Trong bài viết này, chúng tôi đề cập đến việc cần phải xác định lại vai trò của học sinh phổ thông trong quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học trong nhà trường, khi xác định được chủ thể của việc đọc thì cũng là lúc ta cần nhìn nhận và đổi mới các quan niệm về việc đọc và hướng dẫn các em phương pháp đọc tích cực trong quá trình học văn. Chúng tôi đưa ra và lý giải những vấn đề chính trong bài viết của mình là: (1) Học sinh là người đọc chủ động và đọc sáng tạo – là chủ thể của quá trình tiếp nhận thẩm mĩ; (2) Việc đọc tác phẩm văn học của học sinh cần xác định là không phải chỉ đọc cho biết và đọc cho nhớ mà là đọc để hiểu và đọc để sử dụng. (3) Đồng thời cũng cần phải xác định lại vai trò của giáo viên dạy văn trong nhà trường, giáo viên không phải là người giảng văn mà là người hướng dẫn đọc văn và nâng cao thị hiếu thưởng thức văn học của học sinh. (4) Từ những quan điểm trên, chúng tôi đưa ra một vài kinh nghiệm của bản thân trong vai trò là người đọc văn và hướng dẫn đọc văn.
Trang 1ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP ĐỌC HIỂU TÁC PHẨM VĂN HỌC TRONG CHƯƠNG TRÌNH PHỔ THÔNG VÀ VAI TRÒ
CỦA HỌC SINH TRONG TIẾP NHẬN VĂN HỌC
• La Mai Thi Gia*
TÓM TẮT
Trong bài viết này, chúng tôi đề cập đến việc cần phải xác định lại vai trò của học sinh phổ thông trong quá trình tiếp nhận tác phẩm văn học trong nhà trường, khi xác định được chủ thể của việc đọc thì cũng là lúc ta cần nhìn nhận và đổi mới các quan niệm về việc đọc và hướng dẫn các em phương pháp đọc tích cực trong quá trình học văn Chúng tôi đưa ra và lý giải những vấn đề chính trong bài viết của mình là: (1) Học sinh là người đọc chủ động và đọc sáng tạo – là chủ thể của quá trình tiếp nhận thẩm mĩ; (2) Việc đọc tác phẩm văn học của học sinh cần xác định
là không phải chỉ đọc cho biết và đọc cho nhớ mà là đọc để hiểu và đọc để sử dụng (3) Đồng thời cũng cần phải xác định lại vai trò của giáo viên dạy văn trong nhà trường, giáo viên không phải là người giảng văn mà là người hướng dẫn đọc văn
và nâng cao thị hiếu thưởng thức văn học của học sinh (4) Từ những quan điểm trên, chúng tôi đưa ra một vài kinh nghiệm của bản thân trong vai trò là người đọc văn và hướng dẫn đọc văn.
Từ khóa: đổi mới, phương pháp, đọc hiểu, tiếp nhận, văn học
Đặt vấn đề
Văn học là sản phẩm của tâm hồn, của tư duy và cảm xúc của người viết, người sáng tác văn học làm việc một mình, suy tư một mình, rung động một mình và cuối cùng là sáng tạo
ra một tác phẩm văn học từ những trải nghiệm tư duy, hiểu biết kinh nghiệm và cảm xúc riêng của họ Do vậy mà tác phẩm văn học bao giờ cũng mang dấu ấn cá nhân, hình thành
* * TS., Trường ĐHKHXH&NV-ĐHQG TP HCM.
Trang 2nên những phong cách sáng tác riêng của từng tác giả Suy tư và cảm xúc của những người sáng tác có thể giống nhau, họ có thể cùng chiêm nghiệm và rung động với những tình cảm yêu, ghét như nhau ở cùng một vấn đề, một đối tượng, một hoàn cảnh Nhưng trong cái giống nhau đó đã bao hàm cái riêng không thể trộn lẫn của mỗi người, và cùng một cảm xúc tích cực hay tiêu cực như nhau nhưng cách thể hiện của mỗi tác giả lại không trùng lặp nhau
Và trong văn học nghệ thuật (không kể văn học dân gian là sản phẩm chung của tập thể) thì không chấp nhận sự trùng lắp, sao chép, đạo ý tưởng hay đạo cảm xúc
Chính vì lẽ tác phẩm văn học là sản phẩm riêng tư của người sáng tác nên người tiếp nhận cũng cần phải thưởng thức tác phẩm đó theo một cách riêng từ sự hiểu biết, học vấn, cách tư duy, cảm xúc, và cách cảm nhận văn chương của mình Một câu chuyện, một bài thơ, một vở kịch được sáng tác ra là hướng tới từng người đọc cụ thể, là những cá nhân riêng biệt với thể trạng, trí tuệ và tình cảm cảm xúc khác nhau Văn chương không phải là đối tượng thẩm mĩ dành cho việc đọc tập thể, hiểu tập thể… do vậy trong việc thưởng thức, việc đọc tác phẩm văn học không ai có thể làm thay ai, không ai có thể hiểu thay ai và rung động thay ai trước những gì mà nhà văn nhà thơ đã chuyển tải trong các tác phẩm của họ Mối quan hệ tương tác giữa người sáng tác và người đọc được nhắc đến rất nhiều trong lý thuyết của các trường phái nghiên cứu văn học, không hiếm khi sự sống của tác phẩm còn được gắn cho vai trò quyết định của người đọc Ở đó “bản thân tác phẩm văn học đôi khi chỉ được xem như một hình thức nào đó, một cái bình sẽ chỉ được đong đầy nội dung do tiếp xúc với công chúng độc giả, và mỗi lần lại đong vào một nội dung khác hẳn, tùy thuộc vào chỗ đối tượng độc giả mới có diện mạo tinh thần ra sao Việc giải thích vai trò hữu hiệu của sáng tác văn học thường khi – và bây giờ vẫn không hiếm khi – được gắn với tâm lý tiếp nhận của công chúng độc giả”1
Thế nên thật là sai trái và đi ngược lại bản chất của việc thưởng thức văn học nếu chúng ta – những người dạy văn lại giúp học sinh làm cái việc mà họ đáng ra được quyền tự mình thực hiện, đó là việc một mình đọc trực tiếp tác phẩm, một mình tìm con đường tri nhận và thấu hiểu tác phẩm, tự mình tìm ra giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm và tự mình khám phá ra được những thông điệp mà nhà văn, nhà thơ đã gởi gắm trong đó Từ lâu nay
1 M.B.Khrapchenko (2002), Những vấn đề lý luận và phương pháp luận trong nghiên cứu văn học, Nxb
Đại học Quốc gia Hà Nội, tr.354.
Trang 3chúng ta đã có thói quen làm giúp các em những việc đó, giúp các em đọc (tóm tắt, tìm đại ý)
và bắt các em hiểu giá trị tác phẩm theo những gì chúng ta đã hiểu (hoặc đã được truyền đạt lại) từ trước đến nay Về mặt này, chúng ta đã tước mất quyền được đọc và được hiểu theo cách riêng của mỗi học sinh
Có thể khẳng định rằng trong việc giảng dạy môn Ngữ văn cho học sinh ở bậc phổ thông, bên cạnh kỹ năng làm văn, chứng minh, phân tích, nghị luận văn học… thì quan trọng nhất vẫn là dạy cho các em kỹ năng đọc, cần chú trọng bồi dưỡng năng lực đọc hiểu tác phẩm, tri nhận và thấu hiểu giá trị của tác phẩm và tinh thần của người sáng tác Biết được cách đọc, các em sẽ dễ dàng đến gần được với những tư tưởng tình cảm chứa đựng trong câu truyện hay bài thơ mà mình được học Và một khi đã hiểu giá trị tác phẩm thì khi làm văn, việc phân tích nội dung và nghệ thuật tác phẩm theo cách hiểu của riêng mình không còn là một cái gì có thể gây trở ngại cho các em được nữa
1 Học sinh là người đọc chủ động và đọc sáng tạo – là chủ thể của quá trình tiếp nhận thẩm mĩ
Trong các lý thuyết phê bình văn học trên thế giới, thuyết người đọc (Reader – theory) là
lý thuyết tập trung tường giải và đánh giá cao nhất vai trò của người đọc trong quá trình tiếp nhận, các nhà nghiên cứu theo thuyết này cho rằng, cái nguồn ngữ nghĩa chính của tác phẩm văn học không phải nằm ở tác phẩm hay ở người sáng tác mà là nằm ở trong kinh nghiệm đọc của người đọc Thuyết người đọc bao gồm ít nhất 4 lý thuyết chính là hiện tượng luận, tường giải học, thuyết tiếp nhận và thuyết hồi ứng của người đọc… cả 4 lý thuyết này đều thể hiện vai trò đặc biệt không thể thiếu của người đọc và cho rằng tác phẩm chỉ có thể biểu hiện ra được ý nghĩa thật sự của chúng khi chúng tác động đến người đọc, được người đọc tiếp nhận và hồi ứng Nghĩa là ý nghĩa của tác phẩm sẽ không thể được biểu hiện một cách trọn vẹn nếu nó chỉ nằm trong văn bản và trong tư duy hay trong cảm xúc của nhà văn khi sáng tác Mà chỉ khi nó tác động đến người đọc, đi vào tâm trí người đọc, được người đọc tiếp nhận bằng kinh nghiệm tư duy và cảm xúc của mình thì ý nghĩa của tác phẩm lúc này mới được thể hiện trọn vẹn Thậm chí “việc tìm hiểu nội dung và hình thức vốn có của tác phẩm trở thành thứ yếu trước yêu cầu cắt nghĩa tác phẩm đó đã được khúc xạ qua lăng kính của sự cảm thụ như thế nào”2 Theo quan điểm này thì vai trò cảm thụ tác phẩm văn học của
2 Nguyễn Văn Hạnh, Huỳnh Như Phương (1995), Lý luận văn học – vấn đề và suy nghĩ, Nxb Thanh
Trang 4người đọc được đánh giá là một quá trình đồng sáng tạo độc đáo cùng với nhà văn để kiến tạo các tầng ý nghĩa và giá trị của tác phẩm Điều này có thể giải thích cho hiện tượng vì sao
mà “tác phẩm của các nhà văn lớn được người đương thời và những thế hệ sau cảm thụ khác nhau”3
Với vai trò là một chủ thể tiếp nhận thẩm mĩ, học sinh cần được khuyến khích thể hiện vai trò tiếp nhận đó của mình Khác với việc tiếp nhận trực tiếp các loại hình nghệ thuật khác như âm nhạc, sân khấu… tiếp nhận văn học là sự tiếp nhận gián tiếp thông qua trí tưởng tượng của người đọc, do vậy học sinh nào có trí tượng tưởng càng phong phú và thế giới tâm hồn càng bay bổng thì dễ chạm đến được giá trị thẩm mĩ của tác phẩm thông qua quá trình đọc có phương pháp Người dạy văn cần dạy cho các em kỹ năng đọc hiểu tác phẩm văn học
và từ những kỹ năng đã được dạy các em sẽ hình thành được năng lực cần thiết cho việc tiếp nhận những tác phẩm cùng loại, sẽ không còn thấy rối rắm, khó khăn trong việc tự mình khám phá nội dung của một tác phẩm xa lạ nào khác nữa Khi đã giải mã được những thông điệp chứa trong câu chữ của tác phẩm, học sinh sẽ tìm ra được giá trị chân thiện mĩ của những tác phẩm mà mình được tiếp xúc và qua đó các em sẽ thấu hiểu được cảm xúc tình cảm hay suy tư của nhà văn chứa đựng trong đó Mỗi học sinh sẽ hình thành một năng lực đọc hiểu của riêng mình, phù hợp với cảm xúc và tư duy của mình, tự mình thể nghiệm những tư tưởng tình cảm của người sáng tạo bằng chính tư tưởng tình cảm của mình
Tác phẩm nghệ thuật, nhất là tác phẩm văn học “bao giờ cũng biểu hiện thái độ xúc cảm
-tư -tưởng của nhà văn đối với những tính cách xã hội mà nhà văn miêu tả Bản chất hệ -tư tưởng các tác phẩm văn học được biểu hiện mạnh mẽ và rõ ràng hơn cả chính là ở sự đánh giá có tư tưởng đối với các tính cách Chính nhờ biểu hiện sự đánh giá bằng hình tượng đó,
các tác phẩm văn học đã tác động mạnh mẽ đến tư tưởng, tình cảm, ý chí của người đọc và người nghe, tác động mạnh mẽ đến toàn bộ thế giới bên trong của họ”4 Để có thể đón nhận được sự tác động của văn chương đến tư duy và tâm hồn mình một cách tích cực, học sinh Niên, TPHCM, tr.138.
3 M.B.Khrapchenko (2002), Những vấn đề lý luận và phương pháp luận trong nghiên cứu văn học; Nxb ĐHQG, tr.173.
4 G.N.Pôxpêlốp (chủ biên), Dẫn luận nghiên cứu văn học, Nxb Giáo dục, 1998, tr.120.
Trang 5ngay khi tham gia vào quá trình thưởng thức văn học đã phải tự trang bị cho mình một năng lực đọc hiểu thông thạo và chính tầm văn hoá đã dược định hình qua quá trình học tâp và kinh nghiệm sống của mỗi người sẽ hình thành nên tầm đón nhận tác phẩm văn học một cách khác nhau “Tầm văn hoá đó hình thành trong quá trình tiếp thu các giá trị nghệ thuật đồng thời với sự đào tạo và rèn luyện về mặt văn hoá Nó gắn liền với một hệ thống chuẩn mực nghệ thuật tương đối ổn định”5 Tầm văn hoá của học sinh trong năng lực đọc hiểu tác phẩm văn học rất quan trọng, nó sẽ hình thành thị hiếu đọc của các em thông qua việc các em gặp khó khăn hay dễ dàng giải mã các tác phẩm văn học được nhà trường chọn lọc cho các em tiếp nhận Nếu có thể tiếp nhận và cảm thụ tốt các tác phẩm văn học chứa đựng năng lượng thẩm mĩ và chất lượng nghệ thuật cao thì các em sẽ được rèn luyện và ngày càng nâng cao năng lực tiếp nhận của mình, nâng cao tầm đón đợi của mình với những tác phẩm văn học nghệ thuật có những chuẩn mực và chất lượng thẩm mĩ ngày càng cao hơn nữa
Mỗi học sinh cần trở thành một người đọc có một cái đầu biết tư duy và một trái tim biết rung động, muốn các em nghĩ bằng trí óc của mình và rung động bằng trái tim mình thì hãy trao cho các em quyền được đọc một cách chủ động, đọc một cách sáng tạo Đọc khi chưa biết người khác đã nhận xét như thế nào về đối tượng thẩm mĩ mà mình đang cố gắng tri nhận, có như vậy các em mới tự tin thể hiện được những nhận định của riêng mình về đối tượng, không sợ sai, không sợ lệch với giáo án… và biết đâu chính trong quá trình đọc hiểu chủ động của mình mà các em sẽ khám phá ra được những giá trị còn chưa được khám phá trong tác phẩm Sau khi đã biết được sự hiểu của các em như thế nào, lúc đó chúng ta mới trình bày cách hiểu của chúng ta cho các em tiếp nhận Còn bằng không, học sinh mãi mãi sẽ
là người lặp lại ý tưởng của người khác, nhận định của người khác về tác phẩm mà các em đang được học, như chúng ta xưa nay vẫn đã từng như thế
Trong hoạt động dạy và học thì việc học của học sinh cần được coi trọng hàng đầu, phải xác định rằng dạy học là dạy làm sao cho học sinh chịu học, để học sinh được thể hiện vai trò chủ thể quá trình học tập của mình, chủ động kiến tạo các kiến thức của mình về bài học từ năng lực và kinh nghiệm học tập của bản thân Vai trò dạy của giáo viên ở đây chính là vai trò của người lên kế hoạch và tổ chức các hoạt động học đó, từ tác động của bên ngoài, từ hoạt động dạy của thầy và từ hoạt động học tập của chính bản thân mình, học sinh sẽ kiến tạo
5 Nguyễn Văn Hạnh - Huỳnh Như Phương (1995), Sđd, tr.145.
Trang 6kiến thức mới và nguồn kiến thức đó sẽ trở thành những dữ liệu hữu cơ được lưu giữ trong trí não và trong tâm hồn người học, mãi mãi không thể nào quên được Ngược lại nếu chỉ coi trọng hoạt động dạy mà không coi trọng hoạt động học của học sinh – chủ thể tiếp nhận thẩm
mĩ, nghĩa là nặng về lối dạy theo kiểu cung cấp kiến thức áp đặt, kiến thức đến từ kinh nghiệm và kiến giải của người dạy mà không phải từ chính kinh nghiệm của người học, sẽ dẫn đến tình trạng tiếp thu một cách máy móc, học thuộc lòng và sau đó sẽ quên Vì suy cho cùng bản chất của việc học tập không phải là để ghi nhận và ghi nhớ những kiến thức được đưa trực tiếp từ bên ngoài vào mà phải là một quá trình trải nghiệm, cảm nhận và tri nhận, nhào nặn cái bên ngoài thông qua thế giới quan, nhân sinh quan của chính bản thân để kiến tạo nên những tri thức bền vững cho bản thân
2 Không phải chỉ đọc cho biết và đọc cho nhớ mà là đọc để hiểu và đọc để sử dụng
Ta đều biết đọc và viết, nói và nghe là những hoạt động cơ bản của học sinh khi tham gia học tiết ngữ văn trong lớp, kỹ năng này đã được nhấn mạnh từ cấp học phổ thông cơ sở Trong môn ngữ văn, kỹ năng viết bao giờ cũng đến sau kỹ năng đọc, biết cách đọc, biết cách tiếp nhận thông tin thì sẽ biết cách viết, cách xử lý thông tin trong bài tập của mình Chung quy lại kỹ năng đọc, phương pháp đọc, cách thức tiếp nhận tác phẩm văn học bao giờ cũng là năng lực đầu tiên cần phải bồi dưỡng cho học sinh trong giảng dạy môn Ngữ văn
“Lý thuyết tiếp nhận cho biết, văn bản học chỉ là một cấu trúc mời gọi, nó chỉ cung cấp cái biểu đạt, còn cái được biểu đạt thì bỏ trống hoặc để mơ hồ cho người đọc tự xác định Chúng
ta đọc kỹ lại bất cứ văn bản nào đều thấy tác giả hầu như chỉ cung cấp cái biểu đạt Kể một câu chuyện, nhà văn cũng chỉ kể về các nhân vật và sự kiện, số phận, còn ý nghĩa thế nào thì
để cho người đọc thể nghiệm Một bài thơ, nhà thơ chỉ cho biết cảm xúc của nhà thơ còn ý nghĩa ra sao thì tuỳ người đọc suy đoán”6 Vấn đề trung tâm của lí thuyết tiếp nhận văn học
là mối quan hệ giữa tác phẩm và người đọc, thuyết này rất đề cao vai trò của người đọc và cho rằng người đọc chính là người nắm giữ nhiệm vụ hoàn tất tác phẩm văn học của nhà văn theo cách cảm nhận của riêng họ Nói như nhà thơ Pháp Baudelaire thì “một tác phẩm đã hoàn thành chưa nhất thiết đã hoàn tất”, “sự hoàn thành là do nhà văn còn sự hoàn tất là do
6 https://trandinhsu.wordpress.com/2013/08/30/doc-hieu-van-ban-khau-dot-pha-trong-day-hoc-van-hien-nay/ (Hà Nội, 2003, bổ sung 2013 Bài đã đăng Báo Văn nghệ)
Trang 7bạn đọc, do thời gian, do lịch sử mà nhiều khi nhà văn không can dự vào”7 Thuyết tiếp nhận cho rằng tác phẩm văn học là một cấu trúc thẩm mĩ nhưng “năng lượng thẩm mĩ của cấu trúc này không phải là một cái gì nhất thành bất biến Bởi vì khi nhà văn kết thúc trang viết cuối cùng của tác phẩm, thì lúc đó tác phẩm mới bắt đầu vòng đời của nó, như đứa con đã được cắt rốn khỏi lòng mẹ Nói một cách khác, quá trình hoạt động của tác phẩm không phải là một chu trình đóng kín mà nó mở ra về phía đời sống”8
Do vậy, người dạy trong vai trò là người đưa tác phẩm văn học từ người sáng tác đến với các em, chúng ta chỉ nên định hướng cho các em cách đọc, dạy cho các em phương pháp đọc
để khám phá tác phẩm, cách tiếp nhận và nắm bắt thông tin chứa đựng trong nghệ thuật ngôn
từ, cách xử lý thông tin để giải mã và tìm thông điệp, nghĩa là dạy cho các em phương pháp đọc để hiểu, còn hiểu được đến đâu còn tuỳ thuộc vào năng lực tư duy và cảm xúc của các
em đối với tác phẩm nữa Tuy nhiên để dễ dàng hiểu được tác phẩm văn học các em cần phải
có một phương pháp đọc cụ thể, cùng lúc hòa mình vào quá trình sáng tạo nên sản phẩm nghệ thuật của người cầm bút Nhà nghiên cứu người Nga A.Potebnya trong khi giảng vế lý thuyết văn chương đã khẳng định rằng “chúng ta có thể hiểu được tác phẩm thi ca, chừng nào chúng ta tham gia vào việc sáng tạo ra nó”9
Tác phẩm văn học là một khách thể bao gồm nhiều ẩn số đối với người đọc, mỗi văn bản đều bao gồm nhiều lớp, lớp ngữ âm, lớp từ ngữ là hình thức thể hiện của tác phẩm, bên trong lớp từ ngữ là lớp nội dung chứa đựng ý nghĩa của nó Người đọc cần phải thực hiện từng công đoạn, đọc để biết, đọc để nhớ lớp ngữ âm, từ vựng bên ngoài, sau đó mới đi vào đọc để hiểu lớp ý nghĩa nội dung bên trong và sau cùng là đọc để sử dụng, phân tích và viết ra những giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm mà mình đã hiểu được, đã khám phá được Chính vì thế mà đọc trở thành một quá trình đầy biến động, việc đọc trở nên khác nhau từ người này sang người khác, tuỳ theo kinh nghiệm sống hay trình độ học vấn và chỉ số cảm
7 Nguyễn Văn Hạnh - Huỳnh Như Phương (1995), Lý luận văn học – vấn đề và suy nghĩ, Nxb Thanh
Niên, TpHCM, tr.136.
8 Nguyễn Văn Hạnh - Huỳnh Như Phương (1995); Sđđ, TpHCM, tr.136.
9 Dẫn theo M.B.Khrapchenko (2002), Những vấn đề lý luận và phương pháp luận trong nghiên cứu văn học, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, tr.173.
Trang 8xúc của mỗi người tiếp nhận Mỗi người đọc có thể điền đầy những khoảng trống khác nhau trong ý nghĩa của tác phẩm đang chờ khai phá, thậm chí có người đọc còn có thể khám phá
ra được những giá trị khác lạ của tác phẩm ngoài tầm đón đợi của cả người đã khai sinh ra nó
là nhà văn hoặc nhà thơ… Có thể khẳng định rằng, tác phẩm văn học không chỉ có một ý nghĩa duy nhất do tác giả tạo ra trong ý đồ sáng tạo của mình mà trải qua thời gian và qua sự tiếp nhận của người đọc ở các thế hệ khác nhau có môi trường sống và nền văn minh khác nhau sẽ được bồi đắp thêm nhiều ý nghĩa mới do sự tiếp nhận và hồi ứng của người đọc Người đọc là các học sinh ở nhiều thế hệ khác nhau, thuộc các môi trường văn hoá, văn minh khác nhau sẽ cung cấp thêm những kiến giải bồi đắp thêm cho ý nghĩa ban đầu của tác phẩm,
có thể hoặc không có thể nằm trong ý đồ sáng tác ban đầu của người sáng tạo Có thể nói quá trình đọc để hiểu, để tìm ý nghĩa này giống như một hành trình thử nghiệm tư duy và cảm xúc, ý nghĩa phát hiện được có thể đúng có thể sai nhưng sẽ là cái nền tảng giúp người đọc biết giữ lại cái đúng và loại bỏ cái sai khi được tiếp xúc với những ý nghĩa sẵn có của tác phẩm do người khác cung cấp (tài liệu sách vở, tác giả, giáo án, người giảng dạy…)
Nếu đọc để cho biết, đọc để cho nhớ tác phẩm, để biết nội dung tác phẩm chứa đựng những nhân vật nào, sự kiện nào và diễn biến ra sao thì đó chỉ mới là bước đầu tiên và sơ đẳng nhất của kỹ năng đọc, đọc là để nắm bắt thông tin và hiểu được ý nghĩa của bề mặt ngôn từ thể hiện Khi bước vào kỹ năng đọc hiểu là lúc học sinh phải sử dụng đến năng lực cảm thụ tác phẩm văn học của mình, bằng cả trí tuệ và bằng cả trái tim Dùng kiến thức và kinh nghiệm sống, kinh nghiệm học tập để hiểu tác phẩm, tìm ra được thông điệp mà nhà văn nhà thơ đã gởi gắm trong đó Để mạnh dạn bày tỏ sự đồng tình hay không đồng tình của mình đối với tác giả, để tỉnh táo nhận ra giá trị chân thiện mĩ trong mỗi tác phẩm, để hiểu xem đó có phải là một tác phẩm văn học thực sự có giá trị đóng góp trong giáo dục nhân cách đạo đức con người hay không Cảm thụ bằng trái tim là dùng trái tim ta soi vào tấm chân tình của người viết, để có thể dễ dàng rung động trước một câu thơ hay hay một câu chuyện giàu nhân ái, để có thể nhập vai lúc thì thành người sáng tạo, lúc lại trở thành nhân vật trong tác phẩm để có thể thấu nhận tác phẩm một cách sâu sắc nhất Lúc này việc “đọc”
đã có ý nghĩa như việc “cảm thụ” tác phẩm văn học rồi
Hiểu được sẽ sử dụng được, nắm bắt được thông tin sẽ xử lý được thông tin Trong quá trình đọc một cách chủ động, học sinh sẽ học được cách đọc một cách tích cực và sáng tạo,
Trang 9tìm được ý nghĩa của tác phẩm dựa vào những ngữ cảnh trong văn bản thông qua ngôn từ thẩm mĩ Từ nguồn thông tin dồi dào do chính mình khám phá, cộng thêm những thông tin được cung cấp qua quá trình nghe giảng và đọc sách, học sinh sẽ biết cách loại bỏ cái sai và phát huy cái đúng Sau đó sẽ sử dụng kết quả của quá trình đọc này vào trong những bài viết của mình dưới hình thức những bài phân tích hay bình luận tác phẩm văn học, tìm ra giá trị đặc sắc về mặt nội dung và nghệ thuật của tác phẩm cũng như thông điệp mà tác giả gởi gắm
và những thông điệp do bản thân mỗi người đọc tự nhận thấy có thể trùng hoặc không trùng với ý đồ ban đầu của người sáng tác Lúc này những gì mà học sinh viết ra sẽ phản ánh được quá trình đọc hiểu một cách chủ động và sáng tạo của chính bản thân người đọc hay cũng chỉ
là sự nhắc lại, rập khuôn, viết lại những gì đã được đọc trong sách vở và trong bài giảng của giáo viên hay không
3 Giáo viên không phải là người giảng văn mà là người hướng dẫn đọc văn và nâng cao thị hiếu thưởng thức văn học của học sinh
Để làm tròn vai trò của người hướng dẫn đọc văn trước tiên giáo viên phải là người đọc có phương pháp và vận dụng tốt phương pháp đọc hiểu tác phẩm văn chương một cách nhuần nhuyễn Người dạy văn cần xem trọng việc hướng dẫn học sinh cách đọc văn vì đây là một hoạt động có tính quy luật riêng trong quá trình tiếp thu tác phẩm văn học Dạy các em cách đọc và cách cảm thụ tác phẩm văn học không chỉ trên bề mặt ngôn từ mà phải cảm thụ bằng
cả những tri giác cảm xúc của các em về tác phẩm, khi tiếp xúc với tác phẩm cần hướng dẫn các em tự kiến tạo cho mình những hình ảnh riêng về ý nghĩa trong trí não để tự mình thưởng thức và giải mã Tác phẩm văn học đương nhiên là một cấu trúc thẩm mĩ hoàn chỉnh do nhà văn tạo ra nhưng không phải sáng tác xong là thôi, xuất bản xong là thôi mà tác phẩm văn học còn mang vai trò là đối tượng thẩm mĩ của quá trình tiếp nhận Từ cấu trúc ngôn từ của tác phẩm cụ thể, người đọc sẽ tự vẽ nên bức tranh chứa đựng những hình ảnh thẩm mĩ do chính mình tạo ra trong quá trình cảm thụ tác phẩm để đạt đến được với bản chất thật sự của tác phẩm Và luôn luôn là như vậy, ý nghĩa của tác phẩm văn học “không phải là vĩnh hằng, phi thời gian, mà được hình thành trong lịch sử Mỗi khi những điều kiện lịch sử và xã hội của sự tiếp nhận biến đổi, thì ý nghĩa của tác phẩm cũng thay đổi theo Không nên quan niệm tác phẩm như một cái gì đó cố định, bất động, trái lại, về hình thức cũng như về nội dung, nó
Trang 10mang ý nghĩa của một cuộc đối thoại”10 Hiểu được tính chất của văn học, hiểu được vai trò của người đọc trong sự sống của tác phẩm văn học, ta sẽ có cách hướng dẫn có em đọc và tự tìm tòi, không bắt các em phải hiểu rập khuôn theo những kiến giải của người đi trước về những “ý nghĩa không phải là bất biến” của tác phẩm văn chương
Không cần phải hướng dẫn các em đọc để tìm kiếm những tầng nghĩa sâu xa về tâm lý nhân vật, lịch sử của hoàn cảnh điển hình hay phương pháp sáng tác của người cầm bút mà chỉ cần hướng dẫn các em đọc và tiếp nhận tác phẩm như một độc giả có tâm sinh lý phù hợp với lứa tuổi của các em Giúp các em đọc đúng, hiểu đúng, nắm bắt được đúng ý nghĩa tư tưởng của tác phẩm, tinh thần cảm xúc của nhà văn và những giá trị nghệ thuật trên bề mặt ngôn từ của tác phẩm đã là một thành công rồi Sau đó, tuỳ theo nội lực cảm thụ văn học của bản thân, mỗi em sẽ có những phát hiện có tính bứt phá về mặt ý nghĩa sâu xa phía sau lớp ngôn từ, mà điều này sẽ thể hiện rất rõ ràng khi em các em viết – là lúc các em sử dụng được kết quả của việc đọc của mình
Người giáo viên dạy văn cần xoá bỏ quan niệm rằng dạy văn tức là bình văn hay giảng văn cho học trò nghe, là truyền đạt cái tư tưởng, cái quan niệm của người dạy (thực ra là của các nhà phê bình văn học từ trong sách vở) hoặc cái tư tưởng của người sáng tác (từ chính người sáng tác bày tỏ hoặc cũng từ chính các nhà phê bình) cho người học Văn học không phải để giảng, để trình bày ý kiến, để tiếp thu và để lặp lại mà văn học là để đọc Học sinh cần được rèn luyện để trở thành người đọc có văn hoá và có trình độ thưởng thức bài giảng của thầy, cùng chia sẻ, trao đổi, tham gia kiến tạo bài giảng để tìm ra ý nghĩa, giá trị của tác phẩm là kết quả của sự hợp tác của cả thầy và trò
Được tham gia vào quá trình khám phá ý nghĩa tác phẩm, học sinh sẽ hào hứng phát huy năng lực tư duy của bản thân và tự tin trình bày những cảm nhận của mình về tác phẩm.Từ kinh nghiệm mà bản thân đã đúc kết được qua quá trình đọc hiểu tác phẩm, cộng thêm những tri thức về những kiến giải của thầy cô, học sinh sẽ nhào nặn hai cơ sở dữ liệu đó thành một, loại bỏ cái sai và kiến tạo thành một nguồn tri thức mới Quá trình tham gia kiến tạo tri thức cũng chính là quá trình các em thẩm thấu tác phẩm một cách bền chặt nhất và dữ liệu đó sẽ được lưu sâu trong bộ nhớ của các em, sẽ dễ dàng được mang ra sử dụng trong các bài tập chứ không mau chóng bay đi như những dữ liệu kiến thức mà các em buộc phải đọc, phải
10 Nguyễn Văn Hạnh - Huỳnh Như Phương (1995), Sđd, tr.139.