Khai thác thông tin từ mạng xã hội cho bài điều tra trên báo pháp luật xã hội, tuổi trẻ, lao động (khảo sát trên mạng xã hội facebook, zalo, từ năm 2014 2015)

Với những lý do trên, tác giả chọn đề tài: Khai thác thông tin từ mạng xã hội cho bài điều tra trên báo Pháp luật Xã hội, Tuổi Trẻ, Lao Động khảo sát trên mạng xã hội Facebook, Zalo, từ

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

VŨ VĂN GIANG

KHAI THÁC THÔNG TIN TỪ MẠNG XÃ HỘI CHO BÀI ĐIỀU TRA TRÊN BÁO PHÁP LUẬT XÃ HỘI, TUỔI TRẺ, LAO ĐỘNG (Khảo sát trên mạng xã hội Facebook, Zalo, từ năm 2014 - 2015)

Chuyên ngành : Báo Chí học

Mã số : 60320101

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS Vũ Quang Hào

Hà Nội, 2017

Hà Nội, ngày 22 tháng 05 năm 2017

CHỦ TỊCH HỘI ĐÒNG KHOA HỌC

PGS, TS Nguyễn Văn Dững

Tôi xin cam đoan đây là công trình do tôi tự nghiên cứu Các

số liệu trong luận văn là hoàn toàn khoa học, có cơ sở rõ ràng và trung thực; kết luận của luận văn chưa từng được công bố trong các công trình khác

Hà Nội, ngày 19 tháng 5 năm 2017

Tác giả luận văn

Vũ Văn Giang

Để hoàn thành được luận văn “Khai thác thông tin từ mạng xã hội cho bài điều tra trên báo Pháp luật Xã hội, Tuổi Trẻ, Lao Động (khảo sát trên mạng xã hội Facebook, Zalo, từ năm 2014 - 2015)”, Tôi xin trân trọng cảm ơn các thầy, các cô

giáo là giảng viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền, đặc biệt là những thầy, cô giáo trực tiếp giảng dạy tôi trong quá trình theo học đã truyền đạt tri thức, kinh nghiệm, và hướng dẫn tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu khoa học

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn một số nhà báo, cơ quan báo chí đã giúp tôi hoàn thành luận văn này

Luận văn là sản phẩm nghiên cứu khoa học đầu tiên của tác giả nên sẽ không tránh khỏi những khiếm khuyết

Tác giả chân thành mong muốn nhận được những ý kiến đóng góp quý báu

để luận văn này có thể hoàn chỉnh hơn và đó cũng là kinh nghiệm để tác giả có thể triển khai những công trình nghiên cứu sau này

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Tác giả luận văn

Vũ Văn Giang

MXH : Mạng xã hội Nxb : Nhà xuất bản PGS.TS : Phó Giáo sƣ Tiến sỹ

TP HCM : Thành phố Hồ Chí Minh T.S : Tiến sỹ

Bảng 2.1: Số lƣợng bài khai thác thông tin từ MXH năm 2014 48

Bảng 2.2: Số lƣợng bài khai thác thông tin từ MXH năm 2015 48

Bảng 2.3: Tổng số lƣợng bài khai thác thông tin từ MXH 49

Bảng 2.5: Tỷ lệ diện tích bài khai thác thông tin từ MXH 69

Biểu đồ 2.5: Diện tích bài khai thác thông tin từ MXH 70

Biểu đồ 2.1: Tỷ lệ bài viết xuất hiện trong từng tháng 48

Biểu đồ 2.2: Tỷ lệ bài khai thác thông tin từ MXH 49

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VẤN ĐỀ KHAI

THÁC THÔNG TIN TỪ MẠNG XÃ HỘI CHO BÀI ĐIỀU TRA 9

1.1 Các khái niệm cơ bản và cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu 9

1.2 Vấn đề khai thác thông tin từ mạng xã hội 33

Chương 2: THỰC TRẠNG KHAI THÁC THÔNG TIN TỪ MẠNG XÃ HỘI TRÊN BÁO PHÁP LUẬT XÃ HỘI, TUỔI TRẺ, LAO ĐỘNG 40

2.1 Giới thiệu đối tượng khảo sát và một số mạng xã hội phổ biến hiện nay 40

2.2 Thực trạng khai thác thông tin từ mạng xã hội cho bài điều tra trên báo pháp luật xã hội, tuổi trẻ, lao động 46

CHƯƠNG 3: VẤN ĐỀ VÀ GIẢI PHÁP KHAI THÁC THÔNG TIN TỪ MẠNG XÃ HỘI CHO BÀI ĐIỀU TRA 87

3.1 Xu hướng khai thác thông tin từ mạng xã hội của báo chí 87

3.2 Mấy vấn đề đặt ra trong khai thác sử dụng thông tin từ mạng xã hội cho bài điều tra 89

3.3 Một số giải pháp, khuyến nghị 93

KẾT LUẬN 107

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 110

PHỤ LỤC 115

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Những năm gần đây, ở Việt Nam, mạng xã hội trực tuyến đã không còn là khái niệm mới mẻ Sự phát triển, tiện ích và sức mạnh lan toả rộng lớn của mạng xã hội đã và đang là một trong những kênh thông tin thu hút sự quan tâm lớn của nhiều đối tượng công chúng khác nhau, tham gia vào quá trình thông tin truyền thông Chính vì vậy mà mạng xã hội đã và đang tác động đáng kể tới việc khai thác và sử dụng nguồn tin trên báo chí

Trước tốc độ phát triển và truyền tải thông tin của mạng xã hội đã hình thành nên những “nhà báo công dân”, họ có mặt ở khắp mọi nơi và thông tin về mọi vấn đề, sự kiện Và thông tin này đã và đang trở thành một trong những nguồn tin

“mới” cho báo chí tiếp cận khai thác và sử dụng Mặc dù cho đến nay nguồn tin trên các trang mạng xã hội vẫn chưa được coi là nguồn tin chính thống, nhưng nó vẫn đang đựợc coi là nguồn tin đáng để báo chí lưu ý, tham khảo và có hướng khai thác,

sử dụng phù hợp

Ngày càng nhiều cơ quan báo chí đã và đang chọn cách coi mạng xã hội là một nơi cung cấp, khai thác và sử dụng thông tin để đăng tải thành các thông tin chính thống trên báo Thực tế, báo chí Việt Nam đã, đang khai thác và sử dụng một lượng lớn thông tin từ mạng xã hội Cách thức này đã mang lại những hiệu quả thiết thực, đưa tới cho công chúng những luồng thông tin đa sắc, nhiều chiều hơn Nhưng điều này cũng đã và đang đặt ra những thách thức, tiềm ẩn nhiều nguy cơ về thông tin Làm sao để khai thác và sử dụng thông tin từ mạng xã hội hợp lý để không bị

sa đà, phụ thuộc quá nhiều vào nguồn tin này

+ Điều tra là một thể loại báo chí nằm trong nhóm các thể loại thông tấn báo chí Nó có mục đích và nhiệm vụ đem lại những câu trả lời trước những sự thật chứa đựng mâu thuẫn nổi bật trong đời sống Dù báo chí có phát triển theo hướng hiện đại với sự ra đời những loại hình báo chí mới thì thể loại điều tra vẫn luôn có sức hút riêng với những đặc điểm thông tin thời sự, sâu sắc với các vấn đề và giải quyết những khúc mắc trong lòng độc giả

Trước sự tác động từ thông tin của các loại hình mạng xã hội, nguồn tin và cách thức đưa tin của các thể loại báo chí trong đó có tác phẩm báo chí điều tra có

những thay đổi đáng kể Hiện nay, thể loại báo chí điều tra vẫn nguyên vẹn vị trí trong lòng độc giả song theo một phương thức mới: tiếp cận và khai thác nhiều hơn thông tin từ mạng xã hội

Trong lý luận và thực tiễn báo chí hiện đại, bạn đọc, hay nói chính xác là công chúng báo chí đóng vai trò vô cùng quan trọng Hiện nay, thông qua mạng xã hội, các hình thức tương tác, công chúng báo chí vừa là nguồn cảm hứng, nguồn sáng tạo của báo chí, thụ hưởng các sản phẩm báo chí, đồng thời họ tương tác trở lại, giám sát và tăng thông tin cho báo chí

Trên thực tế, hiện nay nhiều phóng viên, tờ báo đã, đang khai thác, sử dụng thông tin từ mạng xã hội rất có hiệu quả; mạng xã hội đã thực sự trở thành nguồn thông tin rất lớn cho báo chí, nhà báo Tuy nhiên, cũng từ đây nảy sinh rất nhiều vấn đề về nguồn gốc thông tin, chất lượng và tính trung thực của thông tin đến với độc giả khi mà nhiều phóng viên, một số cơ quan báo chí thiếu kiểm chứng, sàng lọc, đưa thông tin theo mạng xã hội đã làm nảy sinh không ít hệ lụy

Cũng phải thẳng thắn nhìn nhận rằng: Tương tác giữa mạng xã hội và báo chí là điều tất yếu Vấn đề là phải làm như thế nào để tận dụng được ưu thế về tính tương tác ấy cũng như hạn chế những mặt tiêu cực của nó, góp phần đưa mạng xã hội phát triển đúng hướng và báo chí cũng tận dụng được điểm mạnh để nâng cao hiệu quả tuyên truyền của báo chí nói chung và ở thể loại báo chí điều tra nói riêng

Với những lý do trên, tác giả chọn đề tài: Khai thác thông tin từ mạng xã hội cho bài điều tra trên báo Pháp luật Xã hội, Tuổi Trẻ, Lao Động (khảo sát trên

mạng xã hội Facebook, Zalo, từ năm 2014 - 2015) nhằm nghiên cứu cơ sở khoa học

và thực tiễn về sự tương tác giữa báo chí và mạng xã hội; từ đó, đề xuất những giải pháp nâng cao hiệu quả trong việc khai thác thông tin từ mạng xã hội cho báo chí, đặc biệt là thể loại báo chí điều tra

2 Lịch sử nghiên cứu liên quan đến đề tài

Thời gian qua, từ khi mạng xã hội xuất hiện, “ăn sâu” vào đời sống và lĩnh vực báo chí ở Việt Nam, đã có nhiều công trình nghiên cứu về những vấn đề liên quan đến báo chí và mạng xã hội Trước hết phải kể đến một số công trình như:

- “Báo chí và mạng xã hội” của tác giả Đỗ Chí Nghĩa và Đinh Thị Thu

Hằng (Nxb Lý luận chính trị, năm 2014) Cuốn sách đề cập khá đầy đủ và toàn diện

mối quan hệ hai chiều về sự tác động giữa báo chí và mạng xã hội; đi sâu vào phân tích mối quan hệ giữa báo chí và mạng xã hội trong điều kiện cụ thể ở Việt Nam hiện nay; đề xuất một số giải pháp cụ thể và hữu hiệu để nhận diện và xác lập mối quan hệ hài hòa, đúng đắn giữa báo chí và mạng xã hội trong hoạt động báo chí, hạn chế những sai sót, tận dụng tính năng của năng của mạng xã hội trong hoạt động báo chí hiện nay

Tác giả cuốn sách đề cập đến 5 khía cạnh tác động, bao gồm: Mạng xã hội cung cấp thông tin, đề tài rộng rãi, sát thực, hiệu quả cho báo chí; mạng xã hội quảng bá thông tin cho báo chí; là kênh tương tác giữa độc giả và báo chí; mạng xã hội là kênh phản biện đối với báo chí; mạng xã hội tác động, thay đổi cách thức tác nghiệp và quy trình làm báo truyền thống [25]

- “Tác nghiệp báo chí trong môi trường truyền thông hiện đại” (Nhà xuất

bản Thông tin và Truyền thông, năm 2014) của tác giả Nguyễn Thành Lợi giới thiệu những nét khái quát nhất về những vấn đề mới đang được nghiên cứu rộng rãi trên thế giới nhiều năm, nhiều thập kỷ qua về truyền thông xã hội, các lý thuyết truyền thông, hội tụ truyền thông, tòa soạn hội tụ; đồng thời tác giả Nguyễn Thành Lợi đã trình bày những đặc điểm và kỹ năng cơ bản, cần thiết đối với nhà báo trong môi trường truyền thông hội tụ

Với kết cấu 5 Chương, tác giả đã giới thiệu những kỹ năng cơ bản trong viết báo đa phương tiện với cách viết ngắn gọn, diễn đạt dễ hiểu qua các ví dụ minh họa dẫn chứng sinh động đã làm rõ cách thức xây dựng kế hoạch truyền thông cho một chủ đề cụ thể, phương thức sử dụng đa phương tiện, thông tin đồ họa cho báo chí thời công nghệ số [23]

- “Tác phẩm báo chí điều tra tuyển chọn và phân tích” (Nxb Lao động,

2015) của tác giả Đỗ Thị Thu Hằng đã đưa ra những tác phẩm đại diện cho 4 loại nội dung của báo chí điều tra bao gồm: (1) Báo chí điều tra phòng chống tham nhũng, (2) Báo chí điều tra tội phạm kinh tế và gian lận thương mại, (3) Báo chí điều tra các loại tội phạm mang tính xã hội - đời thường, (4) Báo chí điều tra phát hiện các vi phạm nghiêm trọng về môi trường Các tác phẩm đi kèm trong cuốn này đều đi kèm với các bài phỏng vấn tác giả về kỹ năng, kinh nghiệm, kiến thức giúp

cho những người làm báo cũng như sinh viên báo chí làm tài liệu tham khảo và tra cứu [16]

- “The Missouri Group (2007), Nhà báo hiện đại (News reporting and

writing), Nxb Trẻ (dịch) Cuốn sách cho chúng ta một cái nhìn khá toàn cảnh và đặc trưng của báo chí trong thời điểm hiện tại Nó đặt ra cho các nhà báo một lời cảnh báo nghiêm khắc: “Nhà báo phải thay đổi khi công chúng đã thay đổi” [53]

- “Nghiên cứu, trao đổi: Sự vận động và phát triển của báo chí hiện đại trong môi trường hội tụ truyền thông” của Nguyễn Thành Lợi (Tạp chí Người làm

báo số tháng 10/2013) đề cập đến xu hướng hội tụ truyền thông trong môi trường truyền thông mới và những thách thức đặt ra đối với người làm báo và các cơ quan báo chí [22]

- “Tác động của truyền thông xã hội đối với báo chí” của Nguyễn Thị

Trường Giang (Tạp chí Tuyên giáo online tháng 6/2014) đã nêu khá rõ ràng khoa học, đầy đủ về những đặc điểm của mạng xã hội và ý nghĩa, vai trò của nó đối với hoạt động báo chí [14]

Ngoài ra, còn có các luận văn, khóa luận tốt nghiệp liên quan đến đề tài như:

- “Báo mạng điện tử với việc khai thác và sử dụng thông tin trên diễn đàn, mạng xã hội”, Khóa luận của tác giả Nguyễn Minh Hạnh, Học viện Báo chí và

Tuyên truyền, năm 2013 Khóa luận đã có những khảo sát, phân tích bước đầu về việc báo mạng điện tử với việc khai thác và sử dụng thông tin trên diễn đàn, mạng

xã hội Tuy nhiên khóa luận chưa có những phân tích cụ thể, sâu sắc về tác động của mạng xã hội đối với báo chí điều tra [50]

- “Tác động của mạng xã hội đến việc xử lý thông tin của báo mạng điện tử Việt Nam hiện nay”, Luận văn thạc sỹ của tác giả Dương Nam Hoàng, Học viện

Báo chí và Tuyên truyền, năm 2013 Luận văn này đã phân tích, làm rõ những tác động tích cực và tiêu cực của mạng xã hội đối với việc xử lý thông tin của báo mạng điện tử Luận văn tập trung nhiều vào việc khảo sát, thống kê chưa khái quát được nhiều vấn đề lý luận chung [51]

- “Tác động của mạng xã hội đối với báo điện tử ở nước ta hiện nay”, Luận

văn của tác giả Nguyễn Thị Cẩm Nhung, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, năm

2011 Luận văn này mới chỉ dừng lại ở việc phân tích những tác động của mạng xã

hội đến báo điện tử nói chung trên một số khía cạnh: thu thập thông tin, nội dung thông tin, xu hướng tương tác đối với báo mạng điện tử [52]

- “Trào lưu mạng xã hội tại Việt Nam” (Khảo sát qua 3 mạng xã hội tiêu biểu hiện nay ở Việt Nam: VietSpace, Cyworld Việt Nam và Yahoo!3600), Khóa

luận của tác giả Lê Thu Quỳnh, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, ĐHQG Hà Nội, năm 2007 Khóa luận này chủ yếu mới nghiên cứu việc tham gia vào mạng xã hội của giới trẻ và những người sử dụng Internet thuờng xuyên tại Việt Nam qua 3 mạng xã hội thu hút sự quan tâm của nhiều người Việt Nam là VietSpace, Cyworld Việt Nam và Yahoo!360 Khóa luận mới đã đánh giá được những vấn đề hệ quả và

hệ lụy của mạng xã hội, đề xuất giải pháp phát triển, mô hình lý tưởng cho mạng xã

hội ở Việt Nam [53]

- “Truyền thông cá nhân trong xu thế bùng nổ thông tin hiện nay”, Luận

văn thạc sỹ của tác giả Lê Minh Thanh, Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, ĐH

QG Hà Nội, năm 2010 Luận văn này đã tập trung nghiên cứu về mặt nội dung và hình thức thông tin trên blog và mạng xã hội chủ yếu ở Việt Nam từ năm 2005 Kết quả của luận văn đã hệ thống những vấn đề liên quan đến truyền thông cá nhân, đưa

ra những nhận xét về xu hướng phát triển của truyền thông cá nhân trong tương lai; đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm đưa truyền thông cá nhân trên mạng internet đặc biệt là blog và mạng xã hội trở thành những trang thông tin cá nhân lành mạnh

- “Báo chí trực tuyến với việc sử dụng thông tin trên mạng xã hội”, Khóa

luận của tác giả Trần Thị Oanh, Trường Đại học khoa học xã hội và Nhân văn, ĐH

QG Hà Nội, năm 2009 Khóa luận đã hệ thống được những vấn đề lý thuyết chung

về mạng xã hội và báo chí trực tuyến [56]

- “Trao đổi thông tin trên mạng xã hội của giới trẻ Việt Nam từ năm 2010 đến năm 2011 - thực trạng và giải pháp (khảo sát mạng Facebook, ZingMe và Go.vn)”, Luận văn của tác giả Hoàng Thị Hải Yến, Trường Đại học Kho học xã hội

và Nhân văn, ĐH QG Hà Nội, năm 2012 Luận văn đã làm rõ những vấn đề lý thuyết chung về mạng xã hội, nghiên cứu thực trạng trao đổi thông tin của giới trẻ Việt Nam trên mạng xã hội từ năm 2010 - 2011 qua khảo sát thông tin và người dùng ở 3 trang Mạng xã hội Facebook, Zing Me và Go.vn Chỉ ra những mặt tích cực và tiêu cực khi giới trẻ tham gia vào mạng xã hội Trình bày kinh nghiệm, giải pháp và mô hình quản lý giới trẻ Việt Nam sử dụng mạng xã hội [57]

- “Tác động của truyền thông xã hội đối với báo chí”, bài viết trong Kỷ yếu hội thảo khoa học “Truyền thông xã hội - truyền thông cổ điển và dư luận xã hội”

của T.S Nguyễn Thị Trường Giang, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, năm 2013

- “Sự vận động và phát triển của báo chí hiện đại trong môi trường hội tụ truyền thông - Kỳ 3: Sử dụng truyền thông xã hội cho báo chí hiện đại”, bài viết của

PGS.TS Nguyễn Thành Lợi, Trung tâm Nghiệp vụ Báo chí, Hội Nhà báo Việt Nam, bài viết đăng trên Tạp chí Người làm báo, tháng 10/2013

Để làm phong phú nguồn tư liệu, tác giả còn tham khảo một số tham luận, ý kiến, bài viết, bài báo trên các báo, tạp chí đề cập đến báo chí và mạng xã hội, báo chí điều tra được công bố trên các phương tiện thông tin đại chúng hoặc các tạp chí nghiên cứu khoa học

Có thể thấy các nghiên cứu trên đã có những kết quả nhất định về mối liên

hệ giữa mạng xã hội và báo chí nhưng đối với một thể loại riêng biệt của báo chí như điều tra thì chưa được đề cập sâu Bởi vậy, tác giả thực hiện đề tài nghiên cứu:

Khai thác thông tin từ mạng xã hội cho bài điều tra trên báo Pháp luật Xã hội, Tuổi Trẻ, Lao Động (khảo sát trên mạng xã hội Facebook, Zalo, từ năm 2014 -

2015) là một trong những đề tài đầu tiên nghiên cứu toàn diện về mối liên hệ giữa

báo chí và mạng xã hội ở khía cạnh khai thác và sử dụng thông tin cho bài điều tra

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Dựa trên cơ sở lý luận, thực tiễn của việc khai thác thông tin từ mạng xã hội trên báo điều tra trên báo khảo sát từ đó đưa ra những giải pháp nhằm cụ thể hóa trong việc khai thác thông tin trên mạng xã hội hiện nay

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Làm rõ những vấn đề lý thuyết về mạng xã hội, báo chí điều tra và báo chí trong việc khai thác thông tin từ mạng xã hội

- Khảo sát, phân tích đánh giá, nhận xét bước đầu thực trạng của báo chí trong việc khai thác thông tin từ mạng xã hội Chỉ ra xu hướng khai thác và sử dụng thông tin từ mạng xã hội của báo chí, đặc biệt là phục vụ đề tài điều tra

- Đề xuất các giải pháp để khai thác và sử dụng hiệu quả tích cực, chất lượng thông tin từ mạng xã hội cho bài điều tra

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu vấn đề khai thác thông tin từ mạng xã hội cho bài điều tra

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Luận văn chỉ tập trung nghiên cứu, khảo sát ở 3 tờ báo in tiêu biểu là báo Pháp luật Xã hội, Tuổi Trẻ, Lao Động trong năm 2014-2015 Tuy nhiên để so sánh, đối chiếu thêm tác giả sẽ tham khảo một số tờ báo khai thác trong điều kiện có thể

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp luận

- Cơ sở lý luận được sử dụng là các quan điểm của chủ nghĩa Mác-Le-nin như các luận điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử;…

- Cơ sở pháp lý được sử dụng từ Luật báo chí Nước CHXHCN Việt Nam

- Lý thuyết chuyên ngành được sử dụng từ lý luận báo chí - truyền thông, nhất là các lý thuyết về vai trò báo chí, phương pháp sáng tạo báo chí, về báo chí điều tra, về đạo đức báo chí

5.2 Phương pháp cụ thể

Luận văn chủ yếu sử dụng các phương pháp sau:

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu, được dùng để khảo cứu và hệ thống hóa

lý thuyết;

- Phương pháp nghiên cứu trường hợp, được dùng để nghiên cứu một số trường hợp trên một số tờ báo có sử dụng nguồn tin từ mạng xã hội cho bài điều tra,

ở một số tình huống tiêu biểu được lựa chọn

- Phương pháp phỏng vấn sâu, được dùng để xin ý kiến một số chuyên gia, các nhà báo ở những tờ báo chọn khảo sát

- Phương pháp thảo luận nhóm, được dùng để nêu vấn đề và xin ý kiến nhóm các nhà báo ở các tòa soạn báo chọn khảo sát

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

6.1 Ý nghĩa lý luận

Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần bổ sung, làm giàu có và phong phú hơn về

lý luận báo chí truyền thông hiện đại; Góp một góc nhìn mới về bức tranh đa dạng, sinh động của loại hình báo chí điều tra hiện nay, đặc biệt về vấn đề khai thác thông tin từ mạng xã hội; Cung cấp thêm luận cứ, luận chứng để làm sáng tỏ hơn trong quan điểm, tư duy, nhận thức về cách thức tiếp cận khai thác thông tin từ mạng xã hội cho các bài báo điều tra

6.2 Ý nghĩa thực tiễn

Các phóng viên, biên tập viên báo chí cũng như người thực hiện luận văn

này (và những ai quan tâm) sẽ tham khảo, vận dụng để có thể khai thác và sử dụng thông tin từ mạng xã hội một cách hiệu quả Kết quả nghiên cứu cũng có thể giúp

các nhà lãnh đạo, quản lý báo chí tham khảo trong quá trình hoạch định chính sách, chiến lược, giám sát và quản lý báo chí trong xu thế bùng nổ thông tin cùng sự phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội hiện nay

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, Luận văn gồm có 3 chương:

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VẤN ĐỀ KHAI THÁC THÔNG TIN

TỪ MẠNG XÃ HỘI CHO BÀI ĐIỀU TRA

1.1 CÁC KHÁI NIỆM CƠ BẢN VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1.1 Các khái niệm cơ bản của vấn đề nghiên cứu

1.1.1.1 Báo chí

Tác giả Nguyễn Văn Dững trong cuốn giáo trình “Cơ sở lý luận báo chí” (NXB Lao động 2013) đã đưa ra khái niệm báo chí: Báo chí là hoạt động thông tin- giao tiếp xã hội trên quy mô rộng lớn nhất, là công cụ và phương thức kết nối xã hội hữu hiệu nhất, là công cụ và phương thức can thiệp xã hội hiệu quả nhất trong mối quan hệ với công chúng và dư luận xã hội, với nhân dân và với các nhóm lợi ích, với các nước trong khu vực và quốc tế [10, tr.61]

Các thành tố và mối quan hệ của báo chí gồm: cơ quan chủ quản của báo chí (cơ quan hay người sáng lập); nhà báo; sản phẩm báo chí; kênh chuyển tải; công chúng xã hội; thực tiễn đời sống xã hội…

Cơ quan chủ quản báo chí là tổ chức chính trị- xã hội, tổ chức xã hội nghề nghiệp… có quyền xin phép thành lập cơ quan báo chí (báo in, phát thanh, truyền hình, báo mạng điện tử)

Nhà báo là chủ thể trực tiếp hoạt động báo chí Nhà báo được phân chia ra nhiều chức danh cụ thể trong mỗi loại hình tòa soạn báo chí

Sản phẩm báo chí là sản phẩm tổng hợp hoàn chỉnh (số báo, chương trình phát thanh, truyền hình)

Kênh chuyển tải là các loại hình báo chí như báo in, phát thanh, truyền hình, báo mạng điện tử

Công chúng xã hội là quần thể dân cư nói chung hoặc nhóm đối tượng theo những tiêu chí nhất định như tuổi, giới tính, nghề nghiệp…đang chịu sự tác động hoặc sản phẩm báo chí hướng vào để tác động, gây ảnh hưởng

Thực tiễn đời sống xã hội là tổng thể những gì đã và đang diễn ra trên các lĩnh vực đời sống xã hội, bao gồm cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng tầng, ý thức xã hội và tồn tại xã hội, môi trường tự nhiên và môi trường xã hội

Hoạt động báo chí là hoạt động truyền thông đại chúng, hoạt động chính trị

- xã hội, hoạt động kinh tế - dịch vụ Trong cuốn giáo trình “Cơ sở lý luận báo chí”, tác giả Nguyễn Văn Dững đã viết: Báo chí là những kênh, những loại hình mang rõ nét nhất đặc trưng nhất tính chất của truyền thông đại chúng Bản chất của hoạt động này là hình thành dòng thông tin đại chúng, hướng tác động vào đông đảo công chúng nhằm lôi kéo và tập hợp, giáo dục, thuyết phục và tổ chức đông đảo nhân dân tham gia giải quyết các vấn đề kinh tế- xã hội đang đặt ra theo định hướng chính trị nhất định; hoặc tạo lập diễn đàn xã hội rộng rãi, thu hút sự tham gia của đông đảo nhân dân vào bàn luận những vấn đề thiết thực, liên quan đến đời sống cộng đồng [10, tr 89] Thể hiện bản chất hoạt động xã hội của mình, báo chí nói chung và các cơ quan báo chí nói riêng không chỉ tham gia giải quyết các vấn

đề xã hội, đem lại lợi ích trước mắt và lâu dài cho cả cộng đồng, mà còn bảo đảm lợi ích cho báo chí, góp phần quảng bá thương hiệu và mở rộng thị trường sản phẩm báo chí- truyền thông [10, tr.6]

Có thể thấy, các nhà báo với vai trò, sứ mệnh của nhà truyền thông, nhà chính trị, nhà kinh tế đã hòa vào dòng chảy của đời sống xã hội, thu thập, sàng lọc thông tin, chắt lấy thông tin có giá trị, ý nghĩa, sáng tạo tác phẩm báo chí và đăng tải trên báo chí, chuyển tải thông điệp đến công chúng Quá trình sáng tạo đó là quá trình lao động nghiêm túc, đầy trách nhiệm với con người và với xã hội

1.1.1.2 Mạng xã hội

Từ năm 1976, nữ hoàng Anh Alizabeth đã biết sử dụng mạng xã hội để gửi

đi những bức thư điện tử đầu tiên, từ đó đánh dấu sự đột phá trong lĩnh vực truyền thông Tuy nhiên, đến đầu năm 1990, trên thế giới mới có nà cung cấp dịch vụ internet chính thức Sự phát triển của internet tạo ra một “thế giới phẳng” với xa lộ thông tin kết nối toàn cầu Trên nền tảng đó, các mạng xã hội cũng ra đời khiến các phương tiện truyền thông nhỏ bé như chiếc điện thoại di động trở thành vật bất ly thân của con người trong xã hội hiện đại Mạng xã hội đã trở thành một khái niệm quen thuộc đối với hàng triệu người Tuy nhiên, vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau về khái niệm mạng xã hội

Bộ phim The Social Network có đưa ra một xu hướng của con người hiện đại: “Ngày xưa chúng ta sống trong hang động, sau đó sống trong thành phố, bây

giờ chúng ta sống trên mạng” Theo một nghiên cứu gần đây, năm 2012, trên toàn cầu có khoảng 10,5 tỷ phút mỗi ngày vào mạng xã hội facebook Và chỉ tính riêng ở Việt Nam, đến tháng 8/2013, nước ta có 19,6 triệu người dùng facebook, chiếm 21,42% dân số và chiếm tới 71,4% người sử dụng internet Việt Nam cũng là nước thứ 16 trên thế giới về tỷ lệ tăng trưởng người sử dụng facebook hiện nay

Thành công của mạng xã hội được lý giải bởi nhiều nguyên nhân như: kết nối và chia sẻ đơn giản và dễ dàng do giao diện, chức năng và thói quen của người dùng Hơn hết, khi tham gia mạng xã hội, cá nhân được thể hiện “cái tôi” của mình Đây là môi trường quá lý tưởng để thể hiện bản thân và gây sự chú ý Bên cạnh đó, mạng xã hội còn là nơi giải trí cho mọi người

Trong bài viết “Mạng xã hội - Cộng đồng không khoảng cách” đăng trên tạp chí Marketing số tháng 2-2009, tác giả Hà Linh đưa ra khái niệm: “Mạng xã hội

là một xã hội ảo, một cộng đồng trực tuyến- nơi các thành viên giao lưu và chia sẻ thông tin với nhau thông qua các công cụ trực tuyến do mạng cung cấp như: email, blog, chat, tin nhắn, diễn đàn…”

Trên website saga.vn, tác giả nick name saganor lại đưa ra khái niệm về mạng xã hội một cách khá kỹ thuật như sau: “Mạng xã hội (tiếng Anh là Social Networking site) là một cộng đồng trực tuyến hay mạng lưới gồm nhiều điểm (note)

và dây (tie): cá nhân tại các vị trí khác nhau được liên kết bởi “dây” quan hệ ở các cấp khác nhau”

Bàn đến khái niệm này, PGS.TS Mai Quỳnh Nam lại cho rằng: “Không nên hiểu mạng xã hội chi ở khía cạnh thông tin điện tử Mạng xã hội cỏ thể hỉnh dung như là khái niệm chỉ mối quan hệ liên đới giữa con người với nhau về một vấn

đề nào đó trong xã hội”

Quan điểm của PGS.TS Mai Quỳnh Nam khá gần với ý kiến của tác giả nước ngoài Peter K.Ryan trong cuốn sách “Social networding” (The Rosen Publishing Group) Theo Peter, mạng xã hội là một nhổm người kết nổi vì một lý do

cụ thể nào đấy Một ví dụ điển hình nhất cho khái niệm này là một nhóm bạn Ngoài

ra, trường học, doanh nghiệp, thành phố, đất nước là những dạng thức khác của mạng xã hội Với việc phát minh ra radio, tivi, và đặc biệt là Internet, con người có thể thiết lập và duy trì sự liên kết vượt qua những giới hạn về không gian trong lịch

sử trước đây Khả năng giao tiếp vượt qua biên giới đã tạo ra những dạng thức mạng xã hội mới

Trong khi đó, theo Nghị định 97/2008/NĐ-CP của Chính phủ về quản lý, cung cấp, sử dụng dịch vụ internet và thông tin điện tử trên internet thì mạng xã hội

được hiểu như sau: “Dịch vụ mạng xã hội trực tuyến là dịch vụ cung cấp cho cộng đồng rộng rãi người sử dụng khả năng tương tác, chia sẻ, lưu giữ và trao đổi thông tin với nhau trên môi trường Internet bao gồm dịch vụ tạo blog, diễn đàn, trò chuyện trực tuyến và các hình thức tương tác khác” [36, tr41]

Nói cách khác, mạng xã hội là dịch vụ kết nối các thành viên có cùng sở thích trên internet với nhiều mục đích khác nhau không phân biệt không gian và thời gian Trong luận văn này, tác giả sử dụng khái niệm mạng xã hội theo Nghị định 97/2008/NĐ-CP của Chính phủ, bởi đây là văn bản Nhà nước chính thống, giám sát, quản lý lĩnh vực này

Mạng xã hội có những tính năng như chat, e-mail, phim ảnh, voice chat, chia sẻ file, blog, diễn đàn và xã luận Các dịch vụ này có nhiều phương cách để các thành viên tìm kiếm bạn bè, đối tác: dựa theo group (ví dụ như tên trường hoặc tên thành phố), dựa trên thông tin cá nhân (như địa chỉ e-mail hoặc screen name), hoặc dựa trên sở thích cá nhân (như thể thao, phim ảnh, sách báo, hoặc ca nhạc), lĩnh vực quan tâm: kinh doanh, mua bán

Hiện nay thế giới có hàng trăm mạng mạng xã hội khác nhau, với MySpace

và Facebook nổi tiếng nhất trong thị trường Bắc Mỹ và Tây Âu; Orkut và Hi5 tại Nam Mỹ; Friendster tại Châu Á và các đảo quốc Thái Bình Dương Mạng xã hội khác gặt hái được thành công đáng kể theo vùng miền như Bebo tại Anh Quốc, CyWorld tại Hàn Quốc, Mixi tại Nhật Bản và tại Việt Nam xuất hiện rất nhiều các mạng xã hội như: Zing Me, YuMe, Tamtay và hiện thu hút hàng triệu người trên khắp thế giới tham gia

Ở Việt Nam, các mạng xã hội thu hút đông đảo thành viên tham gia là: Facebook,Zalo, Zingme, Youtube, và trước đây là blog

1.1.1.3 Báo chí điều tra, bài điều tra

* Báo chí điều tra

Trong nghiên cứu có tiêu đề “Điều tra trong hoạt động báo chí”, tác giả

Nguyễn Đức Dũng cho rằng, báo chí điều tra là giai đoạn thứ 3 trong 3 giai đoạn của báo chí thế giới với mức độ tăng dần về sức tác động xã hội (3 giai đoạn cụ thể là: báo chí thông tin tuyên truyền; báo chí điều tra; báo chí giải pháp) [15; tr.11-15]

“Có người ví báo chí điều tra như “búa tạ”, “đại bác” thể hiện và thúc đẩy tính chiến đấu của tờ báo.” [15; tr.21]

Giáo trình báo chí điều tra xác định 3 dấu hiệu bản chất của báo chí điều

tra: Là loại hình hoạt động báo chí trong đó nhà báo và cơ quan báo chí phanh phui trước công chúng những vấn đề, vụ việc quan trọng, liên quan đến lợi ích của các nhóm công chúng trong xã hội mà bị ai đó che đậy; đòi hỏi nhà báo phải sử dụng những nghiệp vụ điều tra nhằm truy tìm và đưa ra ánh sáng bản chất của sự thật; thường được viết với hình thức thể loại tương ứng là thể loại điều tra hoặc phóng sự điều tra [15; tr.34]

Nói đến báo chí điều tra là nói đến hai khía cạnh: Điều tra là một phương pháp nghiệp vụ báo chí nhằm truy tìm sự thật, thu thập và điều tra là một thể loại báo chí Báo chí điều tra sản sinh ra nhiều cây bút xuất sắc với những bài viết ấn tượng Họ đưa ra ánh sáng nhiều việc có lợi ích công như phòng, chống tội phạm, giang hồ có tổ chức; các hành vi tham nhũng tiêu cực; phát hiện các vi phạm nghiêm trọng về môi trường nhằm bảo vệ an toàn, sức khoẻ của người dân; các bí

ẩn lịch sử hoặc các nhân vật quan trọng mà công chúng quan tâm Nếu báo chí điều tra bị yếu đi thì sẽ mất một chỗ dựa quý giá cho người dân, cơ quan nhà nước, doanh nghiệp khi cần lên tiếng đảm bảo sự công bằng, phải trái trong xã hội

Tuy nhiên, hiện nay, với sự phát triển của kinh tế - xã hội - thể chế, báo chí điều tra đang đối mặt với nhiều thách thức Để vượt qua những thách thức này, giữ vững vai trò và phát triển được, báo chí điều tra cần được đưa lên một mặt bằng mới

cả về nghiệp vụ và môi trường pháp luật Các nhà báo điều tra cần được sự hỗ trợ bài bản, được đầu tư nghiệp vụ tốt hơn để đảm bảo sự chính xác, khách quan trong các bài báo, tránh những sai sót đáng tiếc Đồng thời các nhà báo điều tra cần được pháp luật bảo vệ khi hành động vì lợi ích công

Báo chí điều tra cũng dễ phải đối mặt với các cáo buộc từ phía pháp luật do tính chất nhạy cảm về nội dung Vì vậy, nếu báo chí vì lợi ích công không được hưởng quyền miễn trừ về pháp luật hơn báo chí vì những mục đích khác như thương

mại, đôi khi vì mục đích tư lợi riêng tư thì báo chí điều tra sẽ khó khăn, ít động lực

* Bài điều tra

+ Đặc điểm nội dung

Thứ nhất, bài điều tra xuất hiện trong những “hoàn cảnh có vấn đề”, chứa đựng uẩn khúc, mâu thuẫn cần giải quyết, có lời giải đáp Giáo trình nghiệp vụ báo chí cho rằng: “Khi nào có vấn đề cần điều tra thì mới dùng đến thể loại điều tra để tìm câu trả lời” [4; tr.260-261] Theo các tác giả cuốn Báo chí và đào tạo báo chí

“Tác phẩm điều tra thường xuất hiện khi cần câu trả lời cho một câu hỏi nào đó” [24; tr.367] Nhà báo Huỳnh Dũng Nhân thì cho rằng: “Thể loại điều tra thường xuất hiện trong những hoàn cảnh có vấn đề” [24; tr.158] Như vậy, thể loại điều tra chỉ được sử dụng khi xuất hiện “hoàn cảnh có vấn đề” mà theo nhà báo Hữu Thọ thì

đó là “một cái gì đó không bình thường xảy ra” Tức là trong thực tiễn cuộc sống nảy sinh câu hỏi, mâu thuẫn, có nhiều quan điểm trái chiều, công chúng mong muốn nhận được những lời giải đáp xác thực, cũng như xu hướng vận động và hướng giải quyết để điều chỉnh hành vi của mình Mục đích của bài điều tra “làm cho những thông tin cần thiết, có tầm quan trọng sống còn đối với nhân dân, nhưng lại bị giấu giếm trở thành công khai; đấu tranh với sự lợi dụng chức quyền của các thế lực thù xấu, chống lại tình trạng vô pháp luật nhằm giúp xã hội thay đổi theo chiều hướng tốt hơn” [31; tr.10]

Hàng ngày, trong cuộc sống của chúng ta thường xuyên xuất hiện rất nhiều mâu thuẫn, nhưng không phải mâu thuẫn nào cũng là đối tượng của tác phẩm điều tra Để trở thành đối tượng phản ánh trong một tác phẩm điều tra, mâu thuẫn đó phải tồn tại trong một vấn đề, trong một hoàn cảnh tiêu biểu, có ý nghĩa Nhiệm vụ của bài điều tra là “giải thích, làm sáng tỏ những vấn đề đang có nhiều ý kiến tranh luận, nhiều quan điểm khác nhau; bám sát những mâu thuẫn tồn tại trong cuộc sống, tái hiện lại, tìm ra bản chất, xu hướng vận động phát triển và đôi khi là hướng giải quyết mâu thuẫn đó” [30; tr.367]

Nhà báo Hữu Thọ đưa ra ba loại bài điều tra thường xuất hiện trên báo chí

[30; tr.255-259]: Một là, loại bài điều tra nêu vấn đề, vụ việc Trên thực tế, có không

ít bài điều tra chỉ dừng lại phản ánh, làm rõ vấn đề Không phải bài điều tra nào cũng vừa đề cập, làm sáng tỏ vấn đề vừa giải quyết, chỉ ra phương hướng giải quyết vấn

đề Ví dụ: Loạt bài điều tra về Nỗi gian truân khi làm sổ đỏ của tác giả Vũ Văn Tiến

đăng trên Dân trí năm 2011 đã “trần tình” thực trạng nỗi khổ của người dân khi đi làm sổ đỏ Điều đó đã nhận được sự quan tâm của dư luận, Thủ tướng Chính phủ đã

ra Chỉ thị về thực hiện một số nhiệm vụ, giải pháp cấp bách để chấn chỉnh việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản gắn liền với đất

(gọi chung là “sổ đỏ”) và xây dựng cơ sở dữ liệu đất đai Hai là, loại bài điều tra

khẳng định bản chất sự việc, nêu nguyên nhân Thực chất loại bài này là nhằm giải đáp các câu hỏi: Như thế nào? Vì sao? Việc điều tra để làm sáng tỏ quá trình diễn ra

sự việc đã khó, việc xác định đúng nguyên nhân vì sao xảy ra sự việc đó còn khó hơn Loại bài điều tra này không nêu ra giải pháp nhưng nếu chỉ đúng nguyên nhân thì đã

có tác dụng nhân rộng, hoặc ngăn ngừa, hạn chế sự việc tái diễn Ba là, loại bài điều

tra trả lời câu hỏi làm gi? Làm như thế nào? Loại bài này vừa nêu vấn đề, phân tích rõ bản chất, chỉ ra nguyên nhân và đưa ra cách giải quyết Việc đưa ra được phương hướng giải quyết hợp lý sẽ nâng cao tính hiệu quả xã hội của bài điều tra Điều này rất khó, đòi hỏi nhà báo phải hiểu rõ vấn đề, có tầm nhìn bao quát

Công chúng đọc điều tra là để biết cặn kẽ sự việc cũng như nguyên nhân và kết quả của sự việc đỏ; đồng thời họ còn muốn biết ý kiến của những người khác, trước hết là của nhà báo - người có nhiều khả năng và điều kiện hiểu biết về sự kiện được nêu trong bài báo Trên báo chí Việt Nam đương đại, các sự kiện, hiện tượng được nêu trong bài điều tra có độ chính xác rất cao, không hư cấu, không thêm bớt

và không có suy luận chủ quan Những vấn đề quan trọng, chứa đựng mâu thuẫn và phức tạp trong đời sống xã hội thường là đối tượng của bài điều tra Tuy nhiên,

cũng có nhiều dạng mâu thuẫn Một là, những vụ việc, sự kiện, vấn đề chứa đựng

mâu thuẫn được nhiều người quan tâm nhưng chưa có lời giải đáp Đó có thể là xung đột, vụ án, tội ác, tai nạn, tiêu cực bí mật, bị che dấu, chưa được ai khám phá Nhiệm vụ của nhà báo là phát hiện, điều tra, làm sáng tỏ, lôi ra ánh sáng sự

khuất tất và đưa ra câu trả lời cho vấn đề đó Hai là, những vụ việc, vấn đề chứa

đựng uẩn khúc, mâu thuẫn nhưng cùng lúc có nhiều lời giải đáp khác nhau, chưa có câu trả lời đúng đắn nhất Nhiệm vụ của nhà báo là làm sáng tỏ vấn đề và đưa ra câu

trả lời thuyết phục nhất Ba là, những vụ việc, xung đột, mâu thuẫn đã được giải

quyết, các câu hỏi đã có lời giải đáp nhưng chưa thỏa đáng, chưa thỏa mãn phần đa

công chúng, hoặc chưa làm nhà báo hết nghi ngờ Trong trường hợp này, nhà báo sẽ tiến hành điều tra của riêng mình để tìm câu trả lời đích thực, lột trần bản chất sự thật Vì bối cảnh, quá trình diễn ra sự việc có thể bị cố tình che giấu nên việc điều tra trên thực tế không đơn giản, gặp rất nhiều khó khăn, nhiều khi nguy hiểm, đe dọa đến tính mạng của nhà báo Nhà báo, một mặt giống nhân viên điều tra, thanh tra hình sự, mặt khác lại giống nhà nghiên cứu khoa học, vừa tỉ mỉ, cẩn trọng, vừa nhanh nhạy

Thứ hai, phương pháp thể hiện đặc thù của thể loại điều tra là phân tích, lý

giải sự kiện, vấn đề hướng tới một kết luận hoặc đưa ra giải pháp Khác với phóng

sự là chỉ ra và miêu tả sự kiện, điều tra phải chọn lọc, trình bày sự kiện một cách ngắn gọn, súc tích từ đó phân tích, lý giải sự kiện

* Hình thức

+ Dung lượng

Tác phẩm điều tra thường có dung lượng lớn, từ 800 từ đến nhiều kỳ Đặc biệt, trên báo mạng điện tử, không bị hạn chế về dung lượng nên nhiều tác phẩm điều tra có thể “thỏa sức”, đăng rất nhiều kỳ, mỗi kỳ khoảng 500-1.000 từ

Bên cạnh đó, cũng vì không bị hạn chế về dung lượng nên trong mỗi tác phẩm điều tra trên báo mạng điện tử đều có ảnh, box thông tin, đường link, thậm chí

cả video, audio

+ Kết cấu

Kết cấu của bài điều tra thường rõ ràng, dứt khoát với ba phần chặt chẽ, mạch lạc, khoa học: Mở đầu (nêu vấn đề) - Thân bài (trình bày, phân tích, chứng minh) - Kết luận “Phần mở đầu (bao gồm đầu đề + mào đầu) có nhiệm vụ nêu ra một vấn đề, hoặc cậu hỏi chủ yếu, quan trọng, cần thiết nào đó đang cần được trả lời Phần thân bài là quá trình chứng minh, phân tích, giải thích nhằm trả lời câu hỏi

đó thông qua các luận cứ, luận chứng, luận điểm Phần kết luận phải nêu ra được một kết luận rõ ràng, minh bạch, có thể thỏa mãn nhu cầu được trả lời của công chúng.” [27; tr.316]

- Tít chính

Tít chính thường được đặt ngắn gọn, dễ hiểu, gây ấn tượng và thuyết phục

công chúng Ví dụ: Loạt bài về Vụ cưỡng chế ngôi nhà 194 Phố Huế của tác giả Vũ

Văn Tiến (báo Dân trí) sử dụng các tít sau:

Kỳ 1: Ý kiến luật sư xung quanh vụ cưỡng chế ngôi nhà 194 phố Huế (ngày 14/7/2011);

Bài 2: Nhiều “bất thường” trong vụ cưỡng chế ngôi nhà 194 phố Huế (ngày 18/7/2011);

Bài 3: Cơ quan Thi hành án đã “lờ” đì việc xử lý tài sản thể chấp vụ án

194 phố Huế (ngày 19/7/2011);

Bài 4: Lật lại hồ sơ bán đấu giá ngôi nhà 194 phố Huế (20/7/2011);

Bài 5: Những “bí mật” vụ cưỡng chế ngôi nhà 194 phố Huế “lộ sáng” (21/7/2011);

Theo nhà báo Loic Hervouet, Tổng giám đốc Trường đại học báo chí Lille

(Pháp) trong cuốn Viết cho độc giả, có thể phân chia tít thành 3 loại: tít thông báo,

tít kích thích và tít hỗn hợp [45; tr.71 ]:

Tít thông báo: “Tham vọng duy nhất của loại đầu đề này là cung cấp thông

tin chính cho độc giả Đầu đề này phải tóm tắt được toàn bộ bài báo, trả lời một cách đơn giản một trong số các câu hỏi cơ bản (Ai? Cái gì? Ở đâu? Khi nào? Như

thế nào? Tại sao?) ” Ví dụ: Cán bộ ngân hàng “rút ruột” hơn chục tỷ đồng để chơi bạc (An ninh Thủ đô, ngày 27/10/2014);

Nội dung thông báo trong loại tít này chỉ mang tính khái quát, tóm lược vụ việc, hoặc vấn đề mà bài điều tra đưa ra Nhìn chung, loại tít thông báo thường được dùng trong các bài điều tra có dung lượng ngắn (dưới 1.000 từ) Độc giả có thể nắm bắt được nội dung chính của bài điều tra qua tít bài

Tít kích thích: Khác với tít thông báo, tít kích thích “chỉ chứa một vài yếu tố

liên quan đến chủ đề của bài báo, mục đích chính là muốn cho độc giả tò mò, muốn đọc ngay lập tức Nó phản ánh cái thần của bài báo, hơn là nội dung bài báo” Ví

dụ: Buôn bán nô lệ tàn bạo như Trung cổ (Tuổi trẻ Online, 23/10/2014), Đột nhập

“thánh địa” sản xuất “thần chết” (báo Dân trí, 3/2/2015) Để “níu” mắt người đọc,

tít kích thích có nhiều hình thức thể hiện: dùng từ “đắt”, câu cảm thán, câu hỏi, câu nghi vấn, câu bỏ lửng

Tít hỗn hợp: “là sự hòa họp giữa hai loại trên, tức là vừa cung cấp thông tin

chính, vừa gợi trí tò mò” Tít hỗn họp cấu tạo dưới nhiều dạng, phổ biến nhất là

dưới hình thức câu hỏi, câu cảm, trích dẫn để gợi tò mò, tạo khoảng trống hấp dẫn

người đọc: Xe quả tải lộng hành: Tẩm giấy đăng kiểm “thần kỳ “? (báo Dân trí,

15/11/2015) Loại tít hỗn họp này cũng đươc sử dụng nhiều vì hàm lượng thông tin cao lại có tính kích thích Tuy nhiên, hạn chế của loại tít này là hơi dài

Theo kết quả khảo sát mức độ sử dụng các loại tít trong bài điều tra trên ba báo Tuổi trẻ Online, Dân trí, Công an Thành phố Hồ Chí Minh từ 01/10/2014 - 31/03/2015 [51; tr.50] cho thấy: Tít thông báo được sử dụng ít nhất, 34 bài (chiếm 21%), sau đó đến tít hỗn họp, 43 bài (chiếm 26,5%), sử dụng nhiều nhất là tít kích thích, 85 bài (chiếm 52,5%)

Có những bài điều tra tác giả sử dụng nhiều tít xen để chia rõ luận điểm,

giúp độc giả có thể nắm rõ được toàn bộ nội dung của bài viết, như bài Vụ “vỡ trận bến xe Mỹ Đình: “Nhóm lợi ích “ tiếp tục “diễn trò “ (báo Dân trí, đăng ngày 28/6/2013) tác giả đã sử dụng tới 3 tít xen là Đánh bùn sang ao, “Tung hỏa mù” nhằm đánh lừa dư luận, Hãy nhìn vào con số này

Cũng có những bài điều tra không có tít xen, đó là trường hợp bài có dung

lượng nhỏ, hoặc vừa phải (dưới 1000 từ) Như bài điều tra Những cạm bẫy đầy nước mắt với nữ tiếp viên karaoke (báo Công an Nhân dân Online, 17/3/2015) không có tít

xen nhưng tác giá đã lần lượt trình bày quá trình thâm nhập vào địa bàn, thu thập chứng cứ và phân tích làm rõ vụ việc thông qua những chứng cứ, chứng lý rõ ràng nhằm phơi bày sự thật, sắp xếp, tổ chức dữ kiện theo một trình tự logic

- Mào đầu, đoạn dẫn

Mào đầu hay còn gọi là phần mở đầu có vai trò quan trọng sau tít chính trong việc thu hút sự chú ý của độc giả Mào đầu là cái thần của bài báo, có thể dùng một vài câu nguyên văn, hấp dẫn trong bài báo, hoặc tóm lược nội dung chính

trong bài Mào đầu của bài điều tra thường đi thẳng vào nội dung chính Ví dụ, mào

đầu của bài điều tra Buôn bán nô lệ tàn bạo như Trung cỗ (Tuổi trẻ Online,

23/10/2014): “Tội phạm buôn người tại châu Á đang thay đổi hình thái nguy hiểm hơn, hình thành nên một thị trường buôn bán nô lệ dã man như thời Trung cổ, theo bài điều tra đặc biệt của Reuters”

Có nhiều loại mào đầu: Mào đầu thông báo nội dung chính của bài; mào đầu khái quát nội dung của bài; mào đầu nêu một chi tiết, hay tình tiết quan trọng, hấp dẫn nhất của bài Ví dụ:

“Với sự đồng loạt ra quân của các lực lượng chức năng thực hiện kế hoạch cao điểm xử lý các vi phạm trong lĩnh vực khai thác, chế biến, vận chuyển, tiêu thụ than trên phạm vi toàn tỉnh, lần đầu tiên dư luận xác nhận Quảng Ninh đã thật sự

“mạnh tay” với than lậu.” (bài Cuộc chiến chổng than lậu ở Quảng Ninh: Liệu có hồi kết? của nhóm tác giả Ngô Mai Phong, Đinh Công Thắng đăng trên báo Lao Động)

“Cuối tháng 4.2013, sau nhiều ngày “vận dụng” những mối quan hệ xã hội, cuối cùng chúng tôi cũng đã có chuyến thâm nhập độc lập và tìm ra được những đầu nậu ở nội địa Trung Quốc Đây là những mối buôn sẵn sàng xuất hàng vào nước ta

bất cứ lúc nào ” (Loạt bài Thâm nhập hang ổ gà lậu Trung Quốc của tác giả

Nguyễn Gia Tưởng và nhóm phóng viên báo Nông thôn ngày nay đăng trên báo Nông thôn ngày nay)

- Giải quyết vấn đề

Có thể nói giải quyết vấn đề là phần trọng tâm của bài điều tra Vì vậy, tác giả dùng nhiều chứng cứ có sẵn trong các tài liệu để sắp xếp, trình bày một cách logic các sự kiện Bài điều tra thường được viết theo các luận điểm, sử dụng luận cứ

và luận chứng để chứng minh Luận điểm là các khía cạnh nội dung cấu thành chủ

đề điều tra; luận cứ là các số liệu, bằng chứng có tính xác thực; luận chứng là sự kết nối, triển khai luận điểm và luận cứ theo cách chặt chẽ và lô gich nhất Trong bài điều tra cũng thường sử dụng tít xen tương ứng với các ý, các luận điểm để bài trở nên rõ ràng, mạch lạc hơn

- Hộp (Box) thông tin

Box thông tin giúp bài điều tra trở nên rõ ràng, dễ tiếp nhận hơn Thông thường, box thông tin chứa những số liệu, lời phát biểu, trích dẫn văn bản, hoặc

những đường link tập họp những bài báo có cùng chủ đề, tạo ra cái nhìn đa chiều, tổng quát hơn về sự kiện, sự việc được đề cập

Thông tin được đăng tải trong box thông tin có trách nhiệm bổ sung thêm

dữ liệu hoặc định hướng suy luận, đánh giá của độc giả đối với vấn đề, sự kiện đang được đề cập trong bài báo Mặc dù chỉ có vai trò bổ trợ, nhưng thông tin trong box

có thể gợi mở vấn đề cho độc giả, đăng tải những nội dung, lời trích dẫn có ý nghĩa, thu hút sự chú ý đặc biệt của độc giả hoặc có thể bổ sung những thông tin mới vào bài báo giúp độc giả dễ dàng nhận ra Thông qua box thông tin này, người đọc sẽ nhận được những thông tin quan trọng, có ý nghĩa với bài báo Khi đưa các thông tin này vào phần box dữ liệu, bổ trợ, độc giả có thể được nhìn nhận vấn đề theo nhiều cách, với nhiều khía cạnh khác nhau; giúp họ nhận thức vấn đề rõ ràng, khách quan và trung thực hơn

Cũng giống như báo in, box thông tin trên báo mạng điện tử cũng được trình bày trong các khung vuông hoặc chữ nhật, kiểu chữ nghiêng hoặc đậm, nền đậm để phân biệt với các thành phần còn lại của bài viết Box thông tin trên báo mạng điện tử thường không có vị trí cố định trong phần chính văn của bài báo, mà tuỳ theo cách sắp xếp của tác giả và tờ báo Một bài báo có thể có nhiều hơn một, nhưng tối đa chỉ nên sử dụng từ 2 đến 3 box để tránh làm rối trang báo

- Phần kết luận

Kết luận là nơi người đọc chờ đợi xem kết thúc của vấn đề ra sao, tác giả có điều kiện thể hiện chính kiến của mình, thể hiện tính định hướng giúp độc giả có những suy nghĩ, hành động đúng, phù hợp với sự phát triển Có nhiều cách để kết thúc vấn đề như: dựa ra thông điệp nhằm tranh thủ sự ủng hộ của dư luận xã hội; khéo léo thể hiện chính kiến của mình để có biện pháp tháo gỡ những vướng mắc, khó khăn; hoặc trong nhiều trường hợp, do tính chất phức tạp của vấn đề, chưa thể giải đáp thỏa đáng, tác giả có thể kết luận bằng cách nêu ra một loạt câu hỏi theo hướng vừa hỏi, vừa gợi ý để cả người đọc và các cơ quan chức năng có cơ sở lý giải, giải quyết vấn đề

Kết của bài Đột nhập kho “bom khí” ẩn mình giữa khu dân cư (báo Dân trí)

là câu nói của người dân - đối tượng bị ảnh hưởng trực tiếp từ vụ việc: “Nếu cơ quan chức năng không tiếp tay tôi dám chắc cơ sở này không thể hoạt động được

Những chiếc xe bồn lớn ra vào như thế, những chiếc ô tô liên tục vận chuyển khí từ

cơ sở này đi tiêu thụ mà chính quyền nói rằng kiểm tra mà không phát hiện là thiếu trách nhiệm, bao che Người dân chúng tôi không biết cơ quan chức năng đang ở đâu?”- người dân này bức xúc đặt câu hỏi Và câu trả lời xin dành cho các cơ quan chức năng có trách nhiệm liên quan tại địa phương.”

Trong loạt bài Di tích Hà Nội trước ngưỡng cừu nghìn năm của nhóm tác

giả Hương Trà, Đức Hải đăng trên báo Hà Nội mới đã sử dụng nhiều dạng kết

Kết bài 1 Đất mượn của di tích sao vẫn cấp sổ đỏ?: “Chuyện ở chùa Bộc là

một ví dụ rõ ràng trong hàng năm, hàng nghìn vụ việc vi phạm, lấn chiếm đất di tích

ở Hà Nội (mà chúng tôi sẽ đề cập trong những số báo tới), trong đó có không ít trường hợp được cấp sổ đỏ Những năm qua, báo chí đã tốn không ít giấy mực để

“kêu”, để báo động chuyện di tích bị “xẻ thịt”, bị biến thành “của riêng” một cách hợp pháp thế nhưng, dẫu ngày Đại lễ kỷ niệm nghìn năm Thăng Long - Hà Nội đang mỗi ngày một lần lại thì giải pháp cho vấn đề này dường như vẫn còn nằm trên giấy (!)”

Kết bài 2 Nỗi lo không của riêng ai: “Cho dù những năm gần đây các cơ

quan chức năng đã có nhiều cố gắng để cải thiện tình hình, song thực trạng di tích

Hà Nội ở thời điểm sắp đến dịp Đại lễ kỷ niệm nghìn năm Thăng Long - Hà Nội vẫn là một thách thức không nhỏ đối với những người quan tâm đến di sản của cha ông.”

Kết bài 3 Bao giờ phố cổ đẹp như tranh?: “Và dù có nhiều ý tưởng đến đâu

nhưng khi người dân trong di sản chưa đồng thuận, chưa ý thức hết trách nhiệm của mình, như một phần tất yếu của phố cổ, được hưởng lợi ích từ việc bảo tồn, khi chính quyền địa phương không quyết tâm triệt để , thì hình ảnh về một phố cổ đẹp

“như tranh” vẫn chỉ là mơ ước!”

Kết bài 4 Phải quyết tâm, đồng lòng!: “Đó cũng là bí quyết để làm tốt công

tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, không chỉ nhằm vào dịp kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long, Hà Nội mà còn hướng tới xây dựng một nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc cho Thủ đô Hà Nội sau khi đã mở rộng, xứng với tầm vóc của một thành phố lớn trong quá trình phát triển bền vững.”

+ Ngôn ngữ, văn phong, bút pháp

- Ngôn ngữ

Ngôn ngữ trong bài điều tra vừa mang đặc điểm chung của ngôn ngữ báo chí là chính xác, thời sự, khách quan, ngắn gọn lại có những đặc điểm riêng Sự vận dụng linh hoạt nhiều loại ngôn ngữ khác nhau, trong đó ngôn ngữ sự kiện làm “nền móng” Kết hợp đan xen với ngôn ngữ chính luận, ngôn ngữ nhân vật cùng tạo nên giá trị của mỗi tác phẩm điều tra

Ngôn ngữ sự kiện: Trong tác phẩm điều tra, tính trực tiếp, xác thực, ngắn

gọn của ngôn ngữ là yêu cầu tất yếu dùng để phản ánh sự kiện, nhằm thông báo tới công chứng nhanh và hiệu quả nhất Ngôn ngữ sự kiện thường được sử dụng nhiều,

sinh động, khách quan và đạt hiệu quả cao Trong bài điều tra “Buôn bán nô lệ tàn bạo như Trung cổ” (trên báo Tuổi trẻ Online ngày 23/10/2014), tác giả Minh Trung

đã đi thẳng vào vấn đề ngay từ tiêu đề Bằng ngôn ngữ trực diện, hướng dư luận có những hình dung nhanh nhất vấn đề đang nói đến

Trong những bài điều tra việc sử dụng ngôn ngữ sự kiện đi kèm các con số,

dữ liệu là những yếu tố không thể thiểu Những con số, dữ liệu cụ thể, chi tiết làm cho sự kiện nổi bật lên, chính xác và khách quan, tạo sức thuyết phục lớn, đồng thời trong một chừng mực nào đó còn giúp người đọc cảm nhận được mức nghiêm trọng, hay tầm vóc của sự kiện, đặc biệt là những vụ tiêu cực Dữ liệu là phương tiện trong bài điều tra, công việc của nhà báo là sắp xếp các dữ liệu đó sao cho logic nhằm nêu bật vấn đề mà công chúng đang quan tâm

Trong bài điều tra Đau xót nạn bóc lột lao động nhà quê - Kỳ 1: Mạng lưới

“buôn người (báo Tuổi trẻ Online, ngày 14/7/2014) những con số đã chỉ ra sự bóc

lột đến cùng cực: “Lúc này, trong người tôi chỉ còn 150.000 đồng nhưng ông Hiệp vẫn vét sạch rồi giữ lại đồ đạc, chứng minh nhân dân, bắt tôi gọi điện yêu cầu người thân đưa 300.000 đồng tới trả mới cho về Khoảng 30 phút sau, tôi đưa số tiền còn lại cho ông Hiệp và nhóm cò “buôn người”, cầm tiền trên tay, ông Hiệp nói: “Tao bán được mày thì chủ đưa tao 800.000 đồng đó, chứ mày không đi làm thì tao chỉ lấy 450.000 đồng thôi” Tôi xin vài chục ngàn để ăn cơm, ông Hiệp quát: “Mày không làm thì tao không cho một đồng” Những số liệu, con số thống kê ở trên là minh chứng “sống” xác thực, giúp công chúng hiểu rõ được bản chất của vụ việc Bằng lối viết mạch lạc Kết hợp với việc dùng từ có tính chất đơn nghĩa, ngắn gọn

nhà báo giúp công chứng hiểu rõ hon bản chất, chiều hướng vận động của vụ việc đang được tiến hành điều tra

Ngôn ngữ chính luận được sử dụng như một công cụ chính để phân tích sự

kiện Đó là ngôn ngữ của tư duy logic, đồng thời cũng là phương tiện để nhà báo bảo vệ lí lẽ, quan điểm của mình đề cập qua sự việc, vấn đề đó Ngôn ngữ chính luận Kết hợp với các phương tiện cú pháp tạo sự hấp dẫn trong việc phân tích, đánh giá làm sáng tỏ sự kiện Đó vừa là “trợ thủ” trong việc giúp nhà báo bộc lộ tư tưởng, quan điểm và nhận định về sự kiện, vấn đề đó

Trong bài viết “Buôn bán nô lệ tàn bạo như Trung cổ” trên báo Tuổi trẻ

Online tác giả viết: “Afsar Miae là một thanh niên 20 tuổi, đã có vợ và ba con, sống

ở vùng Teknaf, miền nam Bangladesh Tháng 9 vừa qua, Miae rời nhà để tìm việc làm rồi không ai thấy anh quay về nữa Câu chuyện của những người sống sót như Miae đang gióng lên hồi chuông cảnh báo về tĩnh trạng buôn bán người ở châu Á.” Những bằng chứng xác thực, cách lập luận đanh thép tác giả khẳng định đây là một vấn đề nghiêm trọng, cần có sự can thiệp của các cơ quan chức năng

Bài Đột nhập “thánh địa “ sản xuất “thần chết “ (báo Dân trí), tác giả sử

dụng triệt để các phương tiện ngôn ngữ ở cấp độ từ, ngữ, câu, đoạn, văn bản trong việc so sánh, phân tích và đối chiếu sự kiện Để làm rõ những sai trái về việc sản xuất loại rượu ngâm cây hoa anh túc, tác giả đã nhập vai là người đi mua rượu để hiểu rõ bản chất vấn đề Cùng với việc sử dụng các từ ngữ chính xác, bổ sung ý nghĩa cho nhau, thể hiện mạch tư duy logic, tác giả còn sử dụng đa dạng câu đơn, câu kép, câu nghi vấn, cảm thán để nói lên những điều nhức nhối của vấn đề Các câu hỏi được sử dụng dồn dập để tăng tính khẳng định rằng những tiêu cực vẫn chưa được giải quyết, để lôi người đọc cùng suy nghĩ, bàn luận, tìm hiểu

Ngôn ngữ nhân vật: Trong bài điều tra, sự xuất hiện của nhân vật là minh

chứng khách quan, tạo nên sự chân thật, tin cậy Ngôn ngữ nhân vật đóng vai trò là những dẫn chứng cụ thể, sinh động tác động trực tiếp tới các lớp luận điểm, luận cứ nhấn mạnh hay khẳng định tính khách quan của các luận điểm hay luận cứ đó Phải khẳng định rằng, không có nhân vật tức là không có bằng chứng khách quan, không

có bằng chứng khách quan thì bài điều tra không có giá trị Như vậy để tăng thêm tính khách quan, ngôn ngữ nhân vật không thể thiếu

Trong bài Đột nhập “thánh địa” sản xuất “thần chết”, tác giả sử dụng lời

nhân vật để tăng tính chân thực: “Để chắc chắn, tôi hỏi lại: “Chị đùa thì phải Hàng cấm mà ở dây mua dễ vậy sao?” “Đùa gì chứ, nhà tôi có cả hầm rượu ngâm thuốc phiện ở dưới kia kìa Ở thị trấn này, mua loại rượu này cũng dễ như mua mớ rau, con cá dưới xuôi vậy Không tin các anh xuống hầm nhà tôi mà xem”, chị chủ quán nói chắc như đinh đóng cột, mặt không một chút biến sắc Tận dụng cơ hội hiếm có,

bỏ ngang cuộc nhậu, tôi vội đi theo chị.”

Ngoài ra, ở một số bài điều tra, ngôn ngữ nhân vật là ngôn ngữ của sự thẩm định, ngôn ngữ trực tiếp của nhân chứng nhằm tăng tính khách quan trong tiến trình điều tra vụ việc

lẽ, phân tích của tác giả sẽ góp phần tăng sức thuyết phục người đọc.” [15; tr.315]

“Mỗi thể loại cớ chức năng riêng, như thể loại tin thì qua thông tin mà định hướng; phóng sự, tường thuật thì qua miêu tả mà định hướng; còn điều tra thì phải qua cắt nghĩa, giải thích để chỉ đạo hoạt động thực tiễn cho con người” [27; tr.173]

+ Phong cách tác giả

Theo nhà báo Huỳnh Dũng Nhân, trong tác phẩm điều tra “kiên quyết không dùng cái tôi trần thuật mà sử dụng cái tôi tiềm ẩn Cái tôi tiềm ẩn thực ra chính là tác giả nhưng nỏ thường ẩn nấp đằng sau các sự kiện khách quan, được các

sự kiện khách quan phủ lên, che đậy, bao lấp.” [24; tr 159]

Với ghi nhanh, cái tôi tác giả làm nhiệm vụ trực tiếp khâu nối những mảng miếng của hiện thực Với ký chân dung, cái tôi ấy khiêm nhường đứng đằng sau tác phẩm để nhường chỗ cho nhân vật của mình tỏa sáng Trong điều tra, cái tôi tác giả không thể hiện mình, không xuất hiện trực tiếp trong bài mà thường ẩn sau các con

số, sự kiện, ẩn sau lời bình, sự phân tích và đánh giá

Cũng nhiều trường hợp, tác giả xuất hiện trực tiếp trong bài điều tra ở đại từ

nhân xưng ngôi thứ nhất với tư cách chứng kiến sự việc Trong bài Đau xót nạn bóc

lột nhà quê - Kỳ 1: Mạng lưới “buôn người “ (báo Tuổi trẻ Online, ngày 14/7/2014)

tác giả viết: “Tại đây, chúng tôi gần như bị “giam lỏng” ở khu nhà phía sau khi lối

ra bị khóa trái cửa, phía trên được giăng chằng chịt dây thép kiên cố Do công việc không phải là trồng hoa như tư vấn ban đầu nên tôi đòi về thì nhân viên tên Hải ép

ký vào bản cam kết: “Vì điều kiện sức khỏe không thích nghi được với khí hậu nên về” và bắt đóng 500.000 đồng tiền xe Trở về từ chuyến đi, tôi liên hệ với bà Hằng,

bà này nói: “Trường hợp em chỉ trả 500.000 đồng mà được về là một ngoại lệ Những trường hợp khác sẽ bị bắt làm vì người ta bỏ tiền ra mà để cho mình bỏ về thì đâu có dễ”

Cái tôi nhân chứng xuất hiện như một người thẩm định thông tin, giúp bạn đọc nắm được diễn biến chính của sự việc Bạn đọc như theo chân các nhà báo đến những điểm nóng diễn ra sự kiện Điều này cũng phụ thuộc vào trình độ và phong cách của mỗi cây bút điều tra

Thái độ của tác giả trong bài điều tra phải rõ ràng, khen chê công khai, tránh lập lờ, nước đôi Mỗi tác phẩm điều tra đều mang trong mình phong cách thể hiện riêng của tác giả Phong cách của tác giả cũng thể hiện thông qua việc trình bày những sự kiện đó

1.1.1.4 Nguồn tin và thông tin mạng xã hội

Báo chí là loại hình hoạt động thông tin chính trị - xã hội Để xã hội loài người tồn tại và phát triển, con người cần nhiều hoạt động như sản xuất của cải vật chất để duy trì sự sống, sáng tạo nghệ thuật để thỏa mãn nhu cầu tinh thần Một phần của hoạt động đó là hoạt động báo chí nhằm cung cấp cho công chúng những thông tin tức là thông báo cho công chúng biết mọi sự kiện, hiện tượng diễn ra hàng ngày trong đời sống xã hội Nội dung của những thông báo đó gọi là thông tin Nhưng thông tin báo chí là những thông tin chính trị - xã hội Nghĩa là thông tin báo chí bao giờ cũng chứa đựng những giá trị xã hội hay chính trị [10, tr 51]

Khác với thông tin báo chí nói chung và báo điện tử nói riêng thông tin trên mạng xã hội chủ yếu mang ý nghĩa cá nhân Ví dụ: một người gửi, nhắn tin, viết một status cho một người khác cũng được coi là hoạt động thông tin nhưng thông tin đó lại không mang tính xã hội và nó có thể không được tiếp nhận bởi nhiều người và ảnh hưởng đến nhiều người như thông tin trên báo chí Tuy nhiên một

thông tin cũng có khi có ý nghĩa chính trị - xã hội khi thông tin đó tác động, thu hút

sự quan tâm của nhiều người và được công bố trên báo chí

Vì vậy ta có thể phân biệt giữa thông tin trên báo chí và thông tin trên mạng

xã hội khác nhau cơ bản đó là: thông tin báo chí luôn luôn chứa đựng ý nghĩa chính trị - xã hội nhất định Còn thông tin trên mạng xã hội thường mang ý nghĩa cá nhân Đôi khi thông tin trên mạng xã hội cũng chứa đựng ý nghĩa chính trị - xã hội khi nó tác động đến nhiều người và được báo chí công bố Và lúc này thông tin trên mạng

xã hội đã được khai thác, sử dụng thành thông tin báo chí Tuy nhiên, không phải thông tin nào cũng mang tính báo chí và báo chí vẫn không bao giờ mất đi vai trò

"người gác cổng thông tin" Thông tin trên mạng xã hội chỉ có ý nghĩa đối với báo chí khi được báo chí xác minh, đưa vào bối cảnh cụ thể Giá trị thông tin của báo chí luôn nằm ở sự khách quan và độ tin cậy cao Ví dụ vụ clip ghi lại cảnh hôi bia xuất hiện trên mạng Youtube tháng 11 năm 2013 đã nhanh chóng bùng nổ và gây tranh cãi trong cộng đồng Ngay sau đó, báo chí đã xác minh vụ việc diễn ra ở Đồng Nai Tiếp đó, báo chí đã khai thác chi tiết, cụ thể về căn nguyên, diễn biến cũng như những hệ lụy từ sự việc đó

Xét về mặt nội dung báo chí thường bao quát nhiều chủ đề, nhiều lĩnh vực còn trên mạng xã hội thường tập trung vào những chủ đề nhất định mà các thành viên trong cộng đồng mạng xã hội đó quan tâm Và thông tin trên báo chí thường được thẩm định, chọn lọc, kiểm duyệt theo định hướng của cơ quan báo chí; thông tin trên mạng xã hội thường thì lại do các thành viên tự đăng tải và không qua bất

cứ một sự kiểm duyệt nào

Ngày nay, sự liên kết giữa thông tin báo chí và thông tin mạng xã hội là không thể thiếu Thông tin trên báo chí ngày càng trở nên đa dạng hơn với việc xuất hiện thông tin từ mạng xã hội, nhưng điều này khiến báo chí phải thay đổi kỹ nghệ đưa tin tới công chúng Bên cạnh dòng thông tin dòng chính thống các cơ quan báo chí cần có trang bị thêm cho tòa soạn trang website, các tài khoản mạng xã hội để

có thể thu nhận kịp thời, nhanh nhất các nguồn thông tin phong phú Và các nhà báo ngày nay cũng cần chấp nhận một thực tế là họ không nên cạnh tranh hay chạy đua với thông tin từ mạng xã hội mà cần có sự hợp tác để khai thác, kiểm chứng và sử dụng chúng một cách hợp lý Họ có thể tham khảo các mạng xã hội mỗi khi phát

hiện một sự kiện lớn, liên tục theo dõi cập nhật kể cả chiều sâu của những cảm xúc, rồi xây dựng một lộ trình tiếp cận để viết thành bài

Trước sự xuất hiện và phát triển mạnh mẽ của mạng xã hội báo chí đặc biệt

là báo điện tử có thể không còn đi đầu hay nhanh nhất về tốc độ cung cấp thông tin nhưng khi phối hợp khai thác, kiểm chứng với các thông tin trên mạng xã hội Nhờ

đó nhiều báo điện tử có thể có được những bài viết rộng hơn, sâu hơn, hoàn thiện hơn, đủ khả năng phân tích và tổng hợp để làm sáng tỏ sự kiện, vấn đề và cũng để làm nguồn xác minh tính chân thực của các tin nhanh xuất hiện trước đó trên mạng

xã hội

Để cạnh tranh và tồn tại thông tin trên báo chí ngày nay phải khai thác, sử dụng thông tin trên mạng xã hội nhằm tạo sự lôi cuốn, hấp dẫn hơn với công chúng Nhưng có điều chắc chắn rằng báo chí vẫn là loại hình truyền thông chính thống và mạng xã hội vẫn chỉ được coi là loại hình truyền thông phi chính thống Thông tin trên báo chí vẫn luôn được coi là những thông tin chính thống; thông tin trên mạng

xã hội vẫn được coi là những thông tin phi chính thống Thông tin trên mạng xã hội chỉ được công nhận là thông tin chính thống khi được báo chí khai thác, kiểm chứng

và sử dụng công bố trên báo chí

1.1.1.5 Khai thác, sử dụng thông tin mạng xã hội cho bài điều tra

Thực tế hiện nay cho thấy mạng xã hội là môi trường cung cấp, truyền bá

và tương tác thông tin Thông qua kết nối và phát tán thông tin trên diện rộng trên internet cộng với việc tăng cường khả năng theo dõi và giám sát mọi hoạt động xã hội trên phạm vi toàn cầu nhờ các thiết bị di động, mạng xã hội còn tạo ra một khối lượng các tin tức khổng lồ được chia sẻ Phần lớn tin tức trên các mạng xã hội là những thông tin mang tính cá nhân nhiều hơn đại chúng thậm chí là những thông tin phi chính thống, chưa có kiểm chứng và ta có thể gọi đó là những tin tức xã hội (social news) Trước sự phát triển rầm rộ như vậy của tin tức từ mạng xã hội Báo chí nói chung và báo đện tử nói riêng chịu những tác động nhất định đặc biệt là trên phương diện khai thác và sử dụng nguồn tin Sự tác động của tin tức từ xã hội đến nguồn tin của báo điện tử được thể hiện trên cả hai khía cạnh tích cực và tiêu cực

Ở khía cạnh tích cực tin tức xã hội đem đến cho báo điện tử một nguồn tin

đa dạng và chi phí thấp để có thể khai thác tiếp tục những giá trị thông tin của

nguồn tin Mạng xã hội có ưu thế đó là phát hiện kịp thời và đưa các thông tin rất nhanh nhạy nhưng lại thường vụn vặt, hạn chế về khả năng theo đuổi các vụ sự kiện, sự việc để tạo thành chuỗi thông tin sâu rộng Nắm bắt được điều này nhiều tòa soạn báo điện tử ngày nay đã triển khai một trong những cách thức tác nghiệp mới là: phóng viên báo chí là cư dân mạng xã hội sẽ có điều kiện nắm bắt, cập nhật thông tin, khai thác nguồn tin từ mạng xã hội để dựa vào đó làm thành thông tin có giá trị nhờ nghiệp vụ chuyên sâu Minh chứng cho điều này là 2 báo điện tử VnExpress đều có trang Facebook thu hút sự theo dõi của nhiều độc giả, nhấn nút like nên tới hơn 400.000 người (tính đến tháng 1/2014) Và tờ Tuoitre cũng có trang facebook với hơn 6.000 người nhấn nút like (tính đến tháng 1/2014)

Nhiều vấn đề, sự kiện được xã hội quan tâm, được bàn luận sôi nổi trên các trang mạng xã hội chính là dư luận xã hội mà báo chí nói chung, báo điện tử nói riêng quan tâm và muốn nắm bắt Từ đó báo điện tử đi vào triển khai những đề tài,

ý tưởng, giải đáp được những bức xúc, nhu cầu thông tin này một cách nhanh chóng, chính là hiệu quả mà báo điện tử có thể có được khi khai thác nguồn tin từ mạng xã hội Sự nhanh nhạy của cơ quan báo điện tử và người làm báo, trả lời được những thắc mắc và cung cấp trúng, đúng nhu cầu thông tin của công chúng Thông thường, các thành viên trên mạng xã hội sau khi tham gia trên mạng xã hội khi biết một sự kiện, một vấn đề “nóng” nào đó đang được bàn tán, thảo luận nhiều thường muốn tìm kiếm thông tin từ báo chí - nơi mà họ cho là “chính thống” để giải đáp thêm, thông tin thêm về những sự kiện mới chỉ ở dạng lan truyền trên mạng xã hội như “lời đồn” Nếu tờ báo nào nhanh nhạy đáp ứng được sự tìm kiếm này sẽ có khả năng “hút” độc giả một cách mạnh mẽ và rộng lớn

Tuy nhiên cùng với những ưu thế mạng xã hội mang lại cho nguồn tin của báo chí không thể không nhắc tới một khía cạnh khác của tin tức xã hội từ mạng xã hội đó là rất nhiều tin tức được đăng tải dưới các vỏ bọc, những ẩn danh mà ở đó người đăng thì không phải chịu trách nhiệm về đạo đức truyền thông, thậm chí là trách nhiệm pháp lý và cũng không bị cản trở bởi một hàng rào biên tập nào Điều này cũng tạo nên một sức ép cạnh tranh giữa thông tin trên báo chí và trên mạng xã hội, thông tin trên báo chí phải qua kiểm chứng, kiểm duyệt nên quá trình đăng tải bao giờ cũng chậm hơn mạng xã hội Và trước sức ép về số lượng thông tin và tần

suất đăng tải nên nhiều cơ quan báo chí đặc biệt là báo điện tử đã khai thác nguồn tin

từ mạng xã hội và qua cách xử lý đơn giản như : “Facebooker A chiaa sẻ”, “thành viên B cho rằng” vv Vì vậy ranh giới giữa tham khảo, kiểm chứng nguồn tin chưa chính thức với việc cố tình đăng tải nguồn tin chưa kiểm chứng đôi khi trở nên rất mong manh và khó phân định Và nếu báo chí nói chung và báo điện tử nói riêng không khẳng định được vị thế, quy trình kiểm soát thông tin của mình trước khi đăng tải thì sẽ biến mình thành báo lá cải chạy theo nguồn tin từ các trang mạng xã hội

1.1.2 Cơ sở lý luận của vấn đề khai thác thông tin từ mạng xã hội cho bài điều tra

1.1.2.1 Vai trò của mạng xã hội đối với hoạt động báo chí

Thứ nhất, mạng xã hội từng bước khẳng định vai trò thiết yếu trong đời sống xã hội, thúc đẩy phát triển mạng xã hội là xu thế tất yếu

Mạng xã hội ngày nay đã trở thành môi trường cung cấp, chia sẻ, trao đổi, khai thác sử dụng thông tin cho mọi người dân và đang thâm nhập vào cuộc sống của con người khắp nơi trên thế giới Nó đang trở thành nhu cầu không thể thiếu đối với đời sống, tác động một cách trực tiếp, làm thay đổi nhận thức, hành vi của mỗi

cá thể, qua đó tác động đến sự phát triển của toàn xã hội

Hầu hết các quốc gia đều nhận thức được xu thế phát triển và tầm quan trọng của mạng xã hội trong kỷ nguyên thông tin đối với sự phát triển xã hội và đều

có những chính sách phù hợp để khai thác thế mạnh của mạng xã hội phục vụ cho lợi ích quốc gia, dân tộc Thúc đẩy phát triển mạng xã hội phục vụ lợi ích của xã hội loài người đã trở thành một xu thế được khẳng định với những cam kết quốc tế mạnh mẽ của các quốc gia Việt Nam cũng không phải là một ngoại lệ

Thứ hai, tính hai mặt của nội dung thông tin trên mạng xã hội

Truyền thông xã hội có ưu thế tổng hợp thông tin từ nhiều nguồn khác nhau

và cho phép cá nhân tham gia cung cấp thông tin mà không cần công khai danh tính, cập nhật thường xuyên, nội dung thông tin phong phú, đa dạng Thông tin trên truyền thông xã hội được phát tán, lan truyền rất nhanh thông qua các mạng xã hội, hầu như không có giới hạn về biên giới, lãnh thổ; dễ tạo hiệu ứng xã hội theo chiều rộng Bên cạnh đó, truyền thông xã hội còn tạo ra khả năng giao lưu, chia sẻ, kết nối cộng đồng rất thuận lợi Đây là tính năng đặc biệt hấp dẫn đối với giới trẻ ngày nay

Vì vậy, truyền thông xã hội đang ngày càng thu hút đông đảo người dùng mạng xã hội, nhất là trong những năm gần đây và đang có sự dịch chuyển thói quen tìm kiếm thông tin từ các website thông tin chính thống sang các website truyền thông xã hội, nhất là các trang thông tin điện tử tổng hợp

Bên cạnh những ưu thế, truyền thông xã hội cũng bộc lộ những mặt trái, đó là: thông tin không chính thống, mang tính cá nhân, thiếu chọn lọc, dàn trải, vụn vặt; khó xác định nguồn tin, khó kiểm chứng; thông tin dễ lồng động cơ, mục đích

cá nhân nhằm xuyên tạc, lừa đảo, vu khống Vì vậy, truyền thông xã hội khi được

sử dụng vào các mục đích lừa đảo, vi phạm pháp luật, đi ngược lại lợi ích chính đáng của cộng đồng, xã hội, đe dọa an ninh quốc gia thì hậu quả cũng vô cùng lớn, nhất là khi người sử dụng đa số là giới trẻ, còn thiếu bản lĩnh, tỉnh táo khi tiếp nhận thông tin trên mạng xã hội

Về bản chất công nghệ, môi trường mạng xã hội là môi trường mở, cho phép người sử dụng được tự do cung cấp, tìm kiếm và sử dụng thông tin Vì vậy, tùy thuộc vào động cơ, mục đích và nhận thức của cá nhân, tổ chức sử dụng mà thông tin đưa lên mạng xã hội là tích cực, hoặc tiêu cực, hoặc thậm chí đi ngược lại lợi ích chính đáng của cộng đồng, xã hội Ngày nay, trên mạng xã hội cũng tồn tại không ít những thông tin sai, độc hại với các tính chất khác nhau, không phù hợp về chuẩn mực đạo đức, văn hóa, thuần phong mỹ tục; thông tin có tính chất tội phạm tin học, lừa đảo trên mạng; thông tin xuyên tạc có tính chất chính trị, đe dọa an ninh quốc gia

Nhận thức được tính hai mặt của nội dung thông tin trên giúp chúng ta có định hướng chính sách và giải pháp quản lý thông tin phù hợp với tính chất thông tin, nhằm phát huy mặt tích cực và hạn chế những tác động tiêu cực của thông tin sai trái, độc hại

Thứ ba, tính hai mặt của sự phát triển công nghệ mạng xã hội

Do bản chất công nghệ, mạng xã hội cho phép người sử dụng được tự do cung cấp, tìm kiếm và sử dụng thông tin mà không có giới hạn về địa lý, lãnh thổ Trong đa số các trường hợp, thông tin về cá nhân của người dùng không cần xác thực Điều đó một mặt tạo điều kiện thuận lợi một cách tối đa cho người muốn cung cấp, sử dụng thông tin trên mạng xã hội, loại bỏ những ràng buộc về pháp lý, những

mặc cảm trong ý thức để tham gia vào môi trường thông tin trên mạng xã hội Song, mặt khác nó cho phép những tổ chức, cá nhân với động cơ xấu có thể che giấu danh tính để cung cấp thông tin sai trái, độc hại, thậm chí xóa bỏ dấu vết để thực hiện hành vi tội phạm, lừa đảo, trong đó phổ biến nhất là những hành vi tội phạm xuyên quốc gia Việc phát hiện, ngăn chặn những hành vi sai trái trên môi trường mạng xã hội toàn cầu như vậy về phương diện kỹ thuật là rất khó khăn, đòi hỏi sự phối hợp tích cực của các quốc gia Tính hai mặt của công nghệ mạng xã hội đang là thách thức đối với những quốc gia muốn thực thi luật pháp của mình để điều chỉnh những hành vi vi phạm pháp luật trên mạng mạng xã hội toàn cầu

Thứ tư, tác động qua lại của truyền thông xã hội với báo chí ngày càng phức tạp

Truyền thông xã hội là nơi cung cấp thông tin, đề tài để báo chí nhận diện, phát hiện những vấn đề nóng đang nổi lên, đang diễn ra và được dư luận quan tâm

Từ đó, các nhà báo sẽ chắt lọc những vấn đề hấp dẫn đối với độc giả, phù hợp với tôn chỉ mục đích của báo mình để làm tin, bài Khi có bài báo được đăng tải, nếu được các thành viên của mạng xã hội tiếp nhận, truyền bá và thảo luận thì sẽ tạo sức lan truyền tin tức rất mạnh, bài báo sẽ đến được với số lượng độc giả gấp nhiều lần

so với việc bài báo đó chỉ được đăng tải trên trang báo chính thức Tin tức trên báo chí sau khi phát đi được các thành viên mạng xã hội tiếp nhận, truyền bá và thảo luận sẽ tạo ra làn sóng tin tức mới Mạng xã hội cũng tác động khiến các cơ quan báo chí thay đổi cách suy nghĩ từ làm báo một chiều sang đối thoại hai chiều với độc giả Và chính báo chí là nơi tiếp nhận, lựa chọn, kiểm chứng mức độ tin cậy của thông tin, “chính thống hóa” thông tin trên mạng xã hội

Như vậy, thông qua mạng xã hội, nếu các cơ quan báo chí, các nhà báo nhanh nhạy, nắm bắt được những vấn đề mà xã hội đang thực sự quan tâm, để cung cấp những thông tin kịp thời, đáp ứng được sự quan tâm của người sử dụng; khi được các thành viên của mạng xã hội tiếp nhận, thảo luận, truyền bá, sẽ tạo ra làn sóng tin tức mới, góp phần định hướng thông tin và có tác động lớn đối với xã hội

1.1.2.2 Đặc điểm thông tin trên mạng xã hội

Liên kết cộng đồng

Mạng xã hội mở ra một thay đổi lớn, đó là mở rộng phạm vi kết nối giữa mọi người cả về thời gian và không gian Không cần phải gặp gỡ trực tiếp để kết bạn, người này có thể trở thành bạn của người kia thông qua việc gửi một đường link đến hòm thư để kết bạn Sự liên kết giữa các cá nhân tạo ra một cộng đồng mạng với số lượng thành viên tham gia đông đảo Chẳng hạn ở Mạng xã hội Facebook hiện nay, tính liên kết được thể hiện rất rõ, đặc biệt sự liên kết theo nhóm, một cá nhân có thể kết bạn với nhiều người khi chỉ cần click vào nút “become fan” của những nhóm có chung một sở thích, một lĩnh vực quan tâm Khi tham gia vào những nhóm này, tất cả các thành viên sẽ thường xuyên giao lưu với nhau, chia sẻ

và kết nối với nhau thông qua việc đưa ra ý kiến của mình Tính liên kết của Mạng

xã hội làm nâng cao sự hiểu biết về cộng đồng trong mỗi cá nhân

Đa phương tiện

Cũng giống như khả năng đa phương tiện của Internet, Mạng xã hội có sự kết hợp chặt chẽ, hài hòa các yếu tố chữ viết, âm thanh, hình ảnh, màu sắc, đồ họa, hình khối Mạng xã hội hoạt động dựa trên nguyên lý hoạt động của Web 2.0 với rất nhiều ứng dụng và tiện ích Chỉ cần những thủ tục đăng ký đơn giản, mỗi người

sử dụng Internet đều có thể sở hữu một khoảng không gian riêng trên Mạng xã hội.[11] Ở đó, họ có thể xây dựng một “ngôi nhà” riêng cho mình Sau đó, người dùng có thể chia sẻ thông tin cá nhân cũng như mọi vấn đề mà mình yêu thích và quan tâm Tùy theo tiện ích và dịch vụ mà các website Mạng xã hội cung cấp, người dùng có thể chia sẻ những bài hát, những bộ phim, các đoạn video của bản thân mình hoặc của người khác tùy vào sở thích cá nhân

Tính đa phương tiện của Mạng xã hội còn cho phép người dùng xây dựng thư viện ảnh riêng cho mình, có thể gửi tin nhắn và chat với bạn bè, có thể nghe nhạc và chơi các trò chơi Cuối cùng, người sử dụng có thể tạo dựng các mối quan hệ mới trong xã hội ảo, bằng cách tìm ra những đặc điểm chung, những người có cùng sở thích, cùng các mối quan tâm, qua hệ thống tìm kiếm trên website Mạng xã hội

Tương tác

Mạng xã hội giờ đây trở thành một điều không thể thiếu của mỗi người Mạng xã hội kết nối mọi người với nhau Việc kết nối giữa mọi người đã tạo ra tính tương tác, sự tương tác đó là sự trao đổi ý kiến lẫn nhau của những người cùng tham

gia Mạng xã hội Tính tương tác của Mạng xã hội được thể hiện rất rõ thông qua việc thông tin được truyền đi và ngay sau đó đã được sự phản hồi từ phía người nhận

Khả năng truyền tải và lưu trữ lượng thông tin khổng lồ Tất cả các mạng đều có những ứng dụng gần giống nhau như có thể viết bài, tải video, đăng một bức ảnh Nhưng mỗi một Mạng xã hội đều có khả năng đăng tải các ứng dụng này với dung lượng khác nhau Với Mạng xã hội Facebook, các cá nhân thường được thông qua việc cập nhật và đăng tải các clip, các đường link hoặc những bức ảnh nhanh và

có dung lượng lớn Tuy nhiên, việc viết bài lại chỉ có dung lượng rất ít

1.2 VẤN ĐỀ KHAI THÁC THÔNG TIN TỪ MẠNG XÃ HỘI

1.2.1 Tính chất thông tin của mạng xã hội

1.2.1.1 Tính cập nhật và đa dạng, phong phú

Mạng xã hội có ưu thế nổi trội đó là: tổng hợp thông tin từ nhiều nguồn khác nhau và cho phép cá nhân tham gia cung cấp thông tin mà không cần công khai danh tính Cùng với đó thông tin từ mạng xã hội có tính cập nhật thường xuyên, nội dung thông tin phong phú, đa dạng từ nhiều địa bàn, nhiều lĩnh vực đời sống xã hội Bởi vậy mà mạng xã hội đang dần trở thành là một trong những nguồn cung cấp thông tin một cách nhanh chóng, rộng lớn cho các cơ quan báo điện tử nhận diện, phát hiện được những vấn đề đang nổi cộm Và sau đó, báo điện tử tiếp tục thẩm định độ chính xác của nguồn tin rồi sử dụng cho những tin, bài của báo để phục vụ công chúng Có thể thấy trên thực tế thời gian qua, rất nhiều sự việc tung lên mạng xã hội, cư dân mạng bàn tán xôn xao về những vấn đề này, các cơ quan báo chí đặc biệt là báo điện tử đã kịp thời xác minh và có nhiều bài viết phê phán những hành động tiêu cực Tiêu biểu có thể kể đến sự việc xảy ra gần đây nhất năm

2013 đó là: Khoảng 12 giờ 20 trưa 4/12/2013, tại khu vực vòng xoay Tam Hiệp (thuộc KP.1, P.Bình Đa, TP.Biên Hòa, Đồng Nai), một xe tải chở bia Tiger gặp nạn

đổ ập xuống đường, hàng ngàn lon và chai bia đổ khắp đường Tài xế xe tải cho biết: Sau khi sự cố xảy ra mặc dù một số lơ xe và tài xế cố gắng thu gom số bia bị

đổ ra đường để vớt vát tài sản nhưng hàng trăm người dân đã nhảy vào tranh giành nhau lấy hết số bia lon còn nguyên vẹn Sự việc lên đến đỉnh điểm khi tài xế bị bắt bồi thường giá trị 400 triệu của lô hàng Ngay sau khi sự việc xảy ra trên các trang mạng xã hội, đặc biệt là mạng xã hội facebook đã dậy sóng hình ảnh hài, chế giễu