Qua đó nhận xét về tư tưởng Đất nước của nhân dân hoặc cách thể hiện hình ảnh đất nước của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm.. Gợi ý A/ Mở bài: Ôi đất phải ra đi và đất phải trở về Là gạch ngói
Trang 1Ôn tập đoạn trích “Đất Nước”
(Trích trong trường ca “Mặt đường khát vọng”- Nguyễn Khoa Điềm) Đề1:
“Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi
………
Đất Nước có từ ngày đó…”
Anh(chị) hãy cảm nhận đoạn thơ trên Qua đó nhận xét về tư tưởng Đất nước của nhân dân (hoặc cách thể hiện hình ảnh đất nước) của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm
Gợi ý
A/ Mở bài:
Ôi đất phải ra đi và đất phải trở về
Là gạch ngói đau thương, là chiến hào căm giận
Là Trường Sơn dựng lên ngàn bệ phóng
Là kì đài xưa ta khắc một câu thề: giải phóng (Đất ngoại ô- Nguyễn Khoa Điềm)
Đó là những câu thơ đầy xúc động của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm viết về đất nước trong cuộc kháng chiến chống đế quốc Mĩ Những cảm xúc ấy một lần nữa lại vang lên khi ông viết trường
ca “Mặt đường khát vọng” và đặc biệt là trong đoạn trích “Đất Nước” Tư tưởng Đất Nước của nhân dân cùng cách thể hiện hình ảnh đất nước đầy mới lạ của nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm đã hiện ra ngay
từ những câu thơ đầu tiên:
“Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi
………
Đất Nước có từ ngày đó…”
B/ Thân bài *Khái quát về tác giả, tác phẩm, đoạn trích:
1-.Nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm là một trong những cây bút tiêu biểu nhất của thế hệ các nhà thơ trẻ thời kì chống Mĩ cứu nước Thơ ông hấp dẫn bởi sự kết hợp giữa xúc cảm nồng nàn và suy tư sâu lắng của người trí thức về đất nước và con người Việt Nam Các sáng tác của ông phải kể đến tập thơ “Đất ngoại ô”, trường ca “Mặt đường khát vọng”, tập thơ “Ngôi nhà có ngọn lửa ấm”…
2- Trường ca “Mặt đường khát vọng” được ông sáng tác ở chiến khu Trị-Thiên năm 1971, in lần đầu năm 1974, viết về sự thức tỉnh của tuổi trẻ đô thị vùng tạm chiếm miền Nam về non sông đất nước và
sứ mệnh của thế hệ mình, xuống đường đấu tranh hòa nhịp với cuộc chiến đấu chống đế quốc Mĩ xâm lược 3- Đoạn thơ nằm ở phần đầu đoạn trích “Đất nước”(thuộc chương V của bản trường ca)
* Phân tích, cảm nhận:
1) Viết về đề tài đất nước- một đề tài đã rất đỗi quen thuộc trong thơ ca dân tộc, Nguyễn Khoa Điềm
đã để lại dấu ấn của riêng mình trước hết bởi một giọng điệu độc đáo Đó là giọng điệu trữ tình- chính luận sâu lắng, thiết tha Bằng giọng điệu ấy, từng lời, từng lời thơ cứ nhẹ nhàng và dịu êm len lỏi vào trái tim và nhận thức của mỗi người con đất Việt về cội nguồn đất nước
Trang 22) Câu thơ mở đầu cất lên như một lời thủ thỉ tâm tình:
“Khi ta lớn lên Đất Nước đã có rồi”
+Lời thơ giản dị như chỉ để xác nhận một thực tế ai cũng đã biết Nhưng ngôn ngữ thơ vốn không đơn giản như vậy Thơ có sức mạnh riêng của nó là sức gợi và tính biểu cảm lớn Nhà thơ đã khéo léo thể hiện một mối quan hệ gần gũi giữa đất nước đối với mỗi con người Đất nước có từ khi nào, ta chưa biết Chỉ biết rằng từ khi ta ra đời, đất nước đã luôn hiện diện, cùng ta lớn lên, cùng ta trưởng thành, yêu thương và chở che cho ta Hai tiếng “Đất Nước” được nhà thơ viết hoa một cách trang trọng như một niềm tôn kính, thương yêu bằng tất cả trái tim Đất Nước không còn là một khái niệm trừu tượng
mà đã là một sinh thể, một linh hồn, một người thân đã gắn bó với chúng ta từ rất lâu đời trong mối quan hệ ruột thịt thiêng liêng
3) Để rồi từ đó, Đất Nước cứ dần hiện ra gần gũi và thân thương quá đỗi:
“ Đất Nước có trong những cái “ngày xửa ngày xưa …” mẹ thường hay kể.
Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ bà ăn
Đất Nước lớn lên khi dân mình biết trồng tre mà đánh giặc”
+Thơ không chỉ có giá trị biểu cảm mà còn có giá trị nhận thức Từng lời thơ của Nguyễn Khoa Điềm
khiến tâm trí ta bừng sáng, vỡ òa một nhận thức sâu sắc về đất nước Đất nước không ở đâu xa mà hiện diện gần gũi, từ lâu đã gắn bó với ta, đi vào tâm hồn ta qua những câu chuyện cổ Cụm từ “ngày xửa ngày xưa” gợi ra cả một chiều dài thời gian lâu đời của đất nước Đất nước có trong những gì gần gũi nhất đã bên ta từ thủa ấu thơ, là tiếng mẹ dịu hiền đưa ta và thế giới cổ tích diệu kì, nơi người hiền
sẽ gặp hạnh phúc, kẻ ác sẽ bị trừng trị “Tấm Cám”, “Thạch Sanh”, “Cây khế”, “Sự tích trầu
cau”…,những câu chuyện cổ tích ấy chính là giấc mơ của nhân dân lao động, gửi gắm những bài học đạo lí làm người Chính vì vậy, nhà thơ Lâm Thị Mỹ Dạ viết:
“Tôi yêu truyện cổ nước tôi Vừa nhân hậu lại tuyệt vời sâu xa Thương người rồi mới thương ta Yêu nhau dù mấy cách xa cũng tìm”
+ Hai tiếng “Đất Nước” viết hoa được nhà thơ trang trọng đặt ở đầu ba dòng thơ liên tiếp vừa thể hiện một tình cảm mến yêu, vừa nhấn mạnh về những suy tư sâu sắc về đất nước đã dồn nén bấy lâu trong tâm trí nhà thơ, nay được tuôn trào nơi đầu ngọn bút Những từ “bắt đầu”, “lớn lên” giúp ta hình dung
ra cả một quá trình hình thành và phát triến của đất nước từ rất xa xưa
+ Hình ảnh “miếng trầu bây giờ bà ăn” gợi phong tục ăn trầu- một nét văn hóa truyền thống từ bao đời nay của dân tộc Việt Nam Trong tâm thức người Việt, miếng trầu là biểu trưng cho tình vợ chồng thủy chung, tình anh em bền chặt, tình người đằm thắm bao dung Cho nên người Việt mình có câu “Miếng trầu là đầu câu chuyện”, “Miếng trầu nên dâu nhà người” Tục ăn trầu cùng với tục nhuộm răng còn thể hiện ý thức dân tộc của cha ông ta nhằm phân biệt rõ ràng giữa văn hóa Việt và văn hóa Hán Nguyễn Khoa Điềm thật sâu sắc khi khẳng định sự bắt đầu của đất nước từ một phong tục văn hóa rất
Trang 3đặc trưng Bởi vì văn hóa mới thực sự là yếu tố quan trọng nhất để khẳng định sự tồn tại của một đất nước độc lập Đây chính là sự kế thừa và phát triển đầy sáng tạo tư tưởng của Nguyễn Trãi khi xưa:
“Như nước Đại Việt ta từ trước Vốn xưng nền văn hiến đã lâu Núi sông bờ cõi đã chia Phong tục Bắc Nam cũng khác”
+ Trong sự cắt nghĩa của nhà thơ, lịch sử phát triển của đất nước còn gắn liền với truyền thống chống giặc ngoại xâm hào hùng của dân tộc Truyền thống ấy được nhà thơ khéo léo thể hiện trong hình ảnh
“dân mình biết trồng tre mà đánh giặc” Hình ảnh cây tre chính là biểu tượng cho sức sống mãnh liệt của con người Việt Nam :
Ở đâu tre cũng xanh tươi Cho dù đất sỏi đất vô bạc màu (Tre Việt Nam- Nguyễn Duy)
Cây tre còn trở thành vũ khí xông pha ra chiến trận Nhớ khi xưa Thánh Gióng từng nhổ tre bên đường để đánh giặc Ân Cùng với thời gian, những thân tre cứng cỏi lại góp phần vào cuộc đấu tranh chống quân xâm lược sau này:
“Tre giữ làng, giữ nước, giữ mái nhà tranh, giữ đồng lúa chín” (Thép Mới)
4) Đất Nước còn được nhà thơ cảm nhận trong những hình ảnh mang đậm vẻ đẹp thuần phong
mĩ tục của con người Việt Nam:
“Tóc mẹ thì bới sau đầu Cha mẹ thương nhau bằng gằng cay muối mặn”
Cảm ơn nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm đã cho ta nhận ra Đất nước không ở đâu xa mà hiện lên từ trong hình ảnh ảnh mái tóc “bới sau đầu” rất gọn gàng của mẹ Đó cũng chính là vẻ đẹp giản dị, mộc mạc nhưng lại mang nét nữ tính, thuần hậu rất riêng của người phụ nữ Việt Nam truyền thống Quan niệm thẩm mỹ của nhân dân ta vốn không coi trọng vẻ cầu kì diêm dúa bề ngoài mà coi trọng lối sống nặng tình nặng nghĩa giữa cuộc đời vốn nhiều sóng gió gian nan Câu thơ “Cha mẹ thương nhau bằng gừng cay muối mặn” đã sử dụng thật khéo léo vốn văn hóa, văn học dân gian truyền thống Nhà thơ đã làm sống dậy trong tâm trí người đọc những câu ca dao sâu nặng ân tình:
“Tay nâng chén muối đĩa gừng Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau”
5)Và đất nước còn hiện lên trong những điều bình dị nhất:
“Cái kèo, cái cột thành tên Hạt gạo phải một nắng hai sương xay, giã, giần, sàng Đất Nước có từ ngày đó…”
+Trong căn nhà mái lá, mái rạ của Việt Nam xưa, làm sao thiếu được cái kèo, cái cột để giữ cho căn nhà vững chãi Tên gọi “cái kèo”, “cái cột” ra đời cùng với đời sống nhân dân, chúng gắn liền với sự phát triển của lịch sử ngôn ngữ dân tộc và mang dấu ấn của thời gian Hạt gạo ta ăn, ngôi nhà ta ở đều
Trang 4mang bóng hình đất nước Thành ngữ “một nắng hai sương” kết hợp với biệt pháp liệt kê “xay, giã, giần, sàng ” đã tái hiện cả một quá trình làm ra hạt gạo đầy nhọc nhằn vất vả của nhân dân:
Cày đồng đang buổi ban trưa
Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày
Ai ơi bưng bát cơm đầy Dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần
(Ca dao) + Đất nước vốn là một khái niệm trừu tượng Nhưng với một cái nhìn thật sâu vào chiều dài lịch sử
dân tộc, Nguyễn Khoa Đềm đã khám phá và thể hiện một đất nước trong những hình ảnh giản dị, gần gũi nhất Để từ đó, nhà thơ đi đến kết luận : “Đất Nước có từ ngày đó…” Vẫn là một cách nói thời gian phiếm chỉ, không xác định cụ thể Bởi khi nói về lịch sử lâu đời của đất nước, nhà thơ đang sử dụng cách nói của văn hóa dân gian Thời gian ấy tính theo nhịp điệu ngàn đời của những câu chuyện
cổ tích, của những truyền thống văn hóa và vẻ đẹp tâm hồn của nhân dân
*Đánh giá:
- Đoạn thơ đã thể hiện rõ tư tưởng “Đất nước của nhân” trong sự cảm nhận của nhà thơ về Đất
nước Không tạo ra khoảng cách để chiêm ngưỡng vẻ đẹp của đất nước qua những hình ảnh kì vĩ như trong thơ Nguyễn Đình Thi, Tố Hữu, Xuân Diệu,…, n hà thơ Nguyễn Khoa Điềm lại lặng lẽ quan sát đất nước ở tầm gần để phát hiện ra đất nước có trong những điều rất gần gũi, thân quen Nhà thơ đã khám phá về cội nguồn đất nước từ trong sâu thẳm của lịch sử gắn với bề dày của văn hóa dân gian và đời sống bình dị của nhân dân Nhân dân chính là người đã làm ra đất nước, là cội nguồn đất nước -Nội dung mới mẻ ấy được nhà thơ thể hiện trong một hình thức đầy sáng tạo Đoạn thơ là một phần của bản trường ca, được viết theo thể thơ tự do và dựa vào hình thức một cuộc trò chuyện tâm tình giữa anh và em Hình thức lời trò chuyện này tạo nên một giọng thơ trữ tình ấm áp, sâu lắng thiết tha Những suy tư về đất nước được gửi gắm qua ngôn ngữ thơ giản dị, giọng thơ trữ tình- chính luận, kết hợp giữa cảm xúc nồng nàn và những khám phá, phát hiện sâu sắc, mới mẻ Chất liệu văn hóa, văn học dân gian cũng được nhà thơ sử dụng sáng tạo đem lại sức hấp dẫn, sức gợi và khả năng biểu cảm cao cho những câu thơ hiện đại
- Điều đó tạo nên sức hấp dẫn riêng của phong cách thơ Nguyễn Khoa Điềm về đề tài đất nước
C/ Kết luận
Nói về đoạn trích “Đất Nước”, nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm từng tâm sự: “Tôi cố gắng thể hiện một hình ảnh đất nước giản dị, gần gũi nhất Đó là cách để đi vào lòng người, đồng thời là cách
để tôi đi con đường của riêng tôi không lặp lại người khác” Chính những tìm tòi sáng tạo và những
suy tư trăn trở cùng với lòng yêu đất nước thiết tha của người trí thức trẻ ấy đã chắp cánh cho những vần thơ bay lên Đất nước lấp lánh trong những câu chuyện cổ, trong những truyền thống văn hóa nghìn đời, trong giọt mồ hôi đổ xuống của nhân dân Cảm ơn nhà thơ đã dạy cho chúng ta biết cảm nhận và yêu đất nước từ những điều giản dị, gần gũi nhất