Bài viết tập trung vào việc bàn về một số phương pháp giảng dạy hiệu quả các môn Khoa học xã hội trong trường phổ thông hiện nay như: phương pháp động não, phương pháp làm việc nhóm, phương pháp sử dụng các phương tiện hiện đại, phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy và phương pháp dạy học dự án. Để thực hiện được các phương pháp giảng dạy trên, nhà trường, giáo viên, học sinh cần đảm bảo các điều kiện như: người giáo viên phải có kiến thức chuyên môn sâu, biết linh hoạt sử dụng các phương pháp giảng dạy để tăng sự hứng thú cho học sinh; học sinh cần phải có trách nhiệm với việc học; đầu tư thiết bị dạy học và đổi mới hình thức đánh giá, kiểm tra,… Chính vì thế, học sinh không phải mất nhiều thời gian cho việc học thuộc lòng và chép bài khi học các môn khoa học xã hội.
Trang 1BÀN VỀ MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY HIỆU QUẢ
CÁC MÔN KHOA HỌC XÃ HỘI TRONG NHÀ TRƯỜNG PHỔ THÔNG HIỆN NAY
Phạm Thị Hà Thương
TÓM TẮT
Bài viết tập trung vào việc bàn về một số phương pháp giảng dạy hiệu quả các môn Khoa học xã hội trong trường phổ thông hiện nay như: phương pháp động não, phương pháp làm việc nhóm, phương pháp sử dụng các phương tiện hiện đại, phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy và phương pháp dạy học dự án Để thực hiện được các phương pháp giảng dạy trên, nhà trường, giáo viên, học sinh cần đảm bảo các điều kiện như: người giáo viên phải có kiến thức chuyên môn sâu, biết linh hoạt sử dụng các phương pháp giảng dạy để tăng sự hứng thú cho học sinh; học sinh cần phải có trách nhiệm với việc học; đầu tư thiết bị dạy học và đổi mới hình thức đánh giá, kiểm tra,… Chính vì thế, học sinh không phải mất nhiều thời gian cho việc học thuộc lòng và chép bài khi học các môn khoa học xã hội.
Từ khóa: Khoa học xã hội, phương pháp giảng dạy
1 Đặt vấn đề
Đổi mới phương pháp giảng dạy là một trong những vấn đề cốt lõi nhằm nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo hiện nay Trong quá trình giáo dục – dạy học, người học vừa là đối tượng vừa là chủ thể Thông qua quá trình dạy học dưới sự dẫn dắt của giáo viên, người học phải tích cực chủ động cải biến chính mình, không ai làm thay cho mình được Tư tưởng đó nhấn mạnh vai trò tích cực chủ động của người học, xem người học là chủ thể của quá trình
học tập, ở thế kỷ XVII, A.Komenski đã viết: “giáo dục có mục đích đánh thức năng lực nhạy cảm, phán đoán, phát triển nhân cách…hãy tìm ra phương pháp cho phép giáo viên dạy ít hơn, học sinh học nhiều hơn” Bên cạnh đó, theo Luật Giáo dục, điều 24.2, đã ghi:
Trang 2“Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” Chính vì thế, phương pháp lấy người học làm trọng là phương pháp giảng dạy “chú ý đến kiến thức, kỹ năng, thái độ, và những điều tin tưởng mà người học mang theo vào nơi học.”1
Trong những năm qua, việc giảng dạy các môn khoa học xã hội ở các trường phổ thông trên phạm vi cả nước có chất lượng và hiệu quả chưa cao, gây tâm lý chán nản cho người học Kết quả là cả người dạy và người học đều mất hứng thú, nhiều buổi học trở nên đơn điệu, nhàm chán, học sinh học chủ yếu là để đối phó chứ không phải để tìm kiếm, tích lũy tri thức Đó là một thực tế đáng buồn cho những người trực tiếp làm công tác giảng dạy các môn khoa học xã hội Thực tế trên đặt ra vấn đề, đã đến lúc giáo viên và học sinh không thể
cứ tiếp tục dạy và học như trước được nữa mà cần phải có sự đổi mới trong trong cả khâu dạy và cả khâu học Chính vì vậy, các trường phổ thông cần đổi mới phương pháp giảng dạy các môn khoa học xã hội, nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy trong giai đoạn hiện nay
2 Một số phương pháp giảng dạy hiệu quả các môn khoa học xã hội trong nhà trường phổ thông hiện nay
2.1 Điều kiện để thực hiện phương pháp giảng dạy hiệu quả các môn khoa học xã hội trong trường phổ thông hiện nay
Giáo viên: phải được đào tạo để thích ứng với những thay đổi về chức năng, nhiệm vụ rất
đa dạng và phức tạp của mình, nhiệt tình với công cuộc đổi mới giáo dục Giáo viên giảng dạy các môn khoa học xã hội phải có kiến thức chuyên môn sâu rộng, có trình độ sư phạm, biết ứng xử tinh tế, biết sử dụng công nghệ tin học vào dạy học, biết định hướng phát triển của học sinh theo mục tiêu giáo dục nhưng cũng đảm bào được sự tự do của học sinh trong hoạt động nhận thức Đồng thời, giáo viên phải biết kết hợp các phương pháp giảng dạy khác nhau (thảo luận nhóm, tổ chức Seminar, nêu vấn đề,…) góp phần đổi mới phương pháp giảng dạy tạo sự hứng thú cho học sinh Khi vận dụng các phương pháp trên, học sinh có điều kiện cọ sát, tra đổi trí thức, đưa ra những chính kiến của mình về lý luận và thực tiễn
177.
Trang 3Học sinh: dưới sự dẫn dắt của giáo viên, học sinh phải dần dần có được những phẩm chất
và năng lực thích ứng với phương pháp dạy học tích cực như: hiểu được tầm quan trọng của việc học các môn khoa học xã hội, tự giác trong học tập, có ý thức trách nhiệm về kết quả học tập của mình
Chương trình và sách giáo khoa: giảm bớt khối lượng kiến thức nhồi nhét, tạo điều kiện
cho thầy trò tổ chức những hoạt động học tập tích cực; giảm bớt những thông tin buộc học sinh phải thừa nhận và ghi nhớ máy móc; tăng cường loại câu hỏi phát triển trí thông minh; tăng cường những gợi ý để học sinh tự nghiên cứu phát triển bài học
Thiết bị dạy học: là điều kiện không thể thiếu được cho việc triển khai chương trình, sách
giáo khoa nói chung và đặc biệt cho việc triển khai những phương pháp giảng dạy hiệu quả hướng vào hoạt động tích cực, chủ động của học sinh Đáp ứng yêu cầu này, phương tiện thiết bị dạy học phải tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh thực hiện các hoạt động độc lập hoặc các hoạt động nhóm Chẳng hạn như ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học các môn khoa học xã hội cần phải sử dụng nhiều nguồn thông tin, giúp người học dễ hiểu, dễ nhớ những nội dung cốt lõi, bản chất của môn học Đặc biệt phải khai thác sử dụng các tư liệu lịch sử dưới dạng phim ảnh, hiện vật, các dạng tài liệu lý luận và thực tiễn đa dạng để chứng minh cho sự ra đời và các giai đoạn phát triển của vấn đề
Bên cạnh đó, cơ sở vật chất của nhà trường cũng cần hỗ trợ đắc lực cho việc tổ chức dạy học được thay đổi dễ dàng, linh hoạt, phù hợp với dạy học hợp tác
Đổi mới đánh giá kết quả học tập của học sinh: nhằm đáp ứng những yêu cầu mới của
mục tiêu nên việc kiểm tra, đánh giá phải chuyển biến mạnh theo hướng phát triển trí thông minh sáng tạo của học sinh Bên cạnh đó, đổi mới đánh giá kết quả học tập khuyến khích vận dụng linh hoạt các kiến thức kỹ năng đã học vào những tình huống thực tế, làm bộc lộ những cảm xúc, thái độ của học sinh trước những vấn đề của đời sống cá nhân, gia đình và cộng đồng
2.2 Một số phương pháp giảng dạy hiệu quả các môn khoa học xã hội trong nhà trường phổ thông hiện nay
Phương pháp động não
Đây được xem là một trong những phương pháp có hiệu quả phát triển tư duy cho học sinh phổ thông khi học các môn khoa học xã hội Vì trong lớp học, đôi khi câu trả lời đúng
Trang 4của học sinh không phải là mục đích chính của giảng viên mà quá trình tư duy, động não dẫn đến câu trả lời mới là mục tiêu dạy học Để đưa ra được lý do hợp lý hay những minh chứng giải thích cho câu trả lời, học sinh phải vận động trí não Giáo viên đưa ra một số từ hoặc cụm từ gợi ý để học sinh giải thích được những suy luận của bản thân
Chẳng hạn, giáo viên có thể đưa ra những vế câu lửng để học sinh trả lời tiếp vế câu còn lại mang tính chỉ nguyên nhân, lý do hay sự giải thích Tuy nhiên với cách làm này, học sinh
có thể đưa ra những lý do hợp lý nhưng còn chung chung Như vậy, giáo viên cần đưa ra câu hỏi mang tính thăm dò để học sinh có sự giải thích đầy đủ cho câu trả lời Giáo viên yêu cầu học sinh suy nghĩ kỹ trước khi đưa ra câu trả lời Khi đó, học sinh sẽ phải huy động tư duy và động não
Phương pháp làm việc nhóm
Mục đích của phương pháp làm việc theo nhóm sẽ kích thích sự tìm tòi suy nghĩ, phấn khởi chủ động, tâm lý thoải mái kích thích sự độc lập cho học sinh sự hợp tác của mỗi học sinh trong mỗi nhóm thông qua trao đổi - bàn bạc - thảo luận những nội dung sát với mỗi bài giảng Mỗi nhóm thảo luận một nội dung cụ thể, giáo viên là người chuyển giao kiến thức, theo dõi, đánh giá tổng kết đưa ra cách giải quyết hợp lý Bên cạnh đó, học sinh được chia nhỏ các nhiệm vụ học tập và giải quyết từng phần, các em có cơ hội được trao đổi và trình bày chính kiến của mình
Thông qua thảo luận nhóm mới phát huy được tính tích cực hóa người học, mới phát huy khả năng suy nghĩ độc lập của sinh viên Trong quá trình thảo luận nhóm, giáo viên có vai trò rất quan trọng, hướng dẫn và cung cấp thông tin chủ yếu liên quan tới bài giảng, nêu những câu hỏi và chủ đề định hướng thảo luận nhóm và cuối cùng giáo viên phải tổng kết, rút ra những kết luận cuối cùng để củng cố lại kiến thức, nêu lên hướng vận dụng sáng tạo trong thực tiễn đời sống Tuy nhiên, khi tổ chức lớp học tập theo nhóm, giáo viên cần chú ý đến kích cỡ nhóm (nhóm lớn, nhóm nhỏ) tùy theo yêu cầu của từng nhiệm vụ học tập Đồng thời, giáo viên tạo ra các kiểu nhóm khác nhau (nhóm cùng số đếm, nhóm cùng sở thích, nhóm xoay tròn,…) để đảm bảo mọi học sinh đều có cơ hội tham gia và được chia sẻ lượng thông tin lớn nhất và toàn diện nhất
Phương pháp sử dụng các phương tiện hiện đại
Trang 5Phương tiện là công cụ trợ giúp chuyển tải nội dung bài giảng, mặc dù nó không quyết dịnh đến toàn bộ chất lượng giảng dạy mà chỉ hỗ trợ thể hiện nội dung Nhưng phương tiện phục vụ cho việc tạo ra sự chú ý, truyền tải nội dung bài học được tốt hơn và cải thiện khả năng nhớ, mức độ tiếp thu của người tham dự Theo nghiên cứu của các chuyên gia, các nhà khoa học thì tỷ lệ lưu giữ thông tin trong trí nhớ phụ thuộc rất nhiều vào phương pháp dạy học Vấn đề này được các nhà nghiên cứu của đưa ra kết quả là:
Sau 3 giờ Hình thức Sau 3 ngày
80% Nghe + nhìn 70%
90% Nghe + nhìn + làm 80%
99% Tự phát hiện 90%
Như vậy, một trong những phương tiện sử dụng trong việc giảng dạy là ứng dụng công nghệ thông tin Đặc thù của các môn khoa học xã hội là nhiều sự kiện, nhiều nguồn thông tin
Vì thế, việc sử dụng công nghệ thông tin, bài giảng được thể hiện dưới dạng phim ảnh, hiện vật,… Từ đó tạo sự hứng thú cho học sinh Bên cạnh đó, để đạt được điều này, giáo viên cần
có kiến thức nhất định về tin học, như sử dụng thành thạo phần mềm Powerpoint, Word, biết
sử dụng phương tiện được trang bị trong phòng học chuyên dụng Đồng thời, giáo viên cần
có khả năng vận dụng hợp lý giữa việc trình bày một bài giảng một cách khoa học gắn với phương pháp và khả năng sư phạm của mình Ngoài ra, việc soạn và giảng dạy bằng giáo án điện tử có lợi thế trong truyền tải tri thức mà các phương thức khác không có được, nhưng nếu lạm dụng trình chiếu, chạy chữ trên màn hình thì lợi thế này sẽ mất đi Do đó khi trình bày bằng giáo án điện tử giáo viên nên đưa ra những mô hình, những vấn đề cốt lõi của bài giảng dưới dạng sơ đồ Khi đó học sinh sẽ nắm được bố cục và hệ thống được nội dung bài học Để tăng hiệu quả trong việc sử dụng giáo án điện tử, sơ đồ giáo viên cần lưu ý đến việc lựa chọn màu sắc, sự chuyển động của các slide, chữ, màu sắc phù hợp với không gian, màu nền không tương phản với màu chữ, nội dung bài học, size chữ phải đủ lớn, dễ đọc, …
Phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy
Bản đồ tư duy là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để mở rộng và đào sâu các
ý tưởng Như vậy, có thể vận dụng bản đồ tư duy vào hỗ trợ dạy học kiến thức mới, củng cố kiến thức sau mỗi tiết học, ôn tập hệ thống hóa kiến thức sau mỗi chương Ngoài ra, bản đồ
tư duy giúp học sinh học được phương pháp học Thực tế cho thấy, một số học sinh học rất
Trang 6chăm chỉ nhưng vẫn học kém, nhất là các môn khoa học xã hội Nguyên nhân chủ yếu là học sinh học bài nào biết bài đó, học phần sau đã quên phần trước, không biết vận dung kiến thực
đã học trước đó vào những phần sau Phần lớn số học sinh này khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp không biết cách tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ của mình
Bản đồ tư duy giúp học sinh học tập một cách tích cực Một số kết quả nghiên cứu cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in đậm cái mà do chính mình tự suy nghĩ,
tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình Vì vậy, việc sử dụng bản đồ tư duy giúp học sinh học tập các môn học nói chung và các môn khoa học xã hội nói riêng một cách tích cực, huy động tối đa tiềm năng của não bộ Nhưng do đặc điểm của bản đồ tư duy giáo viên thiết kế bản đồ tư duy phải chọn lọc thông tin, từ ngữ, sắp xếp bố cục để “ghi” thông tin cần thiết nhất và logic
Phương pháp dạy học dự án
Đây là phương pháp ban đầu được sử dụng trong dạy học các ngành kỹ thuật Dần dần phương pháp này trở nên phổ biến và được coi là một trong những phương pháp chủ yếu để dạy học hướng vào người học và khắc phục nhược điểm của dạy học truyền thống
Theo các nhà giáo dục Mỹ: dạy học dự án là quá trình mô phỏng và giải quyết các vấn đề thực tế Trong đó, học sinh tự lựa chọn đề tài và thực hiện các dự án học tập dựa trên sở thích
và khả năng bản thân Các dự án học tập không chỉ giúp học sinh học tốt bài trên lớp mà còn
mở rộng ra ngoài phạm vi lớp học khi được phát huy trí thông minh để hoàn thành dự án của mình
Theo Bộ giáo dục Singapore: dạy học dự án là một hoạt động học tập nhằm tạo cơ hội cho học sinh tổng hợp kiến thức từ nhiều lĩnh vực học tập và áp dụng một cách sáng tạo vào thực
tế cuộc sống Qúa trình học theo dự án giúp học sinh củng cố kiến thức và xây dựng các kỹ năng hợp tác, giao tiếp và học tập độc lập
Như vậy, khi ứng dụng phương pháp dạy học dự án váo các môn khoa học xã hội, học sinh được thực hiện một nhiệm vụ có sự kết hợp giữa lý thuyết, thực tiễn và thực hành Nhiệm vụ này được học sinh thực hiện với tính tự lực cao trong quá trình học tập, từ việc xác định mục đích, lập kế hoạch, đến việc thực hiện dự án, kiểm tra, điều chỉnh, đánh giá quá trình và kết quả thực hiện Phương pháp dạy học dự án thông thường có 5 giai đoạn:
Trang 7+ Quyết định chủ đề
+ Xây dựng kế hoạch thực hiện
+ Thực hiện dự án
+ Giới thiệu sản phẩm
+ Đánh giá dự án
3 Kết luận
Qua những trình bày trên, chúng ta thấy rõ rằng để đối mới phương pháp giảng dạy các môn học khoa học xã hội trong trường phổ thông, cần phải xem xét các điều kiện để thực hiện phương pháp giảng dạy hiệu quả các môn khoa học xã hội như: giáo viên phải có kiến thức chuyên môn vững, biết lựa chọn những nội dung giảng dạy phù hợp, gắn liền với thực tiễn và biết sử dụng các phương tiện hiện đại của công nghệ thông tin nhằm khơi gợi sự hứng thú cho học sinh Bên cạnh đó, học sinh phải tự giác trong học tập với tinh thần trách nhiệm cao
Đồng thời, thông qua các môn khoa học xã hội, học sinh phổ thông được hoàn thiện nhân cách, giá trị sống: tôn trọng, hợp tác, sống có trách nhiệm, khiêm tốn, trung thực,… Bên cạnh
đó, các môn khoa học xã hội hướng học sinh đến một nhân cách nghề nghiệp và những giá trị tinh hoa bản sắc dân tộc Để đáp ứng được những điều đó, mỗi giảng viên cần phải đặt mục tiêu dựa trên nền tảng đặt người học làm trọng tâm Từ đó, giảng viên có thể sử dụng linh hoạt các phương pháp như: động não, làm việc nhóm, phương pháp sử dụng các phương tiện hiện đại, phương pháp dạy học bằng bản đồ tư duy, dạy học theo dự án để khơi gợi sự tư duy và tiếp thu hiệu quả nội dung của các môn khoa học xã hội đối với học sinh phổ thông
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Lê Hải Yến 2010, Điều kiện để thực hiện đổi mới phương pháp giảng dạy thành công, Tạp chí Dạy và học ngày nay, Số 3
2 Nguyễn Tuấn Nghĩa 2014, Sử dụng phương pháp dạy học dự án để nâng cao hiệu quả tiếp thu kiến thức của học sinh phổ thông, Tạp chí Dạy và học, số 2
3 Hội đồng nghiên cứu quốc gia Hoa Kỳ 2007, Phương pháp học tối ưu, NXB Tổng hợp TP
Hồ Chí Minh, tr.177