Bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài. so sánh giữa hiệp định tương trợ tư pháp giữa Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam với Cộng hòa Belarus, Việt Nam Hunggari....................................
Trang 1Mục lục
ĐỒNG 2
1 Khái niệm bồi thường thiệt hại 2
2 Khái niệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài 2
3 Ý nghĩa của trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài 3
II GIẢI QUYẾT XUNG ĐỘT PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG 4
1 Theo pháp luật nước ngoài 4
2 Theo các quy định của điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên 5
3 Theo pháp luật Việt Nam 8
III Thẩm quyền giải quyết trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng 16 IV Tổng kết 17
Trang 2NỘI DUNg
HỢP ĐỒNG
Chế định trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng trong tư pháp quốc tế được ghi nhận trong pháp luật của hầu hết quốc gia Đây được coi là một nghĩa vụ dân sự phát sinh khi một chủ thể gây ra những thiệt hại do hành vi trái pháp luật làm xâm pháp tới quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể khác.1
Theo quy định tại khoản 1 Điều 584 Bộ Luật Dân sự 2015 thì trường hợp được coi là căn cứ phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là khi “có hành vi xâm phạm tính mạng, sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm, uy tín, tài sản, quyền, lợi ích hợp pháp khác của người khác mà gây thiệt hại.”
Như vậy, có thể hiểu trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng là nghĩa vụ dân sự không căn cứ theo một thỏa thuận dân sự hoặc một hợp đồng dân sự có liên quan, phát sinh khi có hành vi trái pháp luật, mà theo
đó gây ra các thiệt hại về mặt vật chất hoặc tinh thần cho các chủ thể khác
ngoài
Căn cứ theo khoản 2 Điều 663 BLDS 2015, để một quan hệ dân sự được cho là có yếu tố nước ngoài thì phải đáp ứng một trong các điều kiện về chủ thế, về sự kiện pháp lý và điều kiện về đối tượng của quan hệ Theo đó,
1 Giáo trình tư pháp quốc tế, Trường Đại học Luật Hà Nội,Nxb Tư pháp, 2017, tr.438
Trang 3- Về chủ thể: Có ít nhất một trong các bên tham gia là cá nhân, pháp nhân nước ngoài
- Về sự kiện pháp lý: Các bên tham gia đều là công dân Việt Nam, pháp nhân Việt Nam nhưng việc xác lập, thay đổi, thực hiện hoặc chấm dứt quan hệ đó xảy ra tại nước ngoài
- Về đối tượng quan hệ: Các bên tham gia đều là công dân Việt Nam, pháp nhân Việt Nam nhưng đối tượng của quan hệ dân sự đó
ở nước ngoài
Nếu một quan hệ dân sự đáp ứng một trong các điều kiện nêu trên thì được xem là quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài Tương tự như vậy, trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài là trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có một trong các bên là
cá nhân hay pháp nhân nước ngoài hoặc hành vi trái pháp luật làm phát sinh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng xảy ra ở nước ngoài hoặc đổi tượng của trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng ở nước ngoài
3 Ý nghĩa của trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài
Thứ nhất, đây là căn cứ để bảo về quyền và lợi ích hợp pháp của các bên trong quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài khi quyền và lợi ích của họ bị xâm phạm
Thứ hai, các chế định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng
có yếu tố nước ngoài nhằm răn đe, phòng ngừa các hành vi có thể xảy ra trong tương lai có thể dẫn tới xâm phạm quyền, lợi ích hợp pháp của chủ thể khác
Thứ ba, các chế định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng
có yếu tố nước ngoài góp phần duy trì mối quan hệ giữa các quốc gia
Trang 4II GIẢI QUYẾT XUNG ĐỘT PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG
Trong việc điều chỉnh vấn đề trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài, đa số pháp luật của các nước đều áp dụng pháp luật của nước nơi xảy ra hành vi vi phạm pháp luật (Lex loci delicti commissi) Tuy nhiên, hiện nay các nước trên thế giới chưa có quan điểm thống nhất đâu được coi là nơi xảy ra hành vi gây thiệt hại bởi vì thực tế của đời sống quốc tế thường xảy ra trường hợp là hành vi gây thiệt hại được thực hiện ở nước này nhưng hậu quả của hành vi gây thiệt hại đó lại phát sinh ở một nước khác Vậy, pháp luật của nước nơi xảy ra hành vi vi phạm pháp luật ở đây sẽ là pháp luật của nước nào Theo pháp luật một số nước quy định nơi vi phạm pháp luật là nơi xảy ra hành vi gây thiệt hại (Italia, Hy lạp)2.Theo quan điểm này, thì khi giải quyết xung đột pháp luật về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng
có yếu tố nước ngoài, các cơ quan Tư pháp của các nước này sẽ áp dụng
hệ thuộc luật nơi có hành vi gây thiệt hại xảy ra Trong khi đó, pháp luật một số nước khác lại quy định nơi vi phạm pháp luật là nơi phát sinh hậu quả thực tế do hành vi gây thiệt hại gây ra (Anh, Hoa Kỳ)3 Như vậy, ở những nước theo quan điểm này, người ta sẽ áp dụng pháp luật của nước nơi có hiện diện của hậu quả thiệt hại để xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Kết hợp cả hai quan điểm nêu trên, pháp luật của một số nước Đông âu quy định áp dụng cả hai loại pháp luật Đó là pháp luật của nước nơi xảy ra hành vi gây thiệt hại hoặc pháp luật của nước nơi phát sinh hậu quả thực tế tuỳ theo hoàn cảnh cụ thể pháp luật nước nào có lợi hơn khi áp dụng
2 Italy: Disp Prel (I942) art 25 par 2 ( Quy định sơ bộ Luật Dân sự Italia 1942, Điều 25 khoản 2)
3 Herbert F Goodrich HANDBOOK ON THE CONFLICT OF LAWS ( Sổ tay về xung đột pháp luật) p.390
Trang 52 Theo các quy định của điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.
Trong Tư pháp quốc tế, cách thức giải quyết bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng tương đối hiệu quả là giải quyết dựa trên các quy định của điều ước quốc tế Các quy định của điều ước quốc tế ở đây chủ yếu được
kể đến là các quy định quy phạm xung đột pháp luật được ghi trong các Hiệp định tương trợ tư pháp về dân sự
Các hiệp định tương trợ tư pháp thường có cách giải quyết tương đối giống nhau, có thể phân chia thành hai trường hợp, cụ thể:
- Trường hợp các bên chủ thể (người bị hại và người gây hại) cùng quốc tịch: các hiệp định ghi nhận việc áp dụng hệ thuộc luật quốc tịch của các bên đương sự để giải quyết
- Trong truờng hợp các bên chủ thể (người bị hại và người gây hại) khác quốc tịch, áp dụng hệ thuộc luật nơi xảy ra hành vi vi phạm pháp luật
Hiện nay, Việt Nam kí kết Hiệp định với khoảng 20 quốc gia Các Hiệp định cơ bản đều có điều khoản quy định về trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài4 và quy định của các Hiệp định tương trợ tư pháp tương đối thống nhất về vấn đề này
Ví dụ, Điều 37 Hiệp định tương trợ tư pháp với Liên Bang Nga năm
1998 quy định :
“Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng (do hành vi vi phạm pháp luật) được xác định theo pháp luật của Bên ký kết nơi xảy ra hoàn cảnh làm căn cứ để yêu cầu bồi thường thiệt hại
4 Ví dụ như Hiệp định với Liên Xô tại Điều 33, với Tiệp Khắc tại Điều 33, với Hunggari tại Điều 30, với Bungari tại Điều 31, với Ba Lan tại Điều 38, với Lào tại Điều 23, với Liên Bang Nga tại điều 37 và với Ucraina tại Điều 33… Ngoài
ra, một số Hiệp định không có điều khoản quy định về vấn đề này ví dụ như Hiệp định với Cuba, Hiệp định với Trung Quốc và Hiệp định với Cộng Hoà Pháp.
Trang 6Nếu nguyên đơn và bị đơn đều là công dân của một Bên ký kết hoặc đều được thành lập hoặc có trụ sở ở một Bên ký kết, thì áp dụng pháp của Bên kí kết đó ”
Các Hiệp định tương trợ tư pháp với Mông Cổ với Bungari với Ba Lan, với Belarus cũng nội dung tương tự như trên
Riêng Hiệp định tương trợ tư pháp với Hunggari thì quy định: “ Về trách nhiệm do gây thiệt hại, sẽ áp dụng pháp luật của nước kí kết nơi đã xảy
ra hành vi gây thiệt hại Tuy nhiên, nếu các đương sự thường trú trên lãnh thổ nước kí kết kia thì áp dụng pháp luật của nuớc ký kết kia” Điều 23 Hiệp định tương trợ tư pháp với Lào cũng có nội dung tương tự như vậy
Có thể nhận thấy, trong việc điều chỉnh trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, Hiệp định tương trợ tư pháp giữa Việt Nam với các nước thường áp dụng hệ thuộc luật nơi xảy ra hành vi vi phạm pháp luật (Lex loci delicti Commissi) hoặc Luật nhân thân (Lex Personalis) trong đó áp dụng luật quốc tịch (Lex Nationalis ) hoặc áp dụng luật nơi cư trú (Lex Domicilli)
Ngoài các quy định trong các hiệp ước song phương, trách nhiệm bồi thường thiệt hại cũng được quy định trong các hiệp ước đa phương Có thể kể đến:
- Công ước Hague ngày 2/10/1973 về trách nhiệm bồi thường thiệt hại do sản phẩm gây ra Công ước đưa ra nhiều nguyên tắc chọn luật phức tạp và những nguyên tắc này chỉ được áp dụng với những điều kiện nhất định.5
5 TS Nguyễn Hồng Bắc, TRÁCH NHIỆM BỒI THƯỜNG THIỆT HẠI NGOÀI HỢP ĐỒNG CÓ YẾU TỐ NƯỚC NGOÀI
Trang 7o Ví dụ Công ước quy định : Để xác định trách nhiệm bồi thường thiệt hại do sản phẩm gây ra, có thể áp dụng một trong các hệ thống pháp luật sau :
Luật nơi thường trú của nạn nhân nếu đây cũng là nơi
có cơ sở chính của nhà sản xuất hoặc là nơi mua sản phẩm 6
Luật nơi xảy ra thiệt hại nếu đây cũng đồng thời là nơi
có trụ sở chính của nhà sản xuất hoặc là nơi mua sản phẩm.7
Nguyên đơn có quyền lựa chọn luật áp dụng là luật xảy ra thiệt hại hoặc nơi có cơ sở chính của nhà sản xuất.8
- Công ước Hague ngày 04/05/1971 về Luật áp dụng đối với tai nạn giao thông Công ước đề cập đến trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng phát sinh từ tai nạn giao thông9 theo đó xác định
6 Điều 4 Công ước Hague 1973 (Hague 1973)
“The applicable law shall be the internal law of the State of the place of injury, if that State is also
-a) the place of the habitual residence of the person directly suffering damage, or
b) the principal place of business of the person claimed to be liable, or
c) the place where the product was acquired by the person directly suffering damage.”
7 Điều 5 Hague 1973
Notwithstanding the provisions of Article 4, the applicable law shall be the internal law of the State of the habitual residence of the person directly suffering damage, if that State is also
-a) the principal place of business of the person claimed to be liable, or
b) the place where the product was acquired by the person directly suffering damage.
8 Điều 6 Hague 1973
Where neither of the laws designated in Articles 4 and 5 applies, the applicable law shall be the internal law of the State of the principal place of business of the person claimed to be liable, unless the claimant bases his claim upon the internal law of the State of the place of injury.
9 Điều 1 Hague 1971 “The present Convention shall determine the law applicable to civil non-contractual liability arising from traffic accidents”
Trang 8luật áp dụng là luật nơi xảy ra tai nạn10 hoặc nơi đăng ký phương tiện giao thông11 và có thể áp dụng luật nơi cư trú để giải quyết12
Trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng có yếu tố nước ngoài theo pháp luật Việt Nam được quy định Bộ luật Dân sự 2015 Theo quy định pháp luật Việt Nam, vấn đề giải quyết xung đột pháp luật về bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng được quy định tại Điều 687 Bộ luật Dân
sự năm 2015 như sau:
“1 Các bên được thỏa thuận lựa chọn pháp luật áp dụng cho việc bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, trừ trường hợp quy định tại khoản 2 Điều này Trường hợp không có thỏa thuận thì pháp luật nước nơi phát sinh hậu quả của sự kiện gây thiệt hại được áp dụng
2.Trường hợp bên gây thiệt hại và bên bị thiệt hại có nơi cư trú, đối với
cá nhân hoặc nơi thành lập đối với pháp nhân tại cùng một nước thì pháp luật nước đó được áp dụng.”
Để giải quyết quan hệ bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Bộ luật dân sự
2015 đã xác định các hệ thuộc luật trong các trường hợp, cụ thể:
Thứ nhất, Bộ luật dân sự 2015 đã cho phép các bên được thỏa thuận lựa chọn pháp luật áp dụng Với quy định như vậy, “các nhà làm luật muốn khẳng định quan điểm việc của người dân thì để người dân tự giải quyết, trao sự chủ động cho các đương sự, tôn trọng sự định đoạt của các đương sự ngay cả trong việc lựa chọn pháp luật áp dụng Ngoài việc là
10 Điều 3 Hague 1971 “The applicable law is the internal law of the State where the accident occurred”
11 Điều 4 Hague 1971 “[…]where only one vehicle is involved in the accident and it is registered in a State other than that where the accident occurred, the internal law of the State of registration is applicable to determine liability”[…]
12 Điều 6 Hague 1971 “In the case of vehicles which have no registration or which are registered in several States the internal law of the State in which they are habitually stationed shall replace the law of the State of registration The same shall be true if neither the owner nor the person in possession or control nor the driver of the vehicle has his habitual residence in the State of registration at the time of the accident.”
Trang 9quan hệ giữa các chủ thể bình đẳng ngang quyền nên thỏa thuận là nguyên tắc cơ bản, còn một lí do nữa để sự cho phép các bên tự thỏa thuận lựa chọn áp dụng luật trở nên có lý và thuyết phục hơn là vì nếu các bên dã chọn luật thì họ cũng dễ chấp nhận những quy định của hệ thống pháp luật do họ lựa chọn hơn và việc thực thi pháp luật vì thế sẽ thuận lợi và dễ dàng hơn.”13
Tuy nhiên, có một số điểm cần lưu ý về sự thỏa thuận của các bên như sau:
- Một là, về điều kiện có hiệu lực của thỏa thuận chọn pháp luật áp dụng Đầu tiên, điều kiện về chủ thể của thỏa thuận phải có năng lực pháp luật dân sự, năng lực hành vi dân sự phù hợp với thỏa thuận được xác lập Người mất năng lực hành vi dân sự khi bị thiệt hại cũng có quyền được bồi thường và năng lực hành vi dân sự, năng lực pháp luật dân sự được xác định theo nguyên tắc luật quốc tịch Nếu một người không hội đủ năng lực pháp luật dân sự và năng lực hành vi dân sự thì sự thỏa thuận này không thể xác lập, lúc này họ có thể thông qua người đại diện hợp pháp để xác lập thỏa thuận Chủ thể tham gia thỏa thuận hoàn toàn tự nguyện, tức
là ý chí xác lập thỏa thuận không bị ép buộc hay đe dọa Mục đích của thỏa thuận không vi phạm điều cấm của luật, không trái với đạo đức xã hội và không nhằm lẩn tránh pháp luật
- Hai là, về hình thức của thỏa thuận Bộ luật Dân sự năm 2015 không quy định cụ thể về hình thức của thỏa thuận lựa chọn pháp luật mà chỉ quy định về hình thức của hợp đồng Do đó, thỏa thuận được thể hiện dưới hình thức văn bản hay phi văn bản đều có hiệu
13 PGS TS Nguyễn Văn Cừ, PGS.TS Trần Thị Huệ, Bình luật khoa học Bộ luật dân sự 2015 (Nguyễn Văn Cừ, Bình luận dân sự), tr.1087
Trang 10lực Tuy nhiên để bảo vệ quyền và lợi ích cho các bên, tránh tình trạng một bên còn lại phủ nhận sự thỏa thuận của mình khi tham gia quá trình tố tụng tại Tòa án có thẩm quyền thụ lý xét xử thì thỏa thuận nên lập thành văn bản
- Ba là, về thời điểm các bên xác lập thỏa thuận Bộ luật Dân sự
2015 không quy định về thời điểm xác lập thỏa thuận, do đó, vấn
đề đặt ra ở đây là thỏa thuận lựa chọn pháp luật được xác lập trước khi xảy ra thiệt hại thì có được chấp nhận hay không? Thực tế, có hành vi gây thiệt hại nhưng chưa xảy ra thiệt hại, vậy khi chưa xuất hiện thiệt hại thì hai bên có thể thỏa thuận luật giải quyết quan hệ bồi thường thiệt hại hay không hay sau khi có thiệt hại mới được thỏa thuận Do bản chất của quan hệ bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, thỏa thuận phải nên được xác lập sau khi xảy ra thiệt hại
- Bốn là, về việc nếu hai bên đã thỏa thuận lựa chọn pháp luật thì có thể lựa chọn lại hay không? “Việc cho phép hay không cho phép thỏa thuận lại pháp luật áp dụng dẫn đến hai tinh thần khác nhau của quy định pháp luật Nếu cho phép thỏa thuận lại sẽ cho thấy pháp luật dân sự đang tôn trọng tuyệt đối quyền thỏa thuận để định đoạt vấn đề của các bên Ngược lại, nếu không cho phép thỏa thuận lại pháp luật thì nguyên tắc tự do thỏa thuận vẫn đảm bảo nhưng mang tính tương đối vì số lần thỏa thuận của các bên bị hạn chế Trên cơ sở tôn trọng quyền tự do thỏa thuận của các bên một cách tuyệt đối, vấn đề này nên cho phép các bên có thể thỏa thuận thay đổi pháp luật áp dụng đối với vấn đề bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng Việc thay đổi đó không được ảnh hưởng đến