Phác thảo mô hình tòa soạn hội tụ báo thể thao văn hóa (ttxvn) đáp ứng thay đổi của môi trường truyền thông số

Những yêu cầu mới cũng đặt ra với việc chuyển đổi từ tòa soạn phát triển theo hướng tách biệt sang hướng hội tụ như: Thay đổi cách làm tin, đưa tin để thích ứng với sự thay đổi nhu cầu c

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA

HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

TRẦN THỊ LƯỢNG

PHÁC THẢO MÔ HÌNH TÕA SOẠN HỘI TỤ

BÁO THỂ THAO & VĂN HÓA (TTXVN) ĐÁP ỨNG SỰ THAY ĐỔI CỦA MÔI TRƯỜNG TRUYỀN THÔNG SỐ

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là kết quả nghiên cứu khoa học của riêng tôi và được sự hướng dẫn của PGS.TS Nguyễn Văn Dững Các nội dung nghiên cứu, kết quả trong luận văn này do tôi tự tìm hiểu, phân tích một cách trung thực, khách quan và chưa được công bố trong bất kỳ nghiên cứu nào khác Trong luận văn còn sử dụng một số nhận xét, đánh giá của các nhà nghiên cứu, cơ quan tổ chức được tác giả thu thập từ các nguồn khác nhau và có ghi rõ trong phần tài liệu tham khảo

Học viên nghiên cứu

Trần Thị Lượng

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của nhiều tập thể, cá nhân Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn và sự kính trọng tới tất cả tập thể và cá nhân

đã tạo điều kiện, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu

Trước hết, tôi xin gửi lời biết ơn sâu sắc đến PGS.TS Nguyễn Văn Dững, người đã dành rất nhiều thời gian và tâm huyết hướng dẫn tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám đốc Học viện Báo chí và Tuyên truyền, cùng quý thầy cô trong Khoa Báo chí, Phòng Đào tạo sau Đại học đã tạo nhiều điều kiện để tôi học tập và hoàn thành tốt khóa học

Tôi xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt tình của Nhà báo Lê Quốc Minh, Phó Tổng Giám đốc Thông tấn xã Việt Nam ; Nhà báo Phạm Văn Hiếu, Phó Tổng biên tập báo Vnexpress ; Nhà báo Phạm Anh Tuấn, Tổng biên tập báo Vietnamnet; Nhà báo Lê Xuân Thành, Tổng biên tập báo Thể thao & Văn hóa (TTXVN) đã giúp tôi hoàn thành phần phỏng vấn sâu

Một lời cảm ơn đặc biệt nữa, tôi xin gửi tới Ban Biên tập, các thành viên đang công tác tại báo Thể thao & Văn hóa và công chúng đã tận tâm chia sẻ ý kiến về các sản phẩm truyền thông của Thể thao & Văn hóa, giúp tôi hoàn thành các khảo sát

Xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã không ngừng động viên, hỗ trợ và đóng góp nhiều ý kiến quý báu để tôi hoàn thành luận văn

Hà Nội, tháng 9 năm 2018

Học viên thực hiện

Trần Thị Lượng

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

TBT Tổng Biên tập TKTS Thƣ ký tòa soạn TSHT Tòa soạn hội tụ TT&VH Thể thao & Văn hóa TTXVN Thông tấn xã Việt Nam Vnews Truyền hình Thông tấn Việt Nam

DANH MỤC HÌNH ẢNH, SƠ ĐỒ Danh mục hình ảnh

Sơ đồ 1.2 Mô hình hội tụ truyền thông của McCrudden 22

Sơ đồ 1.3 Mô hình tòa soạn hội tụ 1.0 của tòa soạn Osterreich (Áo) 30

Sơ đồ 1.4 Mô hình tòa soạn hội tụ 2.0 Nordjyske Stiftstidende (Đan Mạch) 31

Sơ đồ 1.5 Mô hình TSHT 3.0 The Daily Telagraph London (Anh) 32

Sơ đồ 2.2 Sơ đồ mô hình làm việc báo TT&VH (TTXVN) 51

Sơ đồ 2.3 Quy trình xuất bản tin bài của báo mạng điện tử thethaovanhoa.vn 53

Sơ đồ 2.4 Quy trình xuất bản tin bài báo giấy TT&VH 54

Sơ đồ 2.5 Tổng hợp quy trình sản xuất các sản phẩm của báo TT&VH 56

Sơ đồ 2.6 Không gian 400m2 tập trung các bộ phận làm nội dung 61

Sơ đồ 3.1 Phác thảo cấu trúc văn phòng tòa soạn hội tụ báo TT&VH 89

Sơ đồ 3.2 Phác thảo sơ đồ mô hình làm việc tòa soạn hội tụ báo TT&VH 90

Sơ đồ 3.3 Phác thảo mô hình hoạt động tương lai của tòa soạn hội tụ TT&VH 95

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN – THỰC TIỄN VẤN ĐỀ TÕA SOẠN HỘI TỤ 11 1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VẤN ĐỀ TÕA SOẠN HỘI TỤ 11

1.1.1 Những khái niệm cơ bản của vấn đề nghiên cứu 11

1.1.1.1 Môi trường, môi trường truyền thông và môi trường truyền thông số 11 1.1.1.2 Tòa soạn báo chí 16

1.1.1.3 Tổ chức tòa soạn báo chí 17

1.1.1.4 Hoạt động tòa soạn báo chí 19

1.1.1.5 Tòa soạn hội tụ 21

1.1.2 Lý thuyết về tòa soạn hội tụ 26

1.1.2.1 Đặc điểm của tòa soạn hội tụ 26

1.1.2.2 Phân loại tòa soạn hội tụ 30

1.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN 34

1.2.1 Những vấn đề đặt ra trong hoạt động báo chí hiện nay 34

1.2.2 Môi trường truyền thông số đòi hỏi thay đổi mô hình hoạt động tòa soạn báo chí 39

TIỂU KẾT CHƯƠNG I 42

CHƯƠNG II: PHÂN TÍCH MÔ HÌNH, TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TÕA SOẠN BÁO THỂ THAO & VĂN HÓA 43

2.1 GIỚI THIỆU BÁO THỂ THAO & VĂN HÓA 43

2.1.1 Khái quát sự hình thành và phát triển của báo Thể thao & Văn hóa 43

2.1.1.1 Tờ tuần báo Thể thao & Văn hóa (từ năm 1982 đến tháng 9/1996) 43

2.1.1.2 Báo Thể thao & Văn hóa dần tăng kỳ và trở thành tờ báo hàng ngày (từ 1/10/1996 đến tháng 6/2008) 44

2.1.1.3 Báo Thể thao & Văn hóa từng bước phát triển tòa soạn đa phương tiện 44

2.1.2 Các sản phẩm báo chí truyền thông hiện nay của báo TT&VH 46

2.1.2.1 Báo giấy TT&VH 46

2.1.2.2 Báo mạng điện tử thethaovanhoa.vn 46

2.1.2.3 Chương trình truyền hình trên Vnews (Truyền hình Thông tấn xã VN) 47

2.1.2.4 Tương tác với mạng xã hội 48

2.1.2.5 Sự kiện truyền thông 48

2.1.2.6 Tạp chí Thể thao Văn hóa & Đàn ông 48

2.2 MÔ HÌNH TỔ CHỨC, HOẠT ĐỘNG TÕA SOẠN CỦA BÁO THỂ THAO & VĂN HÓA 48

2.2.1 Mô hình tổ chức tòa soạn 48

2.2.1.1 Cơ cấu tổ chức 48

2.2.1.2 Mô hình tổ chức 50

2.2.2 Hoạt động tòa soạn TT&VH 51

2.2.2.1 Quy trình xuất bản của TT&VH 52

2.2.2.2 Sự liên kết giữa các đơn vị thực hiện nội dung trong báo TT&VH 56

2.3 NHẬN XÉT MÔ HÌNH TỔ CHỨC, HOẠT ĐỘNG TÕA SOẠN TT&VH 60

2.3.1 Những ưu điểm, hạn chế của mô hình tòa soạn TT&VH hiện nay 60

2.3.1.1 Ưu điểm 60

2.3.1.2 Hạn chế 63

2.3.2 Những thuận lợi, khó khăn trong hoạt động của tòa soạn TT&VH hiện nay 66

2.3.2.1 Thuận lợi 66

2.3.2.2 Khó khăn, thách thức 67

TIỂU KẾT CHƯƠNG II 69

CHƯƠNG III: GIỚI THIỆU MÔ HÌNH TÕA SOẠN HỘI TỤ CHO BÁO THỂ THAO & VĂN HÓA 71

3.1 CƠ SỞ LỰA CHỌN MÔ HÌNH TÕA SOẠN 71

3.1.1 Quy mô, đặc điểm của báo TT&VH 71

3.1.1.1 Quy mô, tính chất hoạt động của tòa soạn 71

3.1.1.2 Đặc điểm hoạt động của tòa soạn 73

3.1.2 Dự báo sự phát triển trong tương lai gần 75

3.1.2.1 Về tầm mức hoạt động (công chúng, thị trường) 75

3.1.2.2 Về khả năng tự chủ tài chính 81

3.2 MÔ HÌNH TÕA SOẠN HỘI TỤ CHO TÕA SOẠN BÁO TT&VH TRONG TƯƠNG LAI 83

3.2.1 Các điều kiện hội tụ của tòa soạn hội tụ 83

3.2.2 Phác thảo mô hình tòa soạn hội tụ cho báo TT&VH 86

3.2.2.1 Khi TT&VH tích hợp ba loại hình báo giấy, báo mạng điện tử, truyền hình 88

3.2.2.2 Khi TT&VH bỏ sản phẩm báo giấy 93

3.2.3 Mô hình hoạt động của tòa soạn trong tương lai 94

3.3 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA 95

3.3.1 Về điều kiện cần và đủ 95

3.3.1.1 Nhận thức về sự thay đổi 95

3.3.1.2 Xây dựng lại hệ thống các chức danh trong tòa soạn hội tụ 98

3.3.1.3 Đào tạo và đào tạo lại nguồn nhân lực 98

3.3.2 Về chính sách phát triển 100

KẾT LUẬN 104

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 107

PHỤ LỤC 111

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Những năm gần đây, hội tụ truyền thông (media convergence) đang là xu thế phát triển của báo chí hiện đại Khởi nguồn từ những phát minh công nghệ truyền thông, đặc biệt là Internet, xu thế hội tụ truyền thông đã thực sự tác động vào đời sống báo chí trong thời gian qua, tạo ra những thay đổi lớn đòi hỏi báo chí phải thích ứng

Trước hết, các cơ quan báo chí không còn độc quyền trong việc cung cấp thông tin do sự xuất hiện các trang mạng xã hội và blog cá nhân Thông qua các thiết bị công nghệ thông minh, công chúng dễ dàng tiếp cận với nguồn tin Từ chỗ chỉ là người tiếp nhận thông tin một cách bị động, công chúng đã có sự thay đổi vị thế của mình khi họ trở thành người chủ động tham gia sản xuất, cung cấp thông tin

Cùng với đó, sự chuyển đổi từ kỷ nguyên in ấn sang thời đại số khiến hoạt động cạnh tranh của báo chí truyền thông không chỉ bó hẹp trong phạm vi thu thập và đưa tin, mà còn thông qua việc hợp nhất các sản phẩm truyền thông để nâng cao chất lượng và giá trị thông tin, từ đó tạo ra sản phẩm truyền thông mới, hình thành các chuỗi sản phẩm và chuỗi giá trị trong các cơ quan báo chí – truyền thông Các loại hình viễn thông, báo chí khác nhau được tích hợp trên cùng một thiết bị, có thể tạo ra những thay đổi quan trọng, tạo cơ sở cho sự ra đời của những dịch vụ tiện ích mới và ngày càng hấp dẫn hơn Sự phân chia các loại hình báo chí trong kỷ nguyên Internet dần mờ nhạt Thông tin được chủ động phân phối theo nhu cầu của công chúng một cách nhanh nhất, chất lượng nhất và đầy đủ nhất

Xét từ thực tế đó, có thể khẳng định rằng, hội tụ truyền thông – hiện tượng tất yếu mang tính toàn cầu, là điểm đến cho các cơ quan báo chí ở nhiều nước Những tòa soạn xây dựng theo mô hình tòa soạn tách biệt sẽ được dần thay thế bằng những tòa soạn hội tụ Tiến trình này đến sớm hay muộn phụ thuộc vào sự phát triển của từng quốc gia

Ở Mỹ và các nước Tây Âu, mô hình tòa soạn hội tụ xuất hiện từ những năm đầu thế kỷ XXI, đến nay đã rất phát triển Mô hình này được đánh giá là một mô hình thông minh và tiết kiệm Nó phản ánh cách công chúng đang sử dụng các phương tiện truyền thông mới, đặc biệt là dịch vụ di động để tiếp cận thông tin Việc vận hành tòa soạn hội tụ sẽ giảm được nguồn nhân lực, chi phí, nhưng vẫn đảm bảo cung cấp thông

tin nhanh, nhiều, chất lượng; đồng thời phát huy hết tiềm lực các loại hình truyền thông mới, phát huy nội lực và tạo ra mối quan hệ tương tác giữa các kênh truyền thông trong cùng một tòa soạn

Cùng với báo chí thế giới, xu hướng hội tụ đã và đang tác động mạnh mẽ đến

sự phát triển của báo chí nước ta Tại Việt Nam, xu hướng hội tụ truyền thông tất yếu thúc đẩy sự phát triển của mô hình tòa soạn hội tụ tại nhiều cơ quan báo chí Những yêu cầu mới cũng đặt ra với việc chuyển đổi từ tòa soạn phát triển theo hướng tách biệt sang hướng hội tụ như: Thay đổi cách làm tin, đưa tin để thích ứng với sự thay đổi nhu cầu của công chúng; Phải có lực lượng nhà báo được đào tạo đa kỹ năng, làm chủ công nghệ hiện đại, năng động, sáng tạo nhằm tạo ra những tác phẩm báo chí chất lượng cao… Rõ ràng hướng phát triển mới này đang là một cơ hội, đồng thời là thách thức đối với mọi cơ quan báo chí trong việc tìm kiếm cho mình một mô hình phát triển phù hợp Báo Thể thao &Văn hóa (TT&VH), tờ báo trực thuộc Thông tấn xã Việt Nam (TTXVN), cơ quan Thông tấn Nhà nước cũng nằm trong xu hướng phát triển tất yếu của báo chí hiện đại

Ra đời từ năm 1982, báo TT&VH hiện nay có các ấn phẩm báo in phát hành từ thứ Hai đến thứ Sáu hàng tuần; báo mạng điện tử trên trang web www.thethaovanhoa.vn; các bản tin truyền hình Thể thao 60s, Hành tinh thể thao; Văn hóa toàn cảnh và talkshow Radar Văn hóa phát sóng trên kênh Truyền hình Thông tấn (Vnews) của Thông tấn xã Việt Nam; tạp chí Thể thao Văn hóa & Đàn ông ra hàng tháng (tập đoàn truyền thông Lê làm đối tác) Báo TT&VH đang dần dần chuyển hướng từ tòa soạn tách biệt, với vài “tòa soạn” thu nhỏ để sản xuất các ấn phẩm của báo; sang hướng phát triển tòa soạn đa phương tiện với một phóng viên có thể sản xuất các sản phẩm truyền thông ở các loại hình khác nhau Tuy nhiên, là cơ quan báo chí tự chủ một phần, với nhiều ấn phẩm, loại hình báo chí, việc chuyển đổi sang mô hình tòa soạn hội tụ phải được thực hiện dần từng bước, với những nghiên cứu phù hợp với đặc thù của báo TT&VH

Do đó, tác giả lựa chọn đề tài “Phác thảo mô hình tòa soạn hội tụ Báo Thể thao & Văn hóa (TTXVN) đáp ứng thay đổi của môi trường truyền thông số”

làm đề tài nghiên cứu cho luận văn thạc sĩ Quản lý Báo chí và Truyền thông Qua kết quả nghiên cứu này, người viết muốn đóng góp một phần nhất định vào quá trình xây

dựng tòa soạn hội tụ của Báo TT&VH, phù hợp đặc thù phát triển của tờ báo và TTXVN, phù hợp với môi trường báo chí ở Việt Nam Chính vì vậy, việc lựa chọn đề tài nghiên cứu này có ý nghĩa về mặt lý luận và thực tiễn, giúp người viết có thêm kiến thức để vận dụng vào công việc của mình trong thời gian tới

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Ở Việt Nam, xu thế hội tụ truyền thông mới bắt đầu hình thành chưa đầy một thập kỷ Cho đến nay, một số báo đã từng bước thực hiện mô hình hội tụ, báo Tuổi trẻ TP.HCM, báo điện tử VnExpress đang là những tờ báo mở đầu cho xu hướng này Sau này, nhiều tờ báo khác đã phát triển theo hướng này với việc tích hợp, thể hiện thông tin một cách đa dạng về loại hình để phục vụ nhu cầu công chúng (đối với báo điện tử); mở thêm hình thức xuất bản điện tử để tạo cơ sở cho sự ra đời của việc tích hợp các loại hình viễn thông, báo chí khác nhau trên cùng một thiết bị (với báo in)…

Theo nghiên cứu của tác giả, hiện tại có một số công trình nghiên cứu liên quan trực tiếp và gián tiếp đến những khía cạnh của đề tài, đó là cơ sở rất quan trọng cho tác giả nghiên cứu lĩnh vực này Đó là những giáo trình và bài viết chuyên sâu đề cập đến một số nội dung nghiên cứu của đề tài; những luận văn, luận án nghiên cứu về xu hướng phát triển của báo chí, về xu thế hội tụ trong truyền thông Những kết quả nghiên cứu này đã giúp cho người viết có cơ sở và kế thừa trong quá trình triển khai

đề tài luận văn

Một số công trình tiêu biểu có thể kể đến như:

Cuốn sách Cơ sở lý luận báo chí (1992), Tạ Ngọc Tấn chủ biên, NXB Thông

tin, đã nêu những nội dung có tính chất phương pháp luận, những khái niệm, những quan điểm cơ bản làm cơ sở cho việc nghiên cứu

Cuốn sách Báo chí những điểm nhìn từ thực tiễn, gồm 2 tập, Nguyễn Văn

Dững chủ biên, NXB Văn hóa – Thông tin, đã có nhiều bài viết chuyên sâu, mang tính

lý luận cao và kinh nghiệm thực tiễn sâu sắc cho hoạt động báo chí

Cuốn sách Báo chí truyền thông hiện đại (từ hàn lâm đến học đường) (2011),

NXB Đại học Quốc gia, Hà Nội, tác giả Nguyễn Văn Dững đề cập đến một số vấn đề mới về truyền thông đại chúng, về báo chí, một số vấn đề đặt ra cho sự phát triển của báo chí, đặc điểm của báo chí hiện đại…

Cuốn sách Toàn cầu hóa và những cơ hội, thách thức đối với báo chí, truyền thông đại chúng Việt Nam (2008), của Đức Dũng Tác giả nêu những thời cơ, điều

kiện thuận lợi cho báo chí, truyền thông đại chúng ở Việt Nam phát triển và những thách thức, khó khăn để báo chí, truyền thông đại chúng lường trước, khắc phục để phát triển

Trong cuốn sách Báo chí thế giới – xu hướng phát triển (2008) của Đinh Thị

Thúy Hằng, NXB Thông tấn, tác giả đã phân tích những biến đổi của môi trường báo chí thế giới, dẫn đến xu hướng phát triển mới Trong đó có chương 5, tác giả đi sâu vào trình bày xu hướng hội tụ truyền thông và khẳng định đó là xu hướng phát triển của báo chí thế giới hiện đại

Cuốn sách Tổ chức và hoạt động của tòa soạn (tái bản lần thứ 5, 2013), của tác

giả Đinh Văn Hường Cuốn sách là giáo trình giảng dạy cho sinh viên khoa Báo chí,

ĐH KHXH&NV (ĐH Quốc gia Hà Nội) Trong đó, tác giả cung cấp cho người học, người đọc những kiến thức cơ bản về tòa soạn báo, cơ cấu tổ chức, bộ máy tòa soạn, đặc điểm lao động báo chí ở tòa soạn, công tác phóng viên, quy trình thực hiện các sản phẩm báo chí…

Cuốn sách Tổ chức hoạt động cơ quan báo chí – Thực tiễn và xu hướng phát triển (2016) của Nguyễn Quang Hòa, trình bày một cách toàn diện và đầy đủ về bộ

máy tòa soạn các cơ quan báo chí, bao gồm tất cả các cơ quan báo in, phát thanh, truyền hình, hãng tin tức, báo mạng điện tử hiện nay và cả xu hướng phát triển của báo chí

Cuốn sách Tác nghiệp báo chí trong môi trường truyền thông hiện đại (2014),

Nguyễn Thành Lợi, NXB Thông tin và Truyền thông, giới thiệu những nét khái quát nhất về các vấn đề khá mới mẻ đang được nghiên cứu rộng rãi trên thế giới nhiều năm qua – nhiều thập kỷ qua như truyền thông xã hội, các lý thuyết truyền thông, hội tụ truyền thông, tòa soạn hội tụ Đồng thời trình bày đặc điểm và những kỹ năng cần thiết đối với “nhà báo đa năng” trong môi trường hội tụ truyền thông

Cuốn sách Phát triển công chúng thị trường báo chí như thế nào? – Kinh nghiệm của tờ báo Wiener Zeitung (Cộng hòa Liên bang Áo) (2012) của tác giả

Nguyễn Thị Bích Yến Cuốn sách là tài liệu tham khảo hữu ích cho báo chí Việt Nam nói chung và các nhà nghiên cứu báo chí truyền thông, các sinh viên, học viên… khi

nghiên cứu công chúng báo chí từ góc độ kinh tế, cũng như tham khảo bí quyết thành công của tờ báo nổi tiếng này

Cuốn Văn hóa truyền thông thời kỳ hội nhập (2013) của Hội Nhà báo Việt Nam

và Trường ĐH Khoa học Xã hội và Nhân văn, NXB Thông tin và Truyền thông Nội dung cuốn sách gồm 34 bài tham luận tại Hội thảo Khoa học “Văn hóa truyền thông trong thời kỳ hội nhập” của các nhà báo, nhà khoa học và nhà quản lý báo chí Cuốn sách cung cấp những kết quả nghiên cứu lý luận; những kinh nghiệm nghề nghiệp sinh động, đưa ra một số gợi ý, đề xuất có ý nghĩa thiết thực đối với hoạt động tác nghiệp, quản lý báo chí và hoạt động đào tạo, bồi dưỡng, nghiên cứu khoa học để nâng cao bản lĩnh chính trị và tính chuyên nghiệp của người làm báo Việt Nam, đưa báo chí nước ta bắt kịp với xu thế phát triển của báo chí – truyền thông trong thời kỳ hội nhập

Cuốn sách Báo chí và Truyền thông đa phương tiện phát hành năm 2017 do

Nguyễn Thị Trường Giang chủ biên Nội dung cuốn sách đã trình bày và lý giải những vấn đề căn bản về lý thuyết và thực tiễn của báo chí và truyền thông đa phương tiện như: Đặc trưng của báo chí đa phương tiện, truyền thông đa phương tiện và ảnh hưởng

xã hội của chúng; xu hướng phát triển của báo chí thế giới trong kỷ nguyên kỹ thuật số; đặc điểm của hội tụ truyền thông hay mô hình tòa soạn hội tụ; yêu cầu đối với một nhà báo đa phương tiện; ảnh hưởng của xu hướng báo chí và truyền thông đa phương tiện đối với các tờ báo, các tòa soạn báo Việt Nam; truyền thông xã hội ảnh hưởng như thế nào đối với sự phát triển của báo chí và truyền thông hiện đại

Bên cạnh đó, Luận văn còn tham khảo công trình luận văn thạc sĩ Báo chí học

Tòa soạn hội tụ ở nước ngoài và kinh nghiệm cho Việt Nam (Khảo sát Tòa soạn The Daily Telegraph, New York Times, Osterreich, Expressen và Straits Times) của La Thị

Hoàn, 2013, Học viện Báo chí học và Tuyên truyền

Cùng với các công trình nghiên cứu nêu trên có liên quan đến đề tài nghiên cứu của tác giả, còn có một số bài nghiên cứu về hội tụ truyền thông, hội tụ báo chí của các học giả, nhà quản lý báo chí trong nước như:

Bài nghiên cứu Sự vận động và phát triển của báo chí hiện đại trong môi trường hội tụ truyền thông (3 kỳ) của tác giả Nguyễn Thành Lợi, đăng trên Tạp chí

Người làm báo (Hội Nhà báo Việt Nam), tháng 1-2016

Bài nghiên cứu Xu thế báo chí đa phương tiện thời truyền thông hội tụ của

Nguyễn Thị Trường Giang, đăng trong kỷ yếu hội thảo Khoa học “Sự vận động, phát triển của báo chí truyền thông trong thời kỳ hội tụ truyền thông, tích hợp phương tiện”, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, 2013

Bài nghiên cứu Xây dựng tòa soạn tích hợp: Cần sự đột phá trong cách nghĩ

của Nhà báo Lê Hoàng Anh, đăng trên Tạp chí Nghề báo (Hội Nhà báo TP.HCM), tháng 7 năm 2014

Nhiều bài nghiên cứu về báo chí hiện đại, các xu hướng phát triển của báo chí hiện đại… đăng tải trên báo Vietnamplus của nhà báo Lê Quốc Minh, Phó Tổng Giám đốc Thông tấn xã Việt Nam…

Những tài liệu trên là nguồn tư liệu rất quý cho tác giả tham khảo để xây dựng khung lý thuyết đặt nền tảng cho vấn đề nghiên cứu Đây cũng là những tài liệu đề cập tới những vấn đề cơ bản về xu thế hội tụ truyền thông, kinh nghiệm xây dựng tòa soạn hội tụ với những tòa soạn ở Việt Nam Tuy nhiên, để có thể phác thảo mô hình tòa soạn hội tụ báo TT&VH đáp ứng sự thay đổi của môi trường truyền thông hiện nay, còn tùy thuộc vào tình hình thực tế phát triển của tờ báo

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu:

3.1 Mục đích:

Trên cơ sở xây dựng khung lý thuyết cho vấn đề tòa soạn hội tụ dự thảo cho tòa soạn, qua khảo sát phân tích những ưu điểm và hạn chế của tòa soạn báo TT&VH cũng như những vấn đề đặt ra của báo chí khi môi trường truyền thông thay đổi, luận văn bước đầu phác thảo mô hình tòa soạn hội tụ cho tờ báo này và coi đó như khuyến nghị khoa học cho sự thay đổi mô hình tổ chức tòa soạn trong thời gian tới

3.2 Nhiệm vụ:

Để đạt được mục đích trên, đề tài xác định những nhiệm vụ sau:

- Bước đầu hình thành khung lý thuyết về tòa soạn hội tụ trước sự thay đổi của môi trường truyền thông

- Phân tích mô hình tổ chức, hoạt động tòa soạn, nhìn nhận những ưu điểm, hạn chế của tòa soạn hiện nay của báo TT & VH

- Bước đầu đề xuất mô hình tòa soạn hội tụ cho báo TT & VH, như khuyến nghị khoa học từ thực tiễn hoạt động của tòa soạn báo này

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là tổ chức, hoạt động tòa soạn báo TT&VH theo mô hình tòa soạn hội tụ

Phạm vi nghiên cứu là các sản phẩm báo chí truyền thông của TT&VH gồm: báo giấy, báo mạng điện tử, các chương trình truyền hình do TT&VH thực hiện phát sóng trên Truyền hình Thông tấn, các sản phẩm của TT&VH trên nền tảng YouTube, Facebook Bên cạnh đó, luận văn còn tiến hành khảo sát 61 cán bộ, phóng viên, đang công tác tại báo TT&VH, khảo sát công chúng thông qua mạng xã hội trong quá trình nghiên cứu

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận:

- Cơ sở lý thuyết của nghiên cứu này là lý thuyết về tòa soạn hội tụ và môi trường truyền thông thay đổi;

- Lý thuyết về tổ chức, hoạt động tòa soạn báo chí

5.2 Phương pháp nghiên cứu công cụ

Các phương pháp cụ thể được áp dụng trong đề tài gồm:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu được dùng để khảo cứu các công trình nghiên

cứu lý thuyết nhằm hệ thống hóa các vấn đề lý luận và bước đầu xây dựng khung lý thuyết cho vấn đề nghiên cứu là tòa soạn hội tụ trong môi trường truyền thông thay đổi

- Phương pháp nghiên cứu trường hợp được dùng để khảo sát, phân tích mô hình

tổ chức, hoạt động tòa soạn TT&VH Chúng tôi coi đây là phương pháp nghiên cứu trường hợp khá tiêu biểu, bởi tòa soạn này có những điều kiện, tiền đề tích hợp để xây dựng tòa soạn hội tụ trong môi trường truyền thông số hiện nay

- Phương pháp phỏng vấn sâu được dùng để phỏng vấn các chuyên gia, các nhà

báo như những người trong cuộc trên cả hai bình diện lý thuyết và hoạt động thực tiễn báo chí hiện nay Ở đây, chúng tôi phỏng vấn 4 chuyên gia quan tâm nghiên cứu lý thuyết tòa soạn hội tụ và cũng hoạt động báo chí, trực tiếp điều hành các tòa soạn báo chí – báo mạng điện tử hiện nay Vì về cơ bản, hiện nay ở Việt Nam, ngoài VnExpress.net, chỉ có báo Tuổi trẻ TP HCM được vận hành theo tòa soạn hội tụ, nhưng do đang thử nghiệm cho nên chúng tôi không tiếp cận được; mà chỉ phỏng vấn

các chuyên gia đang làm việc ở tòa soạn hội tụ báo mạng điện tử Ngoài ra, một số tòa soạn hội tụ đã và đang vận hành ở cấp độ thấp, khó tham chiếu cho trường hợp nghiên cứu

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài:

Việc nghiên cứu và đề xuất mô hình tòa soạn hội tụ đối với báo TT&VH sẽ giúp cho các nhà quản lý, lãnh đạo TTXVN và báo TT&VH có hướng phát triển phù hợp, đúng đắn với tờ báo trong tương lai, đặc biệt theo lộ trình của đề án quy hoạch báo chí đến năm 2025

Với các cấp quản lý Trung ương, quản lý ngành Thông tin – Truyền thông, đề tài có thể là tài liệu tham khảo trong hoạch định chính sách phát triển đối với những tờ báo có vị trí, cơ cấu, nhiệm vụ tương tự báo TT&VH

6.2 Ý nghĩa thực tiễn:

Đề tài này có thể là tài liệu tham khảo hữu ích cho các nhà lãnh đạo cơ quan báo chí, các nhà báo công tác tại báo TT&VH, TTXVN nói riêng, và các tờ báo nói chung trong xu thế hội tụ báo chí Người viết mạnh dạn đề xuất mô hình tòa soạn hội

tụ phù hợp với tôn chỉ mục đích, vị trí, hướng phát triển của báo TT&VH, TTXVN, với mong muốn góp phần phát triển mô hình này ở báo một cách hiệu quả

Với bản thân tác giả, quá trình hoàn thành nghiên cứu này là sự vận dụng hệ thống lý luận đã được tiếp thu trong quá trình học tập để nghiên cứu một hiện tượng

cụ thể, ở một cơ quan báo chí cụ thể Đó cũng là quá trình tự hoàn thiện thêm ở phương diện lý thuyết về xu hướng vận động của báo chí hiện đại, tạo cơ sở cho hoạt động báo chí của bản thân về sau

7 Kết cấu luận văn:

PHẦN MỞ ĐẦU: Nêu rõ sự cần thiết, mục đích, ý nghĩa của đề tài, hệ thống

những vấn đề lịch sử nghiên cứu liên quan đến đề tài; đề xuất mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu

Chương I

CƠ SỞ LÝ LUẬN – THỰC TIỄN VẤN ĐỀ TÕA SOẠN HỘI TỤ 1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VẤN ĐỀ TÕA SOẠN HỘI TỤ

1.1.1 Những khái niệm cơ bản của vấn đề nghiên cứu

1.1.2 Lý thuyết về tòa soạn hội tụ

1.2 CƠ SỞ THỰC TIỄN VẤN ĐỀ TÕA SOẠN HỘI TỤ

1.2.1 Những vấn đề đặt ra trong hoạt động báo chí hiện nay

1.2.2 Môi trường truyền thông số đòi hỏi thay đổi mô hình hoạt động tòa soạn báo chí

CHƯƠNG II PHÂN TÍCH MÔ HÌNH TỔ CHỨC, HOẠT ĐỘNG TÕA SOẠN BÁO THỂ THAO & VĂN HÓA 2.1 GIỚI THIỆU VỀ BÁO THỂ THAO & VĂN HÓA

2.1.1 Khái quát sự hình thành và phát triển của báo Thể thao & Văn hóa 2.1.2 Các sản phẩm báo chí truyền thông hiện nay của báo Thể thao & Văn

hóa

2.2 MÔ HÌNH TỔ CHỨC, HOẠT ĐỘNG TÕA SOẠN CỦA BÁO THỂ THAO

& VĂN HÓA

2.2.1 Mô hình tổ chức tòa soạn

2.2.2 Hoạt động tòa soạn Thể thao & Văn hóa

2.3 NHẬN XÉT VỀ MÔ HÌNH TỔ CHỨC, HOẠT ĐỘNG TÕA SOẠN THỂ

THAO & VĂN HÓA

2.3.1 Những ưu điểm, hạn chế của mô hình tòa soạn Thể thao & Văn hóa hiện nay

2.3.2 Những thuận lợi, khó khăn trong hoạt động của tòa soạn Thể thao & Văn hóa

CHƯƠNG III

ĐỀ XUẤT MÔ HÌNH TÕA SOẠN HỘI TỤ CHO

BÁO THỂ THAO & VĂN HÓA 3.1 CƠ SỞ LỰA CHỌN MÔ HÌNH TÕA SOẠN

3.1.1 Quy mô, đặc điểm của báo Thể thao & Văn hóa

3.1.2 Dự báo sự phát triển trong tương lai gần

3.2 MÔ HÌNH TÕA SOẠN HỘI TỤ CHO TÕA SOẠN BÁO THỂ THAO &

VĂN HÓA TRONG TƯƠNG LAI

3.2.1 Các điều kiện hội tụ của tòa soạn hội tụ

3.2.2 Phác thảo mô hình tòa soạn hội tụ cho báo Thể thao & Văn hóa

3.2.3 Mô hình hoạt động của tòa soạn trong tương lai

3.3 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA

3.3.1 Về điều kiện cần và đủ

3.3.2 Về chính sách phát triển

KẾT LUẬN

CHƯƠNG I

CƠ SỞ LÝ LUẬN - THỰC TIỄN VẤN ĐỀ TÒA SOẠN HỘI TỤ

1.1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VẤN ĐỀ TÕA SOẠN HỘI TỤ

1.1.1 Những khái niệm cơ bản của vấn đề nghiên cứu

1.1.1.1 Môi trường, môi trường truyền thông và môi trường truyền thông số

a Môi trường

Từ điển Tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học (GS Hoàng Phê chủ biên) định nghĩa: “Môi trường là nơi xảy ra một hiện tượng hoặc diễn ra một quá trình, trong quan hệ với hiện tượng, quá trình ấy Môi trường là toàn bộ nói chung những điều kiện tự nhiên, xã hội, trong đó con người hay một sinh vật tồn tại, phát triển, trong quan hệ với con người, sinh vật ấy” [27, tr.824]

Môi trường sống của con người theo chức năng được chia thành các loại: môi trường tự nhiên và môi trường xã hội Môi trường tự nhiên bao gồm các nhân tố thiên nhiên như vật lý, hoá học, sinh học, tồn tại ngoài ý muốn của con người, nhưng cũng

ít nhiều chịu tác động của con người Ðó là ánh sáng mặt trời, núi sông, biển cả, không khí, động vật, thực vật, đất, nước

Môi trường xã hội là tổng thể các quan hệ giữa người với người Ðó là những luật lệ, thể chế, cam kết, quy định, ước định ở các cấp khác nhau như: Liên hợp quốc, Hiệp hội các nước, quốc gia, tỉnh, huyện, cơ quan, làng xã, họ tộc, gia đình, tổ nhóm, các tổ chức tôn giáo, tổ chức đoàn thể, Môi trường xã hội định hướng hoạt động của con người theo một khuôn khổ nhất định, tạo nên sức mạnh tập thể thuận lợi cho sự phát triển, làm cho cuộc sống của con người khác với các sinh vật khác

Như vậy, môi trường là tất cả các nhân tố tự nhiên và xã hội cần thiết cho sự sinh sống, sản xuất của con người, như tài nguyên thiên nhiên, không khí, đất, nước, ánh sáng, cảnh quan, quan hệ xã hội

Từ đó, một cách cơ bản nhất, có thể hiểu môi trường truyền thông bao gồm các nhân tố thuộc môi trường tự nhiên – xã hội, là nơi diễn ra, chi phối mọi quá trình, quy trình truyền thông

b Môi trường truyền thông

Thuật ngữ “truyền thông” có gốc từ tiếng Latinh là “communicare”, nghĩa là biến nó thành cái thông thường (hay thực tế), chia sẻ, truyền tải thành cái chung

Trong cuốn Cơ sở lý luận báo chí, PGS.TS Nguyễn Văn Dững đưa ra định

nghĩa: “Truyền thông là quá trình liên tục trao đổi thông tin, tư tưởng, tình cảm…, chia sẻ kỹ năng và kinh nghiệm giữa hai hoặc nhiều người với nhau nhằm mở rộng hiểu biết, nâng cao nhận thức, tiến tới điều chỉnh hành vi và thái độ phù hợp với nhu cầu phát triển của cá nhân, của nhóm và của cộng đồng xã hội nói chung, bảo đảm sự phát triển bền vững” [6, tr.15]

PGS.TS Nguyễn Văn Dững cũng phân tích bản chất xã hội của truyền thông,

có ba khía cạnh cơ bản: Truyền thông là phương tiện và phương thức thông tin – giao tiếp xã hội; là phương tiện và phương thức kết nối xã hội; là phương tiện và phương thức can thiệp xã hội

Môi trường truyền thông bao gồm hai loại yếu tố chính: các yếu tố môi trường

tự nhiên – kỹ thuật; các yếu tố môi trường tâm lý – xã hội Các yếu tố thuộc hai loại này có mối quan hệ với nhau trong điều kiện cụ thể mà quá trình truyền thông diễn ra Môi trường truyền thông có vai trò tác động đến năng lực và hiệu quả truyền thông

[7] Đây cũng là điều được khẳng định trong cuốn Truyền thông – Lý thuyết và kỹ năng cơ bản của PGS.TS Nguyễn Văn Dững (chủ biên) & TS Đỗ Thị Thu Hằng

Các yếu tố môi trường tự nhiên – kỹ thuật bảo đảm cho thông điệp được truyền đến đối tượng một cách đầy đủ và trọn vẹn Địa hình, quang cảnh, môi trường xung quanh, thời tiết… các phương tiện kỹ thuật truyền dẫn có tác động trực tiếp đến chất lượng truyền thông Địa hình có nhiều núi cao có thể ngăn cản sóng truyền hình, sóng điện thoại khi đọc báo trên điện thoại di động Thời tiết xấu có thể ảnh hưởng đến chất lượng sóng phát thanh; ngoại trừ truyền thông radio kỹ thuật số Tiếng ồn, cấu tạo phòng – hội trường cũng ảnh hưởng đến chất lượng tiếp nhận thông điệp… Những rào cảo này có thể khắc phục nếu có sự chuẩn bị hoặc đầu tư thỏa đáng

Môi trường tự nhiên thuận lợi, kỹ thuật và công nghệ truyền thông hiện đại bảo đảm cho quá trình truyền thông được thuận lợi Với kỹ thuật và công nghệ số (nhất là truyền thông đa phương tiện – multimedia) hiện nay, việc quảng bá chuyển tải thông điệp truyền thông rất thuận tiện và có sức thuyết phục cao

Các yếu tố môi trường tâm lý – xã hội tác động, chi phối rất lớn đến năng lực

và hiệu quả truyền thông Sự hưng phấn, cường độ của sự chú ý, sự nhiệt tình tham gia, tâm trạng, tâm lý… của đối tượng tiếp nhận thông điệp, thuộc các yếu tố môi

trường tâm lý – xã hội có những ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng truyền thông Hoàn cảnh xã hội cụ thể, sự phát triển của điều kiện công nghệ cũng tác động đến năng lực và hiệu quả truyền thông… Do đó, việc nắm bắt, làm chủ và chi phối môi trường truyền thông nhằm tạo được hiệu quả cao là một công việc cần thiết

Mọi quy trình truyền thông đều diễn ra trong những môi trường cụ thể, kể từ thời kỳ truyền thông còn sơ khai, gắn với thủa bình minh của loài người đến thời kỳ truyền thông hiện đại Môi trường truyền thông (gồm môi trường tự nhiên kỹ thuật và môi trường tâm lý – xã hội) phát triển đến mức nào, sẽ ảnh hưởng đến các yếu tố cơ bản của quá trình truyền thông, đến năng lực và hiệu quả của truyền thông mức ấy

Dấu ấn sáng tạo đầu tiên trong truyền thông giao tiếp của xã hội loài người là

các công cụ giao tiếp phi ngôn ngữ xuất hiện và được sử dụng một cách tích cực, hiệu quả Trong môi trường khoa học – kỹ thuật chưa phát triển, những phương thức truyền thông trực tiếp, giản đơn được sử dụng Chẳng hạn như cho đến những năm đầu thế

kỷ XX, các làng xã Việt Nam vẫn tồn tại những “mõ làng” đều đặn loan báo tin tức cho nhân dân trong làng

Giai đoạn thứ hai của truyền thông, có thể nói chính sự ra đời của chữ viết

đánh dấu giai đoạn phát triển mới của truyền thông Chữ viết ra đời, cùng với kỹ thuật

in chữ rời, in hoạt bản xuất hiện là điều kiện kỹ thuật tiên quyết (chính là môi trường

truyền thông) cho sự khai sinh của báo in với tư cách là báo chí hiện đại Báo in chính

thức xuất hiện từ cuối thế kỷ XVI, đầu thế kỷ XVII, phát triển rầm rộ trong cuộc cách

mạng tư sản, sánh vai cùng giai cấp tư sản trong vai trò thống trị xã hội Cuộc bùng nổ truyền thông lần thứ nhất diễn ra trong lòng xã hội tư bản đánh dấu sự ra đời của báo chí hiện đại

Ở Việt Nam, vào cuối thế kỷ XIX, những biến động toàn diện và sâu sắc về chính trị, tư tưởng khởi nguồn từ cuộc xâm lược của Pháp ở Việt Nam cùng với sự ra đời của chữ quốc ngữ, sự xuất hiện các phương tiện in ấn, hỗ trợ đã trở thành điều kiện thúc đẩy sự hình thành và phát triển của báo in Việt Nam Tờ báo được đánh giá

là khởi đầu cho nền báo chí Việt Nam chính là tờ Gia Định Báo – tờ báo đầu tiên bằng tiếng Việt, với bản in đầu tiên vào ngày 1-4-1865

Giai đoạn thứ ba của truyền thông, phát thanh đã tạo ra cuộc bùng nổ truyền thông lần thứ hai Hơn ba thế kỷ tồn tại và phát triển (từ cuối thế kỷ XVI đến hết thế

kỷ XIX), báo in được đánh giá là đã vận hành một cách chậm chạp với “những bước chân của người đi bộ” Tuy nhiên, khi nhân loại bước sang thế kỷ XX, tình hình đã khác hẳn Với những phát minh khoa học cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX, báo phát thanh (radio) đã ra đời và phát triển nhanh chóng vào những năm 1920, và lập tức trở thành công cụ thể hiện quyền lực chính trị lợi hại Với phát thanh, thông điệp có thể vượt qua mọi hàng rào biên giới cứng giữa các quốc gia, như biên phòng, hải quan…, cùng một lúc tác động đến hàng triệu người trên khắp hành tinh này Có thể nói rằng, rào cản duy nhất của báo phát thanh là ngôn ngữ lời nói

Cùng với đó, truyền hình (televison) ra đời vào những năm 1930 và phát triển

mạnh mẽ vào những năm 1950 Năm 1957, Liên Xô phóng thành công vệ tinh nhân

tạo, điều này đã tạo ra tiền đề cho cuộc bùng nổ truyền thông lần thứ ba thông qua

việc tạo lập và kết nối các phương tiện truyền thông đại chúng thành một hệ thống hay mạng lưới giữa các trạm liên lạc mặt đất và vũ trụ đến các máy thu thanh, thu hình, máy tính trên phạm vi toàn cầu

Năm 1967, trong Bộ Quốc phòng Mỹ, người ta đã nối thử nghiệm thành công

10 máy tính điện tử cá nhân (personal computer) Tiếp đó, năm 1969, tiền thân của

Internet ra đời, hình thành dưới nhiều cấp độ trong hơn 20 năm Internet bắt đầu phát triển mạnh mẽ trên thế giới từ những năm chín mươi của thế kỷ 20, có thể nói đã tạo

ra cuộc bùng nổ truyền thông lần thứ tư Internet được đánh giá là một trong những

thành tựu lớn nhất trên thế giới khiến cả thế giới được thu nhỏ lại như một “ngôi làng”, và sau đó là báo mạng điện tử ra đời, giúp con người có thể nắm bắt thông tin xảy ra ở những vùng xa xôi nhất ngay sau khi sự kiện xảy ra không lâu

Như vậy, bất kỳ quá trình truyền thông nào đều xảy ra trong môi trường truyền thông xác định Môi trường truyền thông bao gồm các nhân tố thuộc môi trường tự nhiên – xã hội; đóng vai trò quan trọng, chi phối mọi quá trình, quy trình truyền thông

qua các thời kỳ từ truyền thống đến hiện đại Quá trình phát triển của xã hội loài

người, quá trình phát triển của văn minh nhân loại cũng là quá trình tìm kiếm, sáng tạo

ra những công cụ, hình thức, phương thức, nhất là phương tiện kỹ thuật và công nghệ truyền thông Môi trường truyền thông càng hiện đại, càng có khả năng tác động đến năng lực và hiệu quả truyền thông Trong môi trường truyền thông kỹ thuật số, đời sống báo chí đang có những thay đổi phù hợp với sự phát triển đó

c Môi trường truyền thông số

Sự ra đời của Internet, sự phát triển mạnh mẽ của kỹ thuật công nghệ và các thiết

bị truyền thông mới đã làm nảy sinh khái niệm môi trường truyền thông số Môi truyền thông số là môi trường truyền thông hiện đại, mà trong đó mọi quá trình truyền thông bị chi phối, thậm chí quyết định bởi kỹ thuật công nghệ số và các phương tiện công nghệ điện tử

Tháng 10 năm 1993, tờ báo mạng điện tử đầu tiên là tờ báo của khoa báo chí trường đại học Florida (Mỹ) ra đời, đánh dấu sự góp mặt loại hình báo chí mới Tại Việt Nam, tờ báo trực tuyến đầu tiên là tờ tạp chí Quê hương điện tử ra đời vào năm

1997 Báo mạng điện tử là hình thức báo chí mới được hình thành từ sự kết hợp những

ưu thế của báo in, báo nói, báo hình, sử dụng yếu tố công nghệ cao như một nhân tố quyết định, quy trình sản xuất và truyền tải thông tin dựa trên nền tảng mạng Internet Trong sự phát triển như vũ bão của cuộc cách mạng khoa học – công nghệ truyền thông, lần lượt máy tính xách tay, các thiết bị điện tử thông minh ra đời Smartphone cùng công nghệ kỹ thuật số tạo nên những phương tiện, phương thức truyền thông hiện đại, hỗ trợ con người tiếp cận với mọi thông tin trên toàn thế giới ngày càng nhanh chóng, đa dạng, toàn diện hơn Môi trường và thế giới truyền thông đã thay đổi từng ngày; cùng với quá trình ấy, vai trò và vị thế công chúng truyền thông đã và đang

có sự thay đổi căn bản

Trong môi trường truyền thông số, chỉ cần một chiếc điện thoại và sự nhạy bén cần thiết, bất cứ ai cũng có thể trở thành người săn tin cung cấp thông tin cho báo chí Mojo (viết tắt của mobile journalist) là một từ thông dụng để chỉ các phóng viên di động, một mình tác nghiệp độc lập trong môi trường truyền thông số không biên giới

Sự phát triển mạnh mẽ của truyền thông số cũng làm xuất hiện nhiều nhà báo công dân

Môi trường truyền thông số thu hút sự quan tâm và tham gia của công chúng Vai trò truyền thông của công chúng như người tiếp nhận thông tin, người tiêu dùng, đối tượng mục tiêu thụ động sẽ chấm dứt, thay vào đó công chúng đóng một trong các vai trò như người tìm kiếm, tư vấn, nắm bắt, phản hồi, đối thoại và người chuyện trò Công chúng không còn đơn thuần là người cung cấp sự chú ý, mà trở thành người chia sẻ tài nguồn tài nguyên thông tin của các cơ quan báo chí - truyền thông Từ bị

động chờ đợi nguồn tin được cung cấp với sự lựa chọn và sàng lọc kỹ lưỡng, công chúng chủ động tiếp nhận đa nguồn tin, chủ động tìm kiếm, tham gia cung cấp nguồn tin và trực tiếp cung cấp như chủ thể truyền thông

Môi trường truyền thông số mang lại nhiều thuận lợi cho quá trình truyền thông Công nghệ giúp chúng ta xử lý thông tin nhanh hơn (viết trên máy tính); ghi nhận thông tin chính xác hơn (ghi âm, chụp hình); truyền tin nhanh hơn (qua Internet, máy tính, điện thoại di động); đo chất lượng và giá trị thông tin cũng nhanh và rõ hơn (qua phản hồi ngay tức thì của bạn đọc) Những tiện ích ấy khiến nhà báo phải nhanh nhạy, thức thời hơn khi tác nghiệp trong môi trường số

Môi trường truyền thông số ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của các cơ quan báo chí, thậm chí làm đảo lộn và thay đổi môi trường truyền thông hiện nay Hiện nay các phương tiện truyền thông truyền thống như phát thanh, truyền hình, báo in, tạp chí đều có “cánh tay nối dài” của mình trên mạng Internet – nơi công chúng dễ dàng tìm thấy thông tin, quản lý và chia sẻ thông tin

Bên cạnh đó, nhờ môi trường truyền thông số và những tính năng hiện đại của công nghệ, mạng xã hội có thể lan truyền thông tin một cách nhanh chóng Truyền thông chính thống có thể tận dụng điều này để chia sẻ thông tin, hút sự quan tâm của công chúng

Tuy nhiên, trong môi trường truyền thông số, sự nhiễu loạn thông tin dễ xảy ra với những tin fake, thông tin sai lệch dễ bị phát tán nhanh chóng Điều này đòi hỏi chúng

ta phải nhận thức tỉnh táo trước mọi luồng thông tin và báo chí chính thống cần phát huy vai trò định hướng thông tin trong môi trường truyền thông số

1.1.1.2 Tòa soạn báo chí

Bắt nguồn từ tiếng Latinh: Redactús; và tiếng Pháp: Redaction, tòa soạn có hai nghĩa chính là “biên tập, tu chỉnh, gọt dũa” và “sắp đặt, sắp xếp, nề nếp, trật tự quy củ”

Hiểu một cách cơ bản nhất, tòa soạn báo là nơi sản xuất và phát hành báo chí Trong tòa soạn có nhiều cấp bậc, chức vụ đảm nhận những nhiệm vụ khác nhau từ tổng biên tập, thư ký tòa soạn, biên tập viên, phóng viên cho đến bộ phận thương mại phụ trách in ấn và phát hành

Luật Báo chí ban hành năm 2016 không đưa ra khái niệm về “tòa soạn báo chí” Điều 14 và Điều 16 của Luật đề cập đến “cơ quan báo chí” Theo đó, “cơ quan

của Đảng, cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức chính trị xã hội - nghề nghiệp, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, tổ chức tôn giáo từ cấp tỉnh hoặc tương đương trở lên, hoạt động hợp pháp theo quy định của pháp luật Việt Nam được thành lập cơ quan báo chí” (Điều 14) Và “cơ quan báo chí là cơ quan ngôn luận của các cơ quan, tổ chức quy định tại Điều 14 của Luật này, thực hiện một hoặc một số loại hình báo chí, có một hoặc một số sản phẩm báo chí…” [17]

Có ý kiến cho rằng, tòa soạn báo chí với cơ quan báo chí có ý nghĩa như nhau, chỉ khác về tên gọi Tuy nhiên, khái niệm về “cơ quan báo chí” mà Luật Báo chí đưa

ra là chưa đầy đủ với hoạt động và tính chất một tòa soạn báo chí

Trong cuốn “Tổ chức và hoạt động của tòa soạn”, PGS.TS Đinh Văn Hường đã

đưa ra định nghĩa về tòa soạn báo như sau: “Tòa soạn báo chí là cơ quan do Đảng, chính quyền, các tổ chức và đoàn thể xã hội lập ra để xuất bản báo chí theo quy định của pháp luật Đó là cơ quan ngôn luận của một tổ chức nhất định, thực hiện tôn chỉ, mục đích nhiệm vụ do tổ chức đó đặt ra bằng những phương tiện và biện pháp đặc biệt” [14, tr.12]

Cho đến nay, đây là khái niệm tương đối đầy đủ nhất về tòa soạn báo chí

Ở Việt Nam không có báo chí tư nhân nên tổ chức Đảng, chính quyền, tổ chức

và đoàn thể xã hội là cơ quan chủ quản của từng tòa soạn báo chí cụ thể Các tòa soạn báo chí nước ta vừa thực hiện mục đích, tôn chỉ, nhiệm vụ của từng tổ chức, cơ quan

cụ thể, vừa thực hiện nguyên tắc chung “báo chí là tiếng nói của Đảng, của Nhà nước,

của các tổ chức chính trị, đoàn thể xã hội và là diễn đàn của nhân dân…” (Chỉ thị CT/TW ngày 17.10.1997 của Bộ Chính trị về tiếp tục đổi mới và tăng cường sự lãnh đạo, quản lý công tác báo chí, xuất bản)

22-1.1.1.3 Tổ chức tòa soạn báo chí

a Khái niệm: Từ điển Tiếng Việt giải thích, tổ chức là sắp xếp, bố trí các bộ

phận để cùng thực hiện một nhiệm vụ hoặc cùng một chức năng chung

Theo khái niệm do TS Nguyễn Quang Hòa đưa ra trong cuốn “Tổ chức hoạt

động cơ quan báo chí – Thực tiễn và xu hướng phát triển”: “Tổ chức tòa soạn báo chí

là sắp xếp, bố trí mọi nguồn lực, cả con người, thiết bị trong cơ quan báo chí một cách hợp lý nhất, có thể phát huy được tối đa sức sáng tạo của từng cá nhân và mọi khả năng của thiết bị, hoạt động nhịp nhàng, hiệu quả Nhờ đó sẽ tạo thành sức mạnh

tập thể, giúp cơ quan báo chí hoàn thành tốt nhiệm vụ chính trị của mình, là người bạn tin cậy của bạn đọc, được đông đảo bạn đọc yêu mến” [10, tr.15]

b Cơ cấu tổ chức bộ máy tòa soạn báo chí

Cơ cấu tổ chức tòa soạn báo chí là tập hợp đội ngũ nhà báo, sắp xếp, bố trí thành các ban (phòng) chuyên môn để giao nhiệm vụ tham gia vào quy trình sản xuất sản phẩm báo chí, đồng thời có kỷ luật chặt chẽ để hoạt động xuất bản báo đảm bảo đúng mục đích, mục tiêu mà tòa soạn đặt ra

Tùy thuộc vào quy mô, vị trí và nhiệm vụ chính trị của từng loại hình báo chí Trung ương, địa phương, các bộ, ngành và tổ chức đoàn thể xã hội, có thể thiết kế bộ máy tòa soạn phù hợp với điều kiện của cơ quan chủ quản và chính tòa soạn đó

Trong cuốn Tổ chức và hoạt động của tòa soạn, PGS TS Đinh Văn Hường

cho rằng: “Nhìn chung, cơ cấu bộ máy tòa soạn báo in tương đối chuẩn” [14, tr.19], gồm 4 bộ phận sau: Ban lãnh đạo và quản lý tòa soạn có Bộ (Ban) biên tập (gồm Tổng biên tập, các phó Tổng biên tập, Thư ký tòa soạn, các ủy viên); Các ban (phòng) chuyên môn với các phóng viên, biên tập viên, nhân viên của các ban (phòng) đó; Bộ phận Hành chính – Dịch vụ; Bộ phận ngoài tòa soạn gồm các văn phòng đại diện, các phân xã, các phóng viên thường trú, nhà in… trong và ngoài nước

Trong cơ cấu tổ chức tòa soạn báo chí, Ban lãnh đạo tòa soạn báo chí – Bộ (Ban) biên tập là đầu não của tòa soạn, thành phần bao gồm: Tổng biên tập (hoặc Tổng Giám đốc, Giám đốc), các phó Tổng biên tập (phó Tổng giám đốc, phó giám đốc), có thể có một số trưởng ban (phòng) quan trọng, thư ký tòa soạn và một số nhà báo có uy tín tùy từng cơ quan báo chí

Tổng biên tập (hoặc Tổng Giám đốc, Giám đốc) là người đứng đầu cơ quan báo chí, chịu trách nhiệm về chất lượng, nội dung chính trị và hình thức thể hiện của tờ báo, cụ thể là: chịu trách nhiệm trước cơ quan chủ quản; chịu trách nhiệm trước pháp luật; chịu trách nhiệm trước bạn đọc và nhân dân; chịu trách nhiệm trước tòa soạn Các ban (phòng) chuyên môn của tòa soạn: Số lượng ban (phòng) nhiều hay ít do Tổng biên tập quyết định, tùy thuộc vào nhiệm vụ chính trị của cơ quan báo chí đó Ban Thư ký và Thư ký tòa soạn: Tuy không thể gọi là “đầu não”, nhưng Ban Thư

ký chính là “trung tâm” của một tờ báo Nhiệm vụ của Ban Thư ký là giúp lãnh đạo

tòa soạn xây dựng kế hoạch, chọn lọc, xử lý, biên tập tin, bài, ảnh của phóng viên, cộng tác viên và bạn đọc để tổ chức thành tờ báo hoàn chỉnh

Thư ký tòa soạn (hoặc Tổng thư ký tòa soạn, Trưởng Ban Thư ký tòa soạn): Là nhân vật số một của Ban thư ký tòa soạn Thư ký tòa soạn được xem như “cánh tay nối dài” của Tổng biên tập, tức là Tổng biên tập thông qua Trưởng Ban Thư ký tòa soạn để kiểm soát tờ báo của mình

Một bộ phận quan trọng – những người “làm nên một nửa tờ báo, ở mặt hình thức”

là các họa sĩ thiết kế, trình bày với báo in; họa sĩ – kỹ thuật viên ở báo mạng điện tử;

kỹ thuật viên với báo hình, phát thanh Thường những họa sĩ – kỹ thuật viên này nằm trong Ban Thư ký tòa soạn

Các ban (phòng) hành chính – trị sự: Là các bộ phận hành chính, giúp việc cho bộ máy tòa soạn, đảm bảo điều kiện cần thiết cho tòa soạn hoạt động liên tục, hiệu quả

Bộ phận ngoài tòa soạn: là văn phòng đại diện, phóng viên thường trú trong và ngoài nước, phân xã, nhà in…

Phòng (ban) marketing, truyền thông, tổ chức sự kiện: Hiện nay, đa số các cơ quan

báo chí đều có phòng (ban) marketing, truyền thông, tổ chức sự kiện… với hoạt động

về kinh tế, dịch vụ, khẳng định tầm quan trọng của những đơn vị này trong xu thế phát triển của tòa soạn báo chí

Tóm lại, cơ cấu tổ chức tòa soạn báo là một bộ máy hoàn chỉnh, thống nhất mang tính đặc thù Ở đó có những người trực tiếp làm báo và có những người không trực tiếp làm báo nhưng tất cả đều vì mục đích chung là tòa soạn phải hoạt động nhịp nhàng, đồng bộ, ấn phẩm báo chí ra đúng định kỳ, đạt chất lượng và hiệu quả cao

1.1.1.4 Hoạt động tòa soạn báo chí

Theo Từ điển tiếng Việt, nghĩa của từ hoạt động là làm những việc khác nhau với

mục đích nhất định trong đời sống xã hội [27]

Tổ chức hoạt động như thế nào hiệu quả nhất có thể, là mục tiêu cần hướng tới của một cơ quan báo chí khi xây dựng bộ máy tổ chức hoạt động

Trong cuốn Tổ chức và hoạt động tòa soạn, PGS.TS Đinh Hường đưa ra mô hình

chung bộ máy tòa soạn báo in như sau:

Sơ đồ 1.1: Mô hình chung bộ máy tòa soạn báo in

Tại Việt Nam, đây có thể xem như mô hình cơ bản nhất của tòa soạn báo chí, tuy nhiên với mỗi loại hình báo chí, mỗi cơ quan báo chí, sẽ có những mô hình chi tiết hơn, với những điểm khác tùy thuộc vào đặc thù từng đơn vị

Cơ quan báo chí là cơ quan thu nhận và phát ra thông tin, nên dù quy mô nào, mô hình nào cũng cần bảo đảm nguyên tắc thông tin vào đối với tòa soạn phải nhanh nhất, tiện lợi nhất, không bị ách tắc Bản thân tòa soạn phải được tổ chức hợp lý để xử lý thông tin nhanh, chính xác và hiệu quả nhất theo mục tiêu tôn chỉ của tờ báo Cơ quan báo chí sản xuất ra sản phẩm báo chí, có thể hướng tới các nhóm công chúng khác nhau, song đều phải nhắm đến nguyên tắc đầu tiên là thỏa mãn nhu cầu công chúng Theo quan điểm của PGS.TS Nguyễn Văn Dững: Dù bất cứ loại hình báo chí nào,

tổ chức hoạt động một tòa soạn báo chí phải tuân thủ những nguyên tắc sau:

Nguyên tắc 1: Thu thập, xử lý, chuyển tải thông tin một cách hiệu quả nhất Thu

thập thông tin đa dạng nhất, phong phú phục vụ công chúng và đáp ứng mục đích chính trị tốt nhất, quy trình đúng nhất, ít sai phạm nhất

Nguyên tắc 2: Ít đầu mối nhất và tiết kiệm nhân sự nhất, nhưng khai thác nội lực,

ngoại lực tốt nhất

Nguyên tắc 3: Thể hiện là một trung tâm kết nối sức mạnh mềm của xã hội tốt nhất

và có mối liên hệ gắn bó mật thiết với công chúng

Nguyên tắc 4: Hình thành được các mối quan hệ công việc thông suốt, không

chồng chéo, trùng lắp;

Nguyên tắc 5: Đối với cơ quan báo chí Việt Nam, đặc biệt là các cơ quan báo

Đảng thì phải có thêm một nguyên tắc là đảm bảo sự lãnh đạo của Đảng một cách trực tiếp và toàn diện

Nguyên tắc 6: Thu chi tài chính hiệu quả nhất – tiết kiệm và hiệu năng

Nguyên tắc 7: Nhà báo kết nối tòa soạn hội tụ với xã hội

Trước sự thay đổi từng ngày của truyền thông hiện đại, mô hình tòa soạn cũng phải thay đổi (vì điều kiện tổ chức hoạt động tòa soạn thay đổi thì mô hình thay đổi) Cũng theo PGS.TS Nguyễn Văn Dững, khi đổi mới mô hình tòa soạn, ban biên tập cần chú

ý cập nhật kiến thức và kỹ năng làm việc cho phóng viên, biên tập viên, tập huấn cộng tác viên, kết nối hoạt động tòa soạn Bên cạnh đó, người đứng đầu cơ quan báo chí phải xử lý tốt các mối quan hệ, và đổi mới tòa soạn phải đặt trong môi trường truyền thông số để xem xét vấn đề

Trước kia, hầu hết các tòa soạn báo được xây dựng và vận hành theo mô hình tòa soạn tách biệt, phóng viên chỉ hoạt động trên một loại hình báo chí (chẳng hạn một cơ quan báo chí phân ra ban báo giấy, ban báo điện tử, hoặc ban báo ngày, ban báo tuần ), nên không phát huy được sức mạnh tổng lực của nguồn nhân lực cũng như sức mạnh của công nghệ đa phương tiện

Hiện nay, xu hướng hội tụ truyền thông tất yếu thúc đẩy sự phát triển của mô hình tòa soạn hội tụ Hướng phát triển mới này là cơ hội, đồng thời là thách thức đối với các cơ quan báo chí trong việc tìm kiếm cho mình một mô hình phát triển phù hợp

1.1.1.5 Tòa soạn hội tụ

a Khái niệm hội tụ và xu thế hội tụ truyền thông

Theo Từ điển tiếng Việt, hội tụ là gặp nhau ở cùng một điểm [27]

Trong tiếng Anh, hội tụ là convergence – sự kết hợp của hai hoặc nhiều thực

thể/hiện tượng khác nhau Trong lĩnh vực khoa học công nghệ, thuật ngữ này nói đến

sự kết hợp của hai hoặc nhiều công nghệ khác nhau trong một thiết bị duy nhất Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật và công nghệ thông tin đã tạo nên xu thế hội tụ truyền thông, mà điện thoại di động là một minh chứng cho kỷ nguyên hội tụ truyền thông, hội tụ công nghệ Với một chiếc điện thoại di động nối mạng, người

dùng có thể chụp ảnh, quay phim, ghi âm, nghe phát thanh, xem truyền hình, lưu trữ thông tin, lướt web, định vị vệ tinh, soạn thảo văn bản, kiểm tra email…

Trong cuốn Báo chí hội tụ - Viết và đưa thông tin thông qua phương tiện truyền thông mới (Convergence – Writing and repdorting across the new media), tác giả

Janet Kolodzy đưa ra khái niệm: “Hội tụ truyền thông là một quá trình diễn ra liên tục, phát triển dựa trên sự kết hợp của bốn yếu tố: nền công nghiệp truyền thông, đối tượng của truyền thông, nội dung truyền thông và công nghệ truyền thông” [11]

Theo Kevin L McCrudden, tác giả cuốn Mô hình hội tụ truyền thông (Media Convergence Models), hội tụ truyền thông là sự giao thoa giữa mô hình truyền thông

mới và truyền thông cũ [11] Ông đưa ra mô hình truyền thông hội tụ lấy mạng Internet làm trung tâm Mô hình hội tụ cho thấy rằng, phương tiện truyền thông mới

và cũ sẽ tương tác theo sự phát triển của cuộc cách mạng kỹ thuật số Những phương tiện truyền thông cũ sẽ được đẩy sang một bên bởi phương tiện truyền thông mới Báo chí nói chung, trong đó có phát thanh, truyền hình ngày càng được thay thế bằng Internet, cho phép người tiêu dùng khắp nơi trên thế giới được tự do truy cập nội dung phương tiện truyền thông ưa thích của họ dễ dàng hơn và với tốc độ ngày càng nhanh

Sơ đồ 1.2: Mô hình hội tụ truyền thông của McCrudden (Nguồn http://matthewmulligan.blogspot.com) Trong bài viết Tòa soạn hội tụ và xu thế phát triển ở Việt Nam hiện nay, TS

Trương Thị Kiên phân tích: “Hội tụ truyền thông là sự kết hợp hoạt động của các phương tiện truyền thông đại chúng: báo in, truyền hình, phát thanh, internet, điện thoại… trong môi trường kỹ thuật số nhằm tạo sức mạnh tổng hợp để sản xuất và phân phối tin tức Nói cách khác, hội tụ truyền thông là đa phương tiện hoạt động trên cùng

một nền tảng kỹ thuật” [12]

Tác giả cho rằng hội tụ truyền thông có những đặc điểm nổi bật:

1 Sử dụng đa phương tiện trong sản xuất và phân phối tin tức: phương tiện của báo in, báo nói, báo hình, báo mạng, điện thoại thông minh…;

2 Các phương tiện phải có sự gắn kết chặt chẽ, tương hỗ để truyền tải thông tin một cách đầy đủ nhất, thuyết phục nhất, dưới một hình thức sinh động: kết hợp của ngôn ngữ viết (text), hình ảnh (picture), video, âm thanh (audio), thiết kế đồ họa (design) và các phương thức tương tác khác (contact);

3 Công chúng được tiếp cận tin tức bằng đa phương tiện, thỏa mãn các giác quan cảm thụ thông tin khác nhau, tạo nên hiệu ứng tương tác mạnh mẽ nhất so với hình thức truyền thông truyền thống [12]

Như vậy, hội tụ truyền thông ra đời dựa trên sự phát triển có tính chất nhảy vọt của Internet, của công nghệ thông tin và các ứng dụng của nó Đó là sự tích hợp các loại hình truyền thông mới và cũ để truyền tải thông tin qua nhiều phương tiện khác nhau Hội tụ truyền thông cho phép công chúng được lựa chọn phương thức tiếp cận thông tin theo cách mà họ mong muốn

b Tòa soạn hội tụ

Xu hướng hội tụ truyền thông đã tất yếu thúc đẩy sự phát triển của mô hình tòa soạn hội tụ trên thế giới và ở Việt Nam Thay cho mô hình tòa soạn truyền thống được xây dựng và vận hành theo kiểu tòa soạn tách biệt, phóng viên chỉ hoạt động trên một loại hình báo chí, không phát huy được sức mạnh, hiện nay, các tờ báo trên thế giới đã xây dựng mô hình tòa soạn đa phương tiện, lấy báo điện tử làm trung tâm Và từ đó,

khái niệm tòa soạn hội tụ (tiếng Anh là newsroom convergence) ra đời

Tòa soạn hội tụ (TSHT) được lý giải như sự sáp nhập mang tính hữu cơ Hội tụ không chỉ là quá trình hợp nhất các loại hình truyền thông cũ và mới, mà còn là sự tích hợp, tương tác và hỗ trợ nhau (không phải là sự “triệt tiêu” các phương tiện truyền thông cũ khi các phương tiện truyền thông mới ra đời), bằng những phương pháp đa dạng và phức tạp hơn trước Các cơ quan báo chí được cấu trúc lại, để trở thành một guồng máy sản xuất, chế biến, phân phối thông tin nhằm đa dạng hóa các

“món” sản phẩm để công chúng tự lựa chọn theo thị hiếu của họ Mô hình TSHT đã

và đang tạo ra sự thay đổi trong thói quen làm việc thường nhật của các nhà báo

Tại Hội thảo Tư vấn xây dựng chiến lược phát triển mô hình tòa soạn hội tụ do

Đài truyền hình Việt Nam tổ chức vào cuối tháng 7-2015, ông David Brewer, chuyên gia tư vấn chiến lược truyền thông (vương quốc Anh) đã chia sẻ: “Việc xây dựng TSHT không chỉ đơn giản sắp xếp lại vị trí làm việc, mà còn là cấu trúc lại quy trình phối hợp giữa các bộ phận trong tòa soạn Thay vì lập kế hoạch độc lập để sản xuất trên mỗi loại hình báo chí truyền thống như trước đây, tại TSHT, các biên tập viên trong Bàn chỉ huy sẽ cùng xây dựng một kế hoạch sản xuất từ những gói thông tin nhất quán Trong đó, có sự đánh giá, sắp xếp, phân loại mức độ thể hiện và thời gian đăng tải thông tin trên từng loại hình báo chí sao cho phù hợp với tính quan trọng, sức ảnh hưởng của đề tài” [35]

Stephen Quinn, tác giả cuốn sách Báo chí hội tụ (Convergent Journalism) cho

rằng, TSHT mang tới hình thức đưa tin mới, cho thấy tương lai của báo chí Một văn phòng tòa soạn được coi là hội tụ khi và chỉ khi nó có được một bàn hội tụ tin tức nơi

mà các biên tập viên trong cơ quan báo chí đa phương tiện đánh giá các nguồn tin tức rồi giao nhiệm vụ cho phóng viên một cách phù hợp nhất Đối với một vài loại tin tức nhỏ lẻ hay mẩu chuyện cá nhân, các nhà báo có thể sử dụng các loại phương tiện truyền thông phù hợp riêng Tuy nhiên, đối với mô hình hội tụ thì một nhóm nhân viên sẽ được giao nhiệm vụ đối với một bản tin Nhóm này có thể cung cấp nguồn tin, nội dung tin từ những khía cạnh khác nhau, tường thuật trên các trang tin tức nóng hổi

từ nhiều nơi khác nhau và cung cấp lại tại bàn làm việc theo mô hình hội tụ Cũng chính tại nơi làm việc này, các biên tập viên trong cơ quan báo chí đa phương tiện sẽ quyết định nên sử dụng phương tiện truyền thông nào phù hợp với từng bản tin Khi

đó rõ ràng công việc của các phóng viên và nhà báo cũng thay đổi hoàn toàn [11]

Theo GS Larry Prior của Đại học Southern California, TSHT nghĩa là các phóng viên và biên tập viên của một tòa soạn cùng làm việc để sản xuất ra các sản phẩm cho những phương thức truyền thông khác nhau cung cấp cho công chúng những nội dung mang tính tương tác và liên tục 24/7 Như vậy bộ phận thực hiện tin tức online không tách rời khỏi bộ phận nội dung báo ngày mà tất cả hòa thành một tổng thể Trong tổng thể đó, mỗi phóng viên thực hiện công việc chuyên môn của mình và bộ phận biên tập viên điều phối (assignment editors) điều hành và phân công công việc Ví dụ như khi có một đám cháy, biên tập viên điều phối sẽ quyết định cần

có video clip, hình ảnh tĩnh, phỏng vấn, hay điều tra, và sẽ giao cho những phóng viên thích hợp thực hiện Họ – các biên tập viên, quyết định sự kiện nào phù hợp đi với loại hình truyền thông nào và cách thức, mức độ thể hiện như thế nào… Với "bộ chỉ huy" hiện đại biết cách phối hợp nhuần nhuyễn các phương tiện truyền thông - đặc biệt là không e ngại các phương thức truyền thông mới, tòa soạn tích hợp sẽ hạn chế

sự chồng chéo trong phân công công việc [11]

Các học giả Việt Nam cũng đưa ra khái niệm tòa soạn hội tụ Trong bài viết

Tòa soạn hội tụ và xu thế phát triển ở Việt Nam hiện nay, TS Trương Thị Kiên cho

rằng, TSHT là một “trung tâm sản xuất và phân phối tin tức đa phương tiện” [12], hoạt động theo ý tưởng về một phòng tin tức hội tụ: phá vỡ bức tường cứng giữa báo

in, truyền hình, phát thanh, các trang web riêng rẽ… trên một giao diện điện tử để tạo nên sản phẩm cuối cùng là tờ báo hội tụ

Theo đó, muốn có tờ báo hội tụ các yếu tố cần bao gồm: công nghệ kỹ thuật, không gian hội tụ, nhà báo hội tụ và yếu tố đủ: quy trình sản xuất, chiến lược phát triển nội dung Về công nghệ kỹ thuật, tòa soạn buộc phải tích hợp công nghệ, các phương thức truyền dẫn và biểu đạt: hạ tầng viễn thông, hạ tầng Internet, hệ thống truyền dẫn, kết cấu giao diện, mô hình phần mềm, thiết bị tích hợp đa phương tiện Về không gian làm việc, TSHT cấu trúc theo không gian mở tiện ích, ở đó, lãnh đạo, phóng viên, biên tập viên, kỹ thuật viên đều làm việc trên một “mặt phẳng”, không bị ngăn cách bởi các vách tường cứng Về nguồn lực, đội ngũ phóng viên và biên tập viên tòa soạn là phóng viên hội tụ - đa kỹ năng và biên tập viên hội tụ Về mặt nội dung, nguyên tắc để xây dựng nội dung cho tờ báo hội tụ là “thông tin hội tụ”, nghĩa

là nó không phải sản phẩm đơn lẻ và riêng rẽ Nếu trước đây một nội dung có một hình thức truyền tải, thì nay, một nội dung có thể truyền tải qua nhiều hình thức khác nhau: văn bản, hình ảnh, âm thanh…

Trong bài giảng về Những vấn đề lý thuyết – thực tiễn báo chí hiện đại (lớp

Cao học Báo chí), PGS.TS Nguyễn Văn Dững cho rằng, TSHT cần bảo đảm các yêu cầu sau: 1 Bảo đảm đa dạng hóa nguồn tin đầu vào, phát hiện, khai thác, xử lý và chuyển tải thông tin nhanh và chính xác với chất lượng tốt nhất có thể; 2 Bảo đảm chặt chẽ các khâu tiếp nhận, phân loại, biên tập và phân loại tin tức đáp ứng yêu cầu đầu ra cho các sản phẩm; 3 Bảo đảm yêu cầu lãnh đạo và triển khai ý đồ thông tin;

đồng thời tiết kiệm nhân lực và chi phí sản xuất tin tức; 4 Hướng tới đáp ứng tốt nhất nhu cầu thông tin nhanh, đa dạng của công chúng

Định nghĩa về tòa soạn hội tụ trong cuốn Báo chí và truyền thông đa phương tiện do PGS.TS Nguyễn Thị Trường Giang chủ biên cho rằng: Tòa soạn hội tụ là mô

hình tòa soạn lấy bàn siêu biên tập (super desk) làm trung tâm để bảo đảm vận hành tòa soạn theo hướng thống nhất, tận dụng các nguồn lực, sử dụng đa phương tiện để sản xuất tin tức dưới nhiều dạng thức khác nhau (hình ảnh, chữ viết, âm thanh, video ), và truyền phát trên đa nền tảng (báo in, báo mạng điện tử, truyền hình, phát thanh, ứng dụng mobile, mạng xã hội ) nhằm đáp ứng nhu cầu thông tin ngày càng cao của công chúng [8]

TS Nguyễn Thành Lợi đưa ra khái niệm về TSHT trong cuốn Tác nghiệp báo chí trong môi trường truyền thông hiện đại Theo đó, tòa soạn hội tụ là mô hình tòa

soạn nằm trên một mặt phẳng, có bàn siêu biên tập (super desk) đặt ở vị trí trung tâm sản xuất và phân phối nội dung thông tin cho các loại hình truyền thông thích hợp, nhằm thúc đẩy công chúng có thể sử dụng bất cứ thiết bị nào để tiếp cận thông tin [16]

Trên cơ sở phân tích các quan điểm của các nhà nghiên cứu trong nước và thế

giới, có thể rút ra như sau: Tòa soạn hội tụ là mô hình toà soạn có sự tập trung quản

lý vào một nhóm người (gọi là super desk – siêu biên tập) nhằm đảm bảo sự vận hành tòa soạn theo hướng thống nhất Từ đó tận dụng hiệu quả, tiết kiệm nguồn nhân lực

và chi phí sản xuất, sử dụng đa phương tiện để sản xuất ra các tin tức dưới nhiều dạng thức khác nhau (hình ảnh, chữ viết, âm thanh, video…), tận dụng nhiều kênh để truyền phát tin tức (báo in, báo mạng, ứng dụng mobile, mạng xã hội…) để đáp ứng nhu cầu thông tin ngày càng cao của công chúng

1.1.2 Lý thuyết về tòa soạn hội tụ

1.1.2.1 Đặc điểm của tòa soạn hội tụ

Tòa soạn hội tụ là một mô hình tòa soạn hiện đại, trong đó có sự hợp nhất giữa các phòng (ban) chuyên môn trong tòa soạn, các phóng viên, biên tập viên cũng như lãnh đạo cùng làm việc trong một không gian mở trên cùng một mặt phẳng, lấy trung tâm sản xuất và phân phối tin tức đa phương tiện làm hạt nhân – nơi có thể giúp lãnh đạo tòa soạn đưa ra chỉ thị nhanh nhất và thống nhất về nội dung đến từng nhân viên trong tòa soạn

Theo nghiên cứu của TS Nguyễn Thành Lợi, tòa soạn hội tụ có những đặc điểm khái quát sau [16]:

Thứ nhất, hội tụ về không gian làm việc Từ “sếp” đến nhân viên đều làm việc

trên một mặt phẳng Trong tòa soạn, các phóng viên thuộc các loại hình truyền thông khác nhau như truyền hình, phát thanh, báo in, báo mạng điện tử cùng hợp nhất địa điểm làm việc trong một văn phòng lớn, thay vì mỗi loại hình bố trí riêng rẽ một tầng hay một tòa nhà riêng biệt như trước kia

Mô hình mới này phá vỡ những rào cản giữa báo in, truyền hình, phát thanh và báo mạng điện tử, từ đó hình thành một hệ thống giao tiếp mở – nơi các nhà báo có thể thu thập, xử lý thông tin ngay tại chỗ, sau đó thể hiện các bản tin qua các phương tiện truyền thông khác nhau, tạo ra sự gần gũi và khuyến khích các phóng viên có thể hợp tác với nhau trong công việc, thay vì thường xuyên tác nghiệp riêng biệt như trước

Thiết kế, giữa tòa soạn là khu vực lãnh đạo – có một bàn siêu biên tập (super desk) – nơi được coi là “sở chỉ huy” của tòa soạn, giúp lãnh đạo đưa ra chỉ thị một cách nhanh nhất khi tác nghiệp Ngoài ra, các ban (phòng) chuyên môn cũng dễ dàng trao đổi ý tưởng và có phản hồi lại ngay sau khi nhận được chỉ thị của lãnh đạo Lãnh đạo các phòng (ban) có thể trao đổi trực tiếp với nhau và lên kế hoạch sản xuất tin tức,

từ đó chỉ đạo phóng viên đưa tin một cách tốt nhất cho các loại hình báo chí

Về công nghệ kỹ thuật, tòa soạn buộc phải tích hợp công nghệ, các phương thức truyền dẫn và biểu đạt: hạ tầng viễn thông, hạ tầng Internet, hệ thống truyền dẫn, kết cấu giao diện, mô hình phần mềm, thiết bị tích hợp đa phương tiện Tất cả các công nghệ để sản xuất ra một bài báo in, tác phẩm báo mạng, clip truyền hình, audio phát thanh đều được tích hợp trong một văn phòng [16]

Thứ hai, hội tụ trong phương thức tác nghiệp của nhà báo Phóng viên, biên tập

viên, phóng viên ảnh cùng hợp tác làm tin thay vì hoạt động độc lập như trước kia Chẳng hạn khi có sự kiện thời sự, nhóm phóng viên cùng thu thập tin tức sẽ cùng chia

sẻ những thứ mình đã thu thập được và thống nhất chọn cách tốt nhất để đưa bản tin ấy

Bàn siêu biên tập – Super Desk chính là “sở chỉ huy” được đặt ở trung tâm Với cách sắp xếp đó, phóng viên viết cho báo in và báo mạng điện tử cùng làm việc trong một môi trường, có thể hỗ trợ nhau trong công việc, thay vì mỗi bên chỉ quan tâm sản

xuất nội dung cho kênh của mình như trước kia Khi (phòng) ban báo in họp bàn về nội dung, những phóng viên của báo mạng điện tử cũng biết chính xác vấn đề gì đang được thảo luận để chủ động tổ chức tin bài, mặc dù hai ban này được tổ chức riêng rẽ [16]

Thứ ba, sự phối hợp giữa phóng viên các loại hình báo chí Phóng viên báo in

hoàn toàn có thể sử dụng tư liệu, ảnh trong bài viết, phóng viên truyền hình có thể sử dụng phần text của báo in làm lời dẫn cho clip của mình… Các bản tin trên truyền hình cũng có thể sử dụng đồ họa hay các số liệu của báo in và báo mạng đã đăng tải Đối với báo mạng điện tử có thể sử dụng những sản phẩm của truyền hình và file audio của phát thanh

Hình 1.1: Tòa soạn báo mạng điện tử Vnexpress hội tụ không gian làm việc Ảnh: NL

Sự tích hợp đa kỹ năng của nhà báo hiện đại là một trong những đặc điểm quan

trọng của tòa soạn hội tụ Khi làm việc trong tòa soạn hội tụ, các nhà báo sẽ phải làm việc “đa năng” hơn, phải vừa có kỹ năng viết bài, vừa biết sử dụng các thiết bị kỹ thuật cho cơ quan báo chí đa phương tiện để làm phong phú, đa dạng sản phẩm của mình Bởi tòa soạn hội tụ sản xuất nhiều sản phẩm truyền thông và sự kết hợp giữa chúng, thậm chí trong cùng một nhà báo, để tận dụng những sức mạnh khác nhau của

cả báo in, phát thanh, báo hình lẫn báo mạng [16]

Thứ tư, hội tụ về nội dung tin tức Tác phẩm báo chí sẽ được trình bày dưới

dạng sản phẩm truyền thông đa phương tiện (multimedia communications), kết hợp

chữ viết, hình ảnh, âm thanh, video, blog, liên kết đến các trang video, audio trực tuyến và các tùy chọn mở rộng khác

Hiện nay tại Việt Nam, ngày càng nhiều các tờ báo mạng điện tử phát huy tối

đa khả năng tích hợp sản phẩm truyền thông đa phương tiện Một sự kiện được đăng tải trên các tờ báo mạng điện tử có thể được sử dụng đầy đủ cùng lúc chữ viết, hình ảnh, âm thanh, video để truyền tải thông tin, đồng thời còn có sự tương tác dễ dàng với độc giả như các trang mạng xã hội Nhiều tờ báo còn mở riêng thêm trang multimedia, video… để tăng thêm kênh tiếp cận với độc giả [16]

Thứ năm là hội tụ phương thức truyền – nhận tin Thông tin không chỉ được

truyền qua các công cụ chính thống như báo in, báo điện tử, báo phát thanh, báo truyền hình, mà còn được truyền qua các công cụ phi chính thống là các mạng xã hội (như facebook, twitter, blog) và thư điện tử Hay nói cách khác, mạng xã hội ngày càng tham gia tích cực vào hoạt động truyền tin [16]

Hình 1.2: “Đồ nghề” tác nghiệp của phóng viên báo Vietnamplus trong chuyến tác nghiệp Tổng thống Mỹ Obama thăm Việt Nam Ảnh: Vietnamplus

Hiện nay, nhiều báo điện tử trong nước đã coi Facebook là một môi trường tương tác chính với độc giả Họ đã sử dụng các tính năng tùy chọn chia sẻ qua Facebook, Google, Twitter, email Một số tờ báo lập các trang fanpage chọn lọc chia

sẻ các bài báo nổi bật nhất trong ngày để tăng kênh truyền tải thông tin Việc chia sẻ link các bài báo trên mạng xã hội, kèm bình luận cùng những câu hỏi dẫn dắt vào nội dung bài viết để thu hút người dùng mạng xã hội truy cập vào trang chủ của mình,

giúp các tờ báo thu hút một lượng lớn độc giả về cho báo mình Công chúng có thể phản hồi thông tin bằng cách comment ngay dưới bài viết Bên cạnh đó, các mạng xã hội lớn đều cập nhật các ứng dụng cho tin tức và báo chí như Snapchat Discover, Facebook Instant Articles, Apple News, Twitter Moments hay Accelerated Mobile Pages của Google Các tờ báo sử dụng ứng dụng này có thể tăng độ truy cập của báo mình trên nền tảng di động

1.1.2.2 Phân loại tòa soạn hội tụ

Theo TS Nguyễn Thành Lợi, nếu xét từ loại hình báo chí, có thể chia mô hình tòa soạn hội tụ thành ba loại chính [16]:

Mô hình tòa soạn 1.0 lấy sản phẩm in ấn làm trung tâm Trên thế giới, tòa soạn

điển hình mô hình hội tụ 1.0 là tờ Osterreich của Áo Ở mô hình này các kênh truyền tin như báo in, báo mạng điện tử tuy có sự liên kết với nhau nhưng lại khá độc lập về công việc Biên tập viên, phóng viên của báo mạng điện tử riêng, của báo in riêng Họ vẫn cùng làm việc trong một không gian văn phòng mở nhưng phóng viên chỉ tập trung sản xuất tin bài cho báo in Báo mạng điện tử sẽ chọn lựa một số tin tức nổi bật của báo in

để đưa lên trang mạng, có thể giữ nguyên hoặc biên tập lại Điều này cho phép các tờ báo in tiếp tục sản xuất những tin tức có chất lượng, các bài điều tra sâu hơn

Sơ đồ 1.3: Mô hình tòa soạn hội tụ 1.0 của tòa soạn Osterreich (Áo) (Nguồn: WAB-IFRA Newsplex Europe – review and outlook, 2009)

Như vậy, phóng viên chỉ cần viết cho một loại hình Hay nói cách khác, mô hình TSHT này chỉ hợp nhất về không gian làm việc, còn cách làm việc của các ban chuyên môn vẫn khá độc lập với nhau Về cách thức thu thập thông tin, nhìn chung,

kỹ năng đa phương tiện của phóng viên tòa soạn Osterreich không cao Vì mô hình này lấy báo in làm hạt nhân, nên ban báo in phải có trách nhiệm cung cấp nguồn thông tin cho các ban khác Dù ban báo in và ban điện tử thường xuyên trao đổi với nhau về nội dung, nhưng thực tế họ vẫn làm việc khá độc lập [16]

Mô hình tòa soạn 2.0 lấy báo mạng điện tử làm trung tâm Mô hình này cho

thấy sự thay đổi trong tư duy làm báo hiện đại với việc các tin tức được ưu tiên phát trên mạng và các ứng dụng điện thoại di động trước, sau đó mới đến báo in Nhóm siêu biên tập sẽ điều phối công việc chung cho tất cả các loại hình Phóng viên được yêu cầu sản xuất tin bài cho cả báo in và báo mạng, nhưng ưu tiên sản xuất thông tin cho báo mạng, sau đó gửi thêm một bản khác sang cho các kênh khác nếu cần [16]

Sơ đồ 1.4: Mô hình TSHT 2.0 Nordjyske Stiftstidende (Đan Mạch) (Nguồn: WAB-IFRA Newsplex Europe – review and outlook, 2009)

Như vậy, phóng viên của tòa soạn này vẫn có sự phân vai, báo in – báo mạng nhưng họ phải đa nhiệm, phải viết cho nhiều loại hình Cường độ làm việc của phóng viên mô hình 2.0 sẽ cao hơn 1.0

Điểm nổi bật của tòa soạn hội tụ 2.0 là “trung tâm sản xuất tin tức” được thiết

kế như phòng tin đa phương tiện, hoạt động theo nguyên tắc tất cả tin tức sản xuất ra phải cung cấp cho tất cả các “kênh” (các loại hình truyền thông) Mỗi loại hình báo chí có nhiệm vụ riêng, nhưng các ban trong tòa soạn như ban thời sự, thể thao, kinh tế,

phóng sự… ngoài việc cung cấp thông tin cho báo in, báo điện tử đều phải sản xuất các sản phẩm truyền thông đa phương tiện như video, audio cho phát thanh và truyền hình online [16]

Tòa soạn Nordjyske Stiftstidende (Đan Mạch) được coi là mô hình tòa soạn hội

tụ 2.0 điển hình Năm 2003, nhật báo Nordjyske Stiftstidende có lượng phát hành tới

75 nghìn bản đã thiết kế lại bộ phận biên tập, chuyển đổi từ mô hình tòa soạn trung tâm là báo giấy sang mô hình tòa soạn hội tụ hiện đại [16]

Mô hình tòa soạn 3.0 ưu tiên các kênh thông tin số, được gọi là “tòa soạn hợp

nhất” Mô hình này lấy kỹ thuật số làm trung tâm, không có ranh giới giữa các loại hình báo chí, những phóng viên làm việc trong tòa soạn này là phóng viên đa năng, có thể sản xuất thông tin cho tất cả các loại hình báo chí

Sơ đồ 1.5: Mô hình TSHT 3.0 The Daily Telagraph London (Anh) (Nguồn: WAB-IFRA Newsplex Europe – review and outlook, 2009)

Loại mô hình này được thiết kế theo “phòng tin tích hợp”, mục đích để cung cấp nội dung trên nhiều phương tiện khác nhau Điều đặc biệt là, trong mô hình tòa soạn hội tụ 3.0, không có người chịu trách nhiệm duy nhất cho từng kênh Trưởng các ban chuyên môn phải chịu trách nhiệm nội dung cho từng loại hình Do đó, không có ban điện tử như mô hình tòa soạn 1.0 và một biên tập viên cho báo điện tử ở mô hình 2.0 Phóng viên và biên tập viên trong mô hình tòa soạn này về cơ bản phải làm việc theo nhóm Trách nhiệm đưa tin thông qua việc in ấn hay các kênh kĩ thuật số thuộc

về tất cả các phóng viên Không có ranh giới giữa các loại hình, phóng viên là phóng viên đa năng – viết cho tất cả các loại hình [16]