Tài liệu Một Hướng Dẫn Nhỏ Về Tư Duy Bình Phẩm - phần 2 ppt

Ở đây, một lý lẽ được lấy là một danh sách của những lời nói, một trong những cái đó là phần Kết Luận và những cái khác là Tiền Đề hay Sự Giả Định của lý lẽ.. Hai câu đầu là tiền đề, và

Một Hướng Dẫn Nhỏ Về Tư Duy Bình Phẩm

Joe Lau

6 Những Khái Niệm Logic Cơ Bản

Tính Kiên Định (Consistency)

Hai (hay nhiều hơn) những câu nói không kiên định với mỗi câu khác khi mà một cách logic không thể nào tất cả chúng đều đúng vào cùng một lúc Ví dụ, "trái đất thì phẳng" và "trái đất hình cầu" là những câu nói không kiên định vì không có thứ

gì mà có thể vừa phẳng và vừa hình cầu Nói cách khác, nếu bạn có 2 câu nói mà

cả hai đều đúng thì chúng chắc chắn không kiên định

Sự Kế Thừa Theo Thứ Tự (Entailment)

Một câu X dẫn đến Y nếu Y theo sau X một cách logic Nói cách khác, nếu X là đúng thì Y cũng phải đúng, ví dụ: "30 người vừa mới chết trong các cuộc nổi loạn" dẫn đến "hơn 20 người đã chết trong các cuộc nổi loạn", nhưng không thể suy ngược lại (TQ hiệu đính: X > Y khác với Y ==> X Có X rồi mới có Y thì chưa chắc đồng nghĩa với có Y rồi mới có X)

Nếu X dẫn đến Y và chúng ta tìm ra rằng Y sai thì chúng ta sẽ kết luận rằng X cũng sai Nhưng dĩ nhiên, nếu X dẫn đến Y và chúng ta tìm ra rằng X sai thì không được suy ra rằng Y cũng sai

Nếu X dẫn đến Y nhưng Y không dẫn đến X, thì chúng ta nói rằng X là một yêu cầu mạnh hơn Y (hay "Y thì yếu hơn X") Ví dụ, "tất cả những con chim thì có thể bay" mạnh hơn là "hầu hết những con chim thì có thể bay", mà câu này thì lại mạnh hơn câu "một số con chim thì có thể bay"

Một yêu cầu mạnh hơn thì dĩ nhiên nó có thể dễ sai hơn Để sử dụng một ví dụ tiêu biểu, giả sử chúng ta ca ngợi X nhưng không chắc rằng X có phải là tốt nhất hay không, chúng ta có thể sử dụng một yêu cầu yếu hơn "X là một trong những cái tốt nhất" hơn là sử dụng một yêu cầu mạnh hơn "X là tốt nhất" Vì vậy chúng

ta cần không bị buộc tội là nói sai ngay cả khi nếu X có trở thành cái tốt nhất (TQ hiệu đính: xem Lý Luận Kinh Tế căn bản, phần "nói khoát" có ít mà xít ra to)

Tính Tương Đương Hợp Lý (Logical Equivalence)

Nếu 2 câu nói dẫn đến một câu khác thì chúng tương đương với nhau một cách logic Ví dụ, "mọi người bị bệnh" thì tương đương với "không ai không bệnh", và

"đồ rẻ thì không tốt" thì thực sự tương đương với "đồ tốt thì không rẻ" Nếu 2 câu tương đương nhau một cách logic một cách cần thiết, chúng phải luôn có cùng một giá trị đúng

7 Những Lý Lẽ (Arguments)

Trong cách sử dụng thông thường, từ "lý lẽ" thì thuờng được dùng để nói đến một cuộc tranh luận gây cấn giữa 2 hay nhiều phe khác nhau Nhưng trong logic và tư duy bình phẩm, từ này có ý nghĩa khác nhau Ở đây, một lý lẽ được lấy là một danh sách của những lời nói, một trong những cái đó là phần Kết Luận và những cái khác là Tiền Đề hay Sự Giả Định của lý lẽ Đưa ra một lý lẽ là cung cấp một tập hợp những tiền đề như là những lý do để chấp nhận kết quả Khả năng xây dựng, nhận biết và đánh giá các lý lẽ là một phần cốt yếu của tư duy bình phẩm

Đây là một ví dụ của một lý lẽ ngắn cấu thành bởi 3 câu nói Hai câu đầu là tiền

đề, và câu cuối là kết luận:

· Mọi con vịt có thể bơi

· Donald là một con vịt

· Donald có thể bơi

Lý lẽ trong cuộc sống hiện thực thường không được thể hiện theo kiểu ngắn gọn như vậy, với những tiền đề và những kết luận đã trình bày một cách rõ ràng Vậy chúng ta nhận ra chúng bằng cách nào" Không có nguyên tắc máy móc dễ dàng nào cả, và chúng ta thường phải dựa vào ngữ cảnh để mà quyết định cái nào là tiền

đề và kết luận Nhưng đôi khi công việc có thể được làm dễ dàng hơn bởi sự có mặt của những ám chỉ về tiên đề và kết luận nào đó Ví dụ, nếu một người nói một câu, và thêm "điều này là do ", thì nó gần như có thể là cái mà câu đầu tiên được thể hiện như là một kết luận, được xác minh bởi những câu nói sau đó Những từ như "sau tất cả", "giả sử" và "từ khi" thì cũng thường dùng để đặt trước những tiên

đề, mặc dù rõ ràng là không ở trong trường hợp như "tôi đã ở đây từ buổi trưa" Các kết luận, nói cách khác, thì thường đặt trước bời từ như "do đó", "vì vậy", "nó

là do" Tuy nhiên đôi khi thì những kết luận của một lý lẽ có thể không được viết

ra một cách rõ ràng Ví dụ nó có thể được thể hiện bởi một câu hỏi tu từ:

· Làm sao bạn có thể tin rằng sự sửa đổi đó thì có thể chấp nhận được? Nó không công bằng cũng không hợp pháp!

Chúng ta có thể xây dựng lại lý lẽ một cách rõ ràng như sau:

· Sự sửa đổi thì không công bằng và nó cũng không hợp pháp

· Vì vậy, sự sửa đổi thì không thể chấp nhận được

Kỹ năng đọc tốt bao gồm khả năng xây dựng lại các lý lẽ mà nó được thể hiện một cách không mạch lạc, và kỹ năng viết và diễn đạt tốt bao gồm khả năng thể hiện những lý lẽ một cách có hệ thống và rõ ràng

8 Giá Trị (Validity) Và Tính Hợp Lý (Soundness)

Ý của một LÝ LẼ CÓ GIÁ TRỊ (Valid) là một trong những khái niệm quan trọng nhất trong tư duy bình phẩm, vì vậy bạn nên chắc chắn rằng bạn hoàn toàn hiểu rõ chủ đề này Một cách cơ bản, một lý lẽ có giá trị là cái mà khi các tiền đề dẫn đến kết luận Nói cách khác, một lý lẽ có giá trị, một cách cần thiết, là trường hợp mà kết luận đúng nếu những tiền đề đều đúng.Vậy đây là một lý lẽ có giá trị:

· Barbie thì đã trên 90 tuổi Vì vậy Barbie trên 20 tuổi

Một cách hiển nhiên, nếu tiền đề đúng thì không thể nào mà kết luận lại sai Vì

vậy lý lẽ thực sự có giá trị Chú ý rằng giá trị của lý lẽ không phụ thuộc vào việc

tiền đề thực sự có đúng hay không Ngay cả nếu Barbie thực sự chỉ 10 tuổi, lý lẽ

cũng vẫn có giá trị Sự giá trị (validity) chỉ yêu cầu rằng khi những tiền đề đúng thì kết luận cũng vậy Nó tùy vào mối quan hệ logic giữa các tiền đề và kết

luận Nó không phụ thuộc vào việc nó thực sự sai hay đúng Một lý lẽ có giá trị có thể có những tiền đề sai và một kết luận sai Một lý lẽ có giá trị có thể có tiền đề sai nhưng có một kết luận đúng, như khi Barbie là trên 30 tuổi

Tuy nhiên, đây không phải là một lý lẽ có giá trị Nó không có giá trị:

· Barbie thì trên 20 tuổi Vì vậy Barbie thì trên 90 tuổi

Lý lẽ không có giá trị vì có thể là tiền đề đúng và kết luận thì sai, như khi Barbie

thì 30 tuổi, hay 80 tuổi Gọi cách phản chứng này là Ví Dụ Phản Chứng với lý lẽ

Một cách cơ bản, chúng ta đang định nghĩa rằng một lý lẽ có giá trị khi không có

ví dụ phản chứng Để làm tăng thêm kỹ năng của bạn trong việc đánh giá những lý

lẽ, đó điều quan trọng mà bạn có thể khám phá và xây dựng là những ví dụ phản chứng Có khả năng cung cấp những ví dụ ngược lại thì nó có thể giúp bạn thuyết phục những người khác rằng một lý lẽ nào đó là sai lầm

Chú ý rằng một lý lẽ không có giá trị có thể có những tiền đề đúng và một kết luận đúng Lý lẽ không có giá trị trên là một ví dụ, nếu Barbie 99 tuổi Nhớ rằng những tiền đề đúng và một kết luận đúng thì không đủ để có giá trị, bởi vì mối quan hệ logic giữa chúng thì thiếu

Chú ý rằng chúng ta đang phân biệt giữa đúng và có giá trị Những câu (những tiền đề và kết luận) có thể là đúng hay sai, nhưng chúng không có giá trị hay vô giá trị Những lý lẽ có thể là có giá trị hay không có giá trị, nhưng chúng sẽ không bao giờ được diễn tả là đúng hay sai

Sự Hợp Lý (Soundness)

Cho một lý lẽ có giá trị, tất cả chúng ta biết rằng nếu những tiền đề là đúng, thì kết luận cũng vậy Nhưng có giá trị không bảo đảm chúng là những tiền đề hay kết

luận có đúng hay không Nếu một lý lẽ có giá trị, và tất cả những tiền đề đúng thì

nó được gọi là một lý lẽ Hợp Lý Dĩ nhiên, theo sau một cái định nghĩa như vậy

thì một lý lẽ hợp lý cũng phải có một kết luận đúng

Trong cuộc thảo luận, sẽ rất tốt nếu như chúng ta có thể cung cấp những lý lẽ hợp

lý để ủng hộ một quan điểm Những ý nghĩa này cho thấy rằng lý lẽ của chúng ta

có giá trị, và những tiền đề đó tất cả đều đúng Bất cứ ai mà không đồng ý sẽ phải chỉ ra rằng những tiền đề của chúng ta không đúng, hay lý lẽ thì không có giá trị, hoặc cả hai Cách thức tiến hành một cuộc thảo luận hợp lý này là những cách chúng ta nên làm theo nếu chúng ta muốn cải thiện tư duy bình phẩm của chúng

ta

Những Giả Định Ẩn

Khi người ta đưa ra những lý lẽ mà đôi khi những giả định nào đó là hoàn toàn ngụ ý Ví dụ:

· Đồng tính là sai trái vì nó không tự nhiên

Lý lẽ này không có giá trị Một số người đưa ra một lý lẽ như vậy thì có thể đoán chừng ở trong đầu một giả định ẩn rằng bất cứ cái gì không tự nhiên là sai Trừ khi giả định này được cộng thêm thì lý lẽ trên mới có giá trị

Một khi điều này được chỉ ra, chúng ta có thể hỏi rằng nó có đúng hay không Chúng ta có thể đưa ra ví dụ, rằng có rất nhiều thứ mà nó "không tự nhiên" nhưng thường thì không bị xem là sai trái (ví dụ: chơi game trên máy truyền hình, một ca

mổ, phương pháp tránh thụ thai) Như ví dụ minh họa, chỉ ra được một giả định ẩn trong một lý lẽ có thể giúp chúng ta giải quyết lại hay làm sáng tỏ những vấn đề liên quan trong cuộc tranh luận

Trong cuộc sống hằng ngày, những lý lẽ chúng ta thường bắt gặp là những lý lẽ khi mà những giả định quan trọng không được nói thẳng Nó là một phần quan trọng của tư duy bình phẩm mà chúng ta sẽ có thể nhận ra những giả định ẩn hay những giả định ngầm như vậy Cái cách để làm điều này là nhìn xem sự giả định thêm nào để làm nó có giá trị (TQ hiệu đính: để trở thành con người có tư duy bình phẩm tốt, chúng ta nên lắng nghe và tìm ra những giả định ngầm của người khác, và đồng thời xem xét coi các giả định ngầm đó đúng hay sai.)

9 Những Mẫu Lý Lẽ Có Giá Trị

Một cách hiển nhiên những lý lẽ có giá trị thể hiện một vai trò rất quan trọng trong

sự tranh luận, bởi vì nếu chúng ta bắt đầu với những giả định đúng, và chỉ sử dụng những lý lẽ có giá trị để thiết lập những kết luận mới, thì những kết luận của

chúng ta cũng phải đúng Nhưng làm cách nào chúng ta quyết định là một lý lẽ có giá trị hay không" Đây là chỗ để thể hiện hình thức logic Bằng cách sử dụng

những biểu tượng đặc biệt chúng ta có thể diễn tả những mẫu lý lẽ có giá trị, và trình bày rõ ràng những nguyên tắc để đánh giá giá trị của một lý lẽ Chúng tôi giới thiệu một ít những mẫu lý lẽ có giá trị ở bên dưới Bạn nên học để có thể nhận

ra những mẫu đó và sử dụng chúng trong cuộc tranh luận

Modus ponens

Xem xét những lý lẽ sau:

· Nếu vật thể này được làm bằng đồng thì nó sẽ dẫn điện Vật này thì được làm bằng đồng, vì vậy nó sẽ dẫn điện

· Nếu không có số nguyên lớn nhất thì 510511 không phải là số nguyên lớn nhất Không có số nguyên nào lớn nhất Vì vậy 510511 không phải là số nguyên lớn nhất

· Nếu Lâm là tín đồ đạo Phật thi anh ta sẽ không ăn thịt lợn Lâm là một tính đồ đạo Phật Vì vậy Lam sẽ không ăn thịt lợn

Ba lý lẽ này thì dĩ nhiên là có giá trị Hơn nữa bạn có thể chú ý rằng chúng tương

tự nhau Điểm chung của chúng là có cùng một cấu trúc hay hình thức:

· Nếu P thì Q P Do đó Q

Ở đây, ký tự P và Q được gọi là những ký tự câu Chúng được sử dụng để coi như

là tượng trưng cho một câu nói Bằng cách thay thế P và Q với những câu thích hợp, chúng ta có thể đưa ra 3 lý lẽ có giá trị ban đầu Điều này cho thấy 3 lý lẽ trên

có cùng một cấu tạo Cũng theo cấu tạo này thì những lý lẽ là có giá trị, để chúng

ta có thể thấy được rằng bất cứ lý lẽ của cùng một cấu tạo là một lý lẽ có giá trị Bởi vì mẫu lý lẽ đặc biệt này thì khá chung chung, nó được đặt 1 cái tên Nó được biết như là MODUS PONENS

Tuy nhiên, đừng nhầm lẫn modus ponens với cấu tạo sau đây của lý lẽ, nó thì không có giá trị!

· Xác nhận kết quả - Nếu P thì Q Q Do đó, P

Đưa ra những lý lẽ của cấu tạo này là một sai lầm - tạo ra một sai lầm cho cuộc tranh luận Sai lầm đặc biệt này được biết khi xác nhận kết quả

· Nếu Jane sống ở London thì Jane sống ở Anh Jane sống ở Anh (=Q) Vì vậy Jane sống ở London (=P) (TQ hiệu đính: Jane sống ở Anh, nhưng không phải ở thành phố London thì sao")

· Nếu Bing đi mua sắm thì Daniel sẽ không được vui Daniel thì không được vui

Vì vậy Bing đi mua sắm

Hy vọng bạn có thể bắt kịp những tình huống khi những tiền đề của những lý lẽ này là đúng nhưng những kết luận thì sai Chúng sẽ cho thấy rằng những lý lẽ không có giá trị

Ở đây là một số những mẫu lý lẽ có giá trị khác:

Modus Tollens

· Nếu P thì Q Không Q Do đó, không P

Ở đây, "không-Q" đơn giản có nghĩa là phủ nhận Q Vì vậy nếu Q là "Hôm nay thì nóng" thì "không-Q" có thể được sử dụng như là "không phải là trường hợp hôm nay trời nóng", hay "hôm nay không nóng."

· Nếu Norah Jones sẽ tới Hồng Kông ngày hôm nay, báo chí sẽ báo cáo về điều này Nhưng không có báo cáo nào như vậy ở trên báo, vì vậy Norah Jones sẽ không đến Hồng Kông ngày hôm nay

Nhưng hãy phân biệt Modus Tollens với mẫu lý lẽ sai sau đây:

· Phủ nhận tiền đề - Nếu P thì Q, không-P Do đó, không-Q

· Nếu Elsie có trình độ, cô ấy sẽ tìm được một việc làm tốt Nhưng Elsie không có trình độ Vì vậy cô ta sẽ không có được một việc làm tốt (TQ hiệu đính: Elsie không có trình độ, nhưng cô ta may mắn có công việc tốt thì sao?)

Suy Luận Giả Thuyết (Hypothetical Syllogism)

· Nếu P thì Q, nếu Q thì R Do đó, nếu P thì R

· Nếu Chúa tạo ra vũ trụ thì vũ trũ sẽ hoàn hảo Nếu vũ trụ là hoàn hảo thì sẽ không có cái ác Vậy nếu Chúa tạo ra vũ trụ thì sẽ không có cái ác

Suy Luận Phân Biệt (Disjunctive Syllogism)

· P hay Q Không-P Do đó, Q; P hay Q, không-Q Do đó, P

· Hoặc là chính phủ đưa ra những cải cách giáo dục mà có thể thấy được nhiều hơn nữa, hoặc những trường tốt sẽ chỉ là truờng tư nhân cho những học sinh giàu có Chính phủ thì không dự định thực hiện cải tạo giáo dục trong những ngày gần đây

Vì vậy những trường tốt sẽ chỉ là những trường tư nhân cho những học sinh giàu

có

Song Đề (Dilemma)

· P hay Q Nếu P thì R Nếu Q thì S Do đó, R hay S

Khi R thì tương tự như S, chúng ta có một cấu tạo đơn giản: P hay Q Nếu P thì R Nếu Q thì R Do đó, R

· Chúng ta gia tăng thuế suất hoặc không Nếu chúng ta tăng thuế suất, người dân

sẽ không vui Nếu chúng ta không tăng, người dân sẽ cũng không vui (Bởi vì chính phủ sẽ không đủ tiền để cung cấp những dịch vụ công cộng.) Vì vậy dù thế nào thì người dân cũng không vui

Chứng Minh Bởi Reductio Ad Absurdum

Tên Latin ở đây đơn giản có nghĩa là "suy luận ra điều vô lý" Nếu như bạn muốn chứng minh rằng một câu S nào đó là sai thì theo cách thức sau:

· Đầu tiên giả sử rằng S đúng

· Từ sự giả định là nó đúng, chứng minh rằng nó sẽ dẫn đến bất trắc hay những yêu cầu khác mà nó sai hay vô lý

· Kết luận S phải là sai

Những bạn mà có thể phát hiện ra mối liên hệ một cách nhanh chóng thì có thể chú ý rằng điều này không phải là cái gì khác hơn mà chính là việc ứng dụng Modus Tollens Ví dụ, giả sử người nào đó yêu cầu quyền được sống, thì chắc chắn là giết người trong bất cứ tình huống nào thì cũng là sai Bây giờ giả sử rằng điều này là đúng Thì chúng ta sẽ phải kết luận rằng giết người do tự vệ thì cũng sai Nhưng chắc chắn điều này là đúng Nếu ai đó đe dọa cuộc sống của bạn và chỉ

có một cách để tự cứu mình là giết kẻ tấn công mình thì hầu hết người ta sẽ đồng ý rằng điều này có thể chấp nhận được, và nó như là một điều theo pháp luật Vì yêu cầu ban đầu dẫn đến một kết quả không thể chấp nhận được nên chúng ta sẽ kết luận rằng quyền được sống không phải là tuyệt đối

Những Mẫu Khác

Dĩ nhiên là có những mẫu lý lẽ có giá trị suy luận khác