Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực đang trở thành vấn đề cấp thiết hiện nay. Muốn nâng cao chất lượng học tập các môn khoa học xã hội nói chung và môn lịch sử nói riêng, đòi hỏi giáo viên phải nhận thức đúng quan điểm đổi mới để vận dụng vào thực tiễn, đó là “chìa khóa” để nâng cao chất lượng giảng dạy. Vậy nên, để rèn luyện cho học sinh có lòng say mê, sự ham học, khơi dậy nội lực vốn có của bản thân, cũng như giúp cho học sinh tự rèn luyện được những phẩm chất đạo đức, thế giới quan khoa học thông qua nội dung bài học, đòi hỏi giáo viên phải sử dụng đa dạng các phương pháp. Bài viết nêu ra một sốphương pháp dạy học tích cực có thể sử dụng trong giảng dạy môn lịch sử; từ đó, sẽ đưa ra một số kiến nghị nhằm áp dụng phương pháp dạy học tích cực trong giảng dạy môn lịch sử ở trường phổ thông hiện nay.
Trang 1SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC
TRONG QUÁ TRÌNH GIẢNG DẠY MÔN LỊCH SỬ
Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG HIỆN NAY
Trương Quang Khải - Tô Thị Thanh Thảo
TÓM TẮT
Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng tích cực đang trở thành vấn đề cấp thiết hiện nay Muốn nâng cao chất lượng học tập các môn khoa học xã hội nói chung và môn lịch sử nói riêng, đòi hỏi giáo viên phải nhận thức đúng quan điểm đổi mới để vận dụng vào thực tiễn, đó là “chìa khóa” để nâng cao chất lượng giảng dạy Vậy nên, để rèn luyện cho học sinh có lòng say mê, sự ham học, khơi dậy nội lực vốn có của bản thân, cũng như giúp cho học sinh tự rèn luyện được những phẩm chất đạo đức, thế giới quan khoa học thông qua nội dung bài học, đòi hỏi giáo viên phải sử dụng đa dạng các phương pháp Bài viết nêu ra một sốphương pháp dạy học tích cực có thể sử dụng trong giảng dạy môn lịch sử; từ đó, sẽ đưa ra một số kiến nghị nhằm áp dụng phương pháp dạy học tích cực trong giảng dạy môn lịch sử ở trường phổ thông hiện nay.
Từ khóa: Lịch sử; phương pháp dạy học tích cực; phổ thông
Phương pháp dạy học tích cực tạo điều kiện cho học sinh phát huy được khả năng tư duy, đòi hỏi các em suy nghĩ, tìm tòi phát huy trí lực mức cao nhất, bộc lộ được tiềm năng của người học để giải quyết vấn đề đặt ra Phương pháp này giúp phát hiện sớm năng khiếu của bản thân, từ đó định hướng quá trình bồi bưỡng, giáo dục có hiệu quả Phương pháp dạy học tích cực coi trọng vai trò chủ động của học sinh, coi trọng rèn luyện phương pháp tự học, để chuẩn bị cho học sinh có năng lực tự đánh giá để điều chỉnh cách học Nội dung kiểm tra, đánh giá không dừng lại ở yêu cầu tái hiện kiến thức, lặp lại kỹ năng mà phải phát triển trí
TS., Học viện Chính trị khu vực IV.
Giáo viên Trường THPT Kiến Văn, huyện Cao Lãnh, tỉnh Đồng Tháp.
Trang 2sáng tạo, phát hiện sự chuyển biến về thái độ và hành vi trước những vấn đề của đời sống xã hội, rèn luyện khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề trong thực tiễn Có thể tóm tắt những đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực so với những đặc trưng của phương pháp dạy học truyền thống ở bảng bên dưới
Phương pháp dạy học truyền thống:
Lấy người Thầy làm trung tâm
Phương pháp dạy học tích cực: Lấy học sinh làm trung tâm
Cung cấp sự kiện, học thuộc Cung cấp kiến thức cơ bản có chọn lọc
Giáo viên là nguồn kiến thức duy nhất
Ngoài kiến thức học ở lớp, còn có nhiều nguồn kiến thức khác (bạn bè, phương tiện thông tin đại chúng, sách giáo khoa, tài liệu tham khảo
Học sinh làm việc độc lập, cá nhân Tự học, kết hợp thảo luận nhóm, tổ và sự
giúp đỡ của giáo viên Dạy thành từng bài riêng biệt Hệ thống bài học
Coi trọng trí nhớ
Coi trọng độ sâu của kiến thức, không chỉ nhớ mà suy nghĩ, đặt ra nhiều vấn đề mới
Ghi chép tóm tắt
Làm sơ đồ, mô hình, làm bộc lộ cấu trúc bài học, giúp học sinh dễ nhớ, dễ vận dụng
Chỉ dừng lại ở câu hỏi, bài tập Thực hành, nêu ý kiến riêng
Ít gắn lý thuyết với thực hành Lý thuyết kết hợp với thực hành, vận
dụng kiến thức vào cuộc sống
Dùng thời gian học tập để nắm kiến thức
do giáo viên truyền thụ
Cổ vũ cho học sinh tìm tòi, bổ sung kiến thức từ việc nghiên cứu lí luận và từ những bài học, kinh nghiệm rút ra từ thực tiễn
Trang 31 Một số phương pháp dạy học tích cực có thể sử dụng trong giảng dạy môn lịch sử
ở trường phổ thông hiện nay
Phương pháp dạy học tích cực là tổ hợp những phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực chủ động, sáng tạo của học sinh Vì vậy, tính tích cực học tập thực chất là tính tích cực nhận thức, là trạng thái hoạt động của học sinh, khát vọng học tập, cố gắng trí tuệ và nghị lực cao trong quá trình chiếm lĩnh kiến thức Áp dụng phương pháp dạy học tích cực không có nghĩa là loại bỏ các phương pháp dạy học truyền thống hoặc phát triển các phương pháp dạy học tích cực cũng không có nghĩa là “nhập nội” một số phương pháp đã quá xa lạ cho giáo viên1 Việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực cần kế thừa, phát triển những mặt tích cực trong hệ thống các phương pháp dạy học đã quen thuộc, đồng thời phải học hỏi, vận dụng những phương pháp dạy học mới, phù hợp với hoàn cảnh, điều kiện dạy và học ở nước ta Theo tinh thần đó, chúng tôi cho rằng để dạy học môn lịch sử đạt kết quả tốt, cần phát triển các phương pháp sau:
1.1 Sử dụng phương pháp vấn đáp (đàm thoại)
Phương pháp vấn đáp là phương pháp giáo viên khéo léo đặt hệ thống câu hỏi để học sinh trả lời nhằm gợi mở cho họ sáng tỏ những vấn đề mới; tự khai phá những tri thức mới bằng
sự tái hiện những tài liệu đã học hoặc từ những kinh nghiệm đã tích luỹ được trong cuộc sống, nhằm giúp học sinh củng cố, mở rộng, đào sâu, tổng kết, hệ thống hoá những tri thức
đã tiếp thu được và nhằm mục đích kiểm tra, đánh giá và giúp học sinh tự kiểm tra, tự đánh giá việc lĩnh hội tri thức Trong đó, giáo viên đặt ra những câu hỏi với những mục đích khác nhau, ở những khâu khác nhau của quá trình dạy học, nhưng quan trọng và khó khăn nhất là khâu nghiên cứu tài liệu mới Căn cứ vào tính chất nhận thức của học sinh, kết hợp mặt bên ngoài với mặt bên trong của phương pháp dạy học, người ta phân biệt vấn đáp tái hiện, vấn đáp giải thích và vấn đáp tìm tòi Và để phát huy mặt mạnh và hạn chế mặt yếu của phương pháp vấn đáp thì cần phải đảm bảo những yêu cầu khi đề ra câu hỏi và việc vận dụng phương pháp đó Sở dĩ như vậy là vì trong phương pháp vấn đáp, câu hỏi có ý nghĩa hết sức quan trọng Không biện pháp nào linh hoạt, uyển chuyển, dễ điều khiển hoạt động nhận thức của học sinh bằng cách đề ra câu hỏi
1 Lê Thanh Oai (2014), Đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực trong quá trình dạy học, Tạp chí Giáo dục, Số
348 (12-2014), tr.29.
Trang 4Ví dụ: Ở môn lịch sử lớp 10, khi dạy bài 11 “Tây Âu thời trung đại”, giáo viên cho học sinh
xem ảnh nhà thám hiểm và đặt vấn đề vì sao đến thế kỉ XV, các nhà thám hiểm có thể đi tìm những vùng đất mới bằng con đường biển? Sau khi trình bày diễn biến các cuộc phát kiến địa
lý yêu câu các em trả lời những vấn đề sau:
- Vì sao các nhà thám hiểm đều tìm đến Ấn Độ?
- Qua chuyến đi của Magienlăng em có nhận xét gì?
1.2 Phương pháp thảo luận nhóm
Phương pháp thảo luận nhóm giúp các thành viên trong nhóm chia sẻ các băn khoăn, kinh nghiệm của bản thân, cùng nhau xây dựng nhận thức mới Bằng cách nói ra những điều đang nghĩ, học sinh có thể nhận rõ trình độ hiểu biết của mình về chủ đề nêu ra, thấy mình cần phải học hỏi thêm những gì Bài học trở thành quá trình học hỏi lẫn nhau chứ không phải là
sự tiếp nhận thụ động từ giáo viên Thành công của bài học phụ thuộc vào sự tham gia nhiệt tình của các thành viên, vì vậy phương pháp này còn được gọi là phương pháp hợp tác nhóm,
nó như một phương pháp trung gian giữa sự làm việc độc lập của từng học sinh với sự việc chung của cả lớp Trong hoạt động nhóm, tư duy tích cực của học sinh phải được phát huy và
ý nghĩa quan trọng của phương pháp này là rèn luyện năng lực hợp tác giữa các thành viên trong tổ chức lao động
Ví dụ: Ở môn lịch sử lớp 10, trong bài 23 “Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước, bảo vệ Tổ quốc cuối thế kỷ XVIII”, sau khi giáo viên cung cấp kiến thức, tường
thuật các trận đánh Rạch Gầm - Xoài Mút, chiến thắng Ngọc Hồi, Đống Đa nên tổ chức hoạt động nhóm đôi cho học sinh với câu hỏi: Hãy nêu những nét độc đáo trong cách đánh giặc của Quang Trung v.v Hoặc khi giảng môn lịch sử lớp 12, bài 23, mục 2 cuộc tổng tiến công xuân 1975, sau khi giáo viên tường thuật ba chiến dịch Tây Nguyên, Huế - Đà Nẵng, chiến dịch Hồ Chí Minh, giáo viên tổ chức cho học sinh thảo luận nhóm lớn, đó là nghệ thuật quân sự trong cuộc tổng tiến công này
Như vậy, câu hỏi hoạt động nhóm phải là câu hỏi có tính chất khái quát, tổng hợp; đó có thể là nhóm lớn (từ 3 học sinh trở lên) hoặc nhóm nhỏ (nhóm đôi – 2 học sinh); để giải quyết vấn đề đó cần huy động trí tuệ của nhiều học sinh cùng tham gia góp ý kiến Phương pháp này giúp học sinh mở rộng, đào sâu thêm những vấn đề học tập trên cơ sở nhìn nhận vấn đề một cách có suy nghĩ, phân tích có lí lẽ, có dẫn chứng minh họa, phát triển được tư duy khoa
Trang 5học Ngoài ra, còn giúp cho học sinh phát triển kỹ năng nói, giao tiếp tranh luận Quá trình thảo luận nhóm dưới sự hướng dẫn của giáo viên còn tạo ra mối quan hệ hai chiều giữa giáo viên và học sinh, giúp cho giáo viên nắm được hiệu quả giáo dục về các mặt nhận thức, thái
độ, quan điểm, xu hướng hành vi của học sinh
1.2 Phương pháp phát hiện và giải quyết vấn đề
Phương pháp phát hiện và giải quyết vấn đề là phương pháp đặt học sinh vào tình huống gợi vấn đề chứ không phải là cung cấp tri thức dưới dạng có sẵn Do đó, khi sử dụng phương pháp này, học sinh phải hoạt động tự giác, tích cực, chủ động sáng tạo, tận lực huy động tri thức và khả năng của mình để phát hiện và giải quyết vấn đề chứ không phải nghe giáo viên giảng một cách thụ động Để làm được điều này, học sinh phải tự lực nghiên cứu tài liệu, sách giáo khoa liên quan đến nội dung bài tập để nhận thức rõ giả thiết, mỗi giả thiết là một nội dung tri thức cần học Có thể nói, để giải quyết được bài tập, học sinh phải vận dụng những kiến thức đã được học, thông qua giải bài tập mà rút ra kinh nghiệm, dần dần tạo ra kỹ năng giải quyết vấn đề Nhờ đó, học sinh có thể nhận thức một cách trọn vẹn hàng loạt các kiến thức qua giải bài tập Mâu thuẫn giữa nhiệm vụ nhận thức với tri thức và kinh nghiệm sẵn có là động lực thúc đẩy học sinh học tập, thúc đẩy quá trình học tập của họ
Chẳng hạn, ở môn lịch sử lớp 11, trong bài 9 “Cách mạng tháng mười Nga năm 1917 và cuộc đấu tranh bảo vệ cách mạng (1917–1921)”, giáo viên có thể tổ chức cho học sinh
nghiên cứu nội dung kiến thức của bài để trả lời câu hỏi: Những tiền đề dẫn tới cách mạng bùng nổ và thắng lợi ở Nga năm 1917 là gì? Hoặc ở chương trình lịch sử lớp 12, trong phần Lịch sử thế giới hiện đại từ năm 1945 đến năm 2000, sau khi tìm hiểu về các nước tư bản sau chiến tranh thế giới thứ hai đến năm 2000 – chủ yếu là Mỹ, Tây Âu, Nhật Bản – giáo viên có thể tổ chức cho học sinh giải quyết được vấn đề đặt ra trong bài tập nhận thức ở cuối chương: Những đặc điểm chủ yếu của chủ nghĩa tư bản sau chiến tranh thế giới thứ hai?
2 Một số kiến nghị nhằm sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong giảng dạy môn lịch sử ở trường phổ thông hiện nay
2.1 Thực hiện đa dạng các phương pháp dạy học
Trong điều kiện, hoàn cảnh của hầu hết các trường phổ thông hiện nay phải kể đến những phương pháp dạy học như: đàm thoại, thảo luận nhóm, phát hiện và giải quyết vấn đề, Đây
là những phương pháp được xem là hiện đại, có thể phát huy cao độ tính tích cực, năng động,
Trang 6sáng tạo của học sinh Tuy nhiên, trong quá trình thực hiện các phương pháp dạy học này, hiệu quả như thế nào còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố: điều kiện cơ sở vật chất, trang thiết bị, khả năng, trình độ của học sinh cũng như năng lực, kinh nghiệm và cả sự nhiệt tình của giáo viên Chúng ta phải nhận thức rằng, thực hiện phương pháp dạy học tích cực không có nghĩa là gạt bỏ các phương pháp dạy học truyền thống Hiện nay, sinh viên ngành sư phạm lịch sử đang được đào tạo một cách có hệ thống và bài bản về phương pháp dạy học, trong đó
có phương pháp dạy học tích cực Nhờ đó, khi bước vào môi trường phổ thông, đa số những giáo viên này có thể sử dụng đa dạng phương pháp dạy học mới Đây sẽ là một thuận lợi để tiến hành đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo Do đó, khi thực hiện đổi mới phương pháp dạy học, trong đó có phương pháp dạy học tích cực, đòi hỏi giáo viên phải phát triển các phương pháp nghiêng về thực hành, trực quan theo kiểu tìm tòi, phát hiện, sáng tạo… Điều đó đòi hỏi giáo viên dạy môn lịch sử phải biết kế thừa, phát hiện những mặt tích cực của phương pháp dạy học truyền thống, đồng thời tiếp thu và vận dụng một số phương pháp dạy học mới phù hợp với điều kiện, hoàn cảnh và đối tượng học sinh
2.2 Tổ chức tốt công tác tự học của học sinh
Phải nói rằng dạy học là sự thống nhất biện chứng giữa dạy và học Không thể nâng cao hiệu quả của việc dạy và học nếu không coi trọng hoạt động tự học của học sinh Tự học là một vấn đề quan trọng, là nhân tố nội lực quyết định chất lượng học tập, còn hoạt động dạy
là ngoại lực có tác dụng định hướng, kích thích, điều khiển và chỉ đạo trực tiếp hoặc gián tiếp quá trình học2 Việc rèn luyện phương pháp tự học không những là biện pháp cơ bản nâng cao hiệu quả học tập, mà còn đáp ứng yêu cầu giáo dục Trong các hoạt động học tập của học sinh thì cốt lõi là phương pháp tự học Vì vậy, giáo viên cần phải làm cho học sinh ý thức được tầm quan trọng của việc tự học Vậy nên, người giáo viên không chỉ tăng cường dẫn chứng, minh họa bằng các kênh hình, mẫu chuyện, lược đồ… để phân tích, đối chiếu, minh họa cho bài giảng mà quan trọng hơn là giáo viên cần phải hướng dẫn cho học sinh tự nhận định, so sánh, đánh giá, phân tích, tổng hợp, tự rút ra bài học để liên hệ thực tiễn Giáo viên phải đặt ra nhiệm vụ cho học sinh, giao công việc cho các em, hướng dẫn các em tự học, tự nghiên cứu, tự chiếm lĩnh tri thức Để phát huy tính tự học của học sinh, giáo viên cần hướng
2 Nguyễn Thị Côi (2011), Rèn luyện năng lực tự học lịch sử cho học sinh góp phần nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn ở trường phổ thông, Tạp chí Giáo dục, Số 260 (4-2011), tr.35
Trang 7dẫn cho học sinh đọc tài liệu tham khảo hay sách giáo khoa trước và sau khi nghe giảng, cũng như cách thức thu thập tài liệu từ những trang web để phục vụ cho nội dung bài học Muốn vậy, giáo viên nên giao nhiệm vụ tự học cho từng học sinh hoặc từng nhóm học sinh Nhiệm vụ đề ra phải cụ thể, rõ ràng, nội dung, mức độ phải phù hợp với năng lực và điều kiện của học sinh
2.3 Nâng cao năng lực chuyên môn của giáo viên
Năng lực là một thuộc tính tâm lí phức hợp, là điểm hội tụ của những yếu tố: tri thức, kĩ năng, kinh nghiệm, sẵn sàng hoạt động, trách nhiệm đạo đức… Năng lực được hình thành và phát triển trong hoạt động, hoạt động là phương thức cơ bản để phát triển năng lực Nếu không tổ chức hoạt động và giáo viên không lăn mình vào hoạt động thì năng lực không thể bộc lộ và phát triển Đứng trước những yêu cầu của đổi mới giáo dục, đòi hỏi người giáo viên dạy môn lịch sử phải có đủ năng lực, nhất là về kiến thức, phương pháp và hình thức dạy học bộ môn, vì chỉ có nắm kiến thức bộ môn, thì giáo viên mới có thể vận dụng thành thạo các phương pháp và hình thức dạy học mới Để chủ động nắm bắt nội dung, phương pháp, điều tiết linh hoạt các thao tác sư phạm trong một tiết học, các trường phổ thông cần phải tổ chức hoạt động chuyên môn có tính chất chuyên đề nhằm thể nghiệm các hình thức, phương pháp dạy học, vừa để nhân rộng kinh nghiệm điển hình của giáo viên khác Sự thành công của phương pháp dạy học tích cực còn phụ thuộc rất lớn vào thái độ, tinh thần và ý thức trách nhiệm của mỗi giáo viên Thực tiễn đã khẳng định, giáo viên có tinh thần trách nhiệm cao, lòng yêu nghề lớn, năng lực chuyên môn vững đều dễ dàng vượt qua những khó khăn, thách thức, đáp ứng tốt yêu cầu của quá trình dạy học
2.4 Thay đổi hình thức kiểm tra, đánh giá học sinh
Kiểm tra, đánh giá học sinh là một trong những vấn đề được dư luận quan tâm, vì hoạt động này vừa là tiêu chí đánh giá, là thước đo của quá trình dạy học, nhưng đồng thời cũng vừa là tiêu chí, yêu cầu để tổ chức quá trình dạy học Bởi vì yêu cầu kiểm tra, đánh giá như thế nào thì quá trình tổ chức hoạt động dạy học như thế ấy Muốn làm được điều đó, chúng ta cần phải chuyển từ chú trọng kiểm tra kết quả ghi nhớ kiến thức cuối kì, cuối năm sang coi trọng kết quả kết hợp kết quả đánh giá phong cách học và năng lực vận dụng kiến thức trong quá trình giáo dục và tổng kết cuối kì, cuối năm học để hướng tới phát triển năng lực của học sinh; coi trọng đánh giá để giúp đỡ học sinh về phương pháp học tập, động viên sự cố gắng,
Trang 8hứng thú học tập của các em trong quá trình dạy học3 Có thể nói, hình thức kiểm tra trắc nghiệm là một trong những cách tốt nhất tạo điều kiện thuận lợi để tổ chức quá trình dạy học Tuy nhiên, vấn đề này đang gặp khó khăn trong biên soạn đề thi Hơn nữa, yêu cầu của việc học tập môn lịch sử là học sinh phải nắm chắc các sự kiện lịch sử; đồng thời học sinh phải biết phân tích, đánh giá các sự kiện, hiện tượng chứ không chỉ là sự phân tích lựa chọn những cái có sẵn theo kiểu trắc nghiệm Nếu chỉ dùng hình thức kiểm tra trắc nghiệm thì sẽ triệt tiêu yêu cầu này Do đó, phương thức kiểm tra có hiệu quả nhất đó là sự kết hợp giữa trắc nghiệm với tự luận
3 Kết luận
Như vậy, để đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, trước hết là phải đổi mới phương pháp, trong đó có phương pháp giảng dạy tích cực Tuy nhiên, cũng không nên sử dụng các phương pháp này một cách máy móc, bởi vì quá trình dạy và học là rất đa dạng, với nhiều hình thức khác nhau, do đó, để phát huy tính tích cực của học sinh, giáo viên nên sử dụng đa dạng các phương pháp dạy học Thực vậy, để phương pháp giảng dạy tích cực được
sử dụng có hiệu quả trong quá trình học còn phụ thuộc vào thái độ, tinh thần và ý thức trách nhiệm của mỗi giáo viên Thực tiễn đã khẳng định, giáo viên có tinh thần trách nhiệm cao, lòng yêu nghề lớn, năng lực chuyên môn tốt, sẽ đưa ra phương pháp dạy học hữu hiệu nhất
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bộ giáo dục và Đào tạo 2009, Sách giáo khoa lịch sử lớp 10, lớp 11, lớp 12, Trung học phổ thông, Nhà xuất bản Giáo dục
2 Nguyễn Thị Côi 2011, Rèn luyện năng lực tự học lịch sử cho học sinh góp phần nâng cao hiệu quả dạy học bộ môn ở trường phổ thông,Tạp chí Giáo dục, Số 260 (4-2011)
3 Nguyễn Vinh Hiển 2015, Đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực trong quá trình dạy học, Tạp chí Giáo dục, Số 354 (3-2015)
4 Hồ Thiệu Hùng 2008, Tính nghệ thuật của giáo dục, Tạp chí Giáo dục và thời đại, Số 17–2008
5 Hoàng Kỳ 2009, Giảng dạy sát đối tượng, Tạp chí Giáo dục và thời đại, số 4– 2009
1 Đỗ Nam 2008, Trao đổi về lựa chọn phương pháp dạy học,Tạp chí Dạy và học ngày
nay, số 8–2008
3 Nguyễn Vinh Hiển (2015), Đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực trong quá trình dạy học, Tạp chí Giáo
dục, Số 354 (3-2015), tr.3.
Trang 92 Lê Thanh Oai 2014, Đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực trong quá trình dạy học,Tạp chí Giáo dục, Số 348 (12-2014)
3 Minh Túy 2008, Giáo viên – nhân tố quyết định chất lượng giáo dục, Tạp chí Dạy và
học ngày nay,số 9–2008
4 Trần Mạnh Trung 2008, Giáo dục phổ thông cần có một cuộc cách mạng về phương pháp giảng dạy,Tạp chí Dạy và học ngày nay, số 4 – 2008