Vai trò của báo quân đội nhân dân tiền phương trong chiến dịch điện biên phủ

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀNNGUYỄN TIẾN ĐẠT VAI TRÒ CỦA BÁO QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN TIỀN PHƯƠNG TRONG CHIẾN DỊCH ĐIỆN BIÊN PHỦ Chuyên ngành : Báo chí học Mã số : 60 32 01 01 LUẬN VĂN T

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

NGUYỄN TIẾN ĐẠT

VAI TRÒ CỦA BÁO QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN TIỀN PHƯƠNG

TRONG CHIẾN DỊCH ĐIỆN BIÊN PHỦ

Chuyên ngành : Báo chí học

Mã số : 60 32 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS Nguyễn Thị Thoa

HÀ NỘI - 2017

XÁC NHẬN LUẬN VĂN ĐÃ ĐƢỢC SỬA CHỮA

Luận văn đã được sửa chữa theo khuyến nghị của Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ

Hà Nội, ngày …… tháng …… năm 2017

CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG

PGS, TS Hà Huy Phƣợng

Tôi xin cam đoan công trình này là của riêng tôi, được thực hiện dưới

sự hướng dẫn của TS Nguyễn Thị Thoa Các số liệu nêu trong luận văn đều trung thực và có nguồn gốc rõ ràng Những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Nguyễn Tiến Đạt

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA BÁO QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN TIỀN PHƯƠNG 7

1.1 Khái niệm “báo chí” và “báo chí tiền phương” 7

1.2 Cơ sở lý luận về vai trò “tuyên truyền, cổ động, tổ chức” của báo chí 9

1.3 Báo Quân đội nhân dân 16

1.4 Báo Quân đội nhân dân tiền phương - “dấu ấn đặc biệt” của báo Quân đội nhân dân 20

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VAI TRÒ TUYÊN TRUYỀN, CỔ ĐỘNG, TỔ CHỨC CỦA BÁO QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN TIỀN PHƯƠNG TRONG CHIẾN DỊCH ĐIỆN BIÊN PHỦ 40

2.1 Vai trò tuyên truyền của báo Quân đội nhân dân tiền phương 40

2.2 Vai trò cổ vũ, động viên tinh thần chiến đấu của quân và dân cả nước trong chiến dịch Điện Biên Phủ 55

2.3 Vai trò tổ chức của báo Quân đội nhân dân tiền phương 73

2.4 Đánh giá thực trạng vai trò báo Quân đội nhân dân tiền phương trong chiến dịch Điện Biên Phủ 81

CHƯƠNG 3: BÀI HỌC KINH NGHIỆM VÀ MỘT SỐ ĐỀ XUẤT VỀ TỔ CHỨC “TÒA SOẠN BÁO ĐA NĂNG” 84

3.1 Rút ra bài học kinh nghiệm nghề nghiệp qua nghiên cứu báo Quân đội nhân dân tiền phương 84

3.2 Đề xuất một mô hình “Tòa soạn báo đa năng” 96

KẾT LUẬN 103

TÀI LIỆU THAM KHẢO 106 PHỤ LỤC

* ATK: An toàn khu

Bảng 1.1: Lịch trình xuất bản báo 34

Bảng 1.2: Số lượng tin - bài trong mỗi số báo 35

Bảng 2.1: Tin- bài về nhiệm vụ bảo đảm sức người 45

Bảng 2.2: Tin- bài về nhiệm vụ bảo đảm vũ khí và phương tiện chiến đấu 47

Bảng 2.3: Tin - bài về nhiệm vụ chấn chỉnh tư tưởng tiêu cực 54

Bảng 2.4: Tin- bài biểu dương thành tích đánh giặc 56

Bảng 2.5: Tin- bài về tấm gương chiến sỹ dũng cảm trong chiến đấu 60

Bảng 2.6: Tin- bài động viên chiến sĩ an tâm đánh giặc 66

Bảng 2.7: Khẩu hiệu cổ động tinh thần diệt giặc 68

Bảng 2.8: Tác phẩm cổ động tinh thần lạc quan, giải trí 71

Bảng 2.9: Tác phẩm phổ biến kinh nghiệm cho phong trào “săn Tây” 76

Bảng 2.10: Tác phẩm về phong trào “đoạt dù tiếp tế của địch” 77

Bảng 2.11: Tin - bài về phong trào địch vận 79

Bảng 3.1 Mô hình Tòa soạn báo đa năng trong báo Quân đội nhân dân 101

góp phần làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ lịch sử “Lừng lẫy năm châu,

chấn động địa cầu”

Mỗi chữ, mỗi dòng trong 33 số báo xuất bản tại mặt trận được viết bằng mồ hôi, xương máu, trí tuệ và sự đam mê, nhiệt huyết của phóng viên, cộng tác viên, bạn đọc của báo Những trang báo làm trong chiến hào đã tái hiện chân thực, sinh động về chiến dịch Điện Biên Phủ lịch sử, về hình ảnh Bác Hồ, Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Bộ đội Cụ Hồ, thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến; về thảm bại của bè lũ cướp nước, bán nước Hơn 60 năm nhìn lại, không thể không khẳng định vai trò lịch sử quan trọng của báo QĐND tiền phương tại mặt trận Điện Biên Phủ trong lịch sử báo chí cách mạng Việt Nam

Hiện nay, trong bối cảnh thế giới đang có nhiều thay đổi với tốc độ nhanh, tính chất phức tạp, khó lường, Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XII đã

đánh giá: “Hòa bình, hợp tác và phát triển vẫn là xu thế lớn nhưng xung đột

sắc tộc, tôn giáo, chiến tranh cục bộ, can thiệp, lật đổ, khủng bố vẫn diễn ra gay gắt; tranh chấp lãnh thổ, biển đảo ngày càng diễn biến phức tạp,”…

Là một phóng viên, biên tập viên, một sĩ quan quân đội đang công tác tại báo Quân đội nhân dân, có điều kiện nghiên cứu 33 số báo QĐND tiền phương và được may mắn tiếp xúc với 2/5 phóng viên đã từng trực tiếp làm

tờ báo này, 2 trong số hàng trăm cộng tác viên của tờ báo, đã giúp tác giả luận văn nhận thức rõ hơn vai trò lịch sử của tờ báo trong chiến dịch Điện Biên Phủ nói riêng và cuộc kháng chiến chín năm chống thực dân Pháp nói chung

Với mong muốn nghiên cứu tờ báo để rút ra bài học kinh nghiệm nghề nghiệp cho mình, phát huy giá trị đó trong hoạt động làm báo, trong xây dựng

và phát triển báo QĐND, luôn chủ động và sẵn sàng đối phó với những tình huống bất thường có thể xảy ra, góp phần thực hiện thắng lợi hai nhiệm vụ chiến lược là xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, làm nhiệm vụ quốc tế, tác giả luận

văn đã chọn: “Vai trò của báo Quân đội nhân dân tiền phương trong chiến

dịch Điện Biên Phủ” làm đề tài nghiên cứu cho luận văn tốt nghiệp thạc sĩ

báo chí học của mình

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Hiện nay theo tìm hiểu của tác giả luận văn, trên thế giới nói chung, Việt Nam nói riêng chỉ có một số tài liệu có nội dung đề cập đến việc đưa tin chiến tranh nói chung, phóng viên chiến trường nói riêng Về cuộc kháng chiến của nhân dân ta chống thực dân Pháp xâm lược, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu lý giải về nguyên nhân thắng lợi và thất bại của hai bên tham chiến nói chung và từng chiến dịch, chiến lược nói riêng, nhưng nghiên cứu

cụ thể về vai trò của báo chí trong các chiến dịch, chiến lược thì hầu như chưa

thống, trong đó có cuốn Kỷ yếu Tòa soạn tiền phương trong rừng Mường Phăng

của báo QĐND xuất bản năm 2014 (có sự tham gia của tác giả luận văn) Nội dung cuốn kỷ yếu chủ yếu là tập hợp một số bài viết ngắn (dưới dạng hồi ức) của những người đã từng làm báo, từng cộng tác với báo, hoặc đã từng đọc báo QĐND tiền phương, không trùng lặp với góc độ nghiên cứu của đề tài luận văn Những tư liệu đó tuy không nhiều nhưng cũng giúp ích khá nhiều cho tác giả luận văn khi nghiên cứu tờ báo Chính vì vậy, tác giả luận văn có thể khẳng định,

dưới góc độ báo chí học, đề tài luận văn “Vai trò của báo Quân đội nhân dân

tiền phương trong chiến dịch Điện Biên Phủ” là hoàn toàn mới, có tính thời sự

và rất có ý nghĩa đối với báo chí cách mạng Việt Nam nói chung, báo QĐND nói riêng trong thời điểm hiện nay và trong tương lai

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích:

Trên cơ sở nghiên cứu, đánh giá thực trạng vai trò tuyên truyền, cổ động,

tổ chức của báo QĐND tiền phương trong chiến dịch Điện Biên Phủ, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm nghề nghiệp và kiến nghị với cấp trên xây dựng một

mô hình “Tòa soạn báo đa năng”, mang tính chất tổng hợp, mỗi người làm nhiều việc, nhằm ứng phó nhanh với mọi tình huống bất thường xảy ra

Nhiệm vụ:

- Nghiên cứu làm rõ cơ sở lý luận về vai trò tuyên truyền, cổ động, tổ chức của báo chí nói chung và báo QĐND tiền phương trong chiến dịch Điện Biên Phủ nói riêng

- Phân tích và đánh giá thực trạng vai trò tuyên truyền, cổ động, tổ chức của báo QĐND tiền phương đối với chiến dịch Điện Biên Phủ

- Phỏng vấn sâu đối với những cán bộ, chiến sĩ, phóng viên, cộng tác viên đã từng trực tiếp làm tờ báo QĐND tiền phương, các đồng chí lãnh đạo báo QĐND hiện nay… về vai trò lịch sử của tờ báo QĐND tiền phương

- Tổng kết, rút ra những bài học kinh nghiệm nghề nghiệp trong hoạt động báo chí

- Trên cơ sở mô hình Tòa soạn báo QĐND tiền phương, kiến nghị với cấp trên xây dựng xây dựng một mô hình “Tòa soạn báo đa năng”, mang tính chất tổng hợp, mỗi người làm nhiều việc, nhằm ứng phó nhanh với mọi tình huống bất thường xảy ra

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu

Vai trò của báo Quân đội nhân dân tiền phương trong chiến dịch Điện Biên Phủ

- Phạm vi nghiên cứu:

Toàn bộ 33 số báo QĐND tiền phương xuất bản tại mặt trận Điện Biên Phủ trong năm 1953-1954, từ số 116, ngày 28/12/1953 đến số cuối cùng tại mặt trận là số 148, ngày 16/5/1954

Ngoài ra, luận văn còn nghiên cứu lịch sử, mô hình báo QĐND hiện nay và khảo sát (có chọn lọc) một số tác phẩm báo chí về đề tài chiến tranh trong chiến dịch Hồ Chí Minh để làm cơ sở cho việc phân tích, so sánh

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

- Cơ sở lý luận

Luận văn được thực hiện trên cơ sở: Lý luận báo chí vô sản của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước về vai trò của báo chí, lý luận và thực tiễn về khoa học lịch sử; tâm lý

và các khoa học liên ngành khác

- Phương pháp nghiên cứu

+ Nhóm 1: sử dụng cách thức sưu tầm, nghiên cứu tài liệu bằng văn bản, hình ảnh, băng từ, internet về khoa học báo chí nói chung, về đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước, về các khoa học liên ngành

để khai thác những tư liệu cần thiết có liên quan đến nội dung nghiên cứu

+ Nhóm 2:

- Phương pháp phân tích nội dung: Trên cơ sở các nguồn tư liệu đã có, phân tích, đánh giá thực trạng vai trò của báo QĐND tiền phương trong chiến dịch Điện Biên Phủ, để từ đó rút ra các kết luận khoa học cần thiết, phục vụ cho mục đích nghiên cứu của đề tài

- Phương pháp so sánh: So sánh về điều kiện, lực lượng làm báo cũng như cống hiến của 33 số báo QĐND tiền phương trong chiến dịch Điện Biên Phủ với báo chí ngày nay, để thấy rõ vai trò to lớn của báo QĐND tiền phương

+ Nhóm 3: Phỏng vấn sâu các đồng chí phóng viên, cộng tác viên, lãnh đạo báo QĐND thời kỳ kháng chiến chống Pháp và thời kỳ hiện nay; những độc giả đã có điều kiện đọc báo QĐND tiền phương, nhằm thu thập ý kiến đánh giá về vai trò báo QĐND tiền phương trong chiến dịch Điện Biên Phủ

Sử dụng các nhóm phương pháp này giúp cho kết quả nghiên cứu đạt được độ chính xác cao nhất, đáng tin cậy nhất

6 Đóng góp mới của đề tài

- Luận văn là một công trình nghiên cứu khoa học về báo chí học, lần đầu tiên nghiên cứu, đánh giá thực trạng vai trò tuyên truyền, cổ động, tổ chức của báo QĐND tiền phương trong chiến dịch Điện Biên Phủ

- Việc nghiên cứu 33 số báo QĐND tiền phương trong chiến dịch Điện Biên Phủ cũng là cơ sở khoa học để rút ra những bài học kinh nghiệm nghề nghiệp trong hoạt động báo chí

- Trên mô hình Tòa soạn báo QĐND tiền phương, đề xuất xây dựng một mô hình “Tòa soạn báo đa năng”, mang tính chất tổng hợp, mỗi người làm nhiều việc, nhằm ứng phó nhanh với mọi tình huống xảy ra

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

- Việc nghiên cứu đề tài sẽ góp phần làm rõ hơn vai trò của báo chí trong chiến tranh, là công cụ tuyên truyền, cổ vũ, động viên và tổ chức, gắn

kết toàn dân tộc, tạo thành sức mạnh tinh thần và vật chất để chiến thắng kẻ thù trong mọi cuộc kháng chiến

- Kết quả nghiên cứu đề tài này có thể làm tài liệu tham khảo cho những ai quan tâm đến đề tài này, cho việc nghiên cứu, giảng dạy của các trường báo chí - truyền thông; là tài liệu hữu ích cho báo QĐND nói riêng, báo chí cách mạng Việt Nam nói chung; cho các nhà báo nhìn nhận đúng đắn vai trò của báo chí trong đời sống xã hội, từ đó sẽ tích cực đổi mới, nâng cao chất lượng thông tin về đời sống xã hội nói chung, về chiến trường, chiến tranh nói riêng

8 Cấu trúc luận văn

Ngoài Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, Phụ lục, nội dung chính của luận văn gồm 3 chương, 10 tiết

CHƯƠNG 1:

CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ VAI TRÒ CỦA BÁO QUÂN ĐỘI NHÂN DÂN TIỀN PHƯƠNG

1.1 Khái niệm “báo chí” và “báo chí tiền phương”

1.1.1 Khái niệm “báo chí”

Kể từ khi báo chí xuất hiện vào Thế kỷ 17 (TK) cho đến nay, ở trên thế giới và ở Việt Nam đã có rất nhiều quan điểm nghiên cứu khác nhau về “báo chí” Những quan điểm nghiên cứu này được thể hiện trong những cuốn sách với những ngôn ngữ của các dân tộc khác nhau, nhưng đều gặp nhau ở một

điểm chung là họ đều khẳng định: báo chí là phương tiện truyền tải thông tin

đến công chúng trong xã hội Tuy nhiên, ở mỗi quốc gia khác nhau, với nền

chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội khác nhau thì các quan điểm nghiên cứu về báo chí cũng rất khác nhau khi bàn về mục đích, cơ chế tác động, đối tượng tác động, hiệu quả tác động của báo chí

C.Mác và Ph.Ăngghen là những người đầu tiên sáng lập ra báo chí vô sản

và sử dụng báo chí vào việc truyền bá tư tưởng vô sản Theo C.Mác và

Ph.Ăngghen: “ báo chí cách mạng dân chủ tự mình thấy và thừa nhận mình là

chiến sỹ xã hội và là người không mệt mỏi trong việc vạch trần tội ác chính quyền của bọn giàu có, quyết tâm bảo vệ nền tự do của ý chí nhân dân” [26, tr 224]

V.I.Lênin cho rằng, tờ báo là một công cụ truyền bá tư tưởng Dựa vào

tờ báo mà phong trào cách mạng không ngừng phát triển Tờ báo “ giống

như một bộ phận của cái bễ khổng lồ thổi cho mỗi tia lửa của cuộc đấu tranh giai cấp và của sự phẫn nộ trong nhân dân bùng lên thành một đám cháy chung” [22, tr 218]

Kế thừa và phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin về báo chí, Chủ tịch Hồ Chí Minh -người sáng lập ra nền báo chí báo chí cách mạng Việt Nam - cũng cho

rằng, “Tờ báo Đảng như những lớp huấn luyện giản đơn, thiết thực và rộng

khắp Nó dạy bảo chúng ta những điều cần làm về tuyên truyền, tổ chức, lãnh đạo công tác, hàng ngày nó giúp nâng cao trình độ chính trị và năng suất công tác của chúng ta” [30, tr 298] Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn khẳng định, báo chí

là một bộ phận của sự nghiệp cách mạng, là vũ khí đấu tranh tư tưởng, tuyên

truyền cho độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội “Đối với những người viết báo

chúng ta, cái bút là vũ khí sắc bén, bài báo là tờ hịch cách mạng” [31, tr 545]

Chương 1, Điều 3, Luật Báo chí (Sửa đổi năm 2016) quy định: “Báo

chí là sản phẩm thông tin về các sự kiện, vấn đề trong đời sống xã hội thể hiện bằng chữ viết, hình ảnh, âm thanh, được sáng tạo, xuất bản định kỳ và phát hành, truyền dẫn tới đông đảo công chúng thông qua các loại hình báo

in, báo nói, báo hình, báo điện tử” [25, tr.8]

Theo các nhà nghiên cứu báo chí học, báo chí là phương tiện truyền

thông đại chúng, truyền tải những thông tin thời sự có tính định kỳ đến với đông đảo công chúng [ Xem các tài liệu: 10, 15, 28, 42, 43, 44, 46]

Tuy nhiên, trên thực tế hoạt động báo chí, có những loại hình báo chí không thực sự truyền tải thông tin thời sự như tạp chí; có loại hình báo chí

không định kỳ như báo mạng điện tử

Ở góc độ nghiên cứu hẹp của luận văn, chúng tôi không lạm bàn đến những vấn đề lớn liên quan đến báo chí mà các nhà nghiên cứu chuyên sâu về báo chí học đã bàn đến Dưới góc độ nghiên cứu để đưa ra khái niệm về báo chí, tác giả luận văn lựa chọn những điểm chung nhất trong các quan điểm nghiên cứu đã có từ trước và theo cách hiểu dựa trên thực tế làm báo của

mình để đưa ra một khái niệm về “báo chí” như sau: Báo chí là phương tiện

truyền tải những thông tin được lựa chọn có mục đích đến công chúng trong

xã hội, thể hiện bằng chữ viết, hình ảnh, âm thanh

Báo chí là tên gọi chung cho các loại hình báo in, báo phát thanh, báo truyền hình, báo mạng điện tử

1.1.2 Khái niệm “báo chí tiền phương”

“Tiền phương” là cụm từ ngược nghĩa với “hậu phương”, thường được

dùng khi đất nước xảy ra chiến tranh Theo Từ điển Tiếng Việt: “Tiền phương

là vùng đang diễn ra những trận chiến đấu trực tiếp với địch” [57, tr 951]

Căn cứ vào khái niệm “báo chí” đã nêu, chúng tôi đưa ra khái niệm “báo chí

tiền phương” như sau: Báo chí tiền phương là phương tiện truyền tải những

thông tin được lựa chọn có mục đích đến công chúng, thể hiện bằng chữ viết, hình ảnh, âm thanh, được sản xuất và phát hành trong vùng chiến sự ác liệt

Báo Quân đội nhân dân đã dùng thuật ngữ “Báo Quân đội nhân dân

tiền phương” để chỉ 33 số đặc biệt - báo Quân đội nhân dân “sinh đôi” với tờ

báo chính ở ATK Định Hóa, Thái Nguyên, được xuất bản ngay tại mặt trận Điện Biên Phủ trong thời gian 1953 - 1954

1.2 Cơ sở lý luận về vai trò “tuyên truyền, cổ động, tổ chức” của báo chí

1.2.1 Cơ sở lý luận

- Định nghĩa “vai trò”: Theo Từ điển Tiếng Việt, vai trò là tác dụng,

chức năng trong sự hoạt động, sự phát triển của cái gì đó [57, tr.1057]

- Định nghĩa “chức năng” (function): chức năng là vai trò, đặc trưng

và tác dụng của một người nào đó, một cái gì đó [57, tr.185]

Theo E.P Prôkhôrốp, từ bản chất thông tin của báo chí có thể hiểu

được vai trò xã hội của báo chí tồn tại để làm gì và phục vụ cái gì, giống như chiếc bàn có nhiều vai trò: là bàn viết, bàn trang điểm, bàn ăn, hay đơn giản chỉ làm vai trò trang trí, [42, tr.55]

Với cách định nghĩa này, vai trò của báo chí được hiểu là báo chí thực

hiện những chức năng, nhiệm vụ của mình đối với xã hội Nghiên cứu vai trò

của báo chí chính là nghiên cứu chức năng, nhiệm vụ của báo chí trong đời

sống xã hội Từ đây, chúng tôi sử dụng thuật ngữ “vai trò của báo chí” để chỉ

việc nghiên cứu các chức năng, nhiệm vụ của báo chí

Báo chí là một định chế xã hội thuộc lĩnh vực tinh thần, tư tưởng [15, tr.87],

do vậy, báo chí được các nhà nghiên cứu báo chí cho là “đa chức năng” và các chức năng được các nhà nghiên cứu gọi tên vừa có điểm chung, vừa có

điểm khác nhau, như: V.I Lênin: tuyên truyền tập thể, cổ động tập thể, tổ

chức tập thể [21]; Markus Behmer: chức năng thông tin [28]; GS,TS Tạ

Ngọc Tấn: chức năng tư tưởng, chức năng giám sát và quản lý xã hội, chức

năng văn hóa, chức năng kinh doanh dịch vụ - giải trí [44]; PGS,TS Nguyễn

Văn Dững: chức năng thông tin - giao tiếp, chức năng tư tưởng, chức năng

khai sáng và giải trí, chức năng quản lý - giám sát và phản biện xã hội, chức năng kinh tế - dịch vụ [10];

Trong luận văn này, chúng tôi lựa chọn dựa theo quan điểm của V.I

Lênin về vai trò của báo chí được nêu ra từ đầu thế kỷ 20: “Vai trò của tờ báo

không phải chỉ đóng khung ở chỗ phổ biến tư tưởng, giáo dục chính trị và tranh

thủ những bạn đồng minh chính trị Tờ báo không những chỉ là người tuyên

truyền tập thể, cổ động tập thể, mà còn là người tổ chức tập thể” [21, tr 82]

Theo quan điểm này, báo chí có 3 vai trò: tuyên truyền, cổ động, tổ chức

Có thể sẽ có người cho rằng, lý thuyết này đã “cũ”, nhưng tác giả luận văn lại cho rằng, không có học thuyết lý luận nào là cũ, mà chỉ có ai sử dụng,

kế thừa học thuyết lý luận đó mà thôi Trên thực tế, những lý thuyết báo chí

mà Thế kỷ 21 này đang hiện hữu, vẫn có những học thuyết xuất phát từ nền tảng lý luận của Mác - Lê nin về báo chí

Chúng tôi chọn quan điểm này làm cơ sở lý luận cho luận văn của mình, vì một số lý do:

Thứ nhất, V.I Lê nin dựa trên nghiên cứu khoa học về báo chí vô sản

đã khẳng định vai trò của báo chí là tuyên truyền, cổ động và tổ chức Đây là

vai trò “tự sinh” của báo chí Còn tuyên truyền, cổ động, tổ chức, hướng tới đối tượng nào?, nhằm mục đích gì?, thì lại phụ thuộc vào tờ báo ấy nằm trong

tay ai? thế lực chính trị nào?, giai cấp cầm quyền nào? V.I.Lê nin đưa ra quan điểm này là để nói về dòng báo chí vô sản

Tính chất “tập thể” là thuật ngữ để chỉ đặc điểm riêng của dòng báo chí

vô sản không phải của một người hay một nhóm người, mà là của một tập thể

có tổ chức và có sự lãnh đạo của Đảng của giai cấp vô sản Tính chất “tập thể” không nằm trong “vai trò” của báo chí

Thứ hai, sự ra đời và phát triển của báo chí cách mạng Việt Nam luôn

gắn bó chặt chẽ với phong trào cách mạng của nhân dân ta, do Đảng của giai cấp công nhân lãnh đạo Nền báo chí cách mạng Việt Nam luôn lấy lý luận báo chí

vô sản của Mác - Lê nin - tư tưởng Hồ Chí Minh làm kim chỉ nam cho hoạt động của mình Ngay từ những ngày đầu mới thành lập nước Việt Nam dân chủ Cộng

hòa, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khẳng định: “Nhiệm vụ của tờ báo là tuyên

truyền, cổ động, huấn luyện, giáo dục và tổ chức dân chúng, để đưa dân chúng đến mục đích chung Mục đích là kháng chiến và kiến quốc”[34, tr 99]

Lý luận báo chí vô sản được thể hiện rất rõ trong hầu hết các công trình nghiên cứu về báo chí ở Việt Nam, đặc biệt là những công trình nghiên cứu từ những năm 90 của thế kỷ 20 trở về trước và được cụ thể hóa trong hoạt động của báo chí Việt Nam

Thứ ba, báo QĐND tiền phương - đối tượng nghiên cứu của luận văn -

ra đời vào những năm 50 của thế kỷ XX và hoạt động trong điều kiện chiến tranh khốc liệt, nhà nhà, người người tham gia kháng chiến để bảo vệ Tổ quốc Vào thời điểm đó, những chức năng của báo chí, như: chức năng kinh tế

- dịch vụ còn chưa được thể hiện rõ nét, bởi rất nhiều yếu tố, trong đó, yếu

tố rất quan trọng, mang tính lịch sử, là đất nước còn chiến tranh, báo chí không nhiều về số lượng và nhiệm vụ chính của báo chí là tập trung phục vụ kháng chiến, phải tuyên truyền nhiệm vụ kháng chiến, cổ vũ, động viên toàn dân, toàn quân dốc toàn lực cho cuộc kháng chiến

Chính vì vậy, chúng tôi dựa vào cơ sở lý luận Mác - Lê nin - Tư tưởng Hồ

Chí Minh về báo chí có ba vai trò căn bản là: tuyên truyền, cổ động và tổ chức,

là hoàn toàn đúng đắn và phù hợp với đối tượng nghiên cứu của luận văn

1.2.2 Vai trò “tuyên truyền, cổ động, tổ chức” của báo chí

- Vai trò tuyên truyền của báo chí

Tuyên truyền là giải thích rộng rãi để thuyết phục mọi người tán thành, ủng hộ, làm theo Ví dụ: tuyên truyền đường lối, chính sách [57, tr 1031]

V.I Lê nin cho rằng, tuyên truyền là truyền bá tư tưởng cho mọi người nhận thức Đối với người cách mạng, tuyên truyền là giáo dục cho người ta hiểu rõ sự thật và lẽ phải, để người ta làm theo [21, tr 87 - 88] Về thực chất, vai trò tuyên truyền của báo chí chính là sự thể hiện lập trường tư tưởng, quan điểm của giai cấp lãnh đạo qua từng tác phẩm báo chí, nhằm hình thành ý thức xã hội

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói: “Báo chí ta không phải để cho số ít

người xem, mà để phục vụ nhân dân, để tuyên truyền, giải thích đường lối, chính sách của Đảng và Chính phủ, cho nên phải có tính quần chúng và tinh thần chiến đấu” [45, tr.170]

Báo chí Việt Nam có vai trò, nhiệm vụ tuyên truyền làm rõ quan điểm lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng và Nhà nước nhằm tạo ra sự liên kết và thống nhất trong toàn xã hội, nhằm giải quyết các nhiệm vụ chính trị xã hội Chỉ thị số

167 của Bộ Chính trị Trung ương Đảng ngày 13/02/1972 đã nêu: “Báo chí có

nhiệm vụ tuyên truyền, giáo dục, bảo đảm cho đường lối, chính sách, quan điểm của Đảng được thấu suốt trong mọi ngành hoạt động; động viên, hướng dẫn đông đảo quần chúng thực hiện đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước, bảo đảm việc chấp hành nghiêm chỉnh pháp chế xã hội chủ nghĩa, bảo đảm quyền làm chủ tập thể của nhân dân”

Theo tác giả Nguyễn Thị Hằng Thu, dưới góc độ truyền bá tư tưởng, vai

trò tuyên truyền của báo chí được thể hiện dưới các phương thức: (i) truyền bá những kiến thức cần thiết về đường lối, chính sách, pháp luật, văn hóa - xã hội nhằm mục đích hình thành một thái độ chính trị đúng đắn và ý thức tự giác trong hành động của mỗi người, không dao động hoặc mất niềm tin khi có biến cố xảy ra; (ii) thông tin đúng đắn, đầy đủ, khách quan về những vấn đề

“nóng” đang diễn ra trong đời sống xã hội, nhằm hướng dẫn và hình thành dư luận xã hội một cách tích cực, tạo ra sự thống nhất ý chí trong toàn xã hội, nhờ

đó mà Đảng và Nhà nước có thể tập hợp được lực lượng hùng hậu là khối đại đoàn kết toàn dân cho cuộc cách mạng dân tộc [50, tr.17]

Trong thực tế hoạt động báo chí, vai trò tuyên truyền được thể hiện qua những tác phẩm báo chí có tính chất giáo dục, thông qua việc phân tích, chứng minh và lý giải sâu sắc vấn đề, nhằm chỉ rõ quy luật vận động của hiện thực, xu thế phát triển có tính tất yếu, chỉ ra khuynh hướng không đúng với quy luật phát triển của đời sống tự nhiên và xã hội, làm cho người ta nhận thức vấn đề và hiểu rằng vì sao mình phải làm việc đó Ví dụ: Trong những năm đầu đổi mới, Nguyên Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh đã sử dụng những

tác phẩm báo chí “Những việc cần làm ngay” ngắn gọn và súc tích như một

vũ khí sắc bén trong công việc tuyên truyền, giáo dục chính trị cho toàn Đảng viên, cán bộ, quần chúng nhân dân Trong lần gặp mặt với báo QĐND,

Nguyên Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh đã nói: “Trong đấu tranh tư tưởng

hiện nay, tờ báo là vũ khí sắc bén nhất có thể truyền bá tư tưởng đúng đắn tới hàng triệu người Báo chí phải đi trước một bước, phát hiện, tuyên truyền, hướng dẫn dư luận xã hội, hướng dẫn quần chúng hành động Mỗi tờ báo là một cán bộ Tờ báo thay mặt cán bộ trực tiếp đem tiếng nói của Đảng tới quần chúng và toàn xã hội” [23]

Vai trò tuyên truyền của báo chí thường được thể hiện bằng những thể loại báo chí, như: bài báo phân tích, xã luận, bình luận; hoặc chuyên mục có

nội dung mang tính định hướng và chỉ đạo, như: chuyên mục Xã luận của báo Nhân Dân, chống Diễn biến hòa bình của báo QĐND, Đối thoại chính sách của Đài Truyền hình Việt Nam, Thời sự và suy nghĩ của báo Tuổi trẻ thành

phố Hồ Chí Minh (TP HCM),

Trong chiến tranh, vai trò tuyên truyền của báo chí được thể hiện bằng những tác phẩm báo chí mang tính định hướng nhận thức hoặc chỉ đạo hành động cụ thể Ví dụ: Chuyên mục bình luận (góc trái trên, dưới măng sét), thường ký tên QĐND hoặc Lê Liêm, hoặc những bài báo mang tên Chính Nghĩa, của báo Quân đội nhân dân tiền phương

- Vai trò cổ động của báo chí

Cổ động là dùng lời nói, sách báo, tranh ảnh tác động đến tư tưởng, tình cảm của số đông, nhằm lôi cuốn họ vào những hoạt động chính trị - xã hội [57, tr 196 - 197]

Vai trò cổ động của báo chí chính là việc đem một khẩu hiệu hành động đến với đông đảo công chúng, dẫn dắt công chúng hành động Vai trò cổ động được thể hiện trong những tác phẩm báo chí phản ánh về những việc tốt, những con người tiêu biểu trong xã hội, nhằm động viên, cổ vũ, hướng dẫn mọi người noi theo mà hành động

Trong thực tế hoạt động báo chí, tuyên truyền và cổ động gắn bó chặt chẽ với nhau, vì mục đích cuối cùng của tuyên truyền là làm cho con người nhận thức và hành động Nếu không tuyên truyền nâng cao nhận thức của con người, chỉ cổ vũ, động viên người ta hành động, thì hành động của con người trong xã hội không có cơ sở nhận thức, không có ý thức, không tự giác, rất dễ gây ra hỗn loạn xã hội Ngược lại, nếu chỉ tuyên truyền, không cổ động, thúc đẩy mọi người hành động, có nghĩa là tuyên truyền không có mục tiêu, không đạt được kết quả mang tính tích cực Những tác phẩm báo chí mang tính cổ động nhưng lại đi vào chiều sâu nhận thức, thì bản thân tác phẩm báo chí đó

đã thể hiện được vai trò tuyên truyền Còn những tác phẩm báo chí mang tính chất tuyên truyền nhưng lại được quảng bá theo chiều rộng thì cũng bao hàm

cả ý nghĩa cổ động Chính vì vậy, một tờ báo có sức mạnh “bằng mười đạo

quân” theo cách đánh giá của Naponeole Bonapacte

Để cổ vũ, động viên con người hành động, báo chí thường sử dụng những thể loại thiên về mô tả trạng thái, không khí của sự kiện, tâm tư tình cảm của con người trong sự kiện, nhằm tác động ngay vào nhận thức cảm tính của con người, thúc đẩy con người hành động như: thể loại tường thuật, ghi

nhanh Ví dụ: tác phẩm ghi nhanh “Tiến quân vào thị xã Lai Châu” [ngày 3/1/1954]“Bắt sống tướng Đờ Cát-Tri mừng sinh nhật Bác” [ngày 16/5/1954]

- Vai trò tổ chức của báo chí

Tổ chức là tập hợp con người lại hoạt động vì những quyền lợi chung,

nhằm một mục đích chung [57, tr.973]

Vai trò tổ chức của báo chí là liên kết những hành động riêng lẻ có ý

nghĩa xã hội thành một phong trào xã hội Theo V I Lênin: “ Tờ báo như những giàn giáo mà người ta đang dựng lên xung quanh một tòa nhà đang xây dựng” [21, tr 94], có nghĩa là, tờ báo có vai trò là một người khơi nguồn

và khai thác nguồn lực sức mạnh xã hội, đứng ra tổ chức và gián tiếp “chỉ đạo” các phong trào xã hội, làm cho xã hội ngày càng tiến bộ lên

Trong thực tế hoạt động báo chí, không ít phong trào xã hội được nhen lên từ một bài báo, như các phong trào: Góp đá cho Trường Sa, Đền ơn đáp nghĩa, Trái tim cho em, Khởi nghiệp, Ví dụ: hàng năm cứ gần đến ngày 27/7, các báo đều tuyên truyền về chủ đề “đền ơn đáp nghĩa”, tri ân những người con ưu tú đã hiến dâng sự sống của mình cho Tổ quốc, cho nhân dân

Từ những bài báo cụ thể, những thông điệp rất nhân văn được phát đi, từ đó

đã khơi dậy và tổ chức thành phong trào từ thiện “Đền ơn đáp nghĩa” lan tỏa trong toàn xã hội, có hàng triệu người tham gia

Trong chiến tranh, vai trò tổ chức của báo chí rất quan trọng, bởi hướng tới mục tiêu phải đánh thắng kẻ thù thì toàn dân tộc - từ hậu phương đến tiền tuyến - phải được kết lại thành một khối vững chắc Báo chí phải trở thành một thứ vũ khí tư tưởng đặc biệt, kêu gọi mọi người đồng tâm hiệp lực, dốc sức cho cuộc kháng chiến Ví dụ: trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu

nước, bắt đầu từ việc xây dựng “Cánh đồng 5 tấn” ở tỉnh Thái Bình, báo chí

đã tuyên truyền để mọi người dân biết và thấy đó là việc làm thiết thực để đánh thắng giặc Mỹ Kể từ đó, khắp các địa phương ở miền Bắc dấy lên

phong trào xây dựng “Cánh đồng 5 tấn”, “Cánh đồng 10 tấn”, với khẩu hiệu: “Thóc không thiếu một cân, quân không thiếu một người”, “Tất cả cho

tiền tuyến, tất cả để đánh thắng giặc Mỹ xâm lược” Như vậy, với vai trò tổ

chức và chỉ đạo phong trào một cách gián tiếp, báo chí đã thể hiện ý chí sắt đá của toàn Đảng, toàn quân, toàn dân Việt Nam kiên quyết bảo vệ độc lập, tự do

và chủ quyền toàn vẹn lãnh thổ của đất nước, góp phần quan trọng làm nên chiến thắng vĩ đại của dân tộc trong mọi cuộc kháng chiến chính nghĩa

1.3 Báo Quân đội nhân dân

1.3.1 Vài nét về lịch sử báo Quân đội nhân dân

Vào giai đoạn khó khăn, ác liệt nhất của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược, chấp hành Chỉ thị của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Bộ Tổng tư

lệnh, hai tờ báo “Vệ quốc quân” và “Quân du kích” sáp nhập thành tờ báo mới mang tên “Báo Quân đội nhân dân” và ra số đầu tiên vào ngày 20/10/1950, tại

ATK (Bản Khau Diều, xã Định Biên thượng, huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên) Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đặt tên cho tờ báo là “ Quân đội nhân dân”, với ý nghĩa là tên QĐND nói lên được bản chất cách mạng của Quân đội ta - một quân đội từ nhân dân mà ra, vì nhân dân mà phục vụ

QĐND số 1 đã đăng lời Chỉ thị của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Nói những

điều thật thiết thực, đúng đường lối chính trị, ít tếu, viết ngắn, giản dị, vẽ dễ

hiểu, trình bày rõ ràng, ít tiếp sang trang khác” [QĐND, số 1, ngày 20/10/1950]

Từ đó cho đến nay đã 67 năm, được sự quan tâm sâu sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, dưới sự lãnh đạo của Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng, sự lãnh đạo trực tiếp của Tổng cục Chính trị, sự phấn đấu không mệt mỏi của các thế hệ cán bộ, phóng viên, biên tập viên, công nhân viên, báo QĐND đã ngày càng phát triển, trở thành tờ báo có vai trò quan trọng trong việc tuyên truyền đường lối, quan điểm, chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, thực hiện nhiệm vụ quốc phòng, an ninh, bảo vệ và xây dựng Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, đoàn kết quốc tế, đấu tranh chống các quan điểm sai trái, thù địch Ngày 20/10 hàng năm trở thành ngày truyền thống của báo QĐND

Một số chặng đường phát triển chính của báo QĐND:

- Ngày 23/1/1957, báo QĐND phát hành từ nội bộ Lực lượng vũ trang (LLVT) ra toàn dân, mỗi tuần 3 kỳ

- Ngày 19/5/1965, báo QĐND phát hành hằng ngày để đáp ứng nhu cầu thông tin được cập nhật của nhân dân cả nước về cuộc kháng chiến chống

Mỹ, cứu nước

- Ngày 7/7/1990, báo QĐND thứ 7 (sau đổi thành báo QĐND Cuối

- Tháng 3-1994, báo QĐND phát hành Nguyệt san Sự kiện và nhân chứng (ra hằng tháng)

- Ngày 22/12/2002, báo QĐND hằng ngày ra 8 trang, với bộ măng séc

mới: "Cơ quan của Đảng ủy Quân sự Trung ương (nay là Quân ủy Trung ương)

và Bộ Quốc phòng, tiếng nói của Lực lượng vũ trang và nhân dân Việt Nam”

- Cũng từ ngày 22/12/2002, xuất bản báo QĐND Điện tử trên mạng Internet, với địa chỉ: www.qdnd.vn, thời gian đầu xuất bản bằng tiếng Việt; sau xuất bản song ngữ Việt - Anh; hiện nay đã xuất bản bằng tiếng Trung Quốc và chuẩn bị xuất bản bằng tiếng Lào và tiếng Khơ-me

- Từ ngày 01/01/2004, báo QĐND hằng ngày in 4 màu trên trang nhất

và trang 8

Hiện nay, báo QĐND có 01 tờ báo mạng điện tử với 3 ngôn ngữ, đăng tải những thông tin cập nhật cả trong nước, quốc tế và 3 ấn phẩm chính: Báo

QĐND hằng ngày, đăng tải các tin tức và các sự kiện thời sự cập nhật, cùng

những chuyên đề, chuyên mục và bình luận, chuyên luận; Báo QĐND cuối

tuần đáp ứng nhu cầu giải trí lành mạnh của bộ đội và bạn đọc, nhất là về văn

hóa - thể thao; Nguyệt san Sự kiện & Nhân chứng tuyên truyền, giáo dục

truyền thống cách mạng, với các sự kiện, nhân chứng lịch sử;

Các sản phẩm của báo QĐND đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu thông tin, định hướng tư tưởng, chính trị của cán bộ, chiến sĩ LLVT và nhân dân; đồng thời, góp phần tích cực để cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài

và bạn bè quốc tế có điều kiện hiểu rõ hơn về đất nước và con người Việt Nam, về bản chất, truyền thống Quân đội nhân dân Việt Nam anh hùng, của

Bộ đội Cụ Hồ và những nét đặc sắc trong truyền thống dựng nước, giữ nước

và văn hóa của dân tộc Việt Nam

Hòa nhịp cùng sự phát triển, lớn mạnh của QĐND Việt Nam, của đất nước, của báo chí trong nước và thế giới, 67 năm qua, báo QĐND không ngừng phát triển, luôn giữ vững tôn chỉ, mục đích, hoàn thành xuất sắc vai trò

là tờ báo chính trị của Đảng trong LLVT Báo QĐND đã vinh dự được Đảng

và Nhà nước tặng thưởng những danh hiệu cao quý: Huân chương Hồ Chí Minh (1985), Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân (2000), Huân chương Sao vàng (2006) và nhiều phần thưởng cao quý khác…

1.3.2 Tổ chức bộ máy của báo Quân đội nhân dân

Hiện nay, báo QĐND được biên chế gần 250 cán bộ, phóng viên, biên tập viên, công nhân viên, chiến sĩ Tổ chức Tòa soạn gồm có: Ban biên tập, 11 phòng - ban biên tập, 7 ban và cơ quan đại diện, thường trực và thường trú;

đóng quân ở 9 tỉnh, thành phố: Hà Nội, Nghệ An, Đà Nẵng, Khánh Hòa, Đắc Lắc, Gia Lai, Lâm Đồng, TP Hồ Chí Minh, TP Cần Thơ

1.3.3 Nhiệm vụ, vai trò của báo Quân đội nhân dân

- Nhiệm vụ

Là cơ quan ngôn luận của Quân ủy Trung ương và Bộ Quốc phòng, tiếng nói của LLVT và nhân dân Việt Nam, có nhiệm vụ tuyên truyền, phản ánh hai nhiệm vụ chiến lược xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; xây dựng nền quốc phòng toàn dân, xây dựng LLVT nhân dân, đồng thời tuyên truyền tất cả các lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội trong nước và quốc tế

Báo QĐND phục vụ cho LLVT nhân dân và các cấp bộ Đảng, chính quyền, các bộ, ban, ngành, các tổ chức đoàn thể, tổ chức xã hội và các tầng lớp nhân dân cả nước

- Vai trò của báo Quân đội nhân dân

+ Tuyên truyền sâu rộng trong LLVT và toàn dân về hai nhiệm vụ

chiến lược là xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa (XHCN), đặc biệt là nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc; truyền bá chủ nghĩa Mác-Lê nin,

tư tưởng Hồ Chí Minh; giáo dục chủ nghĩa yêu nước chân chính và chủ nghĩa quốc tế trong sáng của giai cấp công nhân; giáo dục lý tưởng độc lập dân tộc

và chủ nghĩa xã hội, truyền thống, bản chất tốt đẹp của Quân đội nhân dân và các LLVT nhân dân, truyền thống, bản sắc văn hóa dân tộc và tinh hoa văn hóa loài người, góp phần xây dựng phẩm chất Bộ đội Cụ Hồ, xây dựng con người mới Việt Nam; tuyên truyền phổ biến đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, Điều lệnh, Điều lệ và các quy định của Quân đội; Tuyên truyền đường lối, chính sách đối ngoại của Đảng, Nhà nước; góp phần mở rộng quan hệ hữu nghị, hợp tác quốc tế, trên cơ sở giữ vững độc lập dân tộc, chủ quyền thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc Thông tin kịp thời, chính xác và định hướng dư luận các vấn đề chính trị, quân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội,… thực hiện tốt chính sách hậu phương quân đội

+ Cổ vũ phong trào thi đua yêu nước ở các cấp, các ngành và toàn xã hội; phát hiện, biểu dương nhân tố mới, điển hình tiên tiến, định hướng suy nghĩ và hành động của cán bộ, chiến sĩ, đảng viên và nhân dân vào mục tiêu

cụ thể và thiết thực của công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

+ Tham gia tổ chức và giám sát các phong trào hoạt động xã hội, phong trào thi đua, các cuộc vận động trong LLVT và nhân dân

1.4 Báo Quân đội nhân dân tiền phương - “dấu ấn đặc biệt” của báo Quân đội nhân dân

1.4.1 Chiến dịch Điện Biên Phủ - bối cảnh ra đời “đặc biệt” của báo Quân đội nhân dân tiền phương

Sau ngày 2/9/1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa ra đời đã

phải đối mặt với muôn vàn khó khăn, thử thách, trong đó, khó khăn lớn nhất

là thực dân Pháp quay trở lại xâm lược đất nước ta một lần nữa Từ ngày 23/9/1945, cuộc kháng chiến của nhân dân ta chống thực dân Pháp lại bắt đầu

và đã kéo dài suốt 9 năm, với biết bao gian khổ, hy sinh

Vào Đông - Xuân 1953 - 1954, Chính phủ Mỹ tiếp tay cho thực dân Pháp, dùng 400 triệu đôla để tổ chức Ngụy quân ở miền Nam Việt Nam Còn Chính phủ Pháp với kế hoạch của Na - va là gấp rút điều quân tăng viện cho Đông Dương, xây dựng Điện Biên Phủ thành Tập đoàn cứ điểm mạnh nhất Đông Dương, “Pháo đài bất khả xâm phạm”, nhằm cướp nước ta một lần nữa

Quyết tâm đập tan âm mưu của địch, bảo vệ độc lập, chủ quyền của đất nước, việc chuẩn bị cho Chiến dịch Điện Biên Phủ được tiến hành từ tháng

12/1953 Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Chỉ thị: “ Chiến dịch này là một chiến dịch

rất quan trọng không những về quân sự, mà cả về chính trị; không những đối với trong nước, mà cả đối với quốc tế Vì vậy, toàn quân, toàn dân, toàn Đảng phải tập trung hoàn thành cho kỳ được” [37, tr.15]

Đại tướng Tổng Tư lệnh Võ Nguyên Giáp trực tiếp làm Bí thư Đảng ủy

và Chỉ huy trưởng mặt trận Điện Biên Phủ Phó Thủ tướng Phạm Văn Đồng làm Chủ tịch Hội đồng Cung cấp mặt trận Trung ương Sau gần 3 tháng chuẩn

bị, (4 đại đoàn bộ binh, 1 đại đoàn công pháo và nhiều tiểu đoàn công binh,

thông tin, vận tải, quân y,…tổng số khoảng 55.000 quân, hàng chục tấn vũ khí, đạn dược, 27.000 tấn gạo với 628 ô tô vận tải, 11.800 thuyền bè, 21.000

xe đạp thồ, hàng nghìn xe ngựa, trâu, bò… chuyển ra mặt trận) đúng 17 giờ

ngày 13/3/1954, cuộc tiến công đợt 1 bắt đầu Qua 3 đợt tiến công mãnh liệt,

sau 55 ngày đêm “khoét núi ngủ hầm, mưa dầm cơm vắt, máu trộn bùn non,

gan không núng, chí không mòn”, ngày 7/5/1954, Tập đoàn cứ điểm Điện

Biên Phủ đã hoàn toàn bị tiêu diệt Chiến thắng Điện Biên Phủ đi vào lịch sử Việt Nam như một Bạch Đằng, Chi Lăng, Đống Đa và đi vào lịch sử thế giới như một chiến công chói lọi, đột phá thành trì của hệ thống nô dịch thuộc địa của chủ nghĩa thực dân - đế quốc

Trong bối cảnh diễn ra chiến dịch Điện Biên Phủ, kháng chiến bước vào giai đoạn khốc liệt và sôi động nhất, vào ngày 27/11/1953, Tổng Cục

Chính trị ra Chỉ thị về Công tác chính trị tư tưởng trong Đông Xuân 1953 -

1954, trong đó chỉ rõ nhiệm vụ của công tác tuyên truyền là “phải làm cho cán bộ, chiến sĩ nhận thức rõ tầm quan trọng đặc biệt của chiến cuộc Đông Xuân 1953 - 1954; làm cho những nhận định và chủ trương của Trung ương, Tổng Quân ủy biến thành nhận thức và quyết tâm của quần chúng, để có thể đảm bảo mọi nhiệm vụ được thành công” [54, tr 25]

Để góp phần hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ đó, Tổng cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam quyết định: Báo Quân đội nhân dân vẫn ở hậu phương, nhưng cần phải nhập cuộc sâu hơn, cần đưa phóng viên vào mặt trận, hoạt động ở nơi “nước sôi, lửa bỏng” nhất, để phóng viên thực sự được thử thách, tôi luyện và trưởng thành Đây là một quyết định vô cùng đúng đắn và

đáp ứng được lòng nhiệt huyết của cán bộ, phóng viên báo QĐND lúc bấy giờ, muốn làm ra những tác phẩm báo chí nóng hổi “mang hơi thở chiến dịch”, sinh động và hấp dẫn - làm món ăn tinh thần quý giá tặng cho cán bộ, chiến sĩ, dân công,… trong điều kiện gian khổ, ác liệt của chiến trường

Từ cuối năm 1953, báo QĐND bắt tay vào chuẩn bị một Tòa soạn báo QĐND thứ hai, gọi là Tòa soạn báo QĐND tiền phương theo tinh thần của

Chỉ thị về Công tác chính trị tư tưởng trong Đông Xuân 1953 - 1954 Chưa có

một chiến dịch nào phóng viên báo QĐND lại được đi đông và tập trung như chiến dịch này: 5 người, với đầy đủ phương tiện kỹ thuật đủ cho một tòa soạn, nhà in báo hoạt động

Trước khi lên đường, cả 5 cán bộ, phóng viên được học chính trị một tuần Do yêu cầu bảo mật của mỗi lần mở chiến dịch, phóng viên được cử

ra mặt trận chỉ biết nhận nhiệm vụ và sẵn sàng lên đường, mà không thể đoán biết được bao giờ chiến dịch sẽ mở màn và mở màn ở đâu, chỉ biết rằng lần này sẽ là một chiến dịch đặc biệt quan trọng, đúng vào thời điểm các đơn vị chiến đấu đang khẩn trương chuẩn bị trận địa, làm đường kéo pháo, đưa pháo vào trận địa để kịp ngày 26/01/1954 bắt đầu tấn công vào

Điện Biên Phủ theo phương châm ban đầu “Đánh nhanh, giải quyết

nhanh” nhưng sau đó lại có lệnh hoãn cuộc tiến công và chuẩn bị lại theo

phương châm “Đánh chắc, tiến chắc”

Trong sự “hồi hộp”, “náo nức” đi chiến dịch như vậy, tại hang Thẩm Púa,

số đầu tiên báo QĐND tiền phương đã ra đời vào ngày 28/12/1953, đánh số 116 (cùng với số của tờ QĐND ở hậu phương) Ngày 31/01/1954, Sở chỉ huy chiến dịch chuyển về Mường Phăng thì tòa soạn cũng được đi theo Sản xuất được 33

số Số báo cuối cùng đánh dấu sự hoàn thành vai trò lịch sử của báo QĐND tiền phương ghi ngày 16/5/1954, kết thúc sau chiến dịch Điện Biên Phủ 9 ngày [Xem Phụ lục: Sơ đồ Tòa soạn báo QĐND Tiền phương ở Mường Phăng]

1.4.2 Quy định nhiệm vụ, vai trò của báo Quân đội nhân dân tiền phương

- Nhiệm vụ:

Là “tờ báo sinh đôi” của báo QĐND nên hai tờ báo cùng có nhiệm vụ như nhau, chỉ khác nhau ở địa bàn hoạt động: một ở hậu phương, một ở tiền tuyến Nhiệm vụ ấy được quán triệt ngay từ số 1 - số ra mắt của báo QĐND

vào ngày 20/10/1950: “Chúng tôi có nhiệm vụ góp phần vào việc đem đường

lối, chủ trương của Tổng tư lệnh, Chính phủ, đoàn thể thấm nhuần vào toàn thể quân đội và nhân dân, để ai nấy ngùn ngụt lửa căm thù, quyết tâm vượt mọi gian khổ, chiến thắng giặc Pháp xâm lược và bọn Mỹ can thiệp Nhiệm

vụ nặng nề ấy chúng tôi kiên quyết làm trọn như đã hứa với Hồ Chủ tịch và Đại tướng Tổng Tư lệnh Chúng tôi tin tưởng nhận nhiệm vụ Chúng tôi tin tưởng hoàn thành nhiệm vụ.”

- Vai trò:

Thực hiện Chỉ thị về Công tác chính trị tư tưởng trong Đông Xuân

1953 - 1954 của Tổng Cục Chính trị ngày 27/11/1953, báo QĐND tiền

phương được sáng lập ra chỉ để phục vụ riêng cho mặt trận Điện Biên Phủ và các vùng lân cận Theo tinh thần của Chỉ thị này, báo QĐND tiền phương có những vai trò chính sau đây:

- Thứ nhất, tuyên truyền đường lối chính sách và chủ trương kháng chiến

của Đảng, Chính phủ, Bộ Tổng Tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam đến từng cán bộ, chiến sĩ, để cán bộ, chiến sĩ nhận thức được tầm quan trọng đặc biệt của chiến cuộc Đông Xuân 1953 - 1954, trong đó có chiến dịch Điện Biên Phủ; thực hiện tốt đợt chỉnh quân về chính trị, trọng điểm là vấn đề tư tưởng; rèn luyện tinh thần không chủ quan khinh địch, không ngại khó ngại khổ hay hoang mang dao động và quyết tâm hành động đúng, mau lẹ và sáng tạo

Tổng cục Chính trị yêu cầu các lãnh đạo, các chỉ huy đơn vị phải xem những bài đăng trên báo QĐND tiền phương có nội dung là những chỉ thị, tài

liệu về lãnh đạo công tác chính trị trong bộ đội; cần nghiên cứu kỹ và triệt để, phải giữ báo để làm tài liệu nghiên cứu, học tập, giáo dục bộ đội

- Thứ hai, phản ánh tình hình chiến đấu, xây dựng lực lượng, sinh hoạt

mọi mặt của các đơn vị bộ đội và địa phương; phản ánh về các tấm gương bộ

đội anh hùng giết giặc, dũng cảm hy sinh, qua đó cổ vũ, động viên toàn quân,

toàn dân hăng hái tham gia kháng chiến, giết giặc lập công Ngoài ra, báo còn phản ánh sự nghiệp “kiến quốc” của quân và dân trong cả nước

- Thứ ba, tổ chức và hướng dẫn cho cán bộ, chiến sĩ, nhân dân tham gia

các phong trào kháng chiến, thi đua diệt giặc

Những vai trò này của báo QĐND tiền phương sẽ được phân tích cụ thể

ở chương 2

1.4.3 Nhân lực “đặc biệt” của báo Quân đội nhân dân tiền phương

+ Hai vị lãnh đạo cấp cao của mặt trận trực tiếp lãnh đạo tờ báo

Trong rừng Mường Phăng, lán của tòa soạn và hầm của nhà in của báo QĐND tiền phương chỉ cách hầm Tổng tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam

Võ Nguyên Giáp và Phó Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị, Chủ nhiệm Chính trị Mặt trận Điện Biên Phủ Lê Liêm có một cánh đồng hoa riềng Đây là một lợi thế đặc biệt của báo QĐND tiền phương, bởi hàng ngày phóng viên có thể chạy qua, chạy lại để xin chỉ thị, báo cáo và lấy được tin tức sốt dẻo từ mặt

trận Hai vị lãnh đạo cấp cao này có vai trò đặc biệt quan trọng đối với tờ báo

QĐND tiền phương Cụ thể:

- Đại tướng Võ Nguyên Giáp - Tổng Tư lệnh Quân đội nhân dân

Việt Nam, trực tiếp chỉ đạo tờ báo: Mặc dù rất bận rộn với các chiến dịch

nhưng Đại tướng vẫn quan tâm, trực tiếp chỉ đạo, định hướng tuyên truyền cho

tờ báo QĐND tiền phương, trực tiếp lên ý tưởng cho loạt bài bình luận (ký tên Chính Nghĩa), như: đánh giá về cục diện thế giới; phân tích và dự đoán chính xác sự phát triển tình hình chính trị, quân sự trên toàn chiến trường Đông

Dương; phân tích sâu sắc những âm mưu của địch; phân tích tình hình kinh tế, chính trị, xã hội nước ta; nhận định đúng đắn tình hình mặt trận, các chiến trường ở Việt Nam, trong đó, trực tiếp là Mặt trận Điện Biên Phủ

Vào lúc 5 giờ 30 phút hằng ngày, ngay tại lán ngủ của mình, Đại tướng nghe ông Hoàng Xuân Tùy - người phụ trách báo QĐND tiền phương - báo cáo tình hình đã được tổng hợp từ Đài Pháp - Á và thực tế thu nhận được từ Mặt trận Nghe báo cáo xong, Đại tướng có ý kiến phân tích, đánh giá luận điệu tuyên truyền của thực dân Pháp, của đế quốc Mỹ về tình hình Việt Nam,

về chiến cuộc Đông Dương, ý đồ chính trị của Na - va và chỉ đạo báo QĐND tiền phương cách thức đấu tranh trên mặt trận tuyên truyền đối ngoại Trước khi vạch dàn ý cho bài viết, Đại tướng thường hỏi xem bộ đội và nhân dân đang quan tâm vấn đề gì?, sau đó mới nêu chủ đề, nội dung, các ý cần có, các chi tiết, con số cho một bài bình luận

Lĩnh hội ý kiến chỉ đạo của Đại tướng, ông Hoàng Xuân Tùy chấp bút Cả

6 bài mang tên Chính Nghĩa “Tôi chấp bút nhưng tư tưởng, cái hồn của bài viết

là của Đại tướng Tổng Tư lệnh QĐND Việt Nam” [5, tr 14] Ngay cả việc ký tên

cho bài viết, Đại tướng cũng quan tâm, suy nghĩ thấu đáo: “Cuộc kháng chiến

của nhân dân ta chống thực dân Pháp là chính nghĩa, đánh thắng địch trong chiến dịch này là chính nghĩa Nên ghi là Chính Nghĩa” [5, tr 15]

- Ông Lê Liêm - Phó Chủ nhiệm Tổng cục Chính trị, Chủ nhiệm

Chính trị Mặt trận Điện Biên Phủ - chỉ đạo và duyệt trực tiếp từng số báo:

Trước khi làm người Phụ trách đầu tiên (Tổng biên tập đầu tiên) của báo QĐND thời kỳ 1950 - 1953, ông Lê Liêm đã từng làm báo Quân Du Kích - tiền thân của báo QĐND Dù sau này đảm nhiệm nhiều cương vị lãnh đạo khác nhau nhưng tình cảm của Ông đối với báo QĐND luôn luôn nồng ấm Làm báo là công việc

ông rất yêu thích và tâm huyết “Trong lịch sử các chiến dịch của Quân đội nhân

dân Việt Nam, hiếm có người thứ hai tham gia hoạt động báo chí nhiều như

ông” [5, tr.38] Ở rừng Mường Phăng, cùng với Đại tướng Võ Nguyên Giáp,

ông trực tiếp chỉ đạo xuất bản 33 số báo QĐND tiền phương ở Mặt trận Điện Biên Phủ Ông đọc và cho ý kiến để sửa từng số báo trước khi xuất bản Ông đã viết 10 bài bình luận quân sự sắc bén, mang tính chỉ đạo, thường đăng ở trang

nhất Theo lời kể của nhà báo Nguyễn Khắc Tiếp: “Ông viết báo giỏi, rất hay,

nhanh và gọn vì ông có chất của người làm văn hóa” [5, tr 41]

Nhờ có sự chỉ đạo trực tiếp, sát sao và tham gia viết bài cho báo của hai nhà lãnh đạo cấp cao, báo QĐND tiền phương thực sự là một tấm gương phản chiếu chân thật và sinh động về chiến dịch Điện Biên Phủ thời đó

+ Nhân lực chính của tòa soạn báo Quân đội nhân dân tiền phương

Gồm 5 người: Hoàng Xuân Tùy (Phụ trách chung), Trần Cư (Thư ký tòa soạn), Phạm Phú Bằng, Nguyễn Khắc Tiếp và họa sĩ Nguyễn Bích

Tổ chức tinh gọn, số người ít ỏi nhưng vẫn đủ một mô hình Tòa soạn báo: 01 Phụ trách báo, 01 Thư ký tòa soạn, 02 phóng viên, 01 họa sĩ, một số

bộ đội phục vụ cho bộ phận in ấn, bộ phận phát hành

Phác thảo về 5 cán bộ, phóng viên của QĐND tiền phương:

- Nhà báo Hoàng Xuân Tùy (1922- 2013):

Ông tên thật là Hoàng Tiêu Diêu, quê ở làng

Xuân Tùy, Quảng Điền, Thừa Thiên Huế, nguyên

Trưởng ban Tuyên huấn Mặt trận Điện Biên Phủ,

Phụ trách báo QĐND tiền phương (ngày đó không

có chức danh Tổng biên tập) Sau hòa bình 1954,

ông làm Thứ trưởng Bộ Đại học và Trung học

chuyên nghiệp (nay là Bộ Giáo dục và Đào tạo); làm

Hiệu trưởng trường Đại học Bách khoa Hà Nội

Ông Hoàng Xuân Tùy vừa là Thư ký riêng của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, vừa là Trưởng ban Tuyên huấn Mặt trận Điện Biên Phủ kiêm phụ trách

Nhà báo Hoàng Xuân Tùy

tờ báo nên ông rất bận rộn Nhà báo Phạm Phú Bằng kể: “Ông Hoàng Xuân

Tùy thì quá nhiều việc, nhiều đến mức chúng tôi không hiểu ông làm những việc gì và bằng cách nào để ông làm hết những trọng trách ấy” [5, tr.47 - 48]

Vì là người “ba trong một” nên ông được dự các buổi giao ban của Cục tác chiến Cứ 5 giờ 30 phút sáng mỗi ngày, ông sang lán của Đại tướng Võ Nguyên Giáp để cùng nghe đài Pháp - Á và cùng Đại tướng trao đổi, phân tích tình hình chiến sự để có hướng triển khai tờ báo Đây là một lợi thế cho người phụ trách tờ báo QĐND tiền phương (cập nhật chủ trương, tin tức ở chiến trường nhanh) mà không tờ báo nào có được vào thời kỳ đó

Với tư duy nhanh nhạy, với kiến thức sâu rộng, với trí nhớ tuyệt vời, với phương pháp làm việc khoa học, với tác phong giao tiếp cởi mở, chân tình, ông đã lôi kéo được nhiều cây bút xuất sắc của các báo khác cộng tác với QĐND tiền phương, để tờ báo có thể ra đều đặn, có chất lượng cao Ông thường viết những bài chính luận sắc sảo trên trang nhất và khiêm nhường không ghi tên mình, chỉ ký tên QĐND hoặc Chính Nghĩa, do đó trong 33 số báo QĐND tiền phương không tìm thấy tên ông

- Trần Cƣ - Thƣ ký tòa soạn “đa năng”

Tên thật là Trần Ngọc Cư [Ảnh: Phụ lục], (Bút danh là Trần Chiến Kỳ - tên con trai ông), sinh năm 1918 tại Thủy Nguyên, Hải Phòng Từ năm 1947, ông Cư bắt đầu sự nghiệp làm báo ở tờ Ánh Sáng (Cơ quan ngôn luận của Khu bộ Việt Minh khu 1 - Việt Bắc); sau đó là Quân Du kích, năm 1950 về báo Quân đội nhân dân làm Thư ký tòa soạn

Ở báo QĐND tiền phương, Ông Trần Cư là Thư ký tòa soạn kiêm phụ trách nội dung Do ông Hoàng Xuân Tùy bận nhiều việc khác, nên Trần Cư gần như toàn quyền trong việc biên tập, làm maket, sắp xếp bài vở, phụ trách công tác bạn đọc và cộng tác viên Tờ báo lại không thể xuất bản định kỳ, cũng không thể quy định số trang, cho nên ông phải làm không kể ngày đêm,

“râu tóc mọc tua tủa do thức đêm liên tục” [5, tr.53] Ngoài công việc “bếp

núc” của tòa soạn, thỉnh thoảng ông Phạm Phú Bằng và Nguyễn Khắc Tiếp ở Tòa soạn “gác gôn” thay ông vài ngày, để ông “lao xuống đơn vị” Ông viết khá nhiều và viết hay Chỉ thống kê theo bút danh Trần Cư và Chiến Kỳ trong

33 số báo, chúng tôi đã thấy có 13 bài của ông Ông quan sát nhanh, nắm bắt được những chi tiết sinh động và hấp dẫn, những số phận, những nhân vật

“đã làm nên lịch sử”

Nhờ có bài ký “Những gương dũng cảm quyết tâm diệt địch trong

trận đánh chẹn địch ở Mường Phồn” của Trần Cư ngay trong số thứ 2 của

QĐND tiền phương, (ngày 3/1/1954) mà chúng ta biết được tấm gương chiến sỹ dũng cảm Bế Văn Đàn lấy thân mình làm giá súng cho đồng chí

Pù Bài báo gây tiếng vang khắp mặt trận lúc bấy giờ Tấm gương Bế Văn Đàn đã đi vào lịch sử Có những tác phẩm báo chí của ông rất giàu chất

thơ, đọc thấy rất xúc động, như “Hoa găng vẫn đỏ”, “Đêm nay Bác không

ngủ” (viết chung với Phạm Phú Bằng); “Ở Mường Thanh địch ra hàng như nước chảy”; hoặc hóm hỉnh, châm biếm và hài hước khi viết về quân địch,

như: “Vê râu bên trái là tù 15 ngày; vê râu bên phải là tù một tháng”

(Chuyên mục: Chuyện Điện Biên Phủ, ngày 14/3/1954) Bên trong sự hy sinh, cống hiến của nhân dân; máu xương của người lính; tài năng, đức độ của người cầm quân có sự cống hiến lặng thầm, cuộc đua cùng thời gian

và tiếng súng của người cầm bút như ông

Ông được Bác Hồ khen “viết thế là được”, “các số sau theo dõi cây bút phóng viên ấy” Đây là vinh dự lớn không phải nhà báo nào cũng có được [5, tr.54]

- Nguyễn Khắc Tiếp - Phóng viên “mũi nhọn” của chiến trường

Ông sinh vào tháng 7/1923 tại Nam Định [Ảnh: Phụ lục] Là người lính xông pha rất nhiều chiến dịch, khắp các chiến trường Đông Dương, nhưng vì giỏi tiếng Pháp và có trình độ viết lách, ông được điều động về báo QĐND từ

số đầu tiên năm 1950 Về báo QĐND tiền phương, ông là một trong 2 phóng

viên chủ lực của báo: “Tôi là anh đi, chạy, lang thang nhiều nhất, nơi có sự

việc hay cần tuyên truyền là chúng tôi tới Đi vào đơn vị chiến đấu, dân công, thanh niên xung phong, nhân dân Không có ngày nào là không đi” [5, tr.58]

Tuy không có máy ảnh, chỉ có cây bút, trang giấy nhưng ông được mọi người gọi là “người chụp ảnh”, bởi ông biết chọn những vấn đề đắt giá trong ngổn

ngang những vấn đề của mặt trận, như: “Chuyện rau thịt ở đơn vị”; “Vài nét

sinh hoạt ngoài trận địa bao vây”; “Nỗi khổ chị Dót”; “Cuộc chiến đấu bền

bỉ, anh dũng trên đồi số 5” Mỗi tác phẩm là một dấu mốc lịch sử Chỉ có lăn

lộn ngoài chiến hào cùng bộ đội mới viết được những tác phẩm sinh động, có giá trị lịch sử như thế

Không biết rõ bút danh khác của ông nên chúng tôi chỉ thống kê được 6 bài có ghi tên thật của ông trong 33 số báo QĐND tiền phương

- Phạm Phú Bằng - “nhà báo cƣỡi ngựa”

Ông sinh năm 1929 trong gia đình “danh gia vọng tộc” ở miền Trung Ông được vào báo QĐND từ năm 1950 chỉ vì tình cờ là người “đã biết chụp ảnh” Rất tiếc là báo QĐND tiền phương lại không có chiếc máy ảnh nào để

ông được thi thố tài năng chụp ảnh! Ông là người duy nhất “may mắn sau ông

Hoàng Tùy” là được “cưỡi ngựa” đi làm báo Xông xáo, cùng chiến đấu với

bộ đội để lấy tin, ông là người chuẩn bị và thể hiện 11 bản đồ, sơ đồ chiến sự cho 33 số báo Có rất nhiều tin chiến sự về giải phóng Lai Châu, tin chiến thắng của bộ đội Pa Thet Lào do Phạm Phú Bằng thực hiện nhưng không ghi tên ông, mà chỉ ghi P.V hoặc Q.Đ.N.D Chỉ có 2 tác phẩm báo chí ghi

đích danh tên ông, trong đó, bài “Đêm nay Bác không ngủ” viết chúng với

Trần Cư, khi đọc những tác phẩm ấy, thấy toát lên sự lắng đọng, vừa sâu sắc, vừa dạt dào tình cảm, thúc giục người lính tiến lên

Tác giả Luận văn (ngoài cùng bên trái) cùng Nhà báo Phạm Phú Bằng (đội mũ cối) thăm lại Tòa soạn Báo QĐND tiền phương tại Mường Phăng (năm 2014)

Ảnh Minh Trường

- Nguyễn Bích - Họa sĩ lạc quan

Ông sinh năm 1925 tại Liên Trì, Hà Nội nhưng quê gốc ở Nông Cống, Thanh Hóa Trước khi về báo QĐND vào năm 1950, ông đã làm báo cho các địa phương và báo Quân Du Kích Là họa sĩ của báo QĐND tiền phương, ông

đã vẽ 11 sơ đồ, bản đồ chiến sự do ông Phạm Phú Bằng chuẩn bị; vẽ 23 tranh minh họa và logo mũ trang, logo mũ các chuyên mục; 7 tranh biếm họa Đặc biệt, ông đã vẽ 4 bức tranh cổ động chiến trường, được in màu, như phụ lục kín cả trang báo [Xem Phụ lục]

Gọi Nguyễn Bích là “họa sĩ lạc quan”, vì chỉ có con mắt quan sát sắc sảo, tinh tế của ông mới nhìn thấy những chi tiết rất nhỏ mà lại rất hài hước trong cảnh sinh hoạt thảm hại của bọn lính Pháp sống lâu ngày trong hầm, ví dụ: râu tóc xồm xoàm, thậm chí, không có chỗ đi “ị” , phải “ị” vào hầm của nhau [Xem Phụ lục]

- Đội ngũ cộng tác viên

Nhờ có mối quan hệ chặt chẽ với các nhà báo, các nhà văn từ rất nhiều chiến dịch trước chiến dịch Điện Biên Phủ, báo QĐND Tiền phương đã “lôi kéo” được đội ngũ cộng tác viên khá đông đảo, như: Mạc Ninh, Đoàn Hợp, Chính Hữu, Hồ Phương, Lê Kim, Đỗ Chí, Ngọc Tự, Tạ Hữu Thiện, Ngọc Bằng, Phác Văn, Lê Nguyên, Lục Văn Thao, Phạm Thanh Tâm Bên cạnh

đó, các văn nghệ sĩ tham gia chiến dịch cũng có nhiều bài cho báo QĐND tiền phương, như: Nguyễn Đình Thi, Vũ Cao, Trần Dần, Mai Văn Hiến, Đỗ Nhuận, Lương Ngọc Trác, Triệu Đại, Ngọc Thông, Tiến Lợi, Bạch Trà, Song Ninh Các phóng viên đài báo bạn cũng tham gia đóng góp cùng Báo Quân đội nhân dân như: Hoàng Tuấn (TTXVN); Nguyễn Văn Nhất (Đài Tiếng nói Việt Nam); Thép Mới, Trần Đĩnh (Báo Nhân Dân); Thái Duy và Chính Yên (Báo Cứu quốc)… Nhờ có đội ngũ cộng tác viên này mà báo vừa có đủ tin bài về tình hình chiến sự ở khắp mọi nơi để ra báo dồn dập theo chiến dịch, vừa có ngôn ngữ, giọng điệu rất phong phú, sinh động và hấp dẫn

Liên lạc giữa tòa soạn báo với cộng tác viên chủ yếu qua mục Hộp thư trên báo Tòa soạn báo tin cho người này biết đã nhận được tin bài, trao đổi với

người kia về đề tài nên viết, hoặc đề nghị với người nọ “nên sao một bản gửi

ngay cho tòa soạn đừng để chỉ in trên báo nhà đã rồi sau đó báo QĐND đọc được mới trích đăng” Sau một tuần lại bình chọn xem cộng tác viên nào viết

được nhiều và có nhiều bài được đăng để khen thưởng Phần thưởng là một tập giấy viết báo của tòa soạn gửi qua đường quân bưu đến tận tay các tác giả Có

người còn được biểu dương trên mặt báo vì “đã biết tận dụng điện đài của đơn

vị đọc tin sốt dẻo cho tòa soạn” Cứ như vậy, Hộp thư là cầu nối giữa Tòa soạn

báo QĐND tiền phương với các cộng tác viên ở các đơn vị [Xem Phụ lục]

Tóm lại, dưới sự chỉ đạo sát sao của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, chỉ có

5 cán bộ, phóng viên - mỗi người một vẻ, cùng với đội ngũ cộng tác viên đông đảo, họ đã làm ra 33 số báo QĐND tiền phương, theo lời nhận xét của

Trung tướng Lê Phúc Nguyên - nguyên Tổng biên tập báo QĐND: “là một kỳ

tích, "vô tiền khoáng hậu" trong lịch sử báo chí Việt Nam, trong lịch sử báo chí thế giới cũng không có trường hợp tương tự” [5, tr.11]

1.4.4 Cơ sở vật chất kỹ thuật để làm báo Quân đội nhân dân tiền phương

- Phương tiện để sản xuất báo

Từ ATK vào mặt trận, mọi phương tiện cho sản xuất tờ báo phải giảm đến mức tối đa để có thể gánh chạy theo bước hành quân của đơn vị

*Máy in và các vật tư, phụ tùng phục vụ công việc in ấn:

Trước chiến dịch Tây Bắc, anh em công nhân nhà máy in đã sáng tạo ra một loại máy in con, lăn tay rất gọn và cấu tạo giản đơn: Một khung sắt dẹt chèn bát chữ, một trục gỗ nghiến cộng với một ít keo da trâu đựng trong ống nứa Nhờ trang bị gọn nhẹ như vậy mà trong suốt thời gian dịch chuyển từ hậu phương về Mường Phăng, nhà in luôn cơ động, mang vác máy in và khối lượng lớn giấy Lửa Việt, giấy bản và giấy dó, bám sát Bộ Tư lệnh Mặt trận và báo QĐND tiền phương; đi suốt đêm, sáng ra chui tạm vào rừng rậm ven đường, hạ quang gánh xuống, lấy hộp chữ ra là có thể in các công văn, in báo với những tin - bài chiến sự sốt dẻo

Khi đến Mường Phăng, vừa bỏ quang gánh máy móc, tư trang xuống, toàn lực lượng phải bắt tay vào đào hầm đặt máy in Căn hầm cao 2 mét, rất

ẩm thấp, chỉ đủ chỗ kê máy và cho 4 người làm việc Trong hầm phải thắp đèn bão suốt ngày đêm vì phía trên hầm phải phủ những tấm chăn trấn thủ để che ánh sáng lọt ra ngoài, tránh sự oanh kích của máy bay địch

*Tài liệu nước ngoài được mang theo để khai thác: rất ít, chỉ có mấy

tờ, như: Nhân đạo của Pháp (L’Humanite), Văn học Pháp (Lettres

Francaises), vài cuốn sách về Hồng quân Liên xô của Gooc - ba - tốp và về

Chí nguyện quân Trung Quốc của Ngụy Nguy Tác phẩm của Ngụy Nguy

được trích đăng ở số 129, ngày 9/3/1954, trước chiến dịch nổ ra 3 ngày, nhằm củng cố thêm lòng căm thù giặc, quyết tâm tiêu diệt địch của cán bộ, chiến sĩ Điện Biên trước giờ nổ súng

- Phương tiện trang bị cho cán bộ, phóng viên

* Với mục đích: vừa hoạt động báo chí, vừa sẵn sàng chiến đấu cùng với bộ đội, nên sách vở, tài liệu, tư trang của phóng viên phải để lại chiến khu

hoặc gửi nhà dân, nhưng mỗi người lại được trang bị thêm khẩu súng và cái xẻng Như vậy, có 3 thứ vũ khí “ bất ly thân” của phóng viên chiến trường là: cây bút, khẩu súng và cái xẻng

* Cây bút: ngoài những chiếc bút máy “vặn cổ đổ mực” cổ lỗ sĩ, thì được trạng bị thêm 02 chiếc bút máy loại mới (loại Wearever), đầu ngòi viết tròn và trơn không cào giấy, không nhòe mực

* Đèn hộp: mỗi phóng viên tự trang bị cho mình một chiếc đèn hộp để

đi lấy tin và viết bài trong đêm tối Gọi là “đèn hộp” bởi nó được làm từ hộp

nhôm đựng xà phòng đánh răng, trong hộp có bông tẩm dầu hỏa, phía trên đục một lỗ để luồn bấc Về sau được anh em phóng viên cải tiến, thay bằng

hộp mực oát - tơ - man hay hộp đựng khẩu phần ăn của lính Pháp, bên ngoài

chụp một cái ống thông phong

* Tư trang cá nhân: ngoài việc được cấp áo trấn thủ dài tay, phóng viên phải tự chuẩn bị quần áo thường ngày, đôi dép cao su, thanh cật tre rút dép, xà phòng, bao tượng để đựng gạo…

* Lương thực đem theo: ngoài tiêu chuẩn gạo, còn được cấp lương khô

1.4.5 Quy trình sản xuất tờ báo

Quy trình sản xuất tờ báo không theo một thông lệ hay quy chuẩn nào,

mà theo nhịp độ vận động của các chiến dịch, như: Giải phóng Lai Châu, giai đoạn bao vây địch và chuẩn bị, giai đoạn tấn công ào ạt vào Tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ Lúc ra 4 - 5 ngày/1 số, sau 3 ngày/1 số, 2 ngày/1 số, thậm chí,

ra hằng ngày Điều này phá vỡ nguyên tắc định kỳ của báo chí nhưng lại đúng với tình hình lúc bấy giờ Chiến tranh khốc liệt, các đường thông tin liên lạc rất khó khăn, nhu cầu thông tin của bộ đội, nhân dân về chiến sự ngày càng cao, báo chí phải bằng mọi giá để đáp ứng nhu cầu ấy (xem: Bảng 1.1)