệ thuật quay, dựng hình và tần số phóng viên xuất hiện trên hình trong tin cũng ít hơn trong phóng sự Vì thế khi làm tin phóng viên không mất nhiều thời gian để bám sát sự kiện để ghi lại tất cả các diễn biến của sự kiện

Tóm lại, phóng sự truyền hình là một thể loại báo chí phản ánh sự kiện, vấn đề một cách trung thực và hấp dẫn hơn phóng sự của các loại hình báo chí khác bởi thông tin được chuyển tải bằng cả hình ảnh và âm thanh.Phóng sự truyền hình có những đặc điểm nổi trội so với các thể loại khác trong loại hình truyền hình Đó là: Phóng sự truyền hình là phản ánh những sự kiện, hiện tượng, vấn đề, con người, ….có thật đang hiện diện trong đời sống xã hội, đang là tâm điểm thu hút sự chú ý, quan tâm của nhiều người; phóng sự truyền hình là câu chuyện có dòng chảy liên tục (phản ánh quá trình phát sinh phát triển của sự kiện, vấn đề) bằng hình ảnh và âm thanh; dấu ấn sáng tạo của phóng viên thực hiện tác phẩm phóng sự truyền hình gắn với từng chi tiết hình ảnh của hiện thực khách quan và khả năng quan sát, phân tích đánh giá, tổng hợp , kết luận sự kiện của phóng viên…

dụng hình ảnh trong phóng sự truyền hình như sau: “Sử dụng hình ảnh trong phóng sự truyền hình là việc dùng hình ảnh ghi lại được trong quá trình tác nghiệp của phóng viên biên tập và phóng viên quay phim để thực hiện tác phẩm phóng sự truyền hình nhằm mục đích thông tin, thể hiện tư tưởng, chủ

đề tác phẩm đó một cách rõ ràng, chân thực tới công chúng”

So với hình ảnh của các thể loại khác, hình ảnh trong phóng sự truyền hình có những đặc trưng riêng biệt Nếu như tin truyền hình chỉ dừng lại ở

sự thông báo – thông tin một sự kiện ở những “lát cắt” – thời điểm điển hình

một cách trực diện thông qua việc sử dụng những con số, số liệu tiêu biểu một cách chân thực, chắt lọc thì phóng sự truyền hình là phản ánh sự kiện theo quá trình phát sinh, phát triển, dưới ngôn ngữ trần thuật với bút pháp, giọng điệu sinh động, giàu hình ảnh Vì vậy ngôn ngữ nói chung của phóng

sự (hình ảnh và âm thanh) cũng sẽ đa dạng, phức tạp hơn so với tin Hình ảnh trong phóng sự truyền hình không chỉ chân thực, khách quan mà còn cần thể hiện được những xúc cảm, “cái tôi của nhà báo” Đây cũng chính là một nét đặc trưng của hình ảnh phóng sự mà khi sử dụng phóng viên cần hết sức lưu tâm Nghĩa là, cùng với lời bình và âm thanh, hình ảnh trong phóng sự truyền hình còn có vai trò bày tỏ quan điểm, cảm xúc của nhà báo đối với sự kiện, sự việc đó

1.2 Vai trò của việc sử dụng hình ảnh trong sáng tạo tác phẩm phóng sự truyền hình

1.2.1 Góp phần cung cấp thông tin, thể hiện rõ ràng tư tưởng, chủ

đề của phóng sự

Hình ảnh trong tác phẩm phóng sự truyền hình là những hình ảnh mang giá trị của chủ đề mà tác phẩm đề cập Hình ảnh đó phải lột tả được góc độ tâm lý của đối tượng, thông qua việc khai thác những biểu hiện từ phía bên ngoài Ngoài những khả năng định hướng tư tưởng của tác phẩm, thông qua việc xử lý của phóng viên thì các thông tin hình ảnh chi tiết góp phần làm nên kết cấu tác phẩm Phóng viên phải biết sử dụng thông tin hình ảnh nào phù hợp với ý đồ, tư tưởng của tác phẩm

Ở đây, tác giả xin ví dụ một phóng sự mà phóng viên đã sử dụng hình ảnh để thể hiện tư tưởng, chủ đề phóng sự một cách tài tình Phóng sự

“Những vệt trắng trên đường” của Đài PTTH Cần Thơ đã làm người xem

lặng người theo dẫn dắt câu chuyện Vệt trắng là do công an sơn để điều tra nguyên nhân tai nạn giao thông Vệt trắng trên đường vô cảm nhưng nỗi bơ

vơ mất mẹ và vành khăn tang trắng trên đầu em nhỏ khiến người xem rơi lệ Ngày mỗi ngày, trên đường, những vệt trắng lại nhiều hơn Bình quân hơn 30 người chết mỗi ngày vì tai nạn giao thông, thảm khốc hơn cả chiến tranh tại Syria hay Afghanistan Phóng sự về tai nạn giao thông nhưng không quay hình máu đổ, không gây ấn tượng ghê rợn như cách làm sống sượng thông thường của các đài địa phương Nhóm tác giả tìm vào trại giam, ghi lại nỗi dày vò, ân hận của một lái xe Khi anh vào tù, vợ anh cũng đang có bầu Anh mắc vòng lao lý vì trong một giây bất cẩn, người lái xe này đã cướp đi mẹ của một đứa trẻ khác Trở lại hiện trường vụ tai nạn, các phóng viên không ghi hình người mẹ chết thảm thương, mà cận cảnh một chiếc dép văng ra vệ đường Mẹ chết trên đường đi mua cặp sách chuẩn bị cho bé lần đầu tiên đi học Sau ra đi của mẹ, bé chỉ còn tình thương của bố Bàn tay to bè chai sạn của bố vén tóc gội mái đầu bé bỏng của con gái Một chiếc dép không đi được thành đôi Và cảnh cuối của phim, bé cắp sách đến trường, hòa vào dòng bè bạn Kết thúc phim là mong muốn, mỗi ban mai thức dậy, sẽ không phải thấy thêm “những vệt trắng trên đường”

Qua ví dụ trên, ta có thể thấy dù không dăn dạy kẻ cả, không đao to búa lớn, nhưng phóng viên thuyết phục, chuyển tải nội dung, tư tưởng tới người xem bằng từng hình ảnh và thể hiện cái nhìn nhân văn thông qua việc sử dụng hình ảnh

1.2.2 Giúp sự kiện, sự việc trong phóng sự được tái hiện một cách chân thực

Cùng với lời bình, hình ảnh truyền hình là một ngôn ngữ để đem thông tin tới cho khán giả Tuy nhiên, thực tế cho thấy, điều làm nên sự khác biệt giữa truyền hình với các loại hình truyền thông khác như báo viết, phát thanh… đó là hình ảnh, đặc biệt là hình ảnh động Và, hình ảnh được coi là

“chính ngôn” - ngôn ngữ chính để chuyển tải nội dung thông tin Miêu tả là

cách thức mà hình ảnh sử dụng để cung cấp thông tin cho khán giả Công việc

mô tả sự phát triển của sự kiện là nhờ khả năng miêu tả, thể hiện của phóng viên quay phim qua các động tác máy, cỡ cảnh Và sau đó, phóng viên biên tập sẽ là người quyết định lựa chọn, sử dụng những hình ảnh như thế nào để chuyển tải nội dung thông tin đến công chúng Sử dụng hình ảnh một cách hợp lý sẽ giúp phóng sự chuyển tải đến công chúng những thông tin chân thực, khách quan và sinh động Công chúng sẽ được nhìn thấy, được lắng nghe chia sẻ từ những con người thật, việc thật, trạng thái thật của sự kiện, thấy được nét mặt, cử chỉ thái độ tâm tư tình cảm của người nói…

1.2.3 Góp phần tác động tới tâm tư, tình cảm, suy nghĩ của người xem

Thế mạnh của truyền hình là khả năng giao tiếp trực tiếp, ngoài nghe

âm thanh còn nhìn thấy hình ảnh một cách trực quan, làm cho người xem tiếp nhận thông tin nhanh chóng, đồng thời và rất sinh động Hình ảnh trong tác phẩm truyền hình là những hình ảnh cụ thể, điển hình nhìn thấy được, thông qua màn hình trình diện trước mắt người xem một cách trực tiếp Hình tượng sinh động, hình ảnh chân thật tạo ra sức cảm hóa mãnh liệt làm cho người xem cảm thấy mình đang như ở trong cuộc Hình ảnh trong một tác phẩm truyền hình là sự trình chiếu sự kiện xảy ra trong thời gian thực và không gian thực Hình ảnh biểu lộ một cách chân thật nhất mà không bút pháp nào so sánh bằng

Và điều làm nên sự tương đồng giữa truyền hình và điện ảnh đó là hình ảnh Hình ảnh của điện ảnh là nguồn cội là những cơ sở ban đầu để truyền hình học hỏi những tinh hoa để phát triển Truyền hình học hỏi ở điện ảnh các cách khai thác và sử dụng các cỡ cảnh, động tác máy, cách montage (dựng)… Điện ảnh nói chung và hình ảnh của điện ảnh nói riêng góp phần giúp cho truyền hình ra đời, thăng hoa và phát triển Tuy nhiên, giữa truyền

hình và điện ảnh có những điểm khác biệt Điện ảnh thiên về nghệ thuật dàn dựng, diễn xuất và hình tượng hóa trong khi đó truyền hình nói chung, báo truyền hình nói riêng thiên về sự chân thực Hình ảnh của truyền hình khách quan, chân thực, được máy qây ghi chép lại như nguyên bản và thông tin cho công chúng Chính sự thông tin chân thực - điều đó góp phần tạo nên sự sinh động, hấp dẫn của truyền hình so với điện ảnh Hình ảnh truyền hình là những điều chân thực trong cuộc sống được người quay phim ghi lại, công chúng đươch chứng kiến chứ không phải nghe kể lại như ở các loại hình khác (báo viết, phát thanh…) - và chính điều này đã tạo sức hút đặc biệt đối với khán giả Khán giả được tiếp nhận thông tin chân thực, khách quan và sinh động Khán giả được nhìn thấy, được lắng nghe chia sẻ từ những con người thật, việc thật, trạng thái thật của sự kiện, thấy được nét mặt, cử chỉ thái độ tâm tư

tình cảm của người nói… Chẳng hạn trong phóng sự “Những vệt trắng trên đường” của Đài PTTH Cần Thơ, thông qua việc sử dụng tài tình những hình

ảnh “vệt trắng trên đường”, “nỗi dày vò, ân hận của một lái xe trong tù giam”,

“một chiếc dép văng ra vệ đường”, “bố vén tóc gọi đầu cho con gái”, … phóng viên đã tạo ra sức cảm hóa mãnh liệt làm cho người xem cảm thấy mình đang như ở trong cuộc, từ đó tác động thay đổi hành động, suy nghĩ của người xem với vấn đề an toàn giao thông

- Hình ảnh tĩnh

Trong cuốn “Từ điển Tiếng Việt” có đề cập thuật ngữ “Tĩnh” như sau:

“Tĩnh là trạng thái không thay đổi của sự vật hiện tượng, hoặc đó là một trạng thái đứng yên, yên lặng” [49 Tr.1210]

Từ định nghĩa trên, ta có thể hiểu hình ảnh tĩnh là hình ảnh mà các chi tiết ở đó ở trạng thái đứng yên, không chuyển động Và như vậy, hình ảnh tĩnh bao gồm: ảnh chụp, bảng chữ, sơ đồ, biểu đồ…

Những sự kiện, hiện tượng của quá khứ không được ghi lại bằng các phương tiện kỹ thuật ghi hình hiện đại như ngày nay, chúng chỉ được ghi lại qua các phương tiện thô sơ như máy ảnh, ký họa trên giấy hoặc gỗ, … đó chính là hình ảnh tĩnh Hình ảnh tĩnh là những tư liệu quý giá và có thể khai thác để phục vụ, minh họa cho một nội dung nào đó mà tác giả muốn thông tin cho người xem dễ dàng hiểu được

Trong nhóm hình ảnh tĩnh, ngoài việc chụp, vẽ ra còn có nhóm hình ảnh đồ họa Hình ảnh đồ họa có thể hiểu là những đồ thị, sơ đồ, … được vẽ lại nhằm mô tả, biểu thị sự tồn tại, phát triển, biến thiên của các đại lượng, sự vật khác một cách ngắn gọn, dễ hiểu dưới dạng các bảng số liệu, các biểu lộ biểu thị sử tăng, giảm của đối tượng được nhắc tới Đây cũng là những đa dạng hình ảnh mang lại sự thu hút cao đối với thị giác với những hình ảnh sinh động, đa dạng, nhiều màu sắc và có sự hỗ trợ thực hiện đắc lực của máy tính

Ví dụ, trong một tác phẩm truyền hình, cùng với hình ảnh liên quan trực tiếp sống động về sự kiện, để diễn tả sự tăng trưởng của một khu công nghiệp, hay hình ảnh biểu đồ phát triển kinh tế trong 5 năm qua của một thành phố… người ta có thể sử dụng bảng đồ, biểu đồ, đồ họa để biểu đạt những nội dung đó

Khảo sát thực tế cho thấy, hình ảnh bảng, biểu đồ, đồ họa có tần suất xuất hiện không thường xuyên như những dạng hình ảnh khác (hình ảnh liên

quan trực tiếp đến sự kiện và hình ảnh tư liệu….) nhưng nó cũng có vai trò quan trọng trong việc biểu đạt nội dung thông tin của sự kiện được nói tới nhờ ưu điểm có tính khái quát cao, dễ hình dung, dễ hiểu, ngắn gọn, súc tích

Bằng những kỹ thuật dựng hình, người ta có thể dừng các hình ảnh động ở một khuôn hình đặc biệt cần thiết nào đó biến thành một hình ảnh tĩnh nhằm nhấn mạnh, khắc họa một đặc điểm, một ý nghĩa cụ thể phục vụ nội dung cần thông tin

Truyền hình muốn truyền tải những thông tin có tính lịch sử có thể khai thác hình ảnh tĩnh Thực tế cho thấy, hình ảnh tĩnh chỉ chiếm một dung lượng rất nhỏ trong các sản phẩm truyền hình nhưng trong nhiều trường hợp nó lại

có một giá trị nhất định thậm trí quan trọng với sản phẩm truyền hình Hình ảnh tĩnh đưa thông tin chính xác, cụ thể, là công cụ hỗ trợ hiệu quả để truyền tải thông tin đến khán giả Hình ảnh tĩnh góp phần giúp cho nội dung phản ánh của truyền hình hoàn thiện hơn

trong khuôn hình đó không ở tư thế đứng yên

Thực tế cho thấy, hình ảnh động là yếu tố góp phần quan trọng tạo nên đặc thù của truyền hình, tạo nên sức hút đặc biệt và chuyên chở phần thông tin chủ yếu của các chương trình truyền hình Ưu điểm lớn nhất của truyền hình là hình ảnh động Bởi bản thân hình ảnh của sự kiện đã có thể làm người xem truyền hình tin tưởng vào độ xác thực của thông tin, người xem truyền hình có cảm giác như họ đang có mặt, trực tiếp chứng kiến hay đang tham gia

vào những sự kiện thực tế đó Trong mỗi tác phẩm truyền hình, mỗi hình ảnh đều bao hàm một ý nghĩa, một nội dung hoặc là nguyên nhân, diễn biến, kết quả quá trình phát triển của sự kiện trong cuộc sống Các hình ảnh liên kết với nhau để thể hiện quá trình vận động của sự kiện theo tuyến tình thời gian

Bên cạnh cách phân loại hình ảnh ở góc độ trạng thái, sự chuyển động của các chi tiết, sự vật, sự việc trong một khuôn hình như nêu trên, hình ảnh thuộc dạng nào còn được xem xét trong tương quan với sự việc, sự kiện đang diễn ra Và với góc độ này, hình ảnh còn có thể được phân thành các dạng như sau:

- Hình ảnh về sự kiện

Là những hình ảnh liên quan trực tiếp đến con người, sự kiện đang diễn

ra trong cuộc sống hằng ngày, hay còn gọi là “hình ảnh sống” Những hình ảnh này được quay phim ghi lại trực tiếp trong khi sự kiện, sự việc đang diễn

ra Ví dụ như hình ảnh về các hoạt động trong buổi mít tinh, các tiết mục biểu diễn văn nghệ… hay về lĩnh vực an ninh trật tự đó là các các hình ảnh liên quan đến tội phạm như truy bắt, điều tra, xét xử tội phạm… Hình ảnh về sự kiện - đó là những hình ảnh sống, mang nhiều giá trị thông tin - trực tiếp thể hiện nội dung thông tin về sự kiện Thực tế cho thấy, đây là loại hình ảnh được sử dụng chủ yếu trong các tác phẩm truyền hình

- Hình ảnh tư liệu

Là những hình ảnh về những sự việc, hiện tượng con người đã diễn ra trong quá khứ, được các phương tiện ghi lại ở thời điểm diễn ra sự kiện đó Khi một sự kiện ở hiện tại được thông tin, nó gắn với một sự kiện đã qua thì người ta thường sử dụng hình ảnh tư liệu liên quan nhằm làm rõ, bổ sung thêm thông tin cho hiện tại

Hình ảnh tư liệu thường được sử dụng với mục đích nhằm giúp công chúng hình dung, nhớ lại sự kiện đã diễn ra trước đó, góp phần làm tăng giá

trị thông tin và giá trị biểu cảm của sự kiện đang được nói tới Thường thì, các hình ảnh tư liệu hay được sử dụng vào những sự kiện liên quan đến lịch sử, đến các lễ kỷ niệm nào đó Hình ảnh tư liệu trong nhiều trường hợp có giá trị thông tin lớn mà không có loại hình ảnh hiện tại nào có thể thay thế được Ví

dụ như hình ảnh về chiến tranh Việt Nam, hình ảnh con người lần đầu tiên bay vào vũ trụ… Với tầm quan trọng của hình ảnh tư liệu như vậy nên việc lưu trữ loại hình ảnh này rất cần thiết, là chất liệu quan trọng trong sản xuất các tác phẩm báo chí truyền hình trong một số trường hợp Thực tế cho thấy, loại hình ảnh này cũng có tần xuất xuất hiện tương đối nhiều trên truyền hình

Tuy nhiên, thực tế hình ảnh tư liệu còn được dùng để chỉ những hình ảnh mà phóng viên thực hiện tác phẩm đó không ghi được hình ảnh mà

“mượn”, “vay” hình ảnh mà đồng nghiệp đã ghi hình được để sử dụng trong

tác phẩm của mình

- Hình ảnh đồ họa

Đồ hoạ là những hình ảnh được vẽ, thiết kế bằng các chương trình, phần mềm đồ hoạ ứng dụng trên máy vi tính để mô tả, minh hoạ cho những chi tiết, ý tưởng nào đó Sự kết hợp giữa hình khối và màu sắc trong đồ hoạ tạo ra những hình ảnh, không gian có chiều sâu

Thông tin đồ hoạ thực chất là hình thức diễn đạt thông tin bằng đồ thị, biểu đồ, bảng, bản đồ, lược đồ… Theo PGS,TS Hà Huy Phượng (Học viện

Báo chí và Tuyên truyền) thì : “Nhờ ngôn ngữ tạo hình riêng biệt, thông tin

đồ hoạ còn có khả năng diễn đạt chi tiết, sắp xếp hài hoà có ý đồ về nội dung

và hình thức… Thông tin đồ hoạ giúp người tiếp nhận thông tin nhanh, dễ hiểu, dễ nhớ, ấn tượng” [30; tr.224] Việc sử dụng đồ hoạ sẽ giúp cho độc giả

thấy được sự biến thiên của số liệu và dễ dàng hình dung vấn đề mà tác giả đưa ra Đồ họa có nhiều dạng thức, bao gồm: bảng biểu, đồ thị, biểu đồ, sơ

đồ, hộp dữ liệu, hình ảnh 2D, hình ảnh 3D…

+ Bảng biểu: là số liệu, thông tin được sắp xếp, phân chia một cách rõ

ràng theo các hàng, cột, và vẫn được thể hiện bằng văn bản, thích hợp cho việc thống kê

+ Biểu đồ, đồ thị: là loại hình đồ họa thông tin phức tạp và mang tính

minh họa cao Các đồ họa biểu đồ gồm lượng lớn các thông tin văn bản và các minh họa chi tiết để phân tích các phần quan trọng của đối tượng hoặc ghi chép một chuỗi các sự kiện Có các loại biểu đồ như: biểu đồ tròn, biểu đồ cột, biểu đồ điểm, biểu đồ miền Biểu đồ và đồ thị là một trong những hình thức thông tin phi văn tự được sử dụng khá nhiều trong tin, bài trong lĩnh vực kinh tế

+ Bản đồ: là hình ảnh thu nhỏ và khái quát hoá của một phần mặt đất

lên mặt giấy phẳng theo những quy luật toán học nhất định Bản đồ được sử dụng nhằm giúp mọi người định vị, xác định phương hướng về mặt địa lý Dạng thức này được sử dụng khá phổ biến trong các trường hợp thông tin cần giải đáp câu hỏi ở đâu Đặc biệt thích hợp trong các tin tức sự kiện như chiến

sự, thiên tai, dự báo thời tiết cần thông báo địa điểm Bản đồ sử dụng trên báo chí thường không được thể hiện đầy đủ chi tiết mà chỉ là những nét phác thảo, rõ ràng, đơn giản mang tính khái quát

+ Hình ảnh 2D: đơn thuần là những hình ảnh được phóng viên chụp lại

trong quá trình thực hiện tác phẩm hoặc có thể do kỹ thuật thể hiện lại bằng phần mềm đồ họa một cách đơn giản

+ Hìnhh ảnh 3D: là hình ảnh được thể hiện bằng phần mềm đồ họa

một cách trau chuốt và có chiều sâu hơn, trực quan hơn Thông thường đồ họa 3D sẽ được thể hiện thành đoạn video ngắn để tái hiện hoặc tưởng tượng một quá trình, sự kiện nào đó, không được quay lại kịp thời lúc xảy ra hoặc chưa xảy ra

Ngoài những hình thức trên, đồ họa còn được thể hiện dưới dạng hộp

dữ liệu Nghĩa là các văn bản thu gọn, có nhiều chi tiết, nhưng chỉ nói về 1 hoặc 2 đối tượng trong đó Tùy theo từng loại tin bài mà người ta sẽ áp dụng những kiểu thông tin đồ họa phù hợp

Ngoài những hình ảnh kể trên trong một tác phẩm truyền hình còn có các hình ảnh khác nữa như: hình ảnh phóng viên, biên tập viên, người phỏng vấn có thể xuất hiện trong trường quay hoặc tại hiện trường nơi diễn ra sự kiện Ví dụ, đưa tin, phản ánh về tình trạng mất trật tự an toàn xã hội hoặc đưa tin về việc bắt giữ “ổ” buôn bán ma túy trái phép… phóng viên có thể xuất hiện ở hiện trường nơi diễn ra hoạt động bắt giữ để trình bày, phân tích, đem thông tin nóng hổi đến công chúng Thực tế cho thấy, sự xuất hiện của phóng viên, biên tập viên nếu hợp lý sẽ mang lại giá trị thông tin rất cao, tạo sự chân thực của sự kiện, tạo lòng tin nhiều hơn với khán giả Tuy nhiên, nếu sự xuất hiện đó không hợp lý thì hình ảnh phóng viên đứng dẫn tại hiện trường sẽ trở nên thừa và không tạo được thiện cảm cho người xem

1.3.2 Các nguồn hình ảnh sử dụng cho phóng sự

- Hình ảnh tự phóng viên và ekip ghi lại khi tác nghiệp

Là những hình ảnh liên quan đến con người, sự kiện đang diễn ra trong cuộc sống được quay phim ghi lại trực tiếp trong khi sự kiện, sự việc đang diễn ra Ví dụ như hình ảnh về các hoạt động trong buổi mít tinh, khai trương, động thổ, công đoàn, truy bắt, điều tra, xét xử tội phạm… Những hình ảnh này sống động, mang nhiều giá trị thông tin Phóng viên biên tập, phóng viên quay phim phải tiếp cận hiện trường và ghi lại Đây là nguồn hình ảnh chủ lực, sinh động, chân thực và rất có giá trị với tác phẩm phóng sự

- Hình ảnh phóng viên khai thác từ các nguồn khác:

Là những hình ảnh mà nhóm phóng viên không tự có được qua hình thức quay trực tiếp ở hiện trường – nơi diễn ra vấn đề đang bàn tới, mà dạng hình ảnh này phải khai thác từ những nguồn khác để phục vụ cho phóng sự như:

+ Hình ảnh tư liệu quá khứ: Là những hình ảnh về những sự việc, hiện

tượng con người liên quan đến một sự kiện trong quá khứ, được các phương tiện ghi lại ở thời điểm diễn ra sự kiện đó, có thể đã được sử dụng sau đó được lưu giữ lại bằng chính phóng viên hoặc được lưu lại ở kho tư liệu

Khi một sự kiện ở hiện tại được thông tin, nó gắn với một sự kiện đã qua thì người ta thường sử dụng hình ảnh tư liệu liên quan nhằm làm rõ, bổ sung thêm thông tin cho hiện tại Hình ảnh tư liệu quá khứ thường được sử dụng với mục đích nhằm giúp công chúng hình dung, nhớ lại sự kiện đã diễn

ra trước đó, góp phần làm tăng giá trị thông tin và giá trị biểu cảm của sự kiện đang được nói tới Thường thì, các hình ảnh tư liệu hay được sử dụng vào những sự kiện liên quan đến lịch sử, đến các lễ kỷ niệm nào đó Hình ảnh tư liệu quá khứ trong nhiều trường hợp có giá trị thông tin lớn mà không có loại hình ảnh hiện tại nào có thể thay thế được Ví dụ như hình ảnh về chiến tranh Việt Nam hay hình ảnh con người lần đầu tiên bay vào vũ trụ…Với tầm quan trọng của hình ảnh tư liệu như vậy nên việc lưu trữ loại hình ảnh này rất cần thiết, là chất liệu quan trọng trong sản xuất các tác phẩm báo chí truyền hình trong một số trường hợp Khi sử dụng nguồn hình ảnh này, phóng viên cần xin phép chủ nhân của nguồn hình ảnh và trích dẫn đây là nguồn hình ảnh tư liệu quá khứ

+ Hình ảnh tư liệu từ đồng nghiệp

Là những hình ảnh mà phóng viên thực hiện tác phẩm đó không trực tiếp ghi lại được mà phải “mượn”, “vay” hình ảnh mà đồng nghiệp đã ghi hình được để sử dụng trong tác phẩm của mình Thực tế cho thấy, phóng viên không phải lúc nào cũng có thể có mặt tại đúng không gian, thời gian nơi sự việc diễn ra để khai thác hình ảnh mình cần Những hình ảnh về sự kiện quan trọng khi đó được những đồng nghiệp khác ghi lại được mà phóng viên lại cần khai thác để sử dụng trong phóng sự của mình thì khi đó, phóng viên sẽ

liên hệ với đồng nghiệp để xin khai thác và sử dụng những hình ảnh đó Khi

sử dụng nguồn hình ảnh này, phóng viên cần xin phép chủ nguồn hình ảnh và trích dẫn tư liệu này từ nguồn nào

+ Hình ảnh từ công chúng

Không ít những sự kiện, vấn đề phóng viên để ý và khai thác được bắt đầu từ những nguồn tin từ công chúng Đó có thể là những nguồn hình ảnh công chúng gửi về hay những hình ảnh phóng viên bắt gặp được trong quá trình đọc, nghiên cứu tài liệu, tin tức, … Để tăng tính chân thực và thuyết phục cho phóng sự, nhiều nhà báo, phóng viên đã sử dụng những nguồn hình ảnh từ công chúng gửi tới Ví dụ, trong tác phẩm phóng sự về “Bạo lực học đường” được phát sóng trong chương trình “Cuộc sống thường ngày”, VTV1, Đài THVN Phóng viên đã sử dụng các nguồn hình ảnh học sinh đánh nhau tại trường học, ngoài cổng trường mà công chúng quay lại được để tăng thêm tính chân thực, thuyết phục cho phóng sự của mình Khi sử dụng nguồn hình ảnh này, phóng viên cần xin phép chủ nhân nguồn hình ảnh và trích dẫn hình ảnh từ nguồn nào

Hoạt động sử dụng hình ảnh để sáng tạo nên tác phẩm phóng sự được bắt đầu sau quá trình khai thác và thu thập dữ liệu hình ảnh của nhóm phóng viên Sau đó nhóm phóng viên sẽ trải qua một giai đoạn tiếp theo là giai đoạn hậu kì Tại giai đoạn này, người phóng viên biên tập cùng với kỹ thuật hình sẽ

tiếp tục sáng tạo sử dụng hình ảnh cho phóng sự truyền hình Thực tế cho thấy

sử dụng hình ảnh trong phóng sự truyền hình cơ bản cần phải trải qua các bước như sau:

- Lựa chọn hình ảnh: Sau khi khai thác và thu thập hình ảnh kết thúc,

lúc này nguồn hình ảnh để chuẩn bị cho sáng tạo tác phẩm phóng sự có được

sẽ là rất nhiều Thực tế cho thấy, khi đi khai thác hình ảnh tại hiện trường, nhóm phóng viên luôn quay thừa hình ảnh để khi về biên tập, phóng viên có thêm sự lựa chọn để làm đa dạng, phong phú cho hình ảnh tác phẩm Bên cạnh đó, ngoài hiện trường luôn có những yếu tố khiến cho những đúp hình không phải lúc nào cũng đạt yêu cầu, cần phải làm lại Vì vậy, trong giai đoạn này, người phóng viên biên tập cần xem lại, cùng kịch bản để loại bỏ những đúp hình hỏng, những đúp hình thừa và chọn lọc những hình ảnh “đắt” để chuẩn bị cho dựng phóng sự

- Sắp xếp hình ảnh: Hay còn còn là dựng hình Đây là công đoạn loại

bỏ những đúp hình thừa, hình hỏng và lựa chọn những đúp hình cần thiết, chất lượng, trên cơ sở kịch bản, phóng viên tư duy, sắp xếp những hình ảnh

đã chọn lựa thành một câu chuyện logic, phù hợp

- Xử lý hình ảnh: Sau khi sắp xếp hình ảnh thành một câu chuyện hình

ảnh như mong muốn, phóng viên biên tập cùng kỹ thuật hình tiếp tục phải căn chỉnh lại bố cục, màu sắc, tốc độ từng khuôn hình theo ý đồ, cắt gọt những đoạn hình ảnh thừa không sử dụng đến

Việc sắp xếp hình ảnh có thể dựa trên những thủ pháp: Khi đứng trước một sự kiện, một vấn đề mỗi một phóng viên luôn có những cách tư duy sử dụng hình ảnh khác nhau để phản ánh sự kiện, vấn đề đó Tuy nhiên những cách thức

sử dụng đó đều dựa trên một số thủ pháp sau đây:

+ Thủ pháp dựng nối tiếp: Cách này dùng để kể câu chuyện dựa theo

trình tự thời gian của sự việc Người phóng viên sử dụng thủ pháp này chỉ cần