D ÁN KHU BO TN BIN HÒN MUN KHOÁ TP HUN QUC GIA V QUN LÝ KHU BO TN BIN CÁC H SINH THÁI BIN- CHC NNG HIN TRNG S DNG VÀ NHNG TÁC NG Võ S Tun Vin Hi Dng Hc Nha Trang, tháng 8 nm 2003 D án Khu Bo tn Bin Hòn Mun Khoá tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin H sinh thái-chcc nng Võ S Tun Hin trng s dng và nhng tác đng 2 H SINH THÁI RN SAN HÔ 1. LCH S PHÁT TRIN Rn san hô đc to thành nh s phát trin ca các loài san hô, trong đó san hô cng đóng vai trò quyt đnh. Th gii hin có hàng ngàn rn san hô, gii hn phân b ca chúng ch  vùng nhit đi và cn nhit đi tri t khong 30 o v tuyn bc đn 30 o v tuyn nam ni mà nhit đ nc bin him khi xung di 18 oC . Din tích bao ph rn san hô lên đn 6 x 10 5 km 2 (Smith, 1978). S khác bit v hình thái, thành phn sinh hc, tính đa dng và cu trúc phn ánh đc trng đa - sinh hc, tui, phân vùng đa đng vt và điu kin môi trng. Tuy nhiên, chúng không luôn luôn tn ti nh hin nay mà đã tri qua mt lch s thay đi, bin thái liên quan cht ch đn nhng s kin ln v đa cht và khí hu toàn cu.  nhng ni mà to rn tn ti, kiu phát trin ca rn tùy thuc vào đa hình (đ sâu và hình dng) ca nn đáy, lch s phát trin đa cht ca vùng và các nhân t môi trng, đc bit là nhit đ và mc đ chu đng sóng gió. Mt trong nhng nhân t c bn nht kim soát s phát trin ca rn là mi quan h giã tc đ thay đi mc nc bin. S thay đi ca mc nc bin trong lch s có nh hng ln đn tt c các rn san hô. Tuy nhiên, còn ti nhng nh hng ''đa phng'' do s lún xung hoc nâng lên ca nn đáy di rn. Darwin đã gii thích rng các atoll phát trin  nhng ni mà đo b chìm xung bin. Rn san hô vin xung quanh các đo tr nên ngày càng xa đo. Khi đo bin mt cái còn li là atoll - mt vòng rn bao quanh mt lagoon. Hc thuyt Darwin không cho rng tt c các đo b chìm đu hình thành rn. Mt s chìm quá nhanh không cho phép s hình thành rn din ra. S khác hình thành rn ngm, chìm di nc do s đi lên ca chúng không theo kp tc đ chìm xung ca đo. Các quá trình ngc li cng có th din ra. áy bin có th đc nâng lên và đo atoll có th ni lên mt bin. iu này đã din ra  nhiu ni t New Guinea đn ài Loan và du vt còn gi li là mt din th ca các rn rim đôi khi trông ging nh nhng bc cu thang ln b n mòn, mi mt bc là kt qu ca mt ln nâng lên. Tt c các rn mà chúng ta thy hin nay là sn phm ca các lp san hô và to san hô sinh trng trên nhng rãnh và h ca nhng ln trc. Trong phm vi ln, nn đáy b xói mòn này chi phi hình dáng ca rn hin đi, nhng ngc li nó là kt qu sinh trng ca san hô và s xói mòn ca nn đáy trc đó. Mt cách tng ng, ch mt vài rn phn ánh rõ rt đa hình nn đáy c bn (non - reefal bedrock). S khác là sn phm ca các lp sinh trng ca san hô, mi mt lp sinh trng theo t hp các điu kin môi trng din ra cùng thi gian Qua nhiu quá trình bin đng, đã hình thành các kiu rn san hô khác nhau: - Rn rim (fringing reef) rt ph bin xung quanh các đo nhit đi và đôi khi dc theo b đt lin. Do tn ti  gn b, b nh hng bi s đc nc, nên chúng him khi vn đn đ sâu ln. Chúng ch mi phát trin trong vòng 6000 nm nay khi bin gi đc mc nc nh hin nay. D án Khu Bo tn Bin Hòn Mun Khoá tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin H sinh thái-chcc nng Võ S Tun Hin trng s dng và nhng tác đng 3 -Rn dng nn (platform reef): phát trin trên thm lc đa và có th thay đi ln v hình dng. Kích thc ca chúng có th rt ln, đn 20 km 2 chiu ngang và lch s đa cht ca chúng cng rt khác nhau. - Rn chn (barrier reef): đc phát trin trên g ca thm lc đa và chúng có th có kiu đa cht ging nh kiu atoll theo hc thuyt Darwin. - Rn san hô vòng (atoll): là nhng vùng rn rng ln nm  vùng bin sâu và đc hình thành theo mô hình thành to rn san hô ca Darwin. Tr li lch s, nhng san hô cng đu tiên xut hin  b phía tây ca bin Tethys, hin nay là phía nam Châu Âu và a Trung Hi. Chúng tng bc di chuyn vào mt vùng sinh thái quan trng mà trc đó không có hoc có rt ít đng vt xoang tràng do s suy gim bi tai bin san hô bàn và hi miên Stromatoporoid  Paleozoe gia. Nhng san hô cng đu tiên là t tiên ca san hô hin đi còn lu li du vt  các rn hóa thch  Châu Âu bao gm 6 h tách bit, tt c đu xut hin  Trias gia (230 triu nm trc đây). Sut thi k Trias nhng san hô cng này còn ít quan trng so nhng vt to rn khác, đc bit là nhng hi miên Sphinctozoan, nhng cá th ca chúng có th vt quá 1 m đng kính. n Jura mun (150 triu nm trc đây) san hô cng tri qua thi k đa dng hóa và tri ra toàn cu. Hu ht các h đc bit hin nay đã xut hin và chúng to nên rn dc theo b bin vùng nhit đi ca th gii  thi k Jura. Rn hu nh không phát trin  thi k Creta sm - có l khí hu bt li trên toàn th gii. Cui Creta c san hô to rn và không to rn phát trin rc r nh hin nay, chúng to nên các rn không khác my so vi các rn hin nay. Thi k Tertiary: S thay đi toàn cu vào thi k Creta đã tiêu dit 1/3 s lng h đng vt. Các khu h đng thc vt bin bao gm c sinh vt ni và qun xã sinh vt rn cng b nh hng và trong sut 10 triu nm rn đã không phc hi. Qua Tertiary, quá trình trôi dt lc đa vn tip tc. Hình dng ca tt c các đng b lc đa trong Tertiary sm khác c bn vi hin nay. Nhng khác bit quan trng nht liên quan đn rn là s tách bit 2 lc đa Châu M. Vì vy, vi s tn ti ca bin Tethys và s vng mt ca eo Panama, khí quyn nhit đi và cn nhit đi  phía bc có đng bin giao lu đy đ. Ngoài ra còn có s khác nhau ln v khí hu. Sut Mesozoe và Tertiary không có s đóng bng  cc cho đn Miocene. Th gii có khí hu bin điu hòa hn hin nay và lc đa phía bc thì m hn. Do các đi dng chính ít đc phân chia và có s chênh lch ít v nhit đ theo v tuyn, dòng chy ca nc tng mt (c  xích đo và vùng cc) và nh hng khí hu kèm theo ca chúng ít đc ghi nhn. Mt s phát tán nh ca san hô rn đã din ra vào Eocene và nhiu ging thi đó còn tn ti đn nay. S phát tán xa hn din ra vào Miocene và  đây chúng ta tìm thy ngun gc trc tip ca nhiu san hô hin nay. Vào thi k tin Miocene (khong 25 triu nm trc đây), các lc đa đã chuyn vào gn đn v trí nh hin nay. Bin Tethys tr thành mt kênh hp ni lin Aán  Dng vi a Trung Hi đang hình thành qua vnh Ba T hin nay. Bin  hin nay trong tng thi k ni vi a Trung Hi. Trong Miocene khí hu lnh hn và nhiu mùa hn. i dng hình thành các ranh gii nhit đ và các khi bng nam cc đc sinh ra. Bin nhit đi đc phân chia nh hin nay và trung tâm đa dng ca san hô và sinh vt ca rn đc thit lp  i Tây Dng (vùng Caribbean) và Aán  -Tây Thái Bình Dng. Nhng vùng này đc tách bit bi đt lin nh hin D án Khu Bo tn Bin Hòn Mun Khoá tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin H sinh thái-chcc nng Võ S Tun Hin trng s dng và nhng tác đng 4 nay nhng do không gian rng ln, đông Thái Bìnhâ Dng tr thành mt màng lc s di c ca san hô hn là mt rào chn đy đ. Vào Pliocene, 5 triu nm trc đây, Bin  không còn thông vi a Trung Hi và ct đt giao lu gia tây Thái Bình Dng vi i Tây Dng. Cng vào Pliocene, eo Panama đc đóng kín hoàn toàn, tách bit đông Thái Bình Dng vi i Tây Dng. Mt s ging san hô hin nay ch gii hn  Aán  - Thái Bình Dng đã đc ghi nhn là đã phát trin mnh  Caribbean trc khi đóng eo Panama nh là Pocillopora. Nguyên nhân hy dit ca chúng cha rõ ràng, có th bi nhng rn này b nh hng ca bng hà nhiu hn các rn Aán  - Thái Bình Dng. Sau khi đóng eo Panama, nhng cái còn li ca khu h Caribbean  đông Thái Bình Dng cng b tiêu dit. Hin nay ch có mt ít loài san hô  đông Thái Bình Dng và tt c chúng đu có s ging nhau v cu trúc vi các loài  tây Thái Bìmh Dng. Thi K Bng Hà (Ice Ages): Sau thi k Pliocene, đi dng th gii đc phân chia nh ngày nay, các bin c đa cht không còn có ý ngha ln đi vi sinh vt bin. Thay vào đó, thi k này có nhng thay đi khí hu to ln nh hng lên tt c các dng sng bao gm san hô. Pliocene là khi đim ca thi đi bng hà, trong đó có vài thi k đóng bng xen k vi thi k m áp. Trong mi ln đóng bng, các khi bng  cc đc hình thành và th tích ca nó ln đn mc mc nc bin h xung. Trong ln đóng bng cui cùng (khong 20.000 trc đây), bin h xung trên 100 m thp hn hin nay. Hình dng đng b thay đi và nhiu vùng bin ni lên. Tt c các rn trc đó lúc này lên b và khô. S lng b tiêu dit không đc rõ nhng chc chn các qun th san hô còn tn ti ch  nhng vùng tng đi cách bit không liên quan đn các rn hin nay. Mc nc bin hin nay không quá 6.000 nm tui. ó là thi gian đ cho hu ht các rn đt ti mt s mc n đnh, nhng s điu chnh v di truyn đang đc m rng hn đi vi san hô do s tái t hp các qun th đã b tách bit hàng ngàn nm vn còn tip din. 2. MÔI TRNG T NHIÊN 2.1. Ánh sáng: Tt c san hô to rn đòi hi đ ánh sáng cho quang hp ca to cng sinh trong ni bào ca chúng. Theo đ sâu, ánh sáng thay đi rt nhanh c v cng đ và c v thành phn. Ngi chp nh di nc phi bit rõ rng phi s dng đèn chp nh ngay c  đ sâu vài mét đ b sung ánh sáng và cân bng màu sc, ngay c khi nc rt trong. Tm nhìn ca nc trên rn có th lên ti 50 m  nhng rn bin m và có th di 1 m sau bão trên các rn rim. Gii hn này kim soát đ sâu mà san hô sinh trng. Các loài khác nhau có sc chu đng khác nhau đi vi mc đ chiu sáng cc đi và cc tiu. ó cng là mt nguyên nhân chính ca s khác nhau v cu trúc qun xã rn. 2.2. Sóng: Hot đng ca sóng đt cc đi trên mào sóng (reef front) và phn ngoài mt bng rn (reef flat). Trong nhng ngày yên tnh, mào rn có b mt hin hòa. Khi có bão, ni đây tr nên d di. Các sóng ln hình thành trên sn dc (slope) rn và sau D án Khu Bo tn Bin Hòn Mun Khoá tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin H sinh thái-chcc nng Võ S Tun Hin trng s dng và nhng tác đng 5 đó đ lên phn ngoài mt bng rn. Ch mt ít loài san hô có th sng sót trong điu kin này và chúng thng còi cc xng xu. Trong khi sóng đang đp d di vào mào rn thì  sn dc thp hn ch cách đáy vài trm mét, nc hoàn toàn yên tnh. 2.3. Trm tích: Nhiu kiu trm tích khác nhau bao ph trên và xung quanh rn bao gm vn san hô thô, các loi cát và c bùn mn. Kiu trm tích trên rn  mt s ni nào đó ph thuc vào dòng chy, sóng và c ngun gc trm tích. Phn ngoài ca rn thng có trm tích calci to bi to, đáng chú ý là Halimeida và san hô. Nhng trm tích này đc vn chuyn d dàng và có nh hng tng đi nh lên đ trong ca nc.  gn b trm tích ch yu đc cung cp t đt lin qua vn chuyn ca sông. Nhng trm tích nh th có thành phn hu c cao d b khuy đng bi sóng và có th gi li l lng trong nc mt thi gian dài làm đc nc và hn ch đ xuyên ca ánh sáng. S lng xung ca chúng có th git cht các sinh vt nh san hô bng cách chôn vùi chúng hoc làm nght các polyp không có kh nng đy chúng ra đ nhanh. 2.4.  mui: Ít khi đ mui nc bin tr nên quá cao đ nh hng đn qun xã san hô.  mui thp có nh hng quan trng và thông thng hn đi vi phân b rn và phân vùng san hô. Rn không th phát trin  nhng vùng mà tng thi k nc sông tràn ngp, đó là nhân t chính kim soát san hô dc b. Aûnh hng chính ca đ mui lên phân b vùng san hô là do nc ma. San hô  mt bng rn nói chung có kh nng chu đng đ mui thp trong mt giai đon ngn, nhng khi ma rt to cùng vi triu thp, mt bng rn có th b hi, thm chí b phá hu hoàn toàn. 2.5. Mc chênh triu: Mc chênh triu khác nhau gia các rn  các vùng khác nhau. s khác nhau đó nh hng đáng k lên s phân vùng ca qun xã san hô trên mt bng rn và mào rn. Triu càng cao, nh hng ca s ngp triu và kh nng vn chuyn cht dinh dng tng ng cng nh nh hng ca vic phi khô càng ln. Nói chung, mc chênh lch triu càng cao thì phân vùng ca san hô và to san hô trên sn dc càng rõ rt. Các lagoon ít b nh hng vì nc trong lagoon đc gi li khi triu thp to ra mc nc cao hn so vi vùng bin xung quanh. 2.6. Thc n và các cht dinh dng vô c : Cng nh nhng sinh vt khác, san hô đòi hi c thc n và các cht dinh dng vô c. i vi sinh vt rn, c hai đc hòa tan trong nc bin. Thc n cng có th l lng trong nc bin nh nhng mnh nh bao gm c sinh vt đang sng. Nh nhng ni khác, trên rn mt sinh vt n các sinh vt này và b n bi các sinh vt khác và nh th thc n chui đc hình thành, trong đó tt c các đng thc vt đu liên h vi nhau. Khi quan tâm đn nhu cu thc n ca sinh vt rn, mt điu quan trng là phi tách bit gia nhu cu ca mt loài, nhóm loài vi nhu cu ca toàn rn, bi vì đ đt đc s bn vng lâu dài, mt cân bng toàn th ca chu trình dinh dng buc phi đt đc. Rn đng thi va nhp va xut các cht dinh dng, nhng trao đi vi vùng bin xung quanh thì nh so vi vt cht sn sinh bên trong t chu trình liên tc. Cht dinh dng đi vào rn thng là t sông, nhng nu không có sông, đi vi các rn  xa đt lin, cht dinh dng ch đn qua dòng chy b mt. S D án Khu Bo tn Bin Hòn Mun Khoá tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin H sinh thái-chcc nng Võ S Tun Hin trng s dng và nhng tác đng 6 cung cp này thng rt nghèo vì đi dng mênh mông đc coi nh "sa mc dinh dng". n  - Thái Bình Dng có nhiu atoll khng l trong "sa mc" đó. Nhiu rn có s cung cp dinh dng vô c khác nh là di mt điu kin nào đó, dòng chy hng vào rn có th làm cho nc tng sâu chuyn lên b mt. Loi nc tri này thng giàu phophorite và các cht hóa hc c bn khác. Nhiu rn có s thay đi theo mùa v ngun dinh dng, đc bit  nhng rn có v đ cao ni mà nh hng các mùa rõ rt hn. Nhng s thay đi này c bn là do to ln khi chúng xut hin và bin mt theo s thay đi nhit đ và s gi nng trong ngày. Vai trò đt bit ca san hô trong toàn b nng sut và ngun dinh dng ca rn đc hiu ít hn mt phn là do không d dàng đo đc, phn khác vì các nhóm san hô khác nhau có phng pháp thu nhn hu c khác nhau. 2.7. Nhit đ và đ sâu: Các yu t trên đây là tt c phng din chính ca môi trng t nhiên kim soát cu trúc qun xã. Mt yu t khác đã kim chng là nhit đ. Nó gii hn sinh trng san hô và phát trin rn. Cng nh vy, đ sâu ca mt vùng kim soát ch yu hình dng ca rn và các bc cng nh đ sâu sn dc rn. Nhng yu t này ngc li nh hng ln hoc kh nng chiu sáng, đ dc, dòng chy 3. CÁC MI QUAN H TRONG QUN XÃ Môi trng t nhiên quan trng đi vi vic xác đnh thành phn qun xã san hô, môi trng sinh hc to nên trng thái ca các loài, biu hin đc trng ca rn san hô. S đa dng có th tn ti ch sau khi hàng lot cân bng sinh thái đt đc; không ch cân bng gia san hô vi nhau mà còn gia san hô vi các sinh vt khác bao gm c bn n tht và ký sinh cng nh vi các sinh vt có ít quan h trc tip vi san hô nh là gia cá n thc vt vi to ln (nhóm này có th sinh trng quá mc nu không đc điu chnh liên tc). Mi loài san hô có s sp xp riêng v chin lc sinh trng, nhu cu thc n và kh nng sinh sn. Mi mt cng thích ng riêng vi s tác đng ca bão t, sinh vt n tht, bnh tt và vt n hi. Mi loài cnh tranh vi loài khác v không gian, ánh sáng và các li ích khác. Kt qu cui cùng ca tt c các mi quan h và s cân bng làm cho qun xã san hô tr nên đa dng nht trong tt c các qun xã trên trái đt. Vi san hô nhng mi quan h cn đc xem xét bao gm: thc n, tng h k thù và s cnh tranh lãnh th gia chúng vi nhau. 3.1. Thc n: San hô to rn có hai ngun thc n chính: T bt mi và t các hp phn hu c đc to ra và đc bài tit bi to cng sinh Zooxanthellia trong mô san hô. Ngc li, san hô cung cp cho to ni sng và các cht thi ra ca đng vt nh phosphate và nitrate. To đáp ng cho san hô ti 98% nhu cu thc n tng s ca nó. Nhng san hô sinh trng  vùng nc nông trong sut vi đ chiu sáng cao, ví d nh Acropora, Pocillopora thng có polyp nh. Chúng có kh nng bt các đng vt ni nh. Mt s lng ln san hô to rn sng trong điu kin tng đi ti. Chúng có tc đ sinh trng chm hn và có nhu cu dinh dng ít hn. Mt s to thích nghi trong điu kin chiu sáng thp là ngun thc n ca bn này. Chúng còn D án Khu Bo tn Bin Hòn Mun Khoá tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin H sinh thái-chcc nng Võ S Tun Hin trng s dng và nhng tác đng 7 hp th các bã hu c và vi sinh vt mà mt s lng ln chính là lp chp nhy tit ra bi các ngoi bào chuyên dng và đc vn chuyn đn polyp bi vn đng ca các lông mao nh. Chúng còn có th hp th trc tip các cht hu c hòa tan trong nc bin. Mt s san hô khác bao gm Euphyllia, Catalaphyllia, Gonipora thng sng  các vùng nc đc có các polyp ln thng thò ra vào ban ngày. Chúng không có b t bào gây đc trên các súc tu nh bn n sinh vt ni. Ngun thc n ca chúng cha đc rõ, nhng có th ch yu là mùn bã hu c. Hu ht các rn san hô tn ti trong môi trng nghèo cht dinh dng vô c nh phosphate, nitrate và st nhng chúng có nng sut xp x nh rng nhit đi. Các cá th san hô và to cng sinh Zoothanllae có th hp th cht dinh dng hòa tan t nc bin hoc thu đc cht dinh dng t thc n bt đc. Do các rn ch nhn đc mc dinh dng thp t đi dng xung quanh, chúng buc phi có kh nng ln nhm bo tn và xoay vòng cht dinh dng. iu này ch có th đt hiu qu khi các nhóm đng thc vt và qun xã ca chúng hình thành  trong mt th cân bng vi nhau. Trong đó bao gm nhiu quá trình t điu chnh, khi chúng kt hp vi nhau to nên chu trình dinh dng ca rn. Có hai quá trình có th cung cp dinh dng vô c cho rn. Mt là nhiu to lam si hin vi có kh nng hp thu khí nit t nc bin và chuyn thành NO 3 . Khi nhng to này b n, cht dinh dng này tr nên có th s dng đc cho các sinh vt rn khác. Nhng to này phong phú và hiu qu đn mc mt lng nh NO 3 thng d thng đc phóng thích cho vùng nc xung quanh rn. Th hai là rn  b ca thm lc đa có th tip nhn s cung cp không liên tc  lp nc giàu dinh dng và lnh tri lên t bin sâu. Ý ngha và tm quan trng ca hin tng này cha đc bit rõ. Ngoài ra vi khun sng trong trm tích có kh nng c đnh đm và hp th phosphate hòa tan trong nc bin nh vy đã gi li cht này trong chui thc n ca rn. Vi khun t nó đã hình thành thc n cht lng cao cho đng vt không xng sng rn. 3.2. Quan h hi sinh: Nhiu sinh vt sng cùng vi san hô mà không gây ra mt tác hi nào trong điu kin bình thng. ó là nhng sinh vt hi sinh và bao gm nhiu loài khác nhau nh giun dt, giun nhiu t, tôm, cua, sao bin, rn, thân mm và cá. Trong hu ht các trng hp, mi quan h gia san hô và sinh vt hi sinh là không bt buc và sinh vt hi sinh có th sng vi nhiu san hô khác nhau hoc có th sng đc lp. Trong mt s trng hp, mi liên h này là rt đc hiu, vt hi sinh có th liên kt bt buc vi mt loài hoc mt nhóm loài riêng bit và bin đi màu sc, tp tính, thm chí c chu trình sinh sn ca san hô. Có l vt hi sinh vi san hô rt ph bin là các loài giun dt nh, ch dài khong 2 mm, sng trên b mt polyp san hô. Chúng không có rut mà ch hp thu cht dinh dng t cht nhy san hô. Chúng thng tìm thy trên san hô vi s lng ít nhng đôi khi đt mt đ cao và thng git cht san hô trong b nuôi. Nhng vt hi sinh đc bit nhiu là tôm, cua. Vài loài tôm ch sng trên xúc tu Euphyllia, Goniopora và Heliofungia trong khi đó s khác ch sng trên san hô cành, đc bit là Acropora và h Pocilloporidae. Ít nht 40 loài tôm hi sinh bt buc đã đc nghi nhn. c bit nhiu hn là loài cua Hapalocarcinus marsupialis và cua Trapezia eymodoce đc bt gp trên Acropora divaricata và các loài thuc h Pocilloporidae. Mt quan h rt gn gi tn ti gia các loài Fungia vi loài hai mnh v Fungiacava D án Khu Bo tn Bin Hòn Mun Khoá tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin H sinh thái-chcc nng Võ S Tun Hin trng s dng và nhng tác đng 8 eilatensis sng trong khoang cáù th san hô cng nh gia các loài Montrastrea vi giun nhiu t nh Toposyllis có nhim v làm thành các rãnh gia các polyp. Có nhiu mi quan h nhu th gia san hô và sinh vt khác mà s phân bit gia hi sinh và ký sinh cha rõ ràng. Ch có mt s trng hp (loi tr cng sinh ca to) san hô ph thuc vào mt sinh vt khác là san hô nh sng t do nh Heteropsammia, Heterocyathus, Psammoseris sng ph thuc vào bn Sipunculida sut đi ca chúng. 3.3. K thù ca san hô: T giai đon u trùng sm nht đn tp đoàn trng thành san hô b bao vây bi mt lot các sinh vt n san hô. Ni bt nht trong chúng là sao bin gai Acanthaster planci, nhiu khi tr thành dch bnh tiêu dit nhng vùng san hô rng ln. Tuy nhiên hu ht các rn, sao bin gai thng tránh các san hô khi ln và nh vy các tp đoàn ln (nht là Porites và Diploastrea) thng không b tn công. Sao bin gai đc ghi nhn khp vùng Aán  - Thái Bình Dng vi s bùng n din ra gn nh cùng mt thi gian khp vùng này. Cái gì gây ra s bùng n này và thng din ra  mc đ nào vn còn cha đc gii thích. S tng lên s lng u trùng sao bin gai có liên quan đn lng ma và s tng cao cht dinh dng t sông trong thi k lt li. Rõ ràng là s bùng n không phi do con ngi, nhng con ngi có th làm tng s khc lit bi khai thác các loi c mà mt s trong chúng là vt d đi vi sao bin gai và bi s b sung cht dinh dng cho sông thông qua vic phá rng và phân bón nông nghip làm tng mc sng ca u trùng sao bin. Mt s sinh vt khác có th gây hi rn san hô. Trong đó đáng k là mt loài c nh Drupella đã tng phá hoi nhiu rn  Tây Thái Bình Dng. Mt s vài loài c n san hô khác cng đc ghi nhn. Các sinh vt đc l (ví d nh thân mm Lithophaga, các loài giun bao gm Spirobranchus gigianiteus và hi miên đc l) cng có th gây nh hng lâu dài lên vài qun xã san hô. Tuy nhiên, vt d có hi nht ca san hô là cá. Nhiu loài có rng thích hp đ n các polyp san hô. ây là mt tác đng ln đi vi cu trúc qun xã san hô và có th nh hng phân b trong phm vi rng. Cho đn nay, nhng hiu bit v bnh ca san hô hãy còn rt ít. Bnh ph bin nht gi là ty trng san hô. San hô trc xut to cng sinh hoc to b cht và tr nên trng và cht mt cách t t. Mt s bnh khác cng có th xy ra khi tp đoàn b đp v. S nhim trùng phn b v lan rng cho đn khi tp đoàn cht. Ging nh các sinh vt khác, san hô cng có dng bnh nh ung th, mt phn ca tp đoàn sinh trng nhanh hn nhiu so vi các phn còn li. 3.4. Cnh tranh gia các san hô: Vào ban ngày ít có du hiu chng t các loài san hô xâm ln ln nhau, ngoi tr khi mt tp đoàn phát trin trùm lên mt tp đoàn khác. Tuy nhiên vào ban đêm, các xúc tu thò ra san hô có th và thng tn công ln nhau. Mt s san hô nh Galaxea, Euphyllia, Gonipora, các loài thuc h Mussidae và Fungidae xâm ln các loài khác trong tm vi ca chúng. Chúng có th đy các si màng rut ra và tiêu hóa mô ca ngi láng ging. Mt loài khác phát trin mt s lng nh các xúc tu rt dài gi là các xúc tu quét có kh nng tn công các tp đoàn lân cn đôi khi xa ti vài cm. Do vy nhiu tp đoàn ngng sinh trng hoc hình thành nhng di cht khi gn vi nhng loài khác. D án Khu Bo tn Bin Hòn Mun Khoá tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin H sinh thái-chcc nng Võ S Tun Hin trng s dng và nhng tác đng 9 S xâm ln th hin rõ ràng hn khi các tp đoàn cnh tranh v không gian bng cách phát trin vt lên nhau. San hô khi sinh trng chm, d b vt lên nht nhnh chúng cng ít b phá hy do bão hoc các sinh vt đc l. Nhng yu t này thng phá hy các tp đoàn lân cn phát trin nhanh. Nhóm này, đc bit Acropora thng phc hi sm nht  nhng vùng tr tri do bão hoc sao bin gai. Nhng cui cùng chúng có th không phi là u th trong cu trúc qun xã. Mt s qun xã ít thay đi và tng đi bn vng. Trong khi đó mt s khác thay đi liên tc khi mt loài tr nên u th hn hn trong mt din th không ngng ca các mi liên h gia các loài khác nhau và gia chúng vi môi trng sinh hc và phi sinh hc. 4. CHC NNG VÀ CÁC QUÁ TRÌNH SINH THÁI Con đng trao đi cacbon đc bit là tính cht riêng ca h sinh thái rn san hô phân bit vi các h sinh thái khác. Quang hp ca các thc vt t to roi đn bào, rong thng đn rong vôi c đnh cacbon vào các hp cht và to ra các cu trúc sinh hc hoc đi vào chui dinh dng. Sn phm quang hp trên đn v din tích ph thuc vào tng nng lng mt tri và s tiêu gim cng đ cng nh s thay đi ph ánh sáng khi đi qua ct nc. Quá trình này thuc vào v trí đa lý và đ trong ca nc. S c đnh cacbon còn ph thuc vào cht lng nc cng nh hàm lng dinh dng, pH, CO 2 , O 2 , H 2 CO 3 hòa tan, nhit đ và đ mui. Con đng to nên cu trúc sinh hc là quá trình tích ly các khi đá vôi đ chúng gn kt vi nhau thành b khung ca rn. Con đng to dinh dng cung cp cho chui thc n thc vt, đng vt n thc vt và n tht và phân hu bùn bã do vi sinh vt. Thành phn tiêu th và phân hy đc b sung vi mc đ khác nhau bi vt cht hu c nhp khu gm mùn bã, thc vt phù du, đng vt phù du và đng vt có xng sng. Ph dinh dng ca rn san hô và qun hp đáy rn thay đi t u th là t dng đn c bn ph thuc vào vt cht hu c t ngoài vào (Winkinson, 1986; Birkeland, 1987). Sinh vt sn xut ca rn san hô cc k đa dng. Chúng bao gm tt c các nhóm rong to và có th c c bin. Thành phn sn xut riêng bit ca san hô là to cng sinh Zooxanthellae vi nhiu loài to roi đn bào sng trong t bào ca đng vt có quá trình canxi hóa (san hô, phóng x trùng và thân mm), chúng đc gi là nhà máy đin ca san hô. Sn phn s cp t sinh vt phù du (thc vt phù du) đôi khi tr nên quan trng trong các lagoon ca rn vòng, nhng thng nh hn so vi sn phm to ra t nn đáy cng và cát. Mt đ và sinh khi ca sinh vt sn xut khác nhau rt ln gia các rn nh là hàm s ca ch đ dinh dng ca môi trng xung quanh, hin trng din th nng lng sóng và áp lc ca đng vt n thc vt. Nhng ni duy trì đáng k đng vt n rong có sn lng đng vt đáy rt thp và s xut khu vt cht thc vt ra bin m hoc đn vùng cht đáy tích ly mùn bã s gim xung ti thiu. Ngc li, các h thng rn  v đ cao hoc đang b tác đng phân b các thm rong dày đc (Carpenter, 1986; Crossland, 1988). San hô cng là thc n cho nhiu loài cá và đng vt không xng sng và hình thành nhóm n san hô vi nhiu kiu dinh dng khác nhau. Chúng li đc kim soát bi nhóm vt d th cp tiêu th cá th trng thành hoc u trùng nhóm trc. Cui cùng ca tháp dinh dng ca rn san hô là các vt d nh cá mp và các loài cá xng thuc vào nhiu lp dinh dng. D án Khu Bo tn Bin Hòn Mun Khoá tp hun Quc gia v Qun lý Khu bo tn bin H sinh thái-chcc nng Võ S Tun Hin trng s dng và nhng tác đng 10 ng vt n tht sng đáy và gia tng nc bao gm đn 60% tng s loài. Sn phm th cp có th thu hoch n đnh t rn (ch yu gm cá, thân mm, da gai, giáp xác) đc tính khong 15 tn/ ha (Munro & William, 1985). Sinh vt hình thành cu trúc sinh hc là sinh vt đáy sng bám có kh nng to b xng gm aragonic, calcite, khoáng trên c s CaCO 3 vi nng đ vt ca Mg và Sr (Chalker, 1983). Nhóm này gm hai thành phn là sinh vt to khung thuc nhóm san hô và rong vôi dng ph còn sinh vt không to khung gm phóng x trùng, rong vôi dng cây và thân mm.  hình thành cu trúc sinh hc, rn san hô còn có nhóm sinh vt h tr gm 3 nhóm: nhóm tng cng canxi hóa là các to roi đn bào cng sinh bi hot đng đng hóa ca chúng h tr cho s canxi hóa trong vt ch. Nhóm xói mòn sinh hc đa dng v thành phn gm cá, hi miên, thân mm hai mnh v, Sipunculida, cu gai, giun nhiu t và to si. chúng cng có th đúc b xng đá vôi hoc gm mòn b mt. Nhóm ch bin trm tích (sediment operators) có đi din là thân mm, giun nhiu t, hi sâm và cá có kh nng chuyn trm tích đáy qua ng tiêu hóa đ tiêu hóa to silic trên đáy. Rn san hô còn có các sinh vt xúc tác (facilatous) nh hng lên cu trúc qun xã. Ví d, đng vt n thc vt giúp cho san hô sinh trng bình thng thông qua vic ngn cn s phát trin quá mc ca chúng. T nm 1955, Odum & Odum đã cho rng s tích ly sinh khi cao  rn san hô ph thuc vào 2 yu t: s dng có hiu qu nng lng mt tri và chu trình khép kín cht dinh dng. Nng lng mt tri đc c đnh bi to cng sinh, vi to trên b mt đáy và các loài rong. Chu trình dinh dng din ra trong t bào san hô gia to cng sinh và vt ch cng nh gia các đng thc vt trong t hp phc tp ca rn và chui thc n nhiu tng. Tuy nhiên, các quá trình nng lng không ging nhau gia các đi trong mt rn, gia các rn thuc các vùng đa lý khác nhau và  các mc đ phát trin khác nhau. Rn san hô trong trng thái cân bng có t s gia sn xut và hô hp (P/ R) xp x bng 1. Khi rong to u th P/ R > 1, nhng vùng cát và si phi nhp khu mùn bã ch có h s P/ R < 1. 5. TM QUAN TRNG CA H SINH THÁI RN SAN HÔ Các rn san hô đa dng và tuyt m đã tham gia hình thành và bo v hàng ngàn hòn đo. Chúng cng có tm quan trng ln  nhiu đo ln và vùng b bin trong vic bo tn đt đai và s tn ti ca con ngi. Rn có ý ngha tht s đi vi cng đng ven bin và các quc gia nhit đi. Do s khác nhau v yu t kinh t, xã hi, vn hóa, giá tr ca rn san hô đc đánh giá mt cách khác nhau gia các nc hoc các cng đng. i vi các cng đng kinh t phát trin, rn san hô đc coi là tài nguyên v xã hi và vn hóa. Giá tr kinh t đc hiu  phng din gii trí và du lch. Các đc sn cng rt hp dn nhng không phi là thit yu. Nhiu cng đng nh th đã h tr cho chng trình nghiên cu khoa hc nhm hiu bit chc nng ca các h rn san hô và t hp phc tp này liên quan nh th nào đn môi trng bin và lc đa. Sau đây là nhng đc tính ca rn san hô góp phn to nên giá tr v mt xã hi và vn hóa và đc coi là mt ngun li đc bit (Kenchington & Hudson, 1988). 5.1. Sc sn xut: [...]... (mùa th i r a) do gi m quang h p và t ng các quá trình vi sinh V i s l ng l n c a vi sinh v t, mùa này thu n l i cho s phát tri n c a u trùng c a sinh v t áy n l c và vì v y là mùa c a nhi u loài S bi n i theo mùa c a qu n xã th m c bi n r t khác nhau gi a các vùng do s bi n i khí h u và các i u ki n sinh thái khác H sinh thái- ch cc n ng Hi n tr ng s d ng và nh ng tác 19 ng Võ S Tu n D án Khu B o t... quan n cân b ng sinh thái c a các qu n xã sinh v t Nh ã th o lu n, chu i th c n b t u t các sinh v t s n xu t v i sinh kh i t o ra là ngu n th c n cho các b c dinh d ng cao h n g m các sinh v t n th c v t, n th t và cu i cùng là con ng i Khi nh ng v t nh b khai thác quá m c, sinh v t n th c v t ít b tiêu th h n và t ng v s l ng Ng c l i, khi sinh v t n th c v t gi m m nh do khai thác, các loài v t d... d ng và nh ng tác 11 ng Võ S Tu n D án Khu B o t n Bi n Hòn Mun Khoá t p hu n Qu c gia v Qu n lý Khu b o t n bi n H SINH THÁI R NG NG P M N I PHÂN B VÀ C TR NG MÔI TR NG R ng ng p m n (mangroves) là thu t ng mô t m t h sinh thái thu c vùng nhi t i và c n nhi t i thành t o trên n n các th c v t vùng tri u v i t h p ng th c v t c tr ng Trong h sinh thái này, các ng th c v t, vi sinh v t trong t và môi... bi n, m t h sinh thái c hình thành v i các ch c n ng lí - sinh h c môi tr ng bi n Th m c bi n hình thành s phân l p dinh d ng c tr ng b i các t h p a d ng cao c a sinh v t s n xu t, sinh v t n th c v t, sinh v t d , sinh v t n t p, sinh v t n mùn bã và sinh v t phân h y (Hình 12.2 - Theo Fortes, 1995, tr.26) i u c n chú ý là các sinh v t n t p (omivorous) khá phong phú trong qu n xã sinh v t c a th... san hô ho c các o có r n ri m 5.4 Giá tr th m m : S ph c t p v quá trình hình thành, s khác nhau v hình d ng màu s c và tr ng thái c a sinh v t ã làm cho r n có v p hi m có và s lôi cu n i v i con ng i R n là ngu n c m h ng và i t ng cho các nhà nhi p nh d i n c và c a các nhà t nhiên h c R n c ng là ngu n l i to l n ph c v cho gi i trí và du l ch và c coi là m t giá tr v n hóa hi n i H sinh thái- ch cc... n i c tr ng v t lý, hóa sinh h c c a môi tr ng bi n Các qui trình này gây ra nh ng nh h ng sinh lý c a m t s ho c t t c sinh v t bi n Các ch t ô nhi m nh h ng m c khác nhau lên i s ng sinh v t nh : - Gi t ch t các ng th c v t ã tr ng thành - Gây tr ng i các quá trình sinh lí , H sinh thái- ch cc n ng Hi n tr ng s d ng và nh ng tác 25 ng c bi t là sinh s n Võ S Tu n D án Khu B o t n Bi n Hòn Mun Khoá... gây ra m t s tác ng i v i các h sinh thái bi n Xây d ng c s h t ng có th làm xói l b bi n, m t qu n c c a các qu n xã sinh v t, t ng l ng l ng ng tr m tích và làm suy thoái c a h sinh thái ven b (r n san hô, r ng ng p m n) Vùng n c ven b ti p nh n nhi u ch t th i sinh ho t, n c nóng và rác R n san hô b phá ho i do th neo, d m p b i khách du l ch Nhi u sinh v t c thu th p làm hàng l u ni m và ang b khai... ch p th b i các ng v t s ng trong ho c trên áy và cá Quá trình th i r a là m t c tr ng c a th m c bi n Nh ó mà các b ph n c a c bi n khi ch t i ã gi i phóng các ch t h u c Các h p ph n carbon c u trúc còn l i b vi sinh v t (vi khu n và n m) t n công và các v t li u c phân h y ch a nhi u vi khu n và n m tr thành th c n tiêu hóa c c a ng v t áy H u h t ng v t a bào ch tiêu hóa vi khu n và mô ch t c... phá v mùn bã thành các m nh nh h n làm t ng b m t ti p xúc và t ng c ng ho t ng c a vi sinh v t Quá trình trên ây c ng liên quan n s bi n i theo mùa c a qu n xã sinh v t Các ng v t n mùn bã và n l c t ng lên vào mùa c bi n th i r a Ng c l i ng v t di chuy n n th c v t l i t ng vào mùa phát tri n c a c bi n và gi m vào th i k th i r a Hàm l ng Oxy c ng thay i Hàm l ng th ng gi m vào mùa hè (mùa th i... th i Thành ph n sinh v t s ng th ng xuyên trong h và có vai trò sinh thái quan tr ng g m vi khu n, n m, t o, ài tiên, d ng x , a y, cây m t và hai lá m m, ng v t nguyên sinh, ru t khoang, s a l c, giun, giáp xác, côn trùng, thân m m, da gai, h i quì, cá, bò sát, l ng thê, chim và thú Ch c n ng c a h sinh thái r ng ng p m n liên quan n dòng n ng l ng và chu trình v t ch t thông qua các thành ph n c . các mi liên h gia các loài khác nhau và gia chúng vi môi trng sinh hc và phi sinh hc. 4. CHC NNG VÀ CÁC QUÁ TRÌNH SINH THÁI Con đng trao. bin, rn, thân mm và cá. Trong hu ht các trng hp, mi quan h gia san hô và sinh vt hi sinh là không bt buc và sinh vt hi sinh có th sng