Xây dựng KHBD va tổ chức HDDH môn khoa học ở tiểu học

Kế hoạch dạy học của GV là bản chương trình công tác do GV soạn thảo ra bao gồm toàn bộ công việc của GV và HS trong suốt năm học, trong một kì học, đối với từng chủ đề hoặc một bài học trên lớp . Trong quá trình dạy học ở trường tiểu học, có thể chia kế hoạch dạy học thành kế hoạch năm học và kế hoạch bài dạy. Kế hoạch dạy học chủ đề bài học là bản dự kiến các công việc của GV và HS trong cả bài học thể hiện tinh thần cơ bản của chương trình môn học, thể hiện được mối liên hệ hữu cơ giữa mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức và đánh giá kết quả. Kế hoạch dạy học môn Khoa học sẽ được cụ thể hóa và được thực hiện thông qua xây dựng và triển khai các kế hoạch dạy học chủ đề bài học ở từng khối lớp. Căn cứ vào mục tiêu, yêu cầu cần đạt về phẩm chất, năng lực; phân bổ các chủ đề, nội dung, thời lượng; các định hướng về phương pháp, hình thức tổ chức dạy học, đánh giá trong Kế hoạch dạy học môn Khoa học; căn cứ vào nhu cầu, điều kiện cụ thể; giáo viên sẽ xây dựng kế hoạch dạy học cho mỗi chủ đề bài học đảm bảo tính khả thi, phù hợp, hiệu quả. Lập kế hoạch dạy học chủ đề bài học (sau đây gọi là kế hoạch bài dạy) là xây dựng kế hoạch dạy học cụ thể cho một bài chủ đề, thể hiện mối quan hệ tương tác giữa giáo viên với học sinh, giữa học sinh với học sinh nhằm giúp học sinh đạt được những mục tiêu, yêu cầu cần đạt của bài học. Tài liệu này sẽ giúp GV xây dựng KHBD và tổ chức HĐDH môn Khoa học ở tiểu học theo hướng phát triển năng lực, phẩm chất học sinh.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN

XÂY DỰNG KẾ HOẠCH BÀI DẠY

VÀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN KHOA HỌC Ở TIỂU HỌC THEO HƯỚNG PHÁT TRIỂN PHẨM CHẤT VÀ NĂNG LỰC HỌC SINH

(Tài liệu lưu hành nội bộ)

HÀ NỘI, 2021

I XÂY DỰNG KẾ HOẠCH DẠY HỌC CHỦ ĐỀ/ BÀI HỌC MÔN KHOA HỌC 1.1 Quan niệm về kế hoạch dạy học chủ đề/ bài học và vị trí, quan hệ với Kế hoạch môn Khoa học

Kế hoạch dạy học của GV là bản chương trình công tác do GV soạn thảo ra bao gồm toàn bộ công việc của GV và HS trong suốt năm học, trong một kì học, đối với từng chủ

đề hoặc một bài học trên lớp1 Trong quá trình dạy học ở trường tiểu học, có thể chia kế hoạch dạy học thành kế hoạch năm học và kế hoạch bài dạy

Kế hoạch dạy học chủ đề/ bài học là bản dự kiến các công việc của GV và HS trong cả bài học thể hiện tinh thần cơ bản của chương trình môn học, thể hiện được mối liên hệ hữu

cơ giữa mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức và đánh giá kết quả

Kế hoạch dạy học môn Khoa học sẽ được cụ thể hóa và được thực hiện thông qua xây dựng và triển khai các kế hoạch dạy học chủ đề/ bài học ở từng khối lớp Căn cứ vào mục tiêu, yêu cầu cần đạt về phẩm chất, năng lực; phân bổ các chủ đề, nội dung, thời lượng; các định hướng về phương pháp, hình thức tổ chức dạy học, đánh giá trong Kế hoạch dạy học môn Khoa học; căn cứ vào nhu cầu, điều kiện cụ thể; giáo viên sẽ xây dựng kế hoạch dạy học cho mỗi chủ đề/ bài học đảm bảo tính khả thi, phù hợp, hiệu quả

Lập kế hoạch dạy học chủ đề/ bài học (sau đây gọi là kế hoạch bài dạy) là xây dựng kế hoạch dạy học cụ thể cho một bài/ chủ đề, thể hiện mối quan hệ tương tác giữa giáo viên với học sinh, giữa học sinh với học sinh nhằm giúp học sinh đạt được những mục tiêu, yêu cầu cần đạt của bài học

1.2 Các nguyên tắc xây dựng kế hoạch bài dạy

Một kế hoạch bài dạy khả thi và hướng đến phát triển phẩm chất, năng lực học sinh cần đảm bảo một số nguyên tắc cơ bản sau:

* Mục tiêu kế hoạch bài dạy: cần đảm bảo bám sát mục tiêu chung của môn học và yêu cầu cần đạt cụ thể trong bài học

* Nội dung kế hoạch bài dạy:

- Phải đảm bảo chính xác, khoa học, đáp ứng đầy đủ nội dung bài học trong chương trình, làm rõ nội dung trọng tâm, có liên hệ thực tế, đảm bảo tính giáo dục và có tính phát triển

- Đối với KH bài học môn Khoa học, khi xây dựng KHBD phải chú ý đến tính

1 Nguyễn Sỹ Đức- Nguyễn Trọng Sửu, Module THPT 15: Các yếu tố ảnh hưởng tới thực hiện kế hoạch dạy học

mở trong việc lựa chọn và khai thác các đối tượng học tập sẵn có ở địa phương

để xây dựng nội dung học tập Kết nối, liên hệ nội dung của bài học với nội dung, đối tượng học tập ở địa phương, qua đó phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học vào thực tiễn cuộc sống

* Phương pháp, hình thức tổ chức dạy học được lựa chọn và sử dụng trong KH bài học:

- Cần khai thác triệt để các phương pháp dạy học tích cực, hướng đến phát triển phẩm chất và năng lực cho học sinh

- Đối với việc dạy học môn Khoa học, phương pháp dự kiến đưa ra trong kế hoạch bài dạy phải giúp học sinh làm quen và tiếp cận kĩ năng, tiến trình nghiên cứu khoa học như: quan sát, thí nghiệm, dự đoán, giải thích, …;

- Tăng cường tính thực tiễn trong môn học, tạo cơ hội cho học sinh được vận dụng kiến thức môn Khoa học vào việc nghiên cứu, giải quyết các vấn đề thực tiễn; chú trọng các hoạt động tìm tòi khám phá khoa học để phát triển năng lực tìm hiểu môi trường tự nhiên xung quanh

- Chú trọng tạo cơ hội cho học sinh được học qua trải nghiệm, điều tra, khám phá, tìm hiểu thực tiễn; thực hành xử lý tình huống, hợp tác giải tác quyết vấn đề;

- Vận dụng linh hoạt, sáng tạo, phù hợp nhiều phương pháp dạy học với nhau; quan tâm đến hứng thú và chú ý tới sự khác biệt của học sinh để hình thành, phát triển phẩm chất và năng lực của mỗi học sinh

- Kêt hợp dạy học trong lớp với dạy học ngoài lớp, linh hoạt sử dụng các hình thức: dạy học cá nhân, dạy học theo nhóm, dạy học toàn lớp để phát triển phẩm chất chủ yếu và năng lực chung cho học sinh

* Phương tiện được dự kiến đưa ra và sử dụng trong KHBD: Kết hợp đa dạng nhiều phương tiện dạy học khác nhau Đối với dạy học môn Khoa học ở tiểu học, cần tăng cường việc tổ chức các hoạt động dạy học tạo cơ hội cho học sinh được sử dụng các dụng cụ thí nghiệm, thực hành

* Tiến trình và các hoạt động tổ chức trong KHBD: tiếp cận tiến trình phát triển năng lực, tạo cơ hội cho người học được học trong hoạt động và thông qua hoạt động khám phá, nghiên cứu khoa học Do đó, khi thiết kế KHBD, giáo viên nên thiết kế thành chuỗi các hoạt động học tập của học sinh, số lượng các hoạt động nên được lựa chọn phù hợp với mục tiêu, thời gian của bài học, đối tượng và điều kiện học tập học sinh

1.3 Vai trò của kế hoạch bài dạy

Trong dạy học, kế hoạch bài dạy có vai trò quan trọng, ảnh hưởng rất lớn tới quá trình

tổ chức dạy của GV và quá trình học tập của học sinh nhằm đạt được mục tiêu dạy học

“Không thể xây nhà mà không có bản thiết kế cũng như không thể dạy học mà không soạn giáo án”, bất kỳ một bài học nào trước khi được giáo viên lên lớp dạy học cũng cần thời gian chuẩn bị Ngay cả khi sách giáo khoa hay tài liệu hướng dẫn học của bài học đã có sẵn thì việc nghiên cứu các tài liệu đó để vận dụng linh hoạt vào bài giảng vẫn giữ vai trò quan trọng bởi với mỗi đối tượng học sinh khác nhau, mỗi nhà trường khác nhau, thậm chí thời tiết thay đổi cũng ảnh hưởng đến việc lập kế hoạch dạy học bài học nói chung, đặc biệt là dạy học môn Khoa học

Kế hoạch bài dạy không phải là một bản tóm tắt chi tiết nội dung của sách giáo khoa hay một bản tóm tắt sơ lược bài học có đẻ các mục nội dung, mục đích, mà hơn cả nó phải thể hiện mối quan hệ sinh động giữa yêu cầu cần đạt của chương trình môn học với mục tiêu, nội dung, phương pháp và điều kiện dạy học cụ thể của môn học được quy định trong chương trình và cụ thể hoá ở sách giáo khoa Do đó, một kế hoạch bài dạy tốt trong dạy học môn Khoa học, không chỉ nêu ra đích đến của học sinh trong bài học mà quan trọng hơn, phải chỉ rõ con đường đi, dự kiến các công việc của GV và HS cần thực hiện, cách thức học sinh được tham gia hoạt động để đạt được mục tiêu bài học và năng lực khoa học Lập kế hoạch bài dạy có tác dụng chỉ rõ mục tiêu và mà học sinh cần đạt được qua bài học Kế hoạch bài dạy giúp vạch ra hướng đi rõ ràng cho cả giáo viên và học sinh, giúp các hoạt động học tập của học sinh được hướng đích phù hợp

Lập kế hoạch bài dạy giúp GV nghiên cứu bài học sâu hơn và trong tính hệ thống với các bài học khác của chương trình cùng môn học hoặc các môn học có liên quan; Việc lập

kế hoạch bài dạy giúp giáo viên tiếp cận nhiều nguồn tham khảo khác nhau, chọn lựa nội dung và nghiên cứu bài học để thiết kế các nội dung trong bài học theo tiến trình hoạt động nhất định, giúp đảm bảo trật tự khoa học, logic của thông tin; đồng thời đảm bảo tính thống nhất, phát triển của tri thức khoa học cũng như phẩm chất, năng lực trong bài học, trong môn học và trong cả mối quan hệ liên môn với các môn học khác có liên quan

Trong kế hoạch bài dạy, tiến trình dạy học được mô tả rõ ràng gắn với các hoạt động học tập cụ thể, phân chia, dự kiến thời gian để các hoạt động có thể đạt được mục tiêu riêng, hướng đến hoàn thành mục tiêu bài học Do đó, giáo viên sẽ dễ dàng hơn trong việc điều chỉnh khung thời gian, tăng giảm nội dung giảng dạy phù hợp

Lập kế hoạch bài dạy theo hướng dạy học tích cực giúp cho giờ học phát huy được tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh nhằm năng cao tri thức, bồi dưỡng năng lực hợp tác, năng lực vận dụng tri thức vào thực tiễn, bồi dưỡng phương pháp tự học, tác

động tích cực đến tư tưởng, tình cảm, đem lại hứng thú học tập cho người học

1.4 Định hướng cấu trúc kế hoạch bài dạy

Kế hoạch bài dạy là dự kiến các công việc cần tiến hành của GV và HS dựa trên mục tiêu và yêu cầu cần đạt của bài học, được quy định trong chương trình Do đó, một KHBD tốt phải nêu rõ được công việc của GV và HS dựa theo tiến trình hoạt động học của HS, thể hiện rõ tinh thần, trách nhiệm, nhiệt tình, sáng tạo của GV và việc cải tiến phương pháp, nội dung sao cho HS được chủ động, tích cực tiếp thu kiến thức khoa học, từ đó hình thành

và phát triển phẩm chất và năng lực

Trong dạy học môn Khoa học, tuỳ theo mục tiêu của bài học mà có nhiều kiểu bài khác nhau như: Bài học nghiên cứu, hình thành kiến thức mới; Bài học thực hành, thí nghiệm; Bài học ôn tập chủ đề Cấu trúc chung cảu một KHBD theo hướng phát triển năng lực trong dạy học môn Khoa học bao gồm một chuỗi những hoạt động của GV và HS, được sắp xếp theo một trình tự hợp lí, đảm bảo cho được hoạt động có hiệu quả, nhằm hình thành kiến thức khoa học, phát triển năng lực và phẩm chất tương ứng

Mỗi KHBD đều hướng đến mục tiêu chung, mục tiêu này được chia nhỏ thành các mục tiêu bộ phận, mỗi mục tiêu bộ phận tương ứng với những nội dung cụ thể, phải sử dụng những phương tiện dạy học nhất định, những phương pháp, hình thức tổ chức dạy học phù hợp với từng đối tượng HS Trong mỗi KHBD phải đảm bảo sự thống nhất giữa các mục tiêu bộ phận ở từng hoạt động với mục tiêu chung của bài; thể hiện mối quan hệ chặt chẽ giữa mục tiêu, nội dung, phương pháp và hình thức tổ chức hoạt động trong bài Với đối tượng HS ở mỗi khu vực khác nhau, mỗi điều kiện học tập khác nhau, mỗi

GV khác nhau sẽ xây dựng KHBD với hình thức trình bày khác nhau thì mới mang lại hiệu quả Tuy khó có thể tìm ra một cấu trúc KHBD chung cho tất cả GV nhưng về cơ bản, do KHBD dự kiến đưa ra các hoạt động học tập cơ bản trong một thời gian nhất định và hướng đến thực hiện những mục tiêu chung của chương trình môn học trên một đối tượng lớp học nhất định nên vẫn có thể xác định một số hoạt động dạy học điển hình trong mỗi bài của từng môn học Do đó, có thể xác định một KHBD của môn Khoa học thông thường có cấu trúc cơ bản như sau:

(1) Mục tiêu bài học:

Mục tiêu bài học là căn cứ định hướng cho GV xác định kết quả dạy học bài học đó, là kết quả học sinh cần đạt được sau khi tham gia các hoạt động học tập được tổ chức trong bài Mục tiêu bài học là hướng đến những phẩm chất, năng lực, hành động học sinh đạt

được, kết qủa mong đợi sau khi học sinh học xong bài học

* Các căn cứ xác định mục tiêu dạy học:

(1) Căn cứ vào YCCĐ của chủ đề, GV có thể xác định được các mục tiêu tối thiểu HS cần phải đạt được sau quá trình dạy học chủ đề Hay nói cách khác, YCCĐ chính

là mục tiêu tối thiểu của chủ đề

(2) Căn cứ vào phẩm chất và năng lực hiện tại của HS lớp học: Tùy vào mức độ năng lực của HS mà GV có thể nâng bậc nhận thức của mục tiêu lên những mức độ cao hơn

(3) Căn cứ vào đặc điểm xây dựng nội dung kiến thức, vào phương tiện, thiết bị và hình thức, phương pháp, kỹ thuật dạy học: Tùy vào việc lựa chọn hình thức, phương pháp tổ chức hoạt động dạy học dựa trên tình hình thực tế về cơ sở vật chất, điều kiện dạy học của nhà trường và đặc điểm nội dung kiến thức, GV có thể xác định các mục tiêu phẩm chất, năng lực chung và năng lực đăc thù tương ứng

Ví dụ: Bài “Ánh sáng và bảo vệ mắt” (lớp 4)

* Yêu cầu cần đạt:

- Biết tránh ánh sáng quá mạnh

chiếu vào mắt; không đọc, viết

dưới ánh sáng quá yếu; thực hiện

được tư thế ngồi học, khoảng cách

- Nêu được tác hại của ánh sáng quá mạnh khi chiếu vào mắt;

- Không đọc, viết dưới ánh sáng quá yếu; thực hiện được tư thế ngồi học, khoảng cách đọc, viết phù hợp để bảo vệ mắt, tránh bị cận thị

- Giải quyết một số vấn đề cụ thể trong học tập và sinh hoạt liên quan đến ánh sáng để bảo vệ mắt

(2) Chuẩn bị của giáo viên và học sinh

- Giáo viên: chuẩn bị các đồ dùng, thiết bị dạy học cần thiết cho bài học Trong dạy học môn Khoa học, các đồ dùng dạy học GV thường chuẩn bị là:

+ Tranh ảnh, mô hình, hiện vật, mẫu vật sấy khô hoặc ép khô … để học sinh quan sát

+ Hóa chất, dụng cụ thí nghiệm, vật liệu tái chế … để học sinh làm thí nghiệm, thực hành;

+ Phiếu quan sát, phiếu ghi chép kết quả thí nghiệm, phiếu thảo luận nhóm để

hỗ trợ học sinh thực hiện các hoạt động học tập trong bài;

+ Các phương tiện, thiết bị dạy học hiện đaị: máy chiếu, ti vi, đầu video, máy tính, máy projector… để GV và HS có thể thực hiện các hoạt động dạy học với

sự hỗ trợ của công nghệ thông tin

- Học sinh: Khi xây dựng KHBD, GV cần dự kiến và hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài học như:

+ Đọc và tìm kiếm các tài liệu, thông tin, tranh ảnh có liên quan đến bài học; + Thực hiện các thí nghiệm, bài tập quan sát, thực hành trước khi học bài trên lớp; + Chuẩn bị tài liệu và đồ dùng học tập cần thiết cho bài học

(3) Tổ chức các hoạt động dạy học: Trình bài rõ cách thức triển khai các hoạt động dạy − học cụ thể Có thể phân chia các hoạt động trong bài học môn Khoa học theo hướng phát triển năng lực học sinh theo tiến trình như sau:

- Hoạt động giúp HS quan sát, tự tìm kiếm, khám phá, phát hiện, thí nghiệm;

- Hoạt động nhằm rút ra kết luận, tổng hợp, hệ thống hoá kiến thức, rút ra kết luận khoa học, hình thành năng lực nhận thức khoa học tự nhiên

* Thực hành:

- Hoạt động luyện tập, thực hành nhằm củng cố và phát triển năng lực nhận thức khoa học, rèn luyện năng lực tìm hiểu môi trường tự nhiên xung quanh, phát triển năng lực vận dụng kiến thức, kĩ năng đã học trong bài

* Ứng dụng:

- Hoạt động nhằm tổng kết, hệ thống hoá bài học;

- Hướng dẫn HS tiếp tục tìm hiểu, nghiên cứu bài học thông qua những nhiệm vụ vận dụng vào thực tiễn cuộc sống để đưa bài học vào cuộc sống

- Gắn kết với tiết học/ bài học sau bằng những nhiệm vụ cần chuẩn bị trước

Khi thiết kế mỗi hoạt động trong bài học môn Khoa học, GV cần chỉ rõ:

+ Tên hoạt động;

+ Mục tiêu của hoạt động;

+ Cách tiến hành hoạt động, bao gồm cả dự kiến những khó khăn, những lưu ý dự kiến mà HS dễ gặp, các tình huống có thể phát sinh và cần phương án giải quyết + Thời lượng tiến hành hoạt động

+ Kết luận của hoạt động

+ Một số hình thức trình bày các hoạt động trong kế hoạch bài dạy:

+ Viết hệ thống các hoạt động dạy học theo cấu trúc tuyến tính từ đầu đến cuối tiết học

+ Viết hệ thống các hoạt động theo 2 cột: Hoạt động của GV và hoạt động của HS + Viết hệ thống hoạt động theo 3 cột: Tiến trình dạy học; Hoạt động dạy học; Sản phẩm học sinh đạt được

+ Viết hệ thống hoạt động theo 4 cột: Tiến trình dạy học; thời gian thực hiện; hoạt động của GV; hoạt động của HS

* Lưu ý: Môn Khoa học là môn học dựa trên thực hành, thực nghiệm cao, do đó với những bài có thí nghiệm, thực hành thì bước Khám phá và Thực hành sẽ không tách rời nhau mà xen kẽ với nhau để giúp học sinh hình thành năng lực nhận thức khoa học và tìm hiểu môi trường tự nhiên xung quanh Ngoài tiến trình 4 bước ở trên, khi dạy các bài liên quan đến thí nghiệm, thực hành, giáo viên có thể tổ chức theo quy trình 5 E:

* Kết nối:

- Tạo sự quan tâm và kích thích tò mò để thu hút HS tham gia vào bài học

- Đặt việc học tập trong một bối cảnh có ý nghĩa

- Đưa ra các câu hỏi cho cuộc điều tra

- Làm bộc lộ ý tưởng, thái độ của HS; so sánh các ý tưởng của HS

* Khám phá:

- Cung cấp cách tìm hiểu về hiện tượng hay khái niệm Ví dụ: cho HS tương tác với các đối tượng/hiện tượng cần tìm hiểu thông qua thảo luận cả lớp hay nhóm nhỏ; Xem xét những cách khác nhau để giải quyết một vấn đề hoặc một hệ thống câu hỏi; Quan sát, mô tả, ghi lại, so sánh, và chia sẻ ý tưởng và kinh nghiệm giữa các HS;

- Trình bày hiểu biết và phát triển các câu hỏi có thể kiểm chứng và điều tra

* Giải thích:

- Giới thiệu các công cụ có thể dùng để giải thích các bằng chứng và các hiện tượng

- -Xây dựng nhiều cách giải thích cho những bằng chứng đã thu thập được

- So sánh cách giải thích của các HS hoặc nhóm HS với nhau

- Xem xét việc giải thích khoa học hiện tại

1.5.1 Giai đoạn 1: Phân tích bài học

Phân tích bài học có vai trò quan trọng làm cơ sở cho việc dự kiến các hoạt động dạy học trong KHBD Đây là giai đoạn thực hiện trước khi GV bắt tay vào việc xây dựng KHBD Ở giai đoạn này, GV cần nghiên cứu kỹ chủ đề/bài học Phân tích các yêu cầu cần đạt trong chương trình môn Khoa học để xác định xem chủ đề/bài học này ở vị trí nào trong chương trình Những yêu cầu cần đạt đó được sắp xếp ở năm học trước ra sao, năm học sau thế nào?; Yêu cầu cần đạt của bài học có mối quan hệ như thế nào với yêu cầu cần đạt của các bài học trước đó và bài học sau đó? Khi phân tích bài học trong chương trình, GV cần:

- Phân tích các yêu cầu cần đạt của bài học trong chương trình môn Khoa học;

- Xác định nội dung dạy học trong bài học;

- Phân tích đặc điểm đối tượng học sinh và điều kiện dạy học

- Tìm hiểu, nghiên cứu chương trình môn Khoa học, nghiên cứu bài học trong mạch nội dung của chủ đề chương trình môn Khoa học để xác định mối quan hệ giữa bài học với nội dung các bài học khác trong mạch nội dung của chủ đề chương trình môn Khoa học

- Xác định bài học thuộc nhóm bài học nào của môn Khoa học: bài học hình thành kiến thức mới; bài học trải nghiệm, thực hành hay bài ôn tập đánh giá cuối chủ đề của môn học để dự kiến tiến trình thiết kế các hoạt động dạy học

- Dự kiến những tình huống dạy học có thể xảy ra khi thực hiện bài học và phương án

giải quyết

1.5.2 Giai đoạn 2: Xây dựng kế hoạch bài dạy

Bước 1: Xác định mục tiêu bài học môn Khoa học Căn cứ vào chương trình môn Khoa học ở tiểu học, GV xác định yêu cầu cần đạt

tương ứng với nội dung của bài học trong chương trình

Khi xác định mục tiêu bài học trong KHBD cần lưu ý một số yêu cầu sau:

- Mục tiêu bài học hướng đến HS nên cần bắt đầu bằng từ “học sinh” Ví dụ: “Sau bài học, học sinh đạt được…”

- Mục tiêu bài học được xác định dựa trên mục tiêu và yêu cầu cần đạt của chương trình môn học

- Các mục tiêu được biểu đạt bằng động từ chỉ hành động cụ thể, có thể lượng hóa, quan sát và đánh gía được Ví dụ: nói, viết, vẽ, so sánh, thực hiện thí nghiệm,… Bước 2: Nghiên cứu nội dung bài học trong chương trình, xác định mối quan hệ giữa mục tiêu bài học với khả năng đáp ứng các nhiệm vụ học tập của học sinh

Trong bước này, giáo viên có thể thực hiện theo tiến trình sau:

Đọc lướt để tìm mạch nội dung bài học có trong chương trình  so sánh với mục tiêu đã xác định để phân tích mối quan hệ giữa các nội dung cụ thể của bài học với từng mục tiêu trong bài  so sánh với năng lực của học sinh, điều kiện dạy học để xác định khả năng đáp ứng từng mục tiêu của bài học, dự kiến các khó khăn, tình huống có thể nảy sinh và phương

án giải quyết khi thực hiện dạy học

Bước 3: Lựa chọn phương pháp, hình thức tổ chức dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh

Trong bước này, GV phác hoạ cấu trúc chính của bài học, dự kiến số lượng các hoạt động và mục tiêu tương ứng với từng hoạt động dạy học  phác hoạ và lên ý tưởng về phương pháp, hình thức tổ chức từng hoạt động  xây dựng hệ thống các câu hỏi, bài tập phù hợp với từng hoạt động tương ứng

Bước 4: Xác định những đồ dùng, thiết bị dạy học mà GV và HS cần chuẩn bị

Dựa trên ý tưởng phác hoạ khái quát về tiến trình và nội dung các hoạt động học tập trong bài, GV dự kiến những đồ dùng mà GV và HS cần chuẩn bị trong từng hoạt động dạy học để có thể triển khai bài học hiệu quả

Khi dự kiến chuẩn bị các đồ dùng, thiết bị dạy học cho KHBD trong môn Khoa học, GV cần lưu ý:

+ Các đồ dùng, thiết bị dạy học đó phải hỗ trợ tối đa cho học sinh khai thác và sử dụng

phân tích nội dung bài học, hỗ trợ giáo viên sử dụng phương pháp, kĩ thuật dạy học, hình thức tổ chức dạy học và đánh giá kết quả học tập hướng đến mục tiêu phát triển phẩm chất và năng lực học sinh

+ Đồ dùng, thiết bị dạy học đóng nhiều vai trò khác nhau: minh hoạ kiến thức bài học, phát triển năng lực tư duy, rèn kĩ năng thực hành cho HS trong dạy học môn Khoa học

+ Sử dụng đa dạng và kết hợp nhiều đồ dùng, phương tiện dạy học khác nhau

+ Ưu tiên và tận dụng tối đa các đồ dùng, thiết bị có sẵn và tự làm

Do đó, để xác định các đồ dùng, thiết bị dạy học khi xây dựng KHBD, GV nên liệt kê

và ghi rõ các đồ dùng cần chuẩn bị cho giáo viên và học sinh; Kết nối các bài học với nhau bằng việc hướng dẫn học sinh chuẩn bị trước các đồ dùng, nhiệm vụ thực hành cần thiết trước khi tham gia hoạt động học tập trên lớp

Bước 5: Thiết kế kế hoạch bài dạy

Trong bước này, GV thiết kế chi tiết các nhiệm vụ, cách thức tổ chức hoạt động học của học sinh, thời gian dựa trên yêu cầu cần đạt cụ thể của từng hoạt động

1.5.3 Ví dụ xây dựng kế hoạch bài dạy

Bài: Hỗn hợp và dung dịch (Khoa học lớp 5)

Giai đoạn 1: Phân tích bài học

- Bài học này nằm trong chủ đề Chất của môn Khoa học lớp 5, là bài đầu tiên nói đến trạng thái của chất khi pha trộn các chất với nhau

- Bài học thuộc nhóm hình thành kiến thức mới với những nội dung mới mà trước đó chưa học bài nào có liên quan Tuy nhiên, bài học này có thể khai thác nhiều kinh nghiệm hằng ngày của học sinh trong việc nhận biết một số đặc điểm, tính chất của một số chất quen thuộc: đường, muối, nước để hình thành kiến thức khoa học của bài Giai đoạn 2: Xây dựng kế hoạch bài dạy

Bước 1: Xác định mục tiêu bài học môn Khoa học

Căn cứ vào chương trình môn Khoa học lớp 5, có thể xác định bài học đáp ứng yêu cầu cần đạt sau:

- Phân biệt được hỗn hợp và dung dịch từ các ví dụ đã cho

- Thực hành tách muối hoặc đường ra khỏi dung dịch muối hoặc đường

Từ yêu cầu cần đạt trên có thể xác định mục tiêu cụ thể của bài học này như sau:

Sau bài học, học sinh có thể:

- Làm một số thí nghiệm về hỗn hợp và dung dịch;

- Nêu được ví dụ về hỗn hợp và dung dịch trong cuộc sống hằng ngày;

- So sánh một số điểm giống và khác nhau cơ bản giữa hỗn hợp và dung dịch

- Nêu một số cách tách các chất trong dung dịch

- Thực hành tách muối hoặc đường ra khỏi dung dịch muối hoặc dung dịch đường Bước 2: Nghiên cứu nội dung bài học trong chương trình, xác định mối quan hệ giữa mục tiêu bài học với khả năng đáp ứng các nhiệm vụ học tập của học sinh

Như vậy, khi nghiên cứu chương trình và mục tiêu bài học đã xác định có thể thấy bài học có 2 nội dung chính: (1) Nội dung để học sinh nhận diện hỗn hợp và dung dịch để từ

đó so sánh và phân biệt được hỗn hợp và dung dịch; (2) Thực hành tách các chất trong dung dịch

Với điều kiện học sinh bình thường, mục tiêu này HS có thể đạt được khi GV tổ chức các hoạt động thực hành gắn với những nhiệm vụ đã quan sát và thực hiện trong thực tiễn như: quan sát bột canh, pha nước chanh, nước đường… mà không gặp nhiều khó khăn

Bước 3: Lựa chọn phương pháp, hình thức tổ chức dạy học theo hướng phát triển năng lực học sinh

Để thực hiện các mục tiêu bài học này, ngoài hoạt động khởi động và hoạt động ứng dụng, GV có thể tổ chức 3 hoạt động dạy học chính để đạt được 4 mục tiêu trên Trong đó: Hoạt động 1: Làm một số thí nghiệm; So sánh một số điểm giống và khác nhau cơ bản giữa hỗn hợp và dung dịch  phương pháp thí nghiệm và quan sát, hình thức làm việc nhóm 4

Hoạt động 2: Nêu được ví dụ về hỗn hợp và dung dịch trong cuộc sống hằng ngày  Thảo luận nhóm

Hoạt động 3: Nêu một số cách tách các chất trong dung dịch và thực hành tách muối hoặc đường ra khỏi dung dịch muối hoặc dung dịch đường  Phương pháp bàn tay nặn bột

Bước 4: Xác định những đồ dùng, thiết bị dạy học mà GV và HS cần chuẩn bị

Dự kiến chuẩn bị các đồ dùng, thiết bị dạy học cho KHBD trên gồm:

Hoạt động 1: Muối, đường, nước sôi để nguội, hạt tiêu, 2 chiếc cốc sứ nhỏ, 2 chiếc thìa nhỏ có cán dài, phiếu thực hành

Hoạt động 2: Phiếu thảo luận

Hoạt động 3: muối, đường, nước, cốc sứ nhỏ, chiếc đĩa nhỏ, đèn cồn phòng thí nghiệm (hoặc nến)

Bước 5: Thiết kế kế hoạch bài dạy

Kế hoạch bài dạy minh họa

Kế hoạch bài dạy: Hỗn hợp và dung dịch (Khoa học lớp 5)

(1) Mục tiêu bài học:

Sau bài học, học sinh có thể:

- Làm một số thí nghiệm về hỗn hợp và dung dịch;

- So sánh một số điểm giống và khác nhau cơ bản giữa hỗn hợp và dung dịch

- Nêu được ví dụ về hỗn hợp và dung dịch trong cuộc sống hằng ngày;

- Nêu một số cách tách các chất trong dung dịch

- Thực hành tách muối hoặc đường ra khỏi dung dịch muối hoặc dung dịch đường

(2) Chuẩn bị (2.1) Giáo viên:

- Phiếu thực hành; phiếu thảo luận

- 1 đèn cồn thí nghiệm (hoặc nến)

(2.2) Học sinh

- Muối, đường vàng, nước sôi để nguội, hạt tiêu, 1 chiếc cốc sứ, 1 chiếc thìa nhỏ

có cán dài, đèn cồn thí nghiệm (hoặc nến) (có thể chuẩn bị đồ dùng theo nhóm)

(3) Các hoạt động dạy học Tiến trình dạy học Hoạt động dạy học Dự kiến sản phẩm của

học sinh Khởi động và nêu vấn

- Lời giải câu đố: Quả xoài

Khám phá và thực

hành

Hoạt động 1: Thực

hành tạo hỗn hợp và

- GV chia lớp thành các nhóm (4 học sinh)

- HS làm việc theo nhóm để

- Gia vị đã pha: muối, hạt tiêu…; Phiếu thực hành

Tiến trình dạy học Hoạt động dạy học Dự kiến sản phẩm của

học sinh dung dịch (15 phút)

+ Nhiệm vụ 2: Lấy một cốc nước sôi để nguội, đổ vào

2 đến 3 thìa đường đỏ vào, khuấy đều cho tan hết và hoàn thành phiếu thực hành

- HS thực hành giải quyết tình huống và hoàn thành phiếu thực hành:

Tên và đặc điểm từng chất sử dụng trước khi pha chế

Đặc điểm của các chất sau khi pha chế

- Thảo luận cả lớp theo các câu hỏi:

- Đâu là hỗn hợp? đâu là dung dịch?

- Hỗn hợp có đặc điểm như thế nào? dung dịch có đặc điểm như thế nào?

- Hỗn hợp và dung dịch có điểm gì giống và khác nhau?

- Cốc nước đường màu; phiếu thực hành

- Nêu được điểm giống

và khác nhau cơ bản giữa hỗn hợp và dung dịch

Tiến trình dạy học Hoạt động dạy học Dự kiến sản phẩm của

học sinh

* Kết luận:

- Muốn tạo ra một hỗn họp, ít nhất phải có hai chất trở lên

và các chất đó phải được trộn lẫn với nhau

- Muốn tạo ra một dung dịch

ít nhất phải có hai chất trở lên, trong đó phải có một chất ở thể lỏng và chất kia phải hoà tan được vào trong chất đó

- Hỗn hợp chất lỏng và chất rắn bị hoà tan và phân bố đều hoặc chất lỏng với chất lỏng hoà tan với nhau được gọi là dung dịch

Hoạt động 2: Thảo luận

- Thảo luận nhóm, viết, vẽ, tô màu… và hoàn thành sơ đồ

tư duy trên giấy A0 để trả lời cho các câu hỏi sau:

+ Em biết những hỗn hợp và dung dịch nào? Hỗn hợp hoặc dung dịch đó có thành phần gồm những chất nào? Chúng có đặc điểm như thế nào?

- Các nhóm treo sản phẩm quanh lớp học

Tiến trình dạy học Hoạt động dạy học Dự kiến sản phẩm của

học sinh lẫn trấu; cám lẫn gạo;

đường lẫn cát; muối lẫn cát…

- Một số dung dịch như: dung dịch nước và xà phòng, dung dịch dấm và đường, hoặc dung dịch nước và muối

muối hoặc đường ra

khỏi dung dịch muối

hoặc dung dịch

đường

(1) GV pha đường vào cốc nước sôi; giơ cốc nước vừa pha cho HS quan sát và nêu vấn đề:

+ Làm thế nào để tách được nước riêng và đường riêng khỏi dung dịch?

+ Vẽ hoặc viết ra cách tiến hành để tách được nước và đường riêng của nhóm

em

(2) HS thảo luận nhóm và vẽ, viết ra phương án thực hiện

(3) Các nhóm trình bày phương án của nhóm mình và thực hành phương án đó trước lớp

(4) HS và GV nhận xét về các phương án, chọn phương án đúng nhất để tất cả các nhóm thực hiện tách đường ra khỏi nước Ví dụ: úp cốc nước lên miệng cốc và đun cốc nước dưới đèn cồn hoặc nến, sau 1 phút lại nhấc nước ra và gạt nước ở dưới đĩa vào một chén

- Các phương án đề xuất về cách tiến hành tách đường và nước khỏi dung dịch nước đường

- Thực hiện các thao tác tách nước ra khỏi dung dịch nước đường

Tiến trình dạy học Hoạt động dạy học Dự kiến sản phẩm của

học sinh nhỏ, nếm thử nước vừa gạt ra

(5) HS và GV cùng nhận xét

* Kêt luận: Ta có thể tách các chất trong dung dịch bằng cách chưng cất

Ứng dụng vào thực tiễn - GV nêu nhiệm vụ:

+ Mẹ rất muốn pha gia vị để chấm xoài xanh Em hãy giúp mẹ pha chế gia vị để chấm xoài và ghi lại công thức pha chế gia vị đó

+ Em hãy sưu tầm tranh ảnh

và tìm hiểu thông tin về cách làm ra muối từ nước biển

+ Công thức pha chế gia vị và món gia vị

đã pha chế

+ Tranh ảnh và thông tin về cách làm muối

từ nước biển

1.6 Phân tích, đánh giá kế hoạch bài dạy

2.6.1 Các bước phân tích hoạt động học của học sinh

Bản chất của hoạt động học là một quá trình nhận thức tích cực, tự lực và sáng tạo Đó

là quá trình nắm vững kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo Trong quá trình đó, học sinh phải tích cực vận dụng các thao tác tư duy để lĩnh hội tài liệu, ghi nhớ kiến thức, luyện tập, vận dụng kiến thức vào thực tiễn, ôn tập, khái quát hoá, hệ thống hoá, tự đánh giá… 2

Mỗi bài học bao gồm các hoạt động học theo tiến trình sư phạm của phương pháp dạy học tích cực được sử dụng Việc phân tích hoạt động học của học sinh có thể xoay quanh các nội dung như: Học sinh học thế nào? Học sinh có gặp khó khăn gì trong học tập bài học không? Nội dung và phương pháp dạy học có phù hợp, có gây hứng thú cho học sinh không? Có thể đánh giá kết quả học tập của học sinh không?

Có thể phân tích các hoạt động học của học sinh thông qua các bước sau:

Bước 1: Mô tả hành động của học sinh trong mỗi hoạt động học

Mô tả rõ ràng, chính xác những hành động mà học sinh/nhóm học sinh đã thực hiện

2 Nguyễn Sỹ Đức, Nguyễn Trọng Sửu, Các yếu tố ảnh hưởng tới thực hiện kế hoạch dạy học, Module THPT 15

trong hoạt động học được đưa ra phân tích Cụ thể là:

- Học sinh đã tiếp nhận nhiệm vụ học tập thế nào?

- Từng cá nhân học sinh đã làm gì (nghe, nói, đọc, viết) để thực hiện nhiệm vụ học tập được giao? Chẳng hạn, học sinh đã nghe/đọc được gì, thể hiện qua việc học sinh đã ghi được những gì vào vở học tập cá nhân?

- Học sinh đã trao đổi/thảo luận với bạn/nhóm bạn những gì, thể hiện thông qua lời nói,

cử chỉ thế nào?

- Sản phẩm học tập của học sinh/nhóm học sinh là gì?

- Học sinh đã chia sẻ/thảo luận về sản phẩm học tập thế nào? Học sinh/nhóm học sinh nào báo cáo? Báo cáo bằng cách nào/như thế nào? Các học sinh/nhóm học sinh khác trong lớp đã lắng nghe/thảo luận/ghi nhận báo cáo của bạn/nhóm bạn thế nào?

- Giáo viên đã quan sát/giúp đỡ học sinh/nhóm học sinh trong quá trình thực hiện nhiệm

vụ học tập được giao thế nào?

- Giáo viên đã tổ chức/điều khiển học sinh/nhóm học sinh chia sẻ/trao đổi/thảo luận

về sản phẩm học tập bằng cách nào/như thế nào?

Bước 2: Đánh giá kết quả/hiệu quả của hoạt động học

Với mỗi hoạt động học được mô tả như trên, phân tích và đánh giá về kết quả/hiệu quả của hoạt động học đã được thực hiện Cụ thể là:

- Qua hoạt động đó, học sinh đã học được gì (thể hiện qua việc đã chiếm lĩnh được những kiến thức, kĩ năng gì)?

- Những kiến thức, kĩ năng gì học sinh còn chưa học được (theo mục tiêu của hoạt động học)?

Bước 3: Phân tích nguyên nhân ưu điểm/hạn chế của hoạt động học

Phân tích rõ tại sao học sinh đã học được/chưa học được kiến thức, kĩ năng cần dạy thông qua mục tiêu, nội dung, phương thức hoạt động và sản phẩm học tập mà học sinh phải hoàn thành:

- Mục tiêu của hoạt động học (thể hiện thông qua sản phẩm học tập mà học sinh phải hoàn thành) là gì?

- Nội dung của hoạt động học là gì? Qua hoạt động học này, học sinh được học/vận dụng những kiến thức, kĩ năng gì?

- Học sinh đã được yêu cầu/hướng dẫn cách thức thực hiện nhiệm vụ học tập (cá nhân, cặp, nhóm) như thế nào?

- Sản phẩm học tập (yêu cầu về nội dung và hình thức thể hiện) mà học sinh phải hoàn thành là gì?

Bước 4: Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động học

Để nâng cao kết quả/hiệu quả hoạt động học của học sinh cần phải điều chỉnh, bổ sung những gì về:

- Mục tiêu, nội dung, phương thức, sản phẩm học tập của hoạt động học?

- Kĩ thuật tổ chức hoạt động học của học sinh: chuyển giao nhiệm vụ học tập; quan sát, hướng dẫn học sinh thực hiện nhiệm vụ học tập; tổ chức, hướng dẫn học sinh báo cáo, thảo luận về sản phẩm học tập; nhận xét, đánh giá quá trình hoạt động học và sản phẩm học tập của học sinh

1.6.2 Các tiêu chí phân tích bài học

Theo Công văn số 5555/BGDĐT−GDTrH ngày 08/10/2014 của Bộ GD&ĐT thì quá trình dạy học mỗi chuyên đề được thiết kế thành các hoạt động học của học sinh dưới dạng các nhiệm vụ học tập kế tiếp nhau, có thể được thực hiện trên lớp hoặc ở nhà Học sinh tích cực, chủ động và sáng tạo trong việc thực hiện các nhiệm vụ học tập dưới sự hướng dẫn của giáo viên Phân tích giờ dạy theo quan điểm đó là phân tích hiệu quả hoạt động học của học sinh, đồng thời đánh giá việc tổ chức, kiểm tra, định hướng hoạt động học cho học sinh của giáo viên

Việc phân tích bài học có thể được căn cứ vào các tiêu chí cụ thể như sau:

1 Kế hoạch

và tài liệu

dạy học

Mức phù hợp của chuỗi hoạt động học với mục tiêu, nội dung và

phương pháp dạy học được sử dụng

Mức độ rõ ràng của mục tiêu, nội dung, kỹ thuật tổ chức và sản

phẩm cần đạt được của mỗi nhiệm vụ học tập

Mức phù hợp của thiết bị dạy học và học liệu được sử dụng để tổ

chức các hoạt động học của học sinh

Nội dung Tiêu chí

Mức độ hợp lý của phương án kiểm tra đánh giá trong quá trình tổ

chức hoạt động học của học sinh

2 Tổ chức

hoạt động

học cho học

sinh

Mức độ sinh động hấp dẫn học sinh của phương pháp và hình thức

chuyển giao nhiệm vụ học tập

Khả năng theo dõi, quan sát, phát hiện kịp thời những khó khăn

Mức độ tích cực, chủ động, sáng tạo, hợp tác của học sinh trong

việc thực hiện các nhiệm vụ học tập

Mức độ tham gia tích cực của học sinh trong trình bày, trao đổi,

thảo luận về kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập

Mức độ đúng đắn, chính xác, phù hợp của các kết quả thực hiện

nhiệm vụ học tập của học sinh

2.6.3 Phân tích kế hoạch và tài liệu dạy học trong kế hoạch bài dạy minh hoạ (Bài Hỗn hợp và dung dịch − Khoa học lớp 5)

dung và phương

pháp dạy học được sử dụng

Trong KHBD trên, HS được tham gia các hoạt động sau: + Hoạt động 1: Thí nghiệm và quan sát, ghi chép kết quả thí nghiệm

+ Hoạt động 2: Thảo luận nhóm và trả lời câu hỏi để rút

ra kiến thức khoa học + Hoạt động 3: Dự đóan, đề xuất phương án và thực hành

để kiểm chứng, từ đó hình thành năng lực nhận thức khoa học và tìm hiểu môi trường tự nhiên xung quanh

Nội

+ Hoạt động ứng dụng: vận dụng bài học khoa học đã học vào thực tiễn cuộc sống hằng ngày

Các hoạt này về cơ bản phù hợp với mục tiêu, nội dung

và PPDH được sử dụng Khi học sinh tham gia tất cả các hoạt động học tập sẽ đáp ứng được mục tiêu bài học đặt ra Thông qua các việc chuẩn bị đồ dùng thực hành, thảo luận với bạn để thực hiện hoạt động thực hành, báo cáo, chia sẻ dự đoán của bản thân về nhiệm

vụ thực hành… sẽ góp phần phát triển phẩm chất trách nhiệm và chăm chỉ, năng lực tự chủ và tự học; năng lực giao tiếp, hợp tác và năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

có thể kiểm tra và đánh giá được ở HS

Có phiếu thực hành cho HS, các dụng cụ thực hành, phiếu

thảo luận cho từng nhóm

- HS phải tự chuẩn bị các đồ dùng học tập để phục vụ cho bài học Nếu với HS ở khu vực khó khăn, có thể yêu cầu HS chuẩn bị theo nhóm và chỉ chọn các đồ dùng sẵn có như: cốc nước nóng, muối và đường và vẫn có thể thực hiện theo KHBD trên bình thường 1.4 Mức độ hợp