ĐẢM BẢO AN NINH KINH TẾ TRONG QUA TRÌNH HỘI NHẬP KINH TẾ Q́C TẾ CỦA VIỆT NAM. Tóm tắt luận án tiến sĩ kinh tế

An ninh kinh tế là một bộ phận cấu thành của an ninh quốc gia.Trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế, khi các quốcgia đều nhấn mạnh nhiệm vụ trung tâm là phát triển kinh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

Hà Nội, năm 2017

Công trình được hoàn thành tại trường Đại học Kinh tế

-Đại học Quốc gia Hà Nội.

Người hướng dẫn khoa học

Vào hồi……… giờ …… ngày … tháng 05 năm 2017

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia

- Trung tâm Thông tin – Thư viện, Đại học Quốc gia HN

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hội nhập kinh tế quốc tế là việc gắn kết mang tính thể chế giữacác nền kinh tế lại với nhau, là quá trình chủ động thực hiện đồng thờihai việc: một mặt, gắn nền kinh tế và thị trường từng nước với thịtrường khu vực và thế giới thông qua các nỗ lực thực hiện mở cửa vàthúc đẩy tự do hóa nền kinh tế quốc dân; và mặt khác, gia nhập và gópphần xây dựng các thể chế kinh tế khu vực và toàn cầu

An ninh kinh tế là một bộ phận cấu thành của an ninh quốc gia.Trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế, khi các quốcgia đều nhấn mạnh nhiệm vụ trung tâm là phát triển kinh tế thì nhữngxung đột, đối kháng lợi ích kinh tế giữa các quốc gia diễn ra thườngxuyên hơn, hình thức đa dạng hơn và tính chất ngày càng phức tạp.Việc dỡ bỏ các rào cản cho thương mại, tài chính, đầu tư trong quátrình hội nhập kinh tế quốc tế đã thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ, tăngcường tính liên kết và phụ thuộc lẫn nhau của nền kinh tế thế giới,điều này cũng làm cho các rủi ro, mất an ninh kinh tế quốc tế dễ tácđộng, ảnh hưởng đến an ninh kinh tế quốc gia và ngược lại, khủnghoảng kinh tế ở một quốc gia cũng có thể lây lan nhanh chóng khắptoàn cầu

Quá trình hội nhập quốc tế của Việt Nam kể từ khi Đổi mới đãđem lại nhiều đổi thay tích cực cho nền kinh tế và vị thế của nước tatrên trường quốc tế Tuy nhiên, hội nhập kinh tế quốc tế, ngoài nhữngtác động tích cực cho nền kinh tế cũng gây ra những ảnh hưởng tiêucực về an ninh kinh tế cho Việt Nam Điều này đòi hỏi phải có cơ chếphòng ngừa rủi ro, đảm bảo an ninh kinh tế để có thể phát triển bềnvững trong bối cảnh kinh tế toàn cầu luôn biến động

Để đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia trong quá trình tiếp tục hộinhập sâu hơn vào nền kinh tế thế giới, nhà nước có vai trò hết sứcquan trọng Về lý luận, mặc dù đã có một số nghiên cứu quốc tế vàViệt Nam đề cập đến an ninh kinh tế như một bộ phận của vấn đề anninh phi truyền thống, nhưng những nghiên cứu đi sâu vào phân tíchnội hàm và nội dung của đảm bảo an ninh kinh tế trong bối cảnh hộinhập còn thiếu vắng Về thực tiễn, đối với Việt Nam, nhận thức về cácmối đe doạ an ninh kinh tế quốc gia trong quá trình hội nhập kinh tếquốc tế còn có bất cập, chưa đầy đủ và chưa theo kịp những diễn biếnnhanh chóng của tình hình Bên cạnh đó, việc tổ chức thực hiện đảmbảo an ninh kinh tế trong thời gian qua ở Việt Nam còn một số hạn chế

về các khía cạnh như cơ cấu lại nền kinh tế, ổn định kinh tế vĩ mô, bảođảm phúc lợi xã hội và an sinh xã hội, xây dựng và tổ chức thực hiện

kế hoạch đảm bảo an ninh, trật tự trong quá trình thực hiện các chiếnlược, quy hoạch, kế hoạch, đề án phát triển KT – XH Do đó, việc tìm

ra các giải pháp, đặc biệt là các giải pháp về mặt chính sách nhằm đảmbảo an ninh kinh tế quốc gia trong quá trình hội nhập, góp phần vào sự

ổn định và phát triển kinh tế xã hội là yêu cầu cấp thiết, khách quanđặt ra trong bối cảnh phát triển của đất nước hiện nay

Xuất phát từ những lý do trên và căn cứ vào yêu cầu công táccủa bản thân, nghiên cứu sinh đã chọn đề tài “Đảm bảo an ninh kinh tếtrong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam” cho luận án tiến

sỹ của mình

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở phân tích thực trạng đảm bảo

an ninh kinh tế của Việt Nam trong thời gian qua, luận án đề xuấtnhững giải pháp nhằm đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hộinhập kinh tế quốc tế của Việt Nam trong điều kiện hiện nay

Nhiệm vụ nghiên cứu:

- Hệ thống hoá và làm rõ hơn những vấn đề lý luận chung vàkinh nghiệm thực tiễn về đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hộinhập kinh tế quốc tế

- Phân tích thực trạng đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trìnhhội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam

- Đề xuất giải pháp đảm bảo an ninh kinh tế trong giai đoạn tiếptục hội nhập sâu hơn của Việt Nam vào nền kinh tế thế giới

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Luận án nghiên cứu về đảm bảo an

ninh kinh tế quốc gia trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế

Phạm vi nghiên cứu:

Về không gian: Nghiên cứu tại Việt Nam có kết hợp khảo cứu

kinh nghiệm của một số nước trong khu vực và trên thế giới

Về thời gian:

Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn 2007 đến 2015, là giai đoạnquá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam diễn ra sôi động, cónhiều dấu mốc hội nhập quan trọng, đồng thời cũng là giai đoạn nềnkinh tế Việt Nam và thế giới có nhiều thăng trầm tác động đến an ninhkinh tế quốc gia và công tác đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia

Về nội dung:

An ninh kinh tế là một khái niệm rộng và phức tạp Trong phạm

vi nghiên cứu của luận án này, an ninh kinh tế được xem xét ở cấp độ

vĩ mô – an ninh kinh tế quốc gia

Quá trình hội nhập kinh tế quốc tế của Việt Nam được xem nhưbối cảnh tác động đến an ninh kinh tế quốc gia Vì vậy, luận án sẽkhông đi sâu phân tích về tiến trình, các bước hội nhập của Việt Nam

và những vấn đề an ninh kinh tế cụ thể nảy sinh trong từng bước, từngdấu mốc hội nhập.

An ninh kinh tế quốc gia có nội dung rất rộng, thể hiện trênnhiều khía cạnh và có nhiều góc độ tiếp cận khác nhau Trong khuônkhổ của luận án này, tác giả tập trung phân tích về an ninh kinh tếquốc gia dưới góc độ kinh tế chính trị, làm nổi bật vai trò của nhànước đối với đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia, chỉ ra xu hướng vậnđộng và những ràng buộc có tính quy luật của các yếu tố, các nội dungđảm bảo an ninh kinh tế trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế

Về nội dung đảm bảo an ninh các nguồn lực kinh tế cơ bản củanền kinh tế quốc dân, do hạn chế về dung lượng luận án, về tài liệutiếp cận được và căn cứ vào mức độ, tầm quan trọng chiến lược củamột số nguồn lực, tác giả luận án chỉ lựa chọn phân tích về an ninhnăng lượng, an ninh nguồn nước và an ninh lương thực quốc gia

4 Phương pháp nghiên cứu

4.1 Phương pháp luận và phương pháp tiếp cận nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp luận nghiên cứu là chủ nghĩa duyvật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, xem xét vấn đề an ninhkinh tế và đảm bảo an ninh kinh tế trong mối quan hệ nhiều chiều, ảnhhưởng của nhiều nhân tố, từ đặc điểm tình hình kinh tế, chính trị thếgiới đến môi trường kinh tế - xã hội quốc gia, từ những đặc điểm vàquy luật vận động nội tại của các quá trình kinh tế đến ảnh hưởng củathể chế, bộ máy vận hành nền kinh tế đất nước… Luận án cũng sửdụng phương pháp tiếp cận hệ thống Việc tiến hành nghiên cứu, đánhgiá về an ninh kinh tế và đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia cần đặttrong tổng thể hệ thống an ninh quốc gia cũng như hệ thống kinh tế -

xã hội

4.2 Phương pháp thu thập tài liệu, dữ liệu

Luận án thu thập và xử lý dữ liệu thứ cấp Nguồn dữ liệu thứcấp sử dụng cho luận án gồm: các công trình, đề tài khoa học, đề án,

dự án nghiên cứu, hệ thống các báo cáo, tài liệu tham khảo của các nhàkhoa học trong và ngoài nước, các cơ quan, tổ chức nghiên cứu, điềuhành ở Việt Nam như: Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Bộ Công Thương, BộCông An, Viện Chiến lược – Bộ Kế hoạch và Đầu tư, Viện Nghiêncứu quản lý kinh tế trung ương, Tổng cục Thống kê, Học viện An ninhnhân dân, Trường Đại học kinh tế - ĐHQGHN, Trường Đại học Kinh

tế Quốc dân, các tạp chí, sách chuyên ngành trong và ngoài nước, cáctrang mạng tra cứu tài liệu học thuật về chủ đề có liên quan

4.3 Phương pháp xử lý tài liệu, dữ liệu

Có hai dạng thông tin đề tài thu nhập từ nghiên cứu tài liệu, sốliệu thống kê gồm: thông tin định tính và thông tin định lượng Thông

tin định tính được xử lý logic, tức là việc đưa ra những phán đoán về

bản chất các sự kiện đồng thời thể hiện những logic của các sự kiện,

các phân hệ trong hệ thống các sự kiện được xem xét Thông tin định

lượng được sắp xếp để làm bộc lộ ra các mối liên hệ và xu thế của sựvật Các số liệu có thể được trình bày dưới nhiều dạng, từ thấp đếncao:Những con số rời rạc; Bảng số liệu; Đồ thị; Phân tích chỉ số

Phương pháp trừu tượng hoá khoa học

Luận án sử phương pháp trừu tượng hóa khoa học, mộtphương pháp nghiên cứu đặc thù của kinh tế chính trị Trừu tượng hoákhoa học được sử dụng xuyên suốt trong quá trình thực hiện cácnhiệm vụ nghiên cứu của luận án

Phương pháp thống kê mô tả

Các dữ liệu về kinh tế, xã hội của Việt Nam và những biến độngtrong kinh tế - xã hội trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế được tậphợp theo các nhóm kinh tế, xã hội trong tương quan với các tiêu chí về

an ninh, nguy cơ, bất ổn , được mô tả và làm cơ sở cho sự phân tích,đánh giá thực trạng đảm bảo an ninh kinh tế.

Phương pháp phân tích - tổng hợp

Phân tích - tổng hợp là hai mặt của một quá trình, chúng khôngthể tách rời nhau mà hợp lại để bổ trợ cho nhau Luận án phân tích vàtổng hợp làm rõ vai trò của nhà nước đối với đảm bảo an ninh kinh tếquốc gia thông qua việc thực hiện các nội dung đảm bảo an ninh kinhtế; phân tích và làm rõ các nguyên nhân ảnh hưởng đến an ninh kinh tếtrong bối cảnh hội nhập quốc tế; phân tích và tổng hợp để đánh giáviệc đảm bảo an ninh kinh tế Việt Nam trong thời kỳ hội nhập qua cáctiêu chí đã xây dựng

Phương pháp so sánh

Phương pháp so sánh được sử dụng trong quá trình phân tích,đánh giá thực trạng đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhậpcủa Việt Nam Tác giả so sánh quá trình phát triển kinh tế và hội nhậpkinh tế quốc tế của Việt Nam theo giai đoạn, so sánh với các quốc gia

có hoàn cảnh tương đồng và chỉ ra những vấn đề liên quan đến đảmbảo an ninh kinh tế

5 Những đóng góp mới của luận án

- Luận án bổ sung và làm mới một số khía cạnh lý luận về anninh kinh tế và đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập kinh

tế quốc tế cấp độ quốc gia, làm rõ những vấn đề về an ninh kinh tếquốc gia dưới góc độ kinh tế chính trị; cụ thể là: (1) làm nổi bật hơnnội hàm của khái niệm đảm bảo an ninh kinh tế, chỉ ra mối quan hệ vềlợi ích quốc gia, quốc tế trong việc đảm bảo an ninh kinh tế; (2) xâydựng được khung lý thuyết để phân tích nội dung, các yếu tố ảnhhưởng và tiêu chí đánh giá kết quả của công tác đảm bảo an ninh kinh

tế trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế

- Luận án phân tích kinh nghiệm đảm bảo an ninh kinh tế trongquá trình hội nhập kinh tế quốc tế của một số quốc gia và rút ra bài họccho Việt Nam, trong đó quan trọng nhất là bài học về xây dựng chiếnlược phát triển kinh tế phù hợp với yêu cầu của hội nhập để giữ đượctrạng thái ổn định cho nền kinh tế

- Trên cơ sở phân tích thực trạng đảm bảo an ninh kinh tế trongquá trình hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam giai đoạn 2007 – 2015,luận án đã khẳng định một số thành tựu quan trọng của Việt Nam đồngthời chỉ ra những hạn chế và phân tích rõ để xác định nguyên nhân

- Luận án đã nêu lên các quan điểm cơ bản của tác giả về đảmbảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập, trong đó nhấn mạnh đảmbảo an ninh kinh tế phải dựa trên cơ sở phát huy tối đa nội lực và khaithác tốt ngoại lực trong bối cảnh hội nhập; từ đó đề xuất các nhóm giảipháp cơ bản nhằm tiếp tục đảm bảo an ninh kinh tế cho quá trình hộinhập của Việt Nam trong bối cảnh mới của hội nhập kinh tế quốc tếđến năm 2025

6 Kết cấu luận án

Luận án bao gồm phần mở đầu, nội dung, kết luận, danh mụctài liệu tham khảo và phụ lục Phần nội dung gồm 4 chương như sau:

Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về đảm bảo an ninh kinh tế

quốc gia trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế

Chương 2: Cơ sở lý luận và thực tiễn về đảm bảo an ninh kinh

tế trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế

Chương 3: Thực trạng đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình

hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam giai đoạn 2007 – 2015

Chương 4: Định hướng và giải pháp đảm bảo an ninh kinh tế

trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế ở Việt Nam đến năm 2025

CHƯƠNG 1

TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ ĐẢM BẢO AN NINH KINH TẾ QUỐC GIA TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KINH

TẾ QUỐC TẾ 1.1 Những nghiên cứu về an ninh quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hoá và hội nhập kinh tế quốc tế

1.1.1 An ninh quốc gia theo cách tiếp cận truyền thống

Theo quan niệm truyền thống, các nghiên cứu trong và ngoài nướcđều coi an ninh quốc gia có hai trụ cột chính là an ninh chính trị và

an ninh quân sự Hay nói một cách khác, an ninh quốc gia truyềnthống lấy an ninh chính trị và an ninh quân sự làm trung tâm

1.1.2 An ninh quốc gia theo cách tiếp cận hiện đại

Kể từ những năm 1990 trở đi, an ninh quốc gia được tiếp cậntheo những góc nhìn mới Xuất hiện nhiều khác biệt trong nhận thức

về an ninh, chủ thể của an ninh, và sự mở rộng nội hàm của khái niệm

an ninh Các nghiên cứu quốc tế đưa ra những khái niệm như an ninhphi truyền thống, an ninh xuyên quốc gia, an ninh tổng hợp, an ninhcon người Với việc mở rộng nội hàm của khái niệm an ninh quốc gia,các nghiên cứu về an ninh quốc gia đã được triển khai theo nhiều góc

độ và tạo ra nhiều nhánh mới

1.2 Nghiên cứu về an ninh kinh tế và đảm bảo an ninh kinh tế

Nam cũng phân tích về an ninh kinh tế như Trần Trọng Toàn (2014),

1.2.2.1 Nghiên cứu về đảm bảo an ninh đối với các nguồn lực kinh

tế cơ bản của quốc gia

1.2.2.2 Nghiên cứu về đảm bảo an ninh tài chính – tiền tệ quốc gia 1.2.2.3 Nghiên cứu về phòng chống các loại tội phạm gây bất ổn an ninh kinh tế quốc gia

1.3 Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

1.3.1 Về nghiên cứu lý thuyết

Trong bối cảnh mới của toàn cầu hoá và hội nhập trong thế kỷXXI, cần làm rõ khung lý thuyết về các nội dung đảm bảo an ninhkinh tế quốc gia và vai trò của nhà nước đối với đảm bảo an ninh kinh

tế quốc gia trong hội nhập kinh tế quốc tế Trên cơ sở phân tích các nộidung của an ninh kinh tế và đảm bảo an ninh kinh tế, cần đề xuất đượccác tiêu chí đánh giá đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập

1.3.2 Về nghiên cứu thực tiễn

Cần khảo cứu sâu hơn kinh nghiệm của các quốc gia (phát triển

và đang phát triển) về đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hộinhập, từ đó rút ra những bài học kinh nghiệm (thành công/chưa thànhcông) có thể tham khảo cho Việt Nam

Đối với Việt Nam, cho đến nay chưa có một nghiên cứu nàophân tích sâu sắc và toàn diện về các khía cạnh và nội dung của việc

đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia trong thời kỳ hội nhập, do đó, nghiêncứu này cần phân tích thực trạng và đánh giá kết quả của công tác đảmbảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập của Việt Nam giai đoạn

2007 – 2015 theo bộ tiêu chí đánh giá, trên cơ sở đó đề xuất giải pháp

để làm tốt hơn công tác đảm bảo an ninh kinh tế của Việt Nam chogiai đoạn hội nhập kinh tế quốc tế tiếp theo

CHƯƠNG 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ ĐẢM BẢO AN NINH KINH TẾ TRONG QUÁ TRÌNH HỘI NHẬP KT QUỐC TẾ 2.1 Những vấn đề chung về hội nhập kinh tế quốc tế

2.1.1 Khái niệm và đặc điểm của hội nhập kinh tế quốc tế

Hội nhập kinh tế quốc tế là quá trình gắn kết các nền kinh tế củatừng nước với kinh tế khu vực và thế giới thông qua các nỗ lực tự dohóa và mở cửa nền kinh tế theo những hình thức khác nhau, từ đơnphương đến song phương, tiểu khu vực/vùng, khu vực, liên khuvực và toàn cầu Hội nhập kinh tế có thể diễn ra theo nhiều mức độ

như: (i) Thỏa thuận thương mại ưu đãi (PTA); (ii) Khu vực mậu dịch

tự do (FTA); (iii) Liên minh thuế quan (CU); (iv) Thị trường chung; (v) Liên minh kinh tế-tiền tệ Mỗi quốc gia dù ở trình độ phát triển nào

cũng tìm thấy lợi ích cho mình khi tham gia hội nhập quốc tế

2.1.2 Tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế của các quốc gia kể từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai

Từ sau Chiến tranh thế giới thứ hai, đặc biệt là từ khi chấm dứtChiến tranh lạnh, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của lực lượng sảnxuất thế giới, quá trình hội nhập kinh tế quốc tế diễn ra trên nhiều cấpđộ: song phương, đa phương, tiểu vùng, khu vực, liên khu vực và toàncầu Mức độ hội nhập cũng ngày một sâu sắc hơn, bao quát toàn diệnhơn, hầu hết các nước trên thế giới tham gia vào quá trình này

2.2 Đảm bảo an ninh kinh tế trong quá trình hội nhập KTQT

cơ, bảo đảm sự an toàn, phát triển bền vững của nền kinh tế quốc dân

2.2.2 Nội dung đảm bảo an ninh kinh tế trong trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế

2.2.2.1 Xây dựng chiến lược phát triển kinh tế - xã hội và thể chế kinh tế trong quá trình hội nhập gắn với đảm bảo an ninh kinh tế quốc gia

Trước hết nhà nước phải hoạch định chiến lược phát triển kinh

tế - xã hội trung và dài hạn, bảo đảm sự phát triển lâu dài, ổn định kinh

tế, đa phương hoá, đa dạng hoá quan hệ kinh tế quốc tế để tránh sựphụ thuộc vào một số đối tác Cải cách thể chế kinh tế, điều chỉnh kếtcấu kinh tế cho phù hợp với yêu cầu của hội nhập, chống lại những rủi

ro bên ngoài, giữ ổn định xã hội và duy trì phát triển kinh tế

2.2.2.2 Đảm bảo an ninh những yếu tố nguồn lực cơ bản của nền kinh tế