Kỹ năng nhà báo điều tra việt nam trong môi trường truyền thông số (chọn 8 nhà báo có kinh nghiệm để khảo sát, phỏng vấn, phân tích kỹ năng qua một số đề tài điều tra họ đã thực hiện trong năm 2015 2016)

DANH MỤC CÁC HÌNH Trang Hình 1: Giao diện của facebook thời gian đầu thành lập 49 Hình 2: Một bài viết sai sự thật lan truyền trên facebook 59 Hình 3: Một trong những chiêu câu like trên

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

HỒ THỊ HẢI HÀ

KỸ NĂNG NHÀ BÁO ĐIỀU TRA VIỆT NAM TRONG MÔI TRƯỜNG TRUYỀN THÔNG SỐ (Chọn 8 nhà báo có kinh nghiệm để khảo sát, phỏng vấn, phân tích kỹ năng qua một số đề tài điều tra họ đã thực hiện trong năm 2015, 2016)

Ngành : Báo chí học

Mã số : 60 32 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS,TS ĐỖ THỊ THU HẰNG

HÀ NỘI - 2017

LUẬN VĂN ĐÃ ĐƢỢC CHỈNH SỬA

THEO Ý KIẾN HỘI ĐỒNG KHOA HỌC

Hà Nội, ngày tháng năm 2017

CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Nội dung và các trích dẫn nêu trong Luận văn có xuất xứ rõ ràng và trung thực Luận văn kế thừa có chọn lọc những công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài Các số liệu, kết quả điều tra nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công bố

Hà Nội, ngày tháng năm 2017

Tác giả luận văn

Hồ Thị Hải Hà

DANH MỤC CÁC HÌNH

Trang Hình 1: Giao diện của facebook thời gian đầu thành lập 49 Hình 2: Một bài viết sai sự thật lan truyền trên facebook 59 Hình 3: Một trong những chiêu câu like trên facebook nhà báo điều

Hình 5: Bài “Không lấy đƣợc vợ vì bị cơ quan công quyền hành” của

tác giả Vũ Hạnh, đăng trên VOV.VN ngày 25- 3- 2016

102

MỤC LỤC

Trang

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VẤN ĐỀ KỸ NĂNG

BÁO CHÍ ĐIỀU TRA TRONG MÔI TRƯỜNG TRUYỀN

THÔNG SỐ

12

1.1 Lý luận về báo chí điều tra và kỹ năng nhà báo điều tra 12

1.2 Cơ sở pháp lý và đạo đức của báo chí điều tra ở Việt Nam

hiện nay

28

1.3 Các yếu tố ảnh hưởng và một số yêu cầu cơ bản đặt ra đối

với kỹ năng nhà báo điều tra trong môi trường truyền

thông số

35

Chương 2: THỰC TRẠNG KỸ NĂNG NHÀ BÁO ĐIỀU TRA

TRONG MÔI TRƯỜNG TRUYỀN THÔNG SỐ

44

2.1 Thực trạng kỹ năng lựa chọn đề tài 44

2.2 Thực trạng kỹ năng thiết lập và điều hành nhóm điều tra 56

2.3 Thực trạng kỹ năng khai thác, thu thập thông tin, phân tích

hồ sơ, tài liệu, sử dụng phương tiện hành nghề

58

2.4 Thực trạng kỹ năng nhập vai và xử lý tình huống đặc biệt 66

2.5 Thực trạng kỹ năng sử dụng phương tiện, kiến thức pháp lý

khi hành nghề

69

2.6 Thực trạng kỹ năng sử dụng mạng xã hội 71

2.7 Thực trạng kỹ năng về an ninh truyền thông 73

2.8 Đánh giá chung về thực trạng kỹ năng của nhà báo điều tra

trong môi trường truyền thông số

74

Chương 3: GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG

CỦA NHÀ BÁO ĐIỀU TRA TRONG MÔI TRƯỜNG

TRUYỀN THÔNG SỐ Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

84

3.1 Một số giải pháp phát triển những kỹ năng của nhà báo

điều tra trong môi trường truyền thông số

84

3.2 Một số kiến nghị phát triển kỹ năng nhà báo điều tra trong

môi trường truyền thông số

103

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong tiến trình lịch sử hình thành, phát triển nền báo chí Cách mạng Việt Nam, cùng với các thể loại khác, thể loại báo chí điều tra có vai trò, vị trí quan trọng, góp phần tích cực trong việc đấu tranh tiêu cực, phòng chống tham nhũng, lãng phí, lên án phê phán cái xấu, cái ác trong đời sống, phản ánh những góc khuất, thân phận con người Với những ưu điểm nêu trên, thể loại báo chí điều tra là một trong những mảng quan trọng nhất của báo chí truyền thông

Thực tiễn cho thấy, các tác phẩm báo chí điều tra thúc đẩy tính chiến đấu của báo chí, cung cấp đầy đủ thông tin về các vấn đề, sự kiện, đối tượng phản ảnh, giúp người đọc nắm rõ những cái chưa biết, từ đó có cái nhìn toàn diện về sự việc Đây là một thể loại có phạm vi phản ánh rộng, cung cấp lượng thông tin không nhỏ đáp ứng nhu cầu của đông đảo bạn đọc, giúp cho độc giả có cái nhìn chính xác hơn về “thế giới ngầm”, “thế lực đen” kìm hãm

sự phát triển của xã hội và đất nước Nhiều nhà báo kì cựu, chuyên viết về điều tra khẳng định, muốn viết một bài điều tra hay, lôi cuốn người đọc không

dễ, không chỉ đòi hỏi cái tâm và trình độ của người làm báo mà còn cần kỹ năng tác nghiệp

Báo chí điều tra trong môi trường truyền thống đã là một lĩnh vực khó, đòi hỏi nhà báo cần trang bị cho mình nhiều kỹ năng chuyên biệt trong tác nghiệp Báo chí điều tra trong môi trường truyền thông số còn vừa khó, vừa mới, đòi hỏi nhà báo cần có thêm những kỹ năng phi truyền thống Trong môi trường truyền thông số, internet đã và đang tác động sâu sắc, đa dạng, phong phú đến “bữa tiệc thông tin” của công chúng Sự xuất hiện các trang mạng xã hội và hàng triệu blog cá nhân, sự nở rộ một số sản phẩm thông tin có tính chất báo chí khiến các cơ quan báo chí không còn độc quyền hoặc áp đặt trong việc cung cấp thông tin

Báo cáo tổng quan thị trường di động Việt Nam đầu năm 2017 do Công ty Appota vừa công bố cho thấy, Việt Nam có 38 triệu người dùng

mạng xã hội, trong đó có 94% sử dụng mobile để vào mạng xã hội hàng ngày, nhắn tin (91%), tìm kiếm thông tin (87%), truyền thông và giải trí (73%), đọc tin tức và thời tiết (65%) Trong khi đó, các hoạt động chiếm thời lượng thấp

là mua sắm và thương mại điện tử (43%), du lịch (42%) và đọc sách, truyện (39%) Báo cáo cũng chỉ ra rằng, thời gian dành cho mạng xã hội cũng chiếm thời gian nhiều nhất trong các hoạt động trên internet của người Việt Nam hiện nay Bối cảnh đó càng đặt ra cho nhà báo chuyên viết về điều tra những thách thức

Đó là phải thích nghi về tri thức, ứng dụng công nghệ mới trong tác nghiệp, khai thác dữ liệu, thu thập, chọn lọc thông tin trên mạng xã hội, đưa thông tin tới người đọc một cách nhanh nhất và đa chiều về thông tin đang xảy ra, nếu không, sẽ tụt hậu hơn mạng xã hội Để đánh giá về việc môi trường truyền thông số đòi hỏi nhà báo điều tra phải bổ sung, nâng cao những

kỹ năng cụ thể gì so với cách tác nghiệp trong môi trường truyền thống, người viết nghiên cứu đề tài: “Kỹ năng nhà báo điều tra Việt Nam trong môi trường truyền thông số” Tác giả chọn 8 nhà báo có kinh nghiệm, hầu hết trong số đó

đã được những giải thưởng báo chí về điều tra và hiện đang làm việc tại 4 loại hình báo chí: báo in, đài phát thanh, đài truyền hình, báo điện tử để khảo sát, phỏng vấn, phân tích kỹ năng tổ chức, thực hiện dự án điều tra qua một số đề tài tiêu biểu họ đã thực hiện trong năm 2015, 2016

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

2.1 Những công trình nghiên cứu về báo chí, điều tra

Báo chí, điều tra là thể loại có mảng đề tài rộng, thu hút không ít sự quan tâm của các nhà nghiên cứu lý luận thế giới với nhiều góc nhìn nhau

“The Missouri Group (2007), Nhà báo hiện đại (News reporting and

writing) [56], cho chúng ta một cái nhìn khá toàn cảnh và đặc trưng của báo chí trong thời điểm hiện tại Nó đặt ra cho các nhà báo thành danh đã trở nên

cổ hủ vì tôn thờ kinh nghiệm cá nhân và ngủ quên trên chiến thắng một lời cảnh báo nghiêm khắc: Anh phải thay đổi khi người đọc đã thay đổi Nó cho

các Tổng biên tập thấy sự đa dạng và thay đổi không ngừng của truyền thông, thấy sức ép của sự cạnh tranh và trách nhiệm của người chủ bút với tờ báo

Cuốn “Báo chí điều tra” của A.A Chertưchơnưi, (2004) [1], do Phạm

Thảo và Huyền Nhung dịch giới thiệu các phương pháp, các loại hình cơ bản của báo chí điều tra, những đặc điểm của công việc và khó khăn, trở ngại trong quá trình điều tra Trong cuốn sách này, A.A Chertưchơnưi dẫn ra quan điểm của một nhà báo Mỹ chuyên hoạt động điều tra, cho rằng, mục tiêu của báo chí điều tra chủ yếu nằm ở chỗ tìm tới các sự kiện nằm sâu dưới bề mặt, giúp bạn đọc hiểu được rằng điều gì đang xảy ra trong thế giới ngày càng phức tạp của chúng ta

Tài liệu bồi dưỡng Nghiệp vụ báo chí của Tổ chức Thụy Điển [51]

phát hành năm 2007, các tác giả đề cao vai trò, kỹ năng, ngôn ngữ thể loại điều tra trên báo chí Tài liệu này giúp cho người tham dự học hỏi thêm nhiều kinh nghiệm từ đồng nghiệp và các chuyên gia, đồng thời nâng cao kỹ năng viết điều tra cho nhà báo

Ở Việt Nam, có nhiều công trình nghiên cứu về lý luận báo chí truyền thông, thể loại điều tra

Giáo trình “Nghiệp vụ báo chí” tập II (1978), [64] cung cấp những

hiểu biết cơ bản, có hệ thống về các phương tiện truyền thông đại chúng Trong đó, đã có một bài giảng có tiêu đề: “Mấy vấn đề về công tác điều tra

và thể loại điều tra trên báo” (từ trang 249 đến trang 294) Có thể nói, đây là nghiên cứu đầu tiên về thể loại này của lý luận báo chí Việt Nam đã được công bố (trong giáo trình này, ngoài điều tra còn có các bài giảng về các thể loại tin, tường thuật, gương Người tốt - việc tốt, phóng sự, ghi nhanh)

Mặc dù là nghiên cứu đầu tiên nhưng là bài giảng của các nhà báo rất

có kinh nghiệm về điều tra, lại được các giảng viên Khoa Báo chí khi đó biên soạn kỹ lưỡng nên trong phần này, hầu hết những vấn đề có liên quan đến thể loại điều tra và công tác điều tra báo chí đã được đề cập Tất nhiên, do thực tế báo chí Việt Nam ở thời điểm những năm 70 của thế kỷ XX có nhiều điểm

khác xa với ngày nay nên nghiên cứu này chỉ khái quát được thực trạng của công tác điều tra và thể loại điều tra trên báo chí ở thời kỳ này

Cuốn “Các thể loại báo chí chính luận nghệ thuật” của tác giả Dương

Xuân Sơn (2004) [50], hướng dẫn việc xác định thể loại báo chí Theo tác giả, xác định thể loại là một nhiệm vụ vô cùng quan trọng, hiểu được từng thể loại giúp phóng viên cũng như đội ngũ biên tập viên có thể xử lý nhanh chóng, dễ dàng hơn cả mặt nội dung, hình thức của bài viết Qua đó, giúp cho phóng viên biết cách sử dụng những tư liệu cần thiết, chọn những chi tiết hay, đắt giá và vừa đủ xây dựng một tác phẩm báo chí, làm thêm tính hấp dẫn đối với người đọc

Cuốn “Thông tấn báo chí - Lý thuyết và kỹ năng”, tác giả Nguyễn

Thành Lợi, Phạm Minh Sơn (2014) [34], làm rõ những vấn đề lý thuyết và đưa ra các bài tập thực hành để rèn luyện những kỹ năng viết các thể loại thông tấn báo chí cơ bản như tin, phỏng vấn, bài thông tấn, phóng sự điều tra

Từ những phân tích, các ví dụ trong thực tiễn hoạt động báo chí của Việt Nam cũng như thế giới, cuốn sách cung cấp những kiến thức cơ bản, dễ hiểu nhất

về các thể loại thông tấn báo chí

Trên cơ sở đó, người đọc có thể nắm bắt nhanh chóng những lý thuyết

cơ bản và có thể tự thực hành, rèn luyện kỹ năng viết các thể loại đó Mỗi chương của cuốn sách đều được kết cấu từ việc làm rõ khái niệm, đặc điểm, kết cấu các thể loại thông tấn báo chí Tiếp theo là chỉ ra các phương pháp cơ bản để viết các thể loại đó và cuối cùng là đưa ra các bài tập thực hành, rèn luyện kỹ năng

Cuốn “Giáo trình Báo chí điều tra” - Đỗ Thị Thu Hằng và cộng sự

(2016) [22], là tài liệu khung, cung cấp những nguyên tắc và kỹ năng điều tra một cách hệ thống, chuyên sâu, hiện đại và cập nhật Cuốn sách được bố cục hợp lý, giới thiệu rõ mục tiêu và các phương pháp, loại hình cơ bản của báo chí điều tra, những đặc điểm của công việc và khó khăn, trở ngại trong hoạt

động điều tra Bên cạnh đó, cuốn sách còn chia sẻ những kinh nghiệm, kỹ năng tổ chức thực hiện và sáng tạo tác phẩm báo chí điều tra

Tác giả kế thừa được hệ thống lý luận chung về báo chí điều tra, kỹ năng, những kinh nghiệm trong việc thiết kế nội dung bài viết điều tra về đấu tranh phòng chống tham nhũng, lãng phí, gian lận thương mại…

Cuốn “Tác phẩm báo chí điều tra, tuyển chọn và phân tích”- Đỗ Thị

Thu Hằng và cộng sự (2015) [23], gồm hai phần Phần A: Quá trình tuyển chọn và triển lãm bộ sưu tập tác phẩm báo chí điều tra tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền năm 2014 Phần B: phân tích các tác phẩm thuộc “Bộ sưu tập tác phẩm báo chí điều tra 2014” Những tác phẩm được lựa chọn phân tích là những tác phẩm báo chí đã được đăng tải trên các tờ báo, có tính đại diện cao cho cả 4 loại nội dung của báo chí điều tra gồm: báo chí điều tra phòng chống tham nhũng; báo chí điều tra phát hiện các vi phạm nghiêm trọng về môi trường; báo chí điều tra tội phạm kinh tế và gian lận thương mại; báo chí điều tra các loại tội phạm mang tính xã hội - đời sống

Đồng thời, “Tác phẩm báo chí điều tra - Tuyển chọn và phân tích” là

những bài học sống động từ tác phẩm báo chí điều tra cụ thể Cuốn sách vinh danh những nhà báo điều tra có những đóng góp cho xã hội, khẳng định tầm quan trọng, sức mạnh của báo chí trong việc phơi bày những góc khuất của đời sống…

Tác giả Nguyễn Thị Trường Giang (2015), “Phóng sự và Điều tra trên báo mạng điện tử” [16]- Đề tài khoa học cấp cơ sở, Học viện Báo chí và

Tuyền truyền giúp người học nắm được những kiến thức cơ bản về hai thể loại phóng sự và điều tra, bao gồm sự ra đời, phát triển, đặc trưng của thể loại; giải thích được vì sao đây là hai thể loại khó nhưng hấp dẫn bậc nhất trong hệ thống thể loại báo chí

Những nghiên cứu trên là tư liệu hữu ích để tác giả Luận văn tiếp thu,

kế thừa và phát triển trong công trình của mình

2.2 Những công trình nghiên cứu về kiến thức, kỹ năng nhà báo; tác nghiệp báo chí trong môi trường truyền thông số

Những năm gần đây, các hoạt động liên quan đến tác nghiệp báo chí

trong môi trường truyền thông số được nhiều cá nhân và tổ chức quan tâm

Có thể kể đến cuốn “Truyền thông lý thuyết và kĩ năng cơ bản”, tác giả

Nguyễn Văn Dững, Đỗ Thị Thu Hằng (2012) [11], cung cấp những lý thuyết

và kỹ năng truyền thông cơ bản nói chung, truyền thông - vận động xã hội và truyền thông đại chúng nói riêng, giúp sinh viên tạo lập kiến thức nền tảng

và nâng cao kỹ năng về giao tiếp - truyền thông - vận động xã hội trong hoạt

động truyền thông và báo chí

Cuốn “Tác nghiệp báo chí trong môi trường truyền thông hiện đại”

của tác giả Nguyễn Thành Lợi (2014) [33], giới thiệu với độc giả những nét khái quát nhất về các vấn đề khá mới mẻ đang được nghiên cứu rộng rãi trên thế giới nhiều năm - nhiều thập kỷ qua như truyền thông xã hội, các lý thuyết truyền thông, hội tụ truyền thông, tòa soạn hội tụ, đồng thời trình bày đặc điểm và những kỹ năng cần thiết đối với “nhà báo đa năng” trong môi trường hội tụ truyền thông Tác giả đã giới thiệu những ví dụ minh họa sinh động về cách thức xây dựng kế hoạch truyền thông cho một chủ đề cụ thể, phương thức sử dụng đa phương tiện, thông tin đồ họa cho báo chí hiện đại

Cuốn “Nhà báo với trẻ em, kiến thức và kỹ năng” của tác giả Nguyễn

Ngọc Oanh (2014) [40], tiếp cận và đi sâu nghiên kiến thức và kỹ năng báo chí về trẻ em Từ đó, xây dựng được khung lý thuyết về kỹ năng làm báo cho trẻ em, nhận diện những nhân tố có tính chất điều kiện ảnh hưởng đến quá trình hình thành, phát triển các kỹ năng tác nghiệp, khảo sát thực tế kỹ năng tác nghiệp của nhà báo Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu một cách cơ bản, hệ thống và chuyên sâu, thiết lập hệ thống khái niệm, khung lý thuyết về

kỹ năng làm báo cho trẻ em cũng như các yếu tố tác động đến quá trình hình thành kỹ năng làm báo cho trẻ em; đưa ra cơ sở khoa học và thực tiễn của kỹ

năng tiếp cận, giải quyết đề tài trẻ em dựa trên quyền (chứ không chỉ dựa trên nhu cầu)

Cuốn “Đường vào phóng sự điều tra” của tác giả Ngọc Trân (2016)

[63], giúp người đọc nắm một số kỹ thuật nghiên cứu và phân tích cần thiết để chuẩn bị cho việc viết bài chuyên sâu và phóng sự điều tra, trong đó bao gồm

cả những kỹ thuật mới liên quan đến internet như tìm nguồn tin thông qua mạng xã hội Một phần của cuốn sách sẽ thảo luận những kỹ thuật đã chứng

tỏ được sự hiệu quả với thời gian cùng các kỹ thuật mới như: cách viết bài cho báo mạng…Nhưng mục tiêu chung nhất của sách vẫn là giúp những độc giả quan tâm thêm tự tin trên con đường thực hiện phóng sự điều tra và những loại hình viết lách khác Ngoài ra, sách còn có một phụ lục về đạo đức của nhà báo tiếp cận theo hướng thực tế Đây được xem là yêu cầu khách quan của nghề viết, vì hành xử theo các tiêu chuẩn đạo đức sẽ tạo thêm sự tin cậy nơi độc giả Và giống như bất cứ nghề chân chính nào, nghề báo cũng phải có đạo đức

Qua các tài liệu nêu trên, mỗi công trình nghiên cứu có một cách nhìn nhận, đánh giá, nhận xét riêng về kỹ năng viết tác phẩm báo chí; kỹ năng làm báo cho trẻ em, hoặc phân tích kỹ năng tác nghiệp cơ bản của báo chí trong môi trường truyền thông số mà chưa có đề tài nghiên cứu chuyên sâu về kỹ năng báo chí điều tra trong môi trường truyền thông số Theo tác giả, đây là

đề tài mới, hơn nữa thời gian khảo sát của đề tài luận văn không trùng với bất

cứ công trình khoa học nào đã có

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở hệ thống hóa lý luận, khảo sát thực trạng kỹ năng báo chí điều tra trong môi trường truyền thông số, luận văn đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả báo chí điều tra trong môi trường truyền thông số hiện nay

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục tiêu trên, luận văn xác định các nhiệm vụ cơ bản sau:

Hệ thống hóa lý thuyết về kỹ năng nhà báo điều tra trong môi trường truyền thông số hiện nay

Khảo sát thực trạng nhóm kỹ năng nhà báo điều tra Việt Nam thông qua nghiên cứu 8 trường hợp nhà báo điều tra tiêu biểu

Đề xuất giải pháp phát triển kỹ năng nhà báo điều tra Việt Nam, đáp ứng yêu cầu và thách thức của môi trường tác nghiệp có sự phát triển về khoa học, công nghệ hiện nay

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của đề tài

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn nghiên cứu lý thuyết và thực tiễn kỹ năng nhà báo điều tra Việt Nam trước yêu cầu và thách thức của môi trường tác nghiệp có sự phát triển mạnh mẽ về khoa học và công nghệ hiện nay

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu kỹ năng nhà báo điều tra trong môi trường truyền thông số đối với 8 trường hợp là nhà báo điều tra công tác tại 4 loại hình báo chí bao gồm: công tác tại tòa soạn báo in: 2 trường hợp; đài phát thanh: 2 trường hợp; đài truyền hình: 2 trường hợp; báo điện tử: 2 trường hợp

Phạm vi thời gian khảo sát: 2 năm 2015 và 2016

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Tiền đề lý luận và nền tảng của phương pháp luận của đề tài là quan điểm, đường lối lãnh đạo của Đảng và công tác quản lý của nhà nước Việt Nam về báo chí, truyền thông

Cơ sở lý luận của đề tài là hệ thống lý luận về báo chí, truyền thông phát triển, báo chí điều tra của Việt Nam đã được công bố trong các tài liệu, giáo trình Trong đó, thể loại báo chí điều tra là một thể loại báo chí nằm trong nhóm các thể thông tấn báo chí không nhằm vào mục đích thông tin,

tuyên truyền thuần tuý, mà hướng tới 3 tầng mục đích sau đây

Tầng mục đích thứ nhất là: báo chí điều tra nhằm vào mục đích khám phá, phơi bày những sự việc, vấn đề quan trọng với công chúng, cung cấp thông tin về những hành vi sai trái, thường bị giữ kín một cách có ý thức

Tầng mục đích thứ hai là: báo chí điều tra nhằm vào các vấn đề và các sai phạm, sai lầm mang tính hệ thống, mà việc phát hiện, phơi bày nó đem lại lợi ích lớn cho cộng đồng, cho lợi ích công

Tầng mục đích thứ ba là: báo chí điều tra có mục tiêu thúc đẩy thực thi hoạt động giám sát và phản biện xã hội của báo chí, thúc đẩy trách nhiệm giải trình và sửa chữa các hành động của các cá nhân, các doanh nghiệp, các tổ chức, bao gồm cả các cơ quan Chính phủ, các cơ quan lập pháp và tư pháp và các tổ chức xã hội dân sự

Trên cơ sở đó, báo chí điều tra góp phần quan trọng trong việc tạo áp lực dư luận xã hội, thúc đẩy, hoàn thiện chính sách, hướng tới xây dựng một

xã hội pháp quyền với những chuẩn mực giá trị đạo đức mang tính nhân văn sâu sắc

5.2 Phương pháp nghiên cứu

5.2.1 Phương pháp luận

Nền tảng xuyên suốt của luận văn là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử; nhất là khi phân tích cần phải tuân theo các quy luật khách quan của cuộc sống, thực tiễn, áp dụng trong lĩnh vực báo chí, truyền thông ở Việt Nam hiện nay

5.2.2 Phương pháp nghiên cứu

Để nghiên cứu luận văn, tác giả sử dụng một số phương pháp nghiên cứu công cụ cơ bản, bao gồm:

Phương pháp thống kê - phân loại: người viết tiến hành thống kê một số bài báo điều tra tiêu biểu

Phương pháp nghiên cứu tài liệu, phương pháp nghiên cứu lý thuyết, khảo cứu tư liệu, khái quát hóa để cụ thể hóa những đặc điểm về nội dung và hình thức của thể loại báo chí điều tra; kỹ năng của nhà báo điều tra

Phương pháp nghiên cứu trường hợp: Chọn 8 nhà báo điều tra bao gồm

6 nam, 2 nữ; độ tuổi từ 31 đến 55 tuổi, công tác tại 4 loại hình báo chí bao gồm: công tác tại tòa soạn báo in- 2 trường hợp; đài phát thanh - 2 trường hợp; đài truyền hình - 2 trường hợp; báo điện tử - 2 trường hợp Đây là nhóm những nhà báo có thâm niên tối thiểu 8 năm viết về điều tra, đã có những bài điều tra bám sát thông tin trên mạng xã hội và thông tin qua đơn thư của bạn đọc gửi đến tòa soạn Hầu hết anh chị em trong diện khảo sát đều có giải thưởng Báo chí, bằng khen của Hội nhà báo Việt về các loạt bài điều tra trong năm 2015, 2016 Họ được đánh mã như sau: TH1, nhà báo nam, 42 tuổi; TH2, nhà báo nam, 55 tuổi; TH3, nhà báo nam, 36 tuổi; TH4, nhà báo nữ, 31 tuổi; TH5, nhà báo nam, 38 tuổi; TH6, nhà báo nam, 35 tuổi; TH7, nhà báo nam, 40 tuổi; TH8, nhà báo nữ, 35 tuổi [phụ lục 1]; đọc, phân tích các bài báo điều tra họ đã thực hiện

Phỏng vấn sâu được dùng để xin ý kiến các nhà báo ở những tờ báo chọn khảo sát về các kỹ năng nhà báo điều tra trong môi trường truyền thông số

Thảo luận nhóm tập trung được dùng để nêu vấn đề và xin ý kiến nhóm nhà báo ở các tòa soạn báo chọn khảo sát, những nhà báo điều tra có uy tín ở các cơ quan báo chí khác thống nhất về các nhóm kỹ năng nhà báo điều tra trong môi trường truyền thông số, các giải phát phát triển kỹ năng nhà báo điều tra

6 Ý nghĩa khoa học, thực tiễn của vấn đề nghiên cứu

6.1 Ý nghĩa khoa học

Luận văn sẽ góp phần hệ thống hóa, đồng thời bổ sung những lý luận

về yêu cầu mới của nhà báo điều tra nhằm đáp ứng những thách thức mới của môi trường truyền thông số hiện nay, sự khác biệt trong yêu cầu của nhà báo điều tra ở các loại hình báo chí khác nhau

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu có thể giúp cơ quan quản lý nhà nước về báo chí tham khảo trong quá trình hoạch định chính sách, chiến lược, giám sát và

quản lý báo chí trong xu thế bùng nổ thông tin cùng sự phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội hiện nay

Là tài liệu tham khảo với nhà báo điều tra và các Ban biên tập các cơ quan báo chí có chiến lược phát triển báo chí điều tra

Là tài liệu tham khảo với sinh viên, học viên học cao học, các nhà nghiên cứu báo chí truyền thông, các cơ sở đào tạo báo chí truyền thông trong

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục kèm theo luận văn được kết cấu làm 3 chương,

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VẤN ĐỀ KỸ NĂNG BÁO CHÍ ĐIỀU TRA TRONG MÔI TRƯỜNG TRUYỀN THÔNG SỐ

1.1 Lý luận về báo chí điều tra và kỹ năng nhà báo điều tra

1.1.1 Lý luận về báo chí điều tra

Để nắm được bản chất của báo chí điều tra, trước tiên phải hiểu được một số khái niệm công cụ: điều tra, phương pháp điều tra trong tác nghiệp của nhà báo Cũng cần làm rõ khái niệm thể loại tác phẩm báo chí điều tra, phóng

sự điều tra

Khái niệm điều tra

Theo Từ điển tiếng Việt, điều tra là “tìm hiểu, xem xét để biết rõ sự thật” [41, tr 312] Nội hàm của “điều tra” bao gồm: phát hiện vấn đề, thu thập tư liệu

và kiểm tra độ chính xác Hoạt động điều tra xuất hiện trong nhiều lĩnh vực khác nhau, ví dụ như điều tra xã hội học, điều tra hình sự, điều tra báo chí

Chủ tịch Hồ Chí Minh từng dạy các nhà báo: “Chưa điều tra, chưa nghiên cứu, chưa hiểu rõ chớ viết” [35; tr 271] Để viết được những bài báo hợp lòng dân, sát với cuộc sống của nhân dân, theo Người, nhà báo phải học cách tìm tài liệu trong dân

Người đưa ra năm cách để tìm được tài liệu phục vụ cho bài viết, đó là: Nghe, Hỏi, Thấy, Xem và Ghi Năm cách này gắn bó chặt chẽ với nhau theo một hệ thống có tính lôgic Người làm báo phải biết cách lắng nghe: Nghe xa, nghe gần, nghe nhiều người, nghe từ nhiều phía; phải biết cách hỏi: Hỏi người bên cạnh, hỏi người xung quanh, hỏi nhân dân, hỏi cán bộ, hỏi

nhiều chiều; phải đến tận nơi để tận mắt trông thấy vì “trăm nghe không bằng một thấy” phải đọc báo, xem sách trong và ngoài nước; chưa hết, còn phải

tích cực ghi chép, ghi tất cả những gì mình nghe và thấy

Tác giả Đỗ Thị Thu Hằng và cộng sự nhận định, trong báo chí, điều tra là thao tác nghiệp vụ thường xuyên của nhà báo, để giải thích, làm sáng tỏ

những vấn đề đang có nhiều ý kiến tranh luận, nhiều quan điểm khác nhau; bám sát những mâu thuẫn tồn tại trong cuộc sống, tái hiện lại, tìm ra bản chất,

xu hướng vận động phát triển và đôi khi là hướng giải quyết mâu thuẫn đó Nhiệm vụ của báo chí dù là ở thể loại nào, tùy vào mức độ và thời điểm thông tin đều phải trả lời các câu hỏi chủ chốt sau: Cái gì? Ai? Ở đâu? Khi nào, Tại sao? Như thế nào? Bản thân việc đi thu thập chứng cứ, dữ liệu, bằng chứng

để trả lời các câu hỏi nêu trên chính là quá trình điều tra [22, tr 10]

Khái niệm thể loại điều tra

Điều tra là một thể loại quan trọng trong hệ thống thể loại báo chí

Hiện tồn tại nhiều quan niệm về thể loại điều tra Trong Giáo trình Nghiệp vụ báo chí: “Điều tra là thể loại báo chí cắt nghĩa, lý giải tương đối đầy đủ quá

trình liên kết của sự kiện (có quan hệ nhân quả) theo một chủ đề nhằm dẫn dắt

sự suy nghĩ của người đọc theo chiều hướng để đạt tới một kết luận nào đó” [64, tr 67]

Giảng viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền Nguyễn Đức Dũng nhận định: Điều tra là một thể loại báo chí nằm trong nhóm các thể thông tấn báo chí Nó có mục đích và có nhiệm vụ đem lại những câu trả lời trước những sự thật chứa đựng mâu thuẫn nổi bật trong đời sống Bằng việc nêu lên vấn đề, phân tích những khả năng và nhân tố mới, phân tích mối quan hệ giữa nguyên nhân và kết quả, người viết điều tra rút ra những kết luận cần thiết, chỉ

ra bản chất của sự vật và hiện tượng, đem lại câu trả lời cho công chúng [3]

Nhà báo Hữu Thọ nêu quan điểm trong Công việc của người viết báo

như sau: “Điều tra cũng như các thể loại khác, đều phản ánh hiện thực khách quan nhưng là những hiện thực khách quan quan trọng, đang nảy sinh “hoàn cảnh có vấn đề”, tức là nảy sinh câu hỏi được nhiều người quan tâm” [57; tr 173] “Thể loại điều tra xuất hiện với nhiệm vụ chủ yếu là đi sâu vào trả lời câu hỏi tại sao, bằng cách lục tìm dấu vết sự kiện, con số với bút pháp phân tích khoa học, lập luận lôgíc” [51; tr 237]

Trong cuốn Hướng dẫn cách viết báo của tác giả Martin (do Nguyễn

Văn Hào dịch) nhấn mạnh: “Điều tra là một sự chứng minh, giải đáp đối tượng của bài; là một vấn đề có sự điều tra ngay từ khi nhà báo định giải đáp bằng cách đi tìm những câu trả lời tận gốc” [29; tr 114]

Từ những góc độ, cách nhìn khác nhau đã tạo nên sự đa dạng trong các quan niệm về thể loại điều tra Nhưng tựu chung có sự đồng thuận trong cách khẳng định về thế mạnh, đặc trưng nổi trội qua việc phản ánh những mâu thuẫn, phân tích các sự kiện nảy sinh trong xã hội nhằm làm rõ sự thật

mà công chúng đang quan tâm của thể loại điều tra

Trên cơ sở phân tích những quan niệm trên có thể hiểu: Điều tra là một thể loại chính trong nhóm các thể loại thông tấn báo chí Thông qua trình bày và phân tích sự kiện, điều tra làm rõ sự thật, giải thích và giải đáp một cách đúng đắn, sâu sắc những vấn đề, câu hỏi mà cuộc sống đặt ra, góp phần giải quyết mâu thuẫn, tham gia vào việc cải tạo và thúc đẩy xã hội phát triển

Phân loại thể loại điều tra

Trong thể loại báo chí điều tra gồm có điều tra và phóng sự điều tra Vậy điều tra và phóng sự điều tra có gì khác nhau?

Trong cuốn “Tác phẩm báo chí” tập 2, tác giả Nguyễn Văn Dững và

cộng sự cho rằng: Có người nói điều tra thì nghiêng về nghiên cứu, phân tích, đánh giá thực tiễn qua sự kiện; còn phóng sự điều tra thì nghiêng về nghiên cứu và đánh giá thực tiễn qua miêu tả sự kiện Dấu hiệu này cũng dễ nhận biết

và có thể nói là tiêu chí quan trọng [7, tr 236]

Phóng sự tập trung trả lời câu hỏi “như thế nào” với chất liệu cơ bản là các chi tiết sống động mắt thấy tai nghe Còn điều tra lại tập trung nhấn mạnh trả lời câu hỏi “tại sao?”

Điều tra cũng như các thể loại khác đều phản ánh hiện thực khách quan nhưng là hiện thực khách quan quan trọng, đang nảy sinh hoàn cảnh “có vấn đề” Tức là trong thực tiễn cuộc sống nảy sinh câu hỏi, mâu thuẫn, có nhiều quan điểm trái chiều mà nhiều người quan tâm, muốn biết chính xác

Công chúng mong muốn nhận được những lời giải đáp xác thực, cũng như xu hướng vận động và hướng giải quyết để điều chỉnh hành vi của mình

Hàng ngày, trong cuộc sống của chúng ta thường xuyên xuất hiện rất nhiều mâu thuẫn, nhưng không phải mâu thuẫn nào cũng là đối tượng của tác phẩm điều tra Để trở thành đối tượng phản ánh trong một tác phẩm điều tra, mâu thuẫn đó phải tồn tại trong một hoàn cảnh tiêu biểu, có ý nghĩa Nhiệm

vụ của bài điều tra là giải thích, làm sáng tỏ những vấn đề đang có nhiều ý kiến tranh luận, nhiều quan điểm khác nhau; bám sát những mâu thuẫn tồn tại trong cuộc sống, tái hiện lại, tìm ra bản chất, xu hướng vận động phát triển và đôi khi là hướng giải quyết mâu thuẫn đó

Điều tra phải qua cắt nghĩa, giải thích, tìm ra nguyên nhân, tính chất, chiều hướng vận động của sự kiện, vấn đề Cắt nghĩa, phân tích, tìm ra những câu trả lời cho những câu hỏi đó là định hướng phải làm gì để thay đổi tình

trạng đó Tuy nhiên, không giống với cách trả lời thông qua một bức tranh

toàn cảnh vừa khái quát, vừa chi tiết, sống động (như trong phóng sự), thể loại điều tra trả lời những câu hỏi trên cơ sở của một logic chặt chẽ, thông qua một hệ thống các bằng chứng được bố trí hợp lý nhằm làm sáng tỏ bản chất của các sự vật, hiện tượng

Nếu câu hỏi quan tâm tới nhiều người là thời cơ viết điều tra thì câu trả lời chính xác sẽ tạo ra hiệu quả xã hội rộng lớn của bài điều tra Người viết điều tra phải có một hoạt động chuẩn bị rất quan trọng là nghiên cứu những câu hỏi của xã hội, nghĩa là nghiên cứu xem xã hội quan tâm vấn đề gì và muốn được giải đáp vấn đề gì?

Đặc trưng của thể loại điều tra

Trên phương diện nội dung, thể loại điều tra trên báo chí hiện nay có những đặc điểm cơ bản như sau: Đối tượng phản ánh của điều tra là những sự thật chứa đựng mâu thuẫn đang cần có câu trả lời hoặc đã có nhiều cách giải đáp khác nhau nhưng chưa có một cách đúng đắn nhất Như vậy, điều tra có nhiệm vụ trả lời những câu hỏi mà cuộc sống đặt ra, làm sáng tỏ những vấn

đề đang gây ra nhiều ý kiến, nhiều cách hiểu khác nhau để giúp cho độc giả

có câu trả lời đúng nhất, cách nhìn xác thực nhất

Tác phẩm báo chí điều tra phải làm rõ những thông tin còn chứa nhiều uẩn khúc, nhiều mâu thuẫn, thường không có sẵn lời giải đáp từ các cơ quan công quyền hoặc các cơ quan chuyên môn Cũng có thể câu trả lời đang nằm đâu đó, nhưng để đến được với nó, phóng viên phải bỏ nhiều công sức

Bài điều tra có nhiệm vụ nêu vấn đề, trình bày vấn đề, phân tích vấn

đề, và cuối cùng phải kết luận vấn đề Kết luận của bài điều tra có sức thuyết phục, chính vì các bằng chứng được trình bày một cách thuyết phục và sự phân tích với lý lẽ thuyết phục

Bài điều tra cần phải có một kết luận rõ ràng, dứt khoát để giúp độc giả có được câu trả lời cuối cùng, chính xác nhất về vấn đề được đề cập Kết luận thường nhấn mạnh đến điều quan trọng nhất, có ý nghĩa quyết định nhất đến vấn đề đó Kết luận phải rõ ràng, dứt khoát và có sức thuyết phục Trong thực tế, tác phẩm điều tra có thể trả lời với những cấp độ khác nhau: vạch trần

sự thật; nêu bài học kinh nghiệm và giải pháp; nêu ý kiến, kiến nghị giải quyết…

Đặc điểm hình thức của tác phẩm báo chí điều tra

Tittle và sapô của bài điều tra thường được đặt đơn giản, ngắn gọn, súc tích, chặt chẽ và nó gây ấn tượng, thuyết phục công chúng bằng sự chính xác Tít thường được đặt theo cách nêu lên thông tin chi tiết, số liệu hoặc nêu chi tiết, số liệu kết hợp với ý nghĩa, tính chất của sự việc

Trong tác phẩm điều tra, ngoài tittlet chính thì thường có các tittlet xen đặt rải rác trong bài viết Tùy theo dung lượng bài điều tra dài hay ngắn

mà tác giả bố trí tittlet xen phù hợp Trong mỗi tittlet xen thường có một luận

cứ chính Việc đặt tittlet xen là nhằm phân chia bài điều tra thành các phần cho rõ ràng, dễ đọc, dễ hiểu Vì đặc điểm dung lượng bài điều tra tương đối lớn nên việc phân chia tittlet xen cũng giúp cho người đọc tránh được sự mỏi

mắt, dễ nắm được nội dung của từng phần Ngoài ra, các tittlet này còn tóm tắt và giúp cho người đọc dễ dàng nắm được nội dung chủ yếu của toàn bài

Sau tittlet chính, bài điều tra thường có phần sapô để nêu tóm tắt những nội dung cốt lõi, khơi gợi vấn đề, sự kiện phản ảnh để tạo sự tò mò, thu hút sự chú ý của công chúng Sapô của điều tra thường ngắn gọn, rõ ràng và

có tính khái quát, khơi gợi được vấn đề được nêu, giúp cho người đọc có cái nhìn tổng quát về sự kiện, vấn đề mà tác giả muốn đề cập trong bài viết

Ngôn ngữ, giọng điệu của bài điều tra: Tác phẩm điều tra thường có ngôn ngữ trực tiếp, ngắn gọn, xác thực, đơn giản, dễ hiểu Ngôn ngữ trong bài điều tra có tính chất thông tấn Vì đặc thù của bài điều tra là phân tích, lý giải, chứng minh sự thật nên ngôn từ càng đơn giản, trực tiếp, dễ hiểu bao nhiêu thì người đọc càng dễ tiếp nhận bấy nhiêu

Tác giả có thể xuất hiện trong bài điều tra với tư cách “cái tôi nhân chứng”, vì vậy để đảm bảo tính khách quan, giọng điệu trong bài điều tra bao giờ cũng phải là một giọng điệu nghiêm túc, kết hợp với lý lẽ, phân tích của tác giả nhằm tăng sức thuyết phục người đọc

Dung lượng, bố cục của bài điều tra

Tác phẩm điều tra thường có dung lượng lớn Tuy nhiên dung lượng này cũng tuỳ thuộc vào tính chất của nội dung Có bài điều tra chỉ dài khoảng

800 - 1.000 chữ Tuy nhiên, cũng có những bài phải đăng đến vài kỳ trên báo,

do phụ thuộc vào đề tài được phản ảnh Nhìn chung, dung lượng của bài điều tra thường lớn hơn các thể loại khác

Với dung lượng lớn như vậy, việc có được một bố cục rõ ràng, hợp lý

sẽ tăng hiệu quả tác động của tác phẩm điều tra Do hệ thống bằng chứng phong phú nên việc sắp xếp chúng như thế nào để đảm bảo phát huy hiệu quả cao nhất đòi hỏi sự tính toán khéo léo của tác giả Không thể chỉ đơn thuần liệt kê, biến hệ thống bằng chứng thành số cộng các bằng chứng đơn lẻ, tác giả cần phải biết cách sắp xếp, kết hợp chúng một cách hợp lý nhất

Tác phẩm điều tra thường có bố cục rất rõ ràng gồm ba phần: nêu vấn

đề - chứng minh vấn đề - kết luận Về bút pháp, người viết thường sử dụng kết hợp các bút pháp phân tích, tổng hợp, đôi khi còn có thống kê, so sánh nhằm giúp độc giả hiểu rõ thêm về vấn đề, sự kiện được phản ánh Tác giả có thể so sánh vấn đề đó với các vấn đề khác, so sánh sự việc này với chính nó trước đây hoặc so sánh các số liệu với nhau Thông qua các so sánh đó, công chúng sẽ hình dung được quy mô, tầm vóc của sự việc, vấn đề…

1.1.2 Kỹ năng của nhà báo điều tra

Khái niệm kỹ năng

Có nhiều cách định nghĩa khác nhau về kỹ năng, tùy vào cách tiếp cận Theo từ điển Oxfort [55; tr 89], kỹ năng là khả năng để làm tốt một công việc nào đó thường có được qua đào tạo hoặc kinh nghiệm Theo đó, kỹ năng được hiểu là sự thành thạo, tinh thông về các thao tác, động tác trong quá trình hoàn thành một công việc cụ thể nào đó

Từ quan niệm nêu trên, có thể rút ra một số những đặc điểm về kỹ năng như sau:

Kỹ năng là tổ hợp của hàng loạt các yếu tố hợp thành như tri thức, kỹ năng, kỹ xảo đã có; khả năng chú ý, tư duy…

Kỹ năng có tính linh hoạt và có thể di chuyển từ hoàn cảnh này sang hoàn cảnh khác; kỹ năng có tính kĩ thuật, tức là có cấu trúc thao tác và trình tự

Nghiên cứu về kỹ năng thực hiện bài điều tra đã chỉ ra rằng, nhà báo cần

có nhiều kỹ năng, với tầm quan trọng khác nhau để tìm ra sự thật đằng sau thông tin ban đầu Ở luận văn này, tác giả xin đưa ra những kỹ năng làm báo điều tra như sau, dựa trên sự tham khảo, đối chiếu nhiều giáo trình

Kỹ năng chọn đề tài

Những đặc điểm của nhà báo và nghề báo luôn gắn bó chặt chẽ với những đặc điểm cơ bản nhất của báo chí, trong đó, chức năng thông tin kịp thời về những cái mới, cái nóng của sự kiện đóng vai trò như một đặc điểm quan trọng nhất Quá trình thực hiện, kỹ năng quan trọng và cơ bản nhất của mọi nhà báo là phát hiện ra đề tài, thu thập đủ tư liệu cho bài viết Vậy tìm đề tài ở đâu?

PGS.TS Đỗ Thị Thu Hằng và cộng sự cho rằng:

Muốn viết được tác phẩm điều tra trước hết nhà báo phải có ý tưởng, xác định được đề tài sẽ tiến hành hoạt động điều tra, khám phá Thông qua đề tài đó, nhà báo phải cung cấp cho công chúng những thông tin cần thiết, ảnh hưởng đến lợi ích của cộng đồng, xã hội nhưng lại đang bị giấu diếm cần phải công khai, đấu tranh với

sự lợi dụng chức quyền của các thế lực xấu, chống lại tình trạng vi phạm pháp luật hoặc nêu được sự thật về những điểm bất hợp lý, thiếu logic, chưa sát với thực tế của hệ thống luật định hiện hành, nhằm thúc đẩy trách nhiệm giải trình và hành vi sửa chữa, giúp xã hội thay đổi theo chiều hướng tốt hơn [22, tr 143]

Các phóng viên có thể phát hiện được đề tài viết điều tra bằng các nguồn sau:

Thông qua nghiên cứu thực tiễn đời sống

Thông qua giao tiếp xã hội

Thông qua các thông tin viên, cộng tác viên

Thông qua các chuyên gia tư vấn

Thông qua bạn đọc; các phương tiện thông tin đại chúng trong và ngoài nước (như: sách, báo, tạp chí, phát thanh, truyền hình, Internet v.v )

Thông qua các văn bản, tài liệu đang lưu hành và những tài liệu lưu trữ Thông qua các quan sát trực tiếp, cụ thể của người làm báo và đồng nghiệp

Đi công tác thực tế cơ sở

Dự họp báo và tham gia các hoạt động khác

Càng muốn có nhiều đề tài thì càng phải xem, nghiên cứu cho rộng

Kỹ năng xây dựng giả thiết, lên kế hoạch điều tra

Sau khi có đề tài và có một chút thông tin ban đầu làm vốn liếng, giả thiết là những phương án giả định từ các ý tưởng nảy sinh có thể áp dụng để giải quyết vấn đề Việc đánh giá các giả thiết cần dựa trên các tiêu chí xác định rõ ràng bao gồm: tính chính xác, tính hợp lý, tính xác đáng, tính phức tạp, tính bao quát, tính logic, độ tin cậy, tính chính đáng, tính khả thi

Giả thiết là phán đoán chủ quan của nhà báo, là cơ sở để tìm ý tưởng và luận chứng nhằm chứng minh rằng phán đoán đó là đúng hay sai Giả thuyết có tội tức là giả thuyết rằng sự việc đó có vấn

đề, có sai trái, có vi phạm pháp luật Ngược lại giả thiết vô tội là giả thuyết rằng tổ chức đó, nhóm người hay cá nhân nào đó vô tội hoặc

bị oan sai Nhằm bảo đảm tiếp tục đúng quy luật khách quan của sự việc, vấn đề điều tra, cần tuân thủ nguyên tắc sự tồn tại song song

cả giá thiết có tội và giả thiết vô tội [22, tr 153]

Kế hoạch điều tra có thể bao gồm những ý chính và các câu hỏi cần được trả lời như sau:

Tên gọi kế hoạch điều tra

Mục đích, đối tượng tác động, phạm vi thực hiện, tính cấp thiết và ý nghĩa của dự án điều tra

Tại sao vấn đề này độc giả quan tâm? Phản ứng có thể có đối với bài báo này? Vì sao thông tin điều tra này là cần thiết? Tờ báo, bạn đọc của có được lợi ích gì khi đăng bài điều tra này?

Dự tính các phương pháp: Nhà báo sẽ tiến hành điều tra một mình hay

đi theo nhóm? Nhà báo sẽ hành động như thế nào? Những biện pháp điều tra nào cần tiến hành trước? Cần phải tiến hành bao nhiêu cuộc phỏng vấn, dò hỏi bao nhiêu nguồn tin? Cần phải phân tích so sánh cả tài liệu sẵn có hay không?

Chi phí cho hoạt động điều tra?

Nhóm điều tra dự định bao gồm những ai?

Kết quả, những nguy cơ nào có thể nảy sinh khi nhà báo điều tra về sự kiện, vấn đề này; khi nào sẽ đăng bài điều tra?

Sẽ đăng một bài hay loạt bài?

Trên cơ sở kế hoạch xây dựng, nhà báo điều tra trình lãnh đạo để xin ý kiến và hỗ trợ nguồn lực thực hiện Khi ấy, nhà báo điều tra cần có kỹ năng báo cáo, trình bày ngắn gọn ý tưởng và kế hoạch của mình

Kỹ năng thiết lập và điều hành nhóm điều tra

Trên cơ sở báo cáo về kế hoạch bài điều tra, Ban biên tập các cơ quan báo chí thường cung cấp, hỗ trợ các dữ liệu cần thiết về nhân lực, vật lực và tài lực Người chịu trách nhiệm điều hành sẽ chịu trách nhiệm cho việc thiết lập và điều hành, tạo ra sự phối hợp ăn ý và có cơ chế giám sát, kiểm tra chéo hoạt động của nhóm điều tra

Việc thiết lập nhóm điều tra nên được tiến hành ngay sau khi kế hoạch điều tra được duyệt Vì nếu có một nhóm điều tra đoàn kết,

ăn ý trong phối hợp thì hiệu quả hoạt động báo chí điều tra chắc chắn sẽ tốt hơn so với trường hợp không thiết lập nhóm điều tra hoặc lập nhóm chậm hơn Nhóm điều tra gồm những thành viên chủ chốt trong tòa soạn báo và các cộng tác viên tin cậy Các thành viên của nhóm điều tra thay đổi theo dự án điều tra Sau khi hoàn thành

dự án điều tra có thể giải tán [22, tr 155]

Trong giai đoạn đầu, nên chọn các thành viên đề xuất ý tưởng hoặc các nhà báo điều tra chủ chốt, có kinh nghiệm chuyên sâu về mảng đề tài này của cơ quan báo chí tham gia làm thành viên chủ chốt của nhóm điều tra Tiêu chí thiết lập nhóm điều tra trong giai đoạn đầu là phân công công việc phù hợp với năng lực các thành viên; kiểm soát được động cơ tham gia, mối quan

hệ của các thành viên Khi tiến hành điều tra mở rộng, có thể tái lập nhóm điều tra, thay đổi viên hoặc tăng thêm các nhóm điều tra ở các địa bàn khác

Kỹ năng thu thập thông tin, phân tích hồ sơ, tài liệu

Thu thập và phân tích thông tin phục vụ trực tiếp cho quá trình lập kế hoạch và ra quyết định Thông tin cần thu thập bao gồm cả thông tin quá khứ, thông tin hiện tại, giúp nhà báo nhận diện đúng bối cảnh Trong sự đa dạng của thông tin, việc xác định đúng nhu cầu sẽ giúp cho việc thu thập thông tin

có trọng tâm, bảo đảm đủ các thông tin cần thiết

Việc xác định nhu cầu bảo đảm thông tin cần dựa trên các nguyên tắc

cơ bản:

Nguyên tắc liên hệ ngược: Việc xác định nhu cầu thông tin liên quan đến vấn đề, công việc cần giải quyết cần phải được tiếp cận đa chiều, bảo đảm các chiều cạnh của thông tin liên quan đến vấn đề, không phải là thông tin giản đơn, một chiều

Nguyên tắc đa dạng tương xứng: Việc xác định nhu cầu thông tin gắn với bản chất của vấn đề đang xử lý Một vấn đề phức tạp không thể giải quyết bằng các thông tin đơn giản mà cần phải bảo đảm các thông tin phù hợp, cần thiết, tương ứng với mức độ phức tạp của vấn đề

Nguyên tắc phân cấp bảo đảm thông tin: Nhu cầu thông tin ở mỗi cấp đối với mỗi vấn đề hoặc cùng một vấn đề có sự khác nhau Việc xác định nhu cầu thông tin cần gắn với vị trí, công việc được phân giao giải quyết Xác định đúng nhu cầu thông tin đối với cấp độ của chủ thể sử dụng thông tin sẽ giúp định hướng xác định thu thập thông tin cần thiết, tránh việc ôm đồm, thu

thập những thông tin ngoài lề, không liên quan trực tiếp đến vị trí, công việc cần giải quyết

Nguyên tắc hệ thống mở: Nhu cầu bảo đảm thông tin được tiếp cận theo cách tiếp cận mở, khai thác nhiều nguồn thông tin, không bó hẹp ở một nguồn thông tin Việc xác định nhu cầu thông tin theo nguyên tắc mở nhằm tạo ra nguồn thông tin đa dạng, đa chiều, giúp tiếp cận vấn đề toàn diện hơn

Việc xử lý thông tin phải xác định được nguồn gốc thông tin, có sự so sánh, đối chiếu các nguồn thông tin với thông tin chính thức, tránh tình trạng

xử lý nguồn thông tin chưa được kiểm chứng đầy đủ, chưa có cơ sở để giải thích về sự mâu thuẫn giữa nguồn thông tin đó với thông tin chính thống

Quá trình xử lý thông tin, nắm được hạt nhân của thông tin, cần loại

bỏ yếu tố bình luận lẫn trong thông tin, phần dư luận xã hội chưa được kiểm chứng Chỉ nên coi đây là nguồn tham khảo trên con đường tìm ra sự thật

Các phương pháp thu thập thông tin của nhà báo điều tra

Phân tích hồ sơ văn bản tài liệu

Để thu thập thông tin từ hồ sơ, tài liệu, văn bản có hiệu quả, quá trình thu thập nguồn thông tin cần chú ý đến các bước sau:

Xác định thông tin cần thu thập để giải quyết vấn đề

Xem xét đối với vấn đề đó thì hồ sơ, tài liệu, văn bản nào có thông tin này?

Xác định hồ sơ, tài liệu, văn bản được lưu trữ và quản lý ở đâu?

Tiếp cận hồ sơ, tài liệu, văn bản và xác định những thông tin cần thiết phục vụ quá trình giải quyết công việc Quá trình thực hiện, xem xét các vấn

đề cần điều tra thì hồ sơ, tài liệu, văn bản nào có thông tin Xác định hồ sơ, văn bản, tài liệu được lưu trữ ở đâu, có phải tài liệu mật thực sự không, nếu là tài liệu mật chỉ coi đây là kênh thông tin tham khảo Cần kiểm tra độ tin cậy của số liệu báo cáo Thống kê hệ thống các chi tiết, dữ kiện và kiểm tra lại xem chúng có lôgíc với nhau không Nếu không có điều kiện kiểm tra những chi tiết còn mâu thuẫn với nhau, tốt nhất không sử dụng

Thông tin từ sách báo, tạp chí, đài phát thanh, truyền hình và các phương tiện thông tin đại chúng khác

Tiếp cận dữ liệu hình ảnh từ các camera giám sát cũng là nguồn tài liệu quan trọng trong quá trình điều tra của các nhà báo

Song người làm điều tra tốt không chỉ ngồi văn phòng tìm kiếm thông tin từ kho dữ liệu, văn bản mà còn phải xông pha đi tìm thực tế, khảo sát hiện trường

Kỹ năng phỏng vấn

Phỏng vấn là kỹ năng cơ bản của nhà báo để thu thập thông tin, lấy ý kiến của những người cần thiết để làm sáng tỏ vấn đề Để một cuộc phỏng vấn thành công cần những bước chuẩn bị kỹ lưỡng Quy trình, phương pháp thực hiện một cuộc phỏng vấn gồm:

Giai đoạn chuẩn bị:

Tìm hiểu trước nội dung đặt ra trong cuộc phỏng vấn và tìm hiểu người trả lời Hoạt động này giúp cho chủ thể thu thập thông tin: Nhanh chóng nhập cuộc, chủ động, tự tin khi phỏng vấn; tạo sự tin cậy với người đối thoại; hỏi được những câu hỏi tốt; xử lý linh hoạt những tình huống bất ngờ

có thể xảy ra trong quá trình phỏng vấn

Lựa chọn người trả lời

Tuỳ thuộc vào nội dung và mục đích phỏng vấn, nhà báo viết bài điều tra phải trả lời được hai câu hỏi quan trọng: Hỏi ai? Hỏi cái gì?; Chọn người tiêu biểu (khách quan, công minh…)

Sắp đặt cuộc phỏng vấn: Báo trước (gọi điện, viết thư…) cho nguồn tin mong muốn; đề nghị được phỏng vấn (trò chuyện, trao đổi ); giới thiệu tư cách của người phỏng vấn; cho nguồn tin biết một phần mục đích và nội dung cuộc phỏng vấn; thoả thuận địa điểm, thời gian phỏng vấn

Chuẩn bị đề cương câu hỏi: căn cứ vào những thông tin đã tìm hiểu được, phóng viên cần dự kiến một số câu hỏi chính phù hợp với mục đích, nội

dung sẽ đặt ra trong cuộc phỏng vấn Tuy nhiên, trong quá trình phỏng vấn phóng viên có thể linh hoạt thay đổi…

Giai đoạn nhập cuộc:

Giới thiệu bản thân

Nhắc lại mục đích của cuộc phỏng vấn

Tạo lập cách hiểu đúng về tầm quan trọng và ý nghĩa của cuộc phỏng vấn Gieo nhu cầu cho đối tượng (họ được lợi gì khi tham gia phỏng vấn?) Tạo sự tin tưởng, cởi mở (đó là chìa khoá mở cánh cửa thông tin)

Có thể bắt đầu bằng một câu chuyện nhẹ nhàng (nhưng ngắn gọn) Nên dùng câu hỏi dẫn dắt

Nếu thuận lợi nên đi thẳng vào vấn đề để có thêm thời gian thu thập thông tin

Giai đoạn triển khai hệ thống câu hỏi chủ chốt:

Nhà báo nên triển khai các câu hỏi từ dễ đến khó để thu thập thông tin, dẫn dắt câu chuyện theo ý mình Nhà báo có khả năng phỏng vấn giỏi sẽ biết khai thác ở nhân chứng những thông tin đầy đủ, chi tiết sinh động, chân thực

để thu thập các thông tin liên quan

Kỹ năng thảo luận nhóm

Thảo luận nhóm tập trung gồm từ 6-12 người tập hợp lại với nhau để trình bày những quan điểm của họ về một bộ câu hỏi đặc biệt trong môi trường nhóm Chiến lược nghiên cứu này thường được sử dụng như là một điểm khởi đầu cho việc triển khai cuộc điều tra

Những thuận lợi trong việc sử dụng thảo luận nhóm tập trung:

Cung cấp các nguồn thông tin nhanh, tiết kiệm chi phí

Người nghiên cứu có cơ hội nói trực tiếp với người trả lời nhằm làm

rõ, thảo luận chi tiết và hiểu rõ hơn

Người trả lời có cơ hội để phát triển, hoàn thiện những câu trả lời của

họ và những thành viên khác trong nhóm và điều này có thể tạo nên một động lực, hiệu quả “điều phối”

Kỹ năng nhập vai

Qua nghiên cứu lý luận về thể loại điều tra, người viết nhận thấy, có rất nhiều vấn đề có thể do tòa soạn hoặc vấn đề khiến dư luận bức xúc đặt ra vấn đề cho nhà báo phải vào cuộc điều tra Để giải quyết được những vấn đề bức xúc đó, nhà báo phải lấy được thông tin thật Nhưng nếu đứng từ ngoài,

từ xa, moi thẻ nhà báo ra thì làm sao có thể thu được những thông tin đó Khi

đó, nhà báo thường phải nhập vai, phải là người sống ở trong cuộc

Có một số nguyên tắc khi nhập vai chủ yếu sau đây:

Trong bất cứ trường hợp nào, bối cảnh nào, khi tiến hành điều tra, tiêu chí khách quan, chính xác, trung thực cũng phải đặt lên hàng đầu

Nhập vai cũng nên có điểm dừng, không nên lạm dụng, vượt quá giới hạn Không gãi bẫy, không nhận hối lộ

Không được thực hiện hành vi có khả năng gây nguy hiểm đến sức khỏe, tính mạng, danh dự hoặc tình trạng pháp lý của bản thân và của báo

Phải xây dựng phương án hỗ trợ, bảo đảm tòa soạn có phương án can thiệp kịp thời trong tình huống nguy hiểm

Để tránh bị nghi ngờ, khi nhập vai trong lĩnh vực nào, phải am hiểu về lĩnh vực đó

Chuẩn bị phương tiện hành nghề đúng quy định trước khi tác nghiệp, tránh tác nghiệp lộ liễu Nếu có đồng đội hỗ trợ càng tốt; luôn báo cáo với tòa soạn diễn biến tình hình ngay khi có thể

Nếu bắt buộc nhập vai thực hiện hành vi vi phạm pháp luật thì phải liên hệ với cơ quan công an và trình bày rõ ngọn ngành trước khi hành vi ấy diễn ra Trường hợp biết rõ đối tượng điều tra quan hệ tốt với công an địa phương thì liên hệ với cấp cao hơn

Kỹ năng xử lý tình huống đặc biệt

Tình huống đặc biệt là những tình huống phát sinh không mong muốn trong quá trình điều tra của phóng viên: Thiết bị ghi âm, ghi hình bị hỏng, bị phát hiện khi đang nhập vai, không được ghi âm hoặc mất băng ghi âm, người

cần phỏng vấn từ chối trả lời phỏng vấn, nguồn tin giả…Và với những tình huống đặc biệt phát sinh không mong muốn ấy, nhà báo điều tra lại cần các

kỹ năng ứng xử đặc biệt Các kỹ năng này, có thể trong đào tạo báo chí chưa được nhắc tới, nhưng nhà báo nào cũng có thể gặp ít nhất một lần trong quá trình tác nghiệp Có thể phân ra hai nhóm tình huống đặc biệt:

Tình huống chủ quan, do nguyên nhân từ chính nhà báo như: Máy ảnh

số hỏng, sơ xuất làm mất chứng cứ Để đề phòng, khắc phục, nhà báo nên sử dụng điện thoại có mức giá 4.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng có chức năng chụp ảnh mượt mà, ghi âm để chụp, lưu lại chứng cứ cần thiết

Tình huống khách quan là do chủ thể khác tác động tới nhà báo như: Cung cấp tin sai, từ chối phát ngôn, đưa chứng cứ giả, lăng mạ, nhà báo cũng cần phải có kỹ năng ứng xử nhanh nhạy và phù hợp với từng hoàn cảnh Đơn

cử, trường hợp nhà báo viết bài điều tra đến hiện trường nhưng lại bị các đối tượng điều tra phá hủy phương tiện tác nghiệp thì cần trình báo ngay với Sở Thông tin và Truyền thông, công an, Hội nhà báo nơi nhà báo điều tra là hội viên để nhận được sự giúp đỡ Quá trình bị cản trở tác nghiệp, cố gắng thu thập các chứng cứ như ghi âm, ghi hình, lập biên bản sự việc có người chứng kiến

Kỹ năng sử dụng phương tiện hành nghề

Để có những trang viết sống động, chứa đựng sự thật, hàng ngày đều

có những nhà báo lăn xả vào cuộc sống, điều tra hiện trường, đối mặt với nguy hiểm… Bên cạnh những phương tiện đơn giản như giấy, bút để ghi lại thông tin, hiện nay ngày càng có những phóng viên sử dụng những loại bút có chức năng ghi âm, chụp ảnh, quay phim Với mẫu mã nhỏ gọn, các loại máy lattop, máy tính bảng, điện thoại chụp ảnh sắc nét, thay thế máy ghi âm, máy ảnh, máy quay, có phần mềm trình duyệt internet cũng được các nhà báo điều tra dùng ngày càng nhiều Song để sử dụng hiệu quả, cần thường xuyên cập nhập những tính năng mới, ưu việt của thiết bị để hỗ trợ tác nghiệp

Bên cạnh đó, bảo mật thông tin cá nhân, an toàn thông tin là những kiến thức và kỹ năng nhà báo điều tra cần đặc biệt quan tâm khi sử dụng các thiết bị thông minh

Phương tiện chủ yếu nhà báo điều tra hay sử dụng là máy ghi âm, cần lưu ý trong trường hợp xảy ra kiện tụng, tòa án chỉ coi đó là tài liệu tham khảo, chưa phải chứng cứ

Kỹ năng sử dụng phương tiện pháp lý

Các phương tiện pháp lý tối cần thiết đối với nhà báo điều tra gồm: giấy giới thiệu của cơ quan; thẻ nhà báo; bảo hiểm thân thể Trong trường hợp phối hợp với những đối tượng đặc biệt như công an, điều tra viên, nhà báo còn có thể được hỗ trợ phương tiện từ chính những cơ quan này

1.2 Cơ sở pháp lý và đạo đức của báo chí điều tra ở Việt Nam hiện nay

1.2.1 Cơ sở pháp lý trong tác nghiệp của nhà báo điều tra ở Việt Nam hiện nay

Trước hết phải khẳng định, hiện nay không có quy định riêng về báo chí điều tra Luật Báo chí năm 2016, có hiệu lực thi hành từ ngày 1-1-2017 quy định quyền hạn nhà báo nói chung, không có điều khoản nào có quy định riêng liên quan đến báo chí điều tra Các văn bản pháp lý hiện hành tại Việt Nam có liên quan đến điều tra như Bộ luật Hình sự, Luật Tố tụng dân sự, Pháp lệnh điều tra cũng chưa khẳng định sự khác biệt, tính đặc thù của báo chí điều tra Vì vậy, khi tác nghiệp thực hiện các bài điều tra, nếu để xảy ra sai sót, nhà báo sẽ bị xử lý theo các quy định của pháp luật

Song, so với công dân bình thường, nhà báo ngày càng được hỗ trợ về mặt thông tin, được tạo hành lang pháp lý hành nghề

Cụ thể, những điểm mới trong Luật Báo chí năm 2016 có tính đột phá trước hết là: Luật đã quy định một trong những hành vi bị nghiêm cấm: “Đe dọa, uy hiếp tính mạng, xúc phạm danh dự, nhân phẩm của nhà báo, phóng viên; phá hủy, thu giữ phương tiện, tài liệu, cản trở nhà báo, phóng viên hoạt

động nghề nghiệp đúng pháp luật” [49, tr 7] Có thể nói, đây là tiền đề để nhà báo nói chung, nhà báo chuyên viết về điều tra có hành lang pháp lý để hành nghề hiệu quả

Về quyền tác nghiệp của báo chí, Luật Báo chí năm 2016 nêu “Nhà báo được đến các cơ quan, tổ chức để hoạt động nghiệp vụ báo chí”

Nhà báo được hoạt động báo chí trên lãnh thổ nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam, hoạt động báo chí ở nước ngoài theo quy định của pháp luật và được pháp luật bảo hộ trong hoạt động nghề nghiệp; được khai thác, cung cấp và sử dụng thông tin trong hoạt động báo chí theo quy định của pháp luật [49, tr 14]

Bên cạnh đó, luật quy định rõ hơn về trách nhiệm các cơ quan, tổ chức, người phát ngôn trong việc cung cấp cho báo chí những tư liệu, tài liệu không thuộc phạm vi bí mật nhà nước, bí mật đời tư của cá nhân và bí mật khác theo quy định của pháp luật Khi nhà báo có yêu cầu thông tin và xuất trình thẻ nhà báo, sẽ được tạo điều kiện chủ động thông tin, đưa thông tin nhanh chóng, kịp thời, chính xác đến công chúng

Với các nội dung bị cấm thông tin, Điều 9 Luật Báo chí 2016 cũng quy định cụ thể hơn, rõ ràng hơn, cụ thể, điển hình là:

Thông tin thuộc danh mục bí mật nhà nước, bí mật thuộc nguyên tắc

và quy định của Đảng, bí mật đời tư của cá nhân và bí mật khác theo quy định của pháp luật

Thông tin về vụ án đang được điều tra hoặc chưa xét xử, trừ trường hợp cơ quan hành chính nhà nước, cơ quan điều tra cần thông tin trên báo chí những vấn đề có lợi cho hoạt động điều tra và công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm

Thông tin về vụ việc đang trong quá trình thanh tra chưa có kết luận thanh tra; vụ việc đang trong quá trình giải quyết khiếu nại, tố cáo; những vấn

đề tranh chấp, mâu thuẫn giữa các cơ quan nhà nước đang trong quá trình giải

quyết, chưa có kết luận chính thức của người có thẩm quyền mà theo quy định của pháp luật chưa được phép công bố

Những văn bản chính sách, đề án đang trong quá trình soạn thảo mà theo quy định của pháp luật chưa được cấp có thẩm quyền cho phép công bố

Gắn với các quy định mới về quyền tác nghiệp, tiếp tục kế thừa quan điểm của Luật Báo chí 1999, Luật Báo chí năm 2016 nêu cụ thể quyền của nhà báo trong việc bảo vệ nguồn tin, quy định giới hạn việc cơ quan báo chí, nhà báo chỉ phải tiết lộ người cung cấp thông tin khi có yêu cầu bằng văn bản của Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân, Chánh án Tòa án nhân dân cấp tỉnh

và tương đương trở lên cần thiết cho việc điều tra, xét xử tội phạm rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng; đồng thời, Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân, Chánh án Tòa án nhân dân cấp tỉnh và tương đương trở lên có trách nhiệm tổ chức bảo vệ người cung cấp thông tin sau khi tên của họ được tiết lộ

Luật cũng quy định cụ thể về quyền tự do báo chí, quyền tự do ngôn luận trên báo chí của công dân, trong đó quy định công dân có quyền sáng tạo tác phẩm báo chí, cung cấp thông tin cho báo chí, phản hồi thông tin trên báo chí, tiếp cận thông tin báo chí, liên kết với cơ quan báo chí thực hiện sản phẩm báo chí, in và phát hành báo in; góp ý kiến, phê bình, kiến nghị, khiếu nại, tố cáo trên báo chí

Bên cạnh Luật Báo chí năm 2016, các quyền cơ bản về thu thập thông tin, khai thác thông tin từ cơ quan nhà nước, công bố thông tin còn được quy định trong Luật Kiểm toán Nhà nước, Luật Thanh tra, Luật Ngân sách nhà nước Luật Phòng chống tham nhũng quy định công dân có quyền, nghĩa vụ phát hiện, cung cấp thông tin, tố cáo hành vi tham nhũng, đồng thời cũng quy định cơ quan báo chí có trách nhiệm tham gia vào việc phòng chống tham nhũng và hợp tác với các cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền trong phòng chống tham nhũng

Đặc biệt hơn, theo quy định của Luật Tố cáo, người tố cáo không được tố cáo nặc danh Theo Luật Báo chí năm 2016, báo chí có thể tiến hành

điều tra và đưa tin về tham nhũng mà không buộc tiết lộ danh tính người tố cáo Điều này sẽ tạo thuận lợi cho người tố cáo vì một lý do nào đó, như sợ bị trù dập, trả thù có thể chia sẻ thông tin với báo chí và báo chí có điều kiện bảo

vệ nguồn tin của mình Chính vì lẽ đó những nhà báo điều tra có lòng tin, và

sự yên tâm nhất định khi tiến hành điều tra, thu thập, xử lý thông tin đối với những vụ việc công dân nêu Công dân cũng yên tâm hơn khi tiến hành tố cáo tham nhũng thông qua báo chí

Tuy nhiên, những luật nêu trên chỉ là những luật cơ bản báo chí cần đặc biệt quan tâm Còn nhiều luật, văn bản khác nhà báo cần hiểu rõ Điển hình là: Các luật chuyên ngành về lĩnh vực nhà báo điều tra Cũng cần nắm chắc Bộ luật Tố tụng hình sự và Bộ luật hình sự, các quy chế phối hợp giữa báo chí và cơ quan tiến hành tố tụng, cơ quan thanh tra, kiểm toán, kiểm tra Đảng; hiểu rõ Bộ luật Dân sự, Luật Kiểm toán, Luật Thanh tra, các quy định

về đời tư công dân, sở hữu trí tuệ, Pháp lệnh Bảo vệ bí mật nhà nước, các luật

về an toàn thông tin; các quy định của Đảng liên quan đến việc xử lý thông tin thông tin thuộc diện phức tạp, nhạy cảm

1.2.2 Đạo đức của nhà báo điều tra

Không cứ phải nghề báo mới đặt vấn đề về đạo đức mà bất cứ một nghề nào khác, chuyện đạo đức nghề nghiệp cũng phải được đặt ra, thậm chí phải được đặt lên hàng đầu rồi mới nói đến chuyên môn nghiệp vụ của người hành nghề đó

Vì rằng không có đạo đức khi hành nghề thì khoảng cách giữa việc sử dụng các kỹ năng điều tra để hành nghề chính đáng với việc lợi dụng “nghề”

để trục lợi hoặc làm những việc bất chính chỉ là tơ tóc Với nhà báo điều tra,

do đặc thù công việc, câu chuyện về đạo đức nghề báo lại càng phải được chú trọng và đặt lên hàng đầu Các yêu cầu về đạo đức nghề nghiệp của nhà báo điều tra gồm:

Không im lặng, làm ngơ trước cái xấu

Tuy không có chế tài bắt buộc nhà báo khi biết những việc có hại cho đời sống xã hội thì phải đưa tin, phải viết bài nhưng đạo đức nghề nghiệp thôi thúc nhà báo phải cầm bút Đối với luật pháp, nhà báo có thể vô tội nhưng anh

ta đã vi phạm đạo đức nghề nghiệp Bởi nghề nghiệp buộc nhà báo không thể làm ngơ trước cái ác, cái xấu, cái tiêu cực, cũng không thể im lặng trước cái tích cực, tiến bộ Nếu nhà báo biết cái tốt mà im lặng, bỏ qua không biểu dương; biết cái ác mà không lên án, không góp ý, chấn chỉnh, tố cáo ngay để đến khi lỗi đó trở thành sai phạm, trở thành tội ác là nhà báo có tội với bạn đọc, với nhân dân

Tôn trọng sự thật, bảo đảm tính chính xác, trung thực

Đây là một trong những nguyên tắc cơ bản nhất của nhà báo nói chung, nhà báo điều tra nói riêng Nhà báo phải đảm bảo rằng các bài báo do mình cung cấp luôn chính xác, trung thực và công tâm Vì vậy, trước khi công

bố, với một tinh thần cao nhất về trách nhiệm, nhà báo phải kiểm tra tính chính xác của thông tin Không được phép công bố bất cứ vấn đề nào mà bản thân biết hoặc có lý do khẳng định là không chính xác Không được phép giữ kín hay xuyên tạc sự thật vì mục đích quản cáo hay thương mại, sức ép về kinh tế, chính trị và lợi ích cá nhân Không được bóp méo, che dấu, làm sai lệch, buộc tội vô căn cứ và bịa đặt thông tin hay phỉ báng, đe dọa, lợi dụng lòng tốt của người khác để có thông tin là hành vi chống lại xã hội và tự hạ thấp nhân phẩm của nhà báo

Bảo đảm tính công bằng, khách quan

Nhà báo phải công bằng, khách quan với tất cả các bên được đề cập trong bài viết; không được thiên vị, trong trường hợp có xung đột phải lắng nghe các bên có liên quan Khi đưa tin về các hoạt động chính trị, đặc biệt là chiến dịch tranh cử, bầu cử, nhà báo cần vô tư, công bằng, không thiên vị, bao gồm cả việc đưa ra những quan điểm không phổ biến Nhà báo cần trình bày thông tin trong ngữ cảnh phù hợp và nêu được nhiều quan điểm khác nhau, tránh đưa ý kiến cá nhân của mình vào bài báo

Mặc dù nhà báo không nhất thiết phải giữ thái độ trung lập trong các hoạt động nghề nghiệp, nhưng phải luôn phân định rõ ràng giữa sự thật và ý kiến hay suy đoán để người đọc có thể phân biệt được sự thật, giả định hay tin đồn Đặc biệt, nếu thông tin trên báo gây hậu quả cho ai đó, nhà báo phải có trách nhiệm giải thích và thực hiện quyền được phản hồi của họ

Từ chối mọi hình thức mua chuộc của các đối tượng điều tra hoặc các đối tượng liên quan

Trong quá trình thực hiện công việc, điều trước tiên nhà báo phải nghĩ đến là vì lợi ích của bạn đọc và danh dự nghề báo Nhà báo chỉ chấp nhận những công việc phù hợp với phẩm giá nghề nghiệp của mình và cam kết đấu tranh bảo vệ những giá trị cao cả của nghề báo Để đảm bảo tính độc lập của nghề nghiệp và tránh những xung đột lợi ích có thể khiến bản thân phải thỏa hiệp, nhà báo không được tham gia viết bài về những lĩnh vực mà mình và các thành viên trong gia đình có liên quan lợi ích

Bảo vệ nguồn tin và bí mật nghề nghiệp

Khi tiến hành các hoạt động điều tra, nhà báo phải xác lập mối quan

hệ với nguồn tin, tức là những người sẽ cung cấp thông tin có giá trị cho nhà báo Lúc này, nhà báo phải đối mặt với các nguyên tắc đạo đức nghề nghiệp liên quan đến nguồn tin Đây được coi là mối quan hệ “máu thịt”, bởi xét ở một khía cạnh nào đó, nếu không có nguồn tin thì nhà báo sẽ chẳng có gì để cung cấp thông tin cho công chúng

Khi nói đến mối quan hệ đạo đức nghề nghiệp giữa nhà báo và nguồn tin (con người), để điều tiết được mối quan hệ này, ngoài các quy định của luật pháp còn vào các quy tắc đạo đức nghề nghiệp Quy tắc đạo đức nghề nghiệp quy định những chuẩn mức khi nhà báo tiếp xúc, thu thập, sử dụng thông tin và tài liệu do nguồn tin cung cấp

Tôn trọng quyền riêng tư và phẩm giá con người

Mọi người đều có quyền được tôn trọng bí mật đời tư bao gồm những thông tin liên quan đến cuộc sống riêng tư, gia đình, sức khỏe, và

những điều tương tự khác Nhà báo có nghĩa vụ tôn trọng quyền con người

và bảo đảm quyền riêng tư của mỗi cá nhân Không chấp nhận việc can thiệp và điều tra cuộc sống riêng tư của cá nhân khi không có sự đồng ý của người đó, bao gồm chụp ảnh ở những nơi riêng tư, thu thập thông tin thông qua các thiết bị nghe lén Việc này chỉ có thể biện minh nếu nó phục

vụ lợi ích và mối quan tâm của công chúng; liên quan đến quyền tự do báo chí; hoặc giữ bí mật của cá nhân có thể gây hại cho xã hội; hoặc tiết lộ điều này sẽ giúp phát hiện và đưa ra ánh sáng những hành vi phạm tội, chống lại

dù là người trưởng thành đã nhận thức được tầm quan trọng của việc đăng tin

và cho phép đăng, nhưng với ý thức cao về nghề nghiệp, vẫn cân nhắc mức độ thiệt, hơn có thể xảy ra với nhân vật của mình Bởi trong nhiều trường hợp, chỉ có nhà báo mới nhận biết hết được nguy hại đó

Điều này lại càng quan trọng hơn đối với nhân vật là trẻ em hoặc đối tượng không có đủ khả năng nhận biết hết sự phức tạp của vấn đề Nhà báo phải đặc biệt tôn trọng sự riêng tư và quyền được bảo vệ của trẻ em khỏi sự can thiệp từ bên ngoài dựa trên các tiêu chuẩn đạo đức và Công ước liên hiệp quốc về Quyền trẻ em

Khi xử lý các vấn đề liên quan đến trẻ em/vị thành niên, nhà báo phải cẩn thận và có trách nhiệm bảo vệ nhân quyền của trẻ em/vị thành niên bao gồm việc tránh đăng tải danh tính, hình ảnh, các chi tiết có thể xác định được danh tính, cũng như tránh làm ảnh hưởng xấu đến sự trưởng thành của họ Đặc biệt tránh tiết lộ và công bố danh tính của trẻ em/vị thành niên (cho dù là nạn nhân, nhân chứng hay bị buộc tội) có liên quan đến các hành vi phạm tội, ngay cả khi pháp luật cho phép