Giải quyết tranh chấp thương mại thông qua trọng tài

Tại Việt Nam, kể từ Pháp lệnh Trọng tài thương mại năm 2003 và cho đến nay là Luật Trọng tài thương mại năm 2010, trọng tài thương mại đã trở thành một phương thức quan trọng, có cơ sở p

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT -0-0 -

BÀI TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN

GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI THÔNG QUA TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI

Học phần : Luật Thương mại 2

Mã học phần : BSL2002

Đơn vị giảng dạy : Bộ môn Luật Kinh doanh Giảng viên : ThS Nguyễn Đăng Duy Sinh viên thực hiện : Vũ Minh Hiếu

Ngày sinh : 11/11/1998

Mã sinh viên : 16050899

Khoá đào tạo : QH-2019K-LKD

Hệ đào tạo : Văn bằng kép

Hà Nội - 2021

THÔNG TIN SINH VIÊN

Họ và tên sinh viên : Vũ Minh Hiếu

Ngày sinh : 11/11/1998

Mã sinh viên : 16050899

Số điện thoại : 0859.093.289 / 0349.301.361

Địa chỉ email : hieuvm1111@gmail.com / 16050899@vnu.edu.vn

Khoá đào tạo : QH-2019-K – Luật Kinh doanh (Văn bằng kép 9)

Độ dài tiểu luận : 10 trang (không kể bìa, mục lục, danh mục tài liệu tham khảo)

MỤC LỤC

ĐẶT VẤN ĐỀ 4

PHẦN 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI THÔNG QUA TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI 5

1.1 Tranh chấp thương mại và giải quyết tranh chấp thương mại 5

1.2 Khái quát về trọng tài thương mại 6

1.3 Các hình thức trọng tài thương mại 7

PHẦN 2: QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI THÔNG QUA TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM HIỆN NAY 8

2.1 Nguyên tắc giải quyết tranh chấp thương mại thông qua trọng tài thương mại 8

2.2 Thẩm quyền giải quyết tranh chấp thương mại của trọng tài thương mại 10

2.3 Trình tự giải quyết tranh chấp thông qua trọng tài thương mại 11

PHẦN 3: HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THÔNG QUA TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI 12

3.1 Bất cập về thẩm quyền của trọng tài thương mại 12

3.2 Bất cập trong hoạt động giải quyết tranh chấp của trọng tài 13

3.3 Bất cập trong công nhận và thi hành phán quyết trọng tài 13

KẾT LUẬN 14

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 15

ĐẶT VẤN ĐỀ

Tranh chấp là hiện tượng phổ biến trong xã hội, một tranh chấp xảy ra khi có sự bất đồng, mâu thuẫn về quyền và lợi ích Tranh chấp có thể xuất hiện trong mọi lĩnh vực của đời sống, trong đó, các tranh chấp liên quan đến kinh doanh thương mại diễn ra phổ biến

và có tính chất phức tạp Khi tranh chấp phát sinh, nhu cầu tất yếu là phải điều hoà những mâu thuẫn, bất đồng để bảo về những lợi ích chính đáng, hướng tới một quan hệ tốt đẹp Đối với những tranh chấp này, pháp luật tạo ra nhiều cơ chế khác nhau cho các bên lựa chọn để giải quyết như thương lượng, hoà giải, trọng tài hoặc toà án Trong đó, trọng tài là phương thức giải quyết phổ biến trong những tranh chấp về kinh doanh, thương mại

Phương thức giải quyết tranh chấp thương mại thông qua trọng tài đã xuất hiện trên thế giới từ rất lâu, kể từ khi có sự giao thương giữa các thương nhân đến từ các quốc gia khác nhau Trong nền kinh tế thị trường, xu hướng hội nhập quốc tế và toàn cầu hoá ngày càng mạnh mẽ, các tranh chấp thương mại xuất hiện ngày càng nhiều và phức tạp hơn trước

Do đó, vai trò của trọng tài thương mại trong việc giải quyết các tranh chấp thương mại ngày càng trở nên quan trọng

Tại Việt Nam, kể từ Pháp lệnh Trọng tài thương mại năm 2003 và cho đến nay là Luật Trọng tài thương mại năm 2010, trọng tài thương mại đã trở thành một phương thức quan trọng, có cơ sở pháp lý rõ ràng và được nhiều thương nhân lựa chọn, giúp giải quyết nhanh chóng, kịp thời các tranh chấp thương mại phát sinh và giảm tải gánh nặng cho cơ quan tư pháp Bài tiểu luận này sẽ tìm hiểu những vấn đề pháp lý cơ bản nhất về phương thức giải quyết tranh chấp thương mại thông qua trọng tài thương mại tại Việt Nam hiện nay Nội dung chính của bài tiểu luận gồm 3 phần:

- Phần 1: Cơ sở lý luận về giải quyết tranh chấp thương mại thông qua trọng tài thương mại;

- Phần 2: Quy định pháp luật về giải quyết tranh chấp thương mại thông qua trọng tài thương mại tại việt nam hiện nay;

- Phần 3: Hoàn thiện các quy định pháp luật về giải quyết tranh chấp thông qua trọng tài thương mại

PHẦN 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI

THÔNG QUA TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI

Tranh chấp là những “mâu thuẫn, bất đồng về quyền và nghĩa vụ”1 giữa các bên liên quan đến một quan hệ xã hội Trong đời sống, các tranh chấp có thể xuất hiện trong mọi lĩnh vực như dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, lao động,… và trong mỗi lĩnh vực này, các tranh chấp lại mang những đặc điểm khác biệt

1.1 Tranh chấp thương mại và giải quyết tranh chấp thương mại

Tranh chấp thương mại có thể hiểu là những tranh chấp phát sinh trong lĩnh vực kinh doanh thương mại, có thể là giữa những thương nhân, hoặc giữa thành viên của một thương nhân (công ty), hoặc giữa một bên là thương nhân và một bên không phải thương nhân Những tranh chấp thương mại có thể được giải quyết thông qua nhiều phương thức khác nhau, bao gồm:

- Thương lượng tự nguyện: Trên tinh thần thiện chí, các bên tranh chấp có thể trực

tiếp gặp nhau để trao đổi, thảo luận hoặc thông qua các hành động cụ thể để bày tỏ quan điểm của mình với bên còn lại nhằm tìm ra giải pháp loại trừ tranh chấp Quá trình thương lượng để giải quyết tranh chấp rất đơn giản và không bị ràng buộc bởi các thủ tục pháp lý Các bên tranh chấp hiểu rõ tình hình thực tế của vụ việc nên có thể đưa ra những đề xuất phù hợp nhất với lợi ích của mình Tuy nhiên, vì là cơ chế tự giải quyết nên kết quả thương lượng sẽ không có giá trị bắt buộc và không được đảm bảo thực thi bởi pháp luật

- Hoà giải: Là phương thức giải quyết tranh chấp có sự tham gia của một bên thứ ba

đóng vai trò là cầu nối giữa các bên tranh chấp nhằm giúp họ tìm ra giải pháp nhưng không

có quyền áp đặt hay đưa ra quyết định buộc các bên phải thi hành Thủ tục hoà giải tranh chấp của bên thứ ba không chịu sự chi phối của các quy định pháp luật mà do chính các bên tự quyết định Do đó quá trình hoà giải có thể diễn ra rất linh hoạt, nhanh chóng và kết

1 Nguyễn Thị Thu Hằng (2014), Thiết lập phương thức giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại theo Luật

Trọng tài thương mại năm 2010, Luận văn thạc sỹ Luật học, Khoa Luật – Đại học Quốc gia Hà Nội

quả hoà giải cũng không có giá trị ràng buộc với các bên cũng như không được pháp luật bảo đảm thi hành

- Khởi kiện tại Toà án: Là phương thức giải quyết tranh chấp thông qua thiết chế tài

phán nhà nước Trong đó, một bên gửi đơn khởi kiện đến toà án yêu cầu sự can thiệp bằng quyền lực nhà nước để bảo vệ quyền lợi cho mình Khi đơn kiện được thụ lý, các bên tranh chấp sẽ được triệu tập đến toà án để phân xử Bên khởi kiện (nguyên đơn) sẽ đưa ra những lập luận, chứng cứ để chứng minh cho yêu cầu khởi kiện của mình Bên còn lại (bị đơn) có quyền tự bảo vệ và có thể phản tố yêu cầu của nguyên đơn Việc giải quyết tranh chấp tại toà án được tiến hành theo một trình tự, thủ tục rất chặt chẽ qua nhiều giai đoạn trước, trong

và sau tố tụng Kết quả của quá trình này là một bản án hoặc quyết định của toà án có hiệu lực ràng buộc và được bảo đảm thi hành bởi quyền lực nhà nước

- Trọng tài thương mại: Là phương thức giải quyết tranh chấp thông qua các trung

tâm trọng tài Đây là những thiết chế tài phán độc lập, được thành lập bởi các trọng tài viên nhằm giải quyết các tranh chấp Khác với toà án, các trung tâm trọng tài thương mại là các

tổ chức tư nhân, hoạt động với tư cách là một tổ chức nghề nghiệp chuyên thụ lý và giải quyết các tranh chấp phát sinh trong quan hệ kinh doanh thương mại khi có yêu cầu

1.2 Khái quát về trọng tài thương mại

Trọng tài thương mại là một cơ quan chuyên giải quyết các tranh chấp thương mại, đây là một thiết chế tư nhân độc lập có chức năng giải quyết mâu thuẫn trong một vụ việc Trọng tài thương mại là tổ chức được thành lập tự nguyện bởi các trọng tài viên với tư cách

là một “cơ quan tài phán độc lập, tồn tại song song với toà án và có thẩm quyền giải quyết tranh chấp phát sinh trong hoạt động thương mại”2 khi có yêu cầu

Trọng tài thương mại là loại hình tổ chức phi Chính phủ, có thẩm quyền xem xét các

vụ việc tranh chấp trong lĩnh vực kinh doanh thương mại và đưa ra phán quyết buộc các bên tranh chấp phải thi hành Phương thức trọng tài là “sự kết hợp giữa hai yếu tố thoả

2 Nguyễn Thị Thu Thảo (2010), Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về thoả thuận trọng tài đối với giải quyết tranh

chấp bằng Trọng tài Thương mại tại Việt Nam, Đại học Luật Hà Nội, tr 3 - tr 5

thuận và tài phán”3, trên cơ sở đồng thuận giữa các bên, tranh chấp được đưa ra cơ quan trọng tài xem xét và trọng tài sẽ đưa ra phán quyết với các bên trong tranh chấp Thủ tục giải quyết tranh chấp thông qua trọng tài thương mại thường rất đơn giản, nhanh chóng và linh hoạt, các bên có thể tự quyết định về thời gian, địa điểm giải quyết tranh chấp và lựa chọn trọng tài viên phụ trách giải quyết vụ việc

Như vậy, trọng tài thương mại là một phương thức giải quyết tranh chấp mang tính chuyên nghiệp, các cơ quan trọng tài được thành lập bởi những trọng tài viên có chuyên môn lẫn kinh nghiệm thực tiễn và hoạt động với tư cách là một tổ chức xã hội nghề nghiệp

1.3 Các hình thức trọng tài thương mại

Trên thế giới, trọng tài thương mại được thành lập và tồn tại dưới hai hình thức là trọng tài vụ việc và trọng tài thường trực

Trọng tài vụ việc: Là loại hình trọng tài được thành lập để giải quyết các tranh chấp

cụ thể, chỉ tồn tại trong quá trình giải quyết tranh chấp và sẽ chấm dứt tồn tại sau khi tranh chấp được giải quyết Loại hình trọng tài này không có cơ quan thường trực, không có bộ máy tổ chức điều hành Các bên tranh chấp sẽ tự thoả thuận để lựa chọn, bổ nhiệm trọng

tài viên và có thể tự thiết lập các quy tắc tố tụng trọng tài riêng đối với vụ việc

Trọng tài thường trực: Là một tổ chức xã hội nghề nghiệp do các trọng tài viên thành

lập, có danh sách các trọng tài thành viên, có bộ máy quản lý điều hành và có những quy tắc tố tụng trọng tài riêng Trọng tài thường trực hoạt động liên tục và luôn sẵn sàng tiếp nhận các yêu cầu giải quyết tranh chấp của bất kỳ cá nhân, tổ chức nào Tại Việt Nam, trọng tài thường trực được tổ chức dưới dạng các trung tâm trọng tài như: Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC); Trung tâm Trọng tài Quốc tế Thái Bình Dương (PIAC); Trung tâm Trọng tài Thương mại Á Châu (ACIAC);… Theo thống kê, hiện nay tại Việt Nam có

15 trung tâm trọng tài đang hoạt động ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh4

3 Đặng Thu Hằng (2014), Pháp luật về thoả thuận trọng tài ở Việt Nam, Luận văn thạc sỹ Luật học, Khoa Luật – Đại

học Quốc gia Hà Nội

4 Theo Danh sách các trung tâm trọng tài thương mại tại Việt Nam, Trung tâm Trọng tài Thương mại Phía Nam

(STAC), stac.com.vn

PHẦN 2: QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ GIẢI QUYẾT TRANH CHẤP THƯƠNG MẠI THÔNG QUA TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI TẠI VIỆT NAM HIỆN NAY

Tại Việt Nam, giải quyết tranh chấp thương mại thông qua trọng tài thương mại được quy định tại nhiều văn bản quy phạm pháp luật, bao gồm: Luật Thương mại năm 2005 (sửa đổi, bổ sung năm 2017,2019); Luật Trọng tài thương mại năm 2010; Nghị định số: 63/2011/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 28/07/2011; Nghị định số:

124/2018/NĐ-CP của Chính phủ ban hành ngày 19/09/2018; và Nghị quyết số: 01/2014/NQ-HĐTP của Hội đồng thẩm phán Toà án Nhân dân tối cao, ban hành ngày 20/03/2014

2.1 Nguyên tắc giải quyết tranh chấp thương mại thông qua trọng tài thương mại

Yêu cầu đối với giải quyết tranh chấp thương mại là phải công bằng, đúng pháp luật

và nhanh chóng, kịp thời, tránh kéo dài ảnh hưởng hoạt động sản xuất kinh doanh Để đáp ứng được những yêu cầu này, việc giải quyết tranh chấp thông qua trọng tài thương mại phải được thực hiện trên cơ sở những nguyên tắc nhất định

Nguyên tắc thoả thuận trọng tài: Sự đồng thuận là điều “không thể thiếu trong tất

cả các loại hình giải quyết tranh chấp ngoài toà án”5, đây cũng là nguyên tắc nền tảng của

tố tụng trọng tài Thoả thuận trọng tài là sự nhất trí giữa các bên trong quan hệ kinh doanh

- thương mại về việc lựa chọn trọng tài làm cơ quan giải quyết các tranh chấp “có thể phát sinh hoặc đã phát sinh”6 Thoả thuận trọng tài được thể hiện trong các điều khoản của hợp đồng thương mại hoặc bằng một thoả thuận độc lập giữa các bên tranh chấp và phải được lập thành văn bản, đây là điều kiện để thoả thuận trọng tài có hiệu lực Trên cơ sở đó, cơ quan trọng tài mới có thẩm quyền giải quyết tranh chấp và phán quyết của trọng tài mới có giá trị Một thoả thuận trọng tài có hiệu lực sẽ thể hiện ý chí, nguyện vọng và quyền tự do

của các bên trong việc giải quyết các tranh chấp thương mại phát sinh

Nguyên tắc trọng tài viên độc lập, khách quan: Cơ quan trọng tài đóng vai trò là một

bên thứ ba phân xử và đưa ra phán quyết Để đảm bảo tính công bằng của phán quyết, sự

5 Nigel Blackaby, Constantine Partasides, Alan Redfern, Martin Hunter, Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam - Trọng tài Quốc tế (ấn bản lần thứ 6), International Finance Corporation, World Bank Group, Oxford.

6 ThS Nguyễn Thị Khế (2008), Giáo trình Luật Thương mại tập II, Trường Đại học Luật Hà Nội, Nxb Công an

Nhân dân, tr 471

độc lập của trọng tài viên đối với các bên liên quan phải được đặt lên hàng đầu Khi giải quyết tranh chấp, trọng tài viên không được có bất kỳ lợi ích nào liên quan đến vụ việc, có nghĩa vụ hành động một cách vô tư, khách quan và thông báo kịp thời về bất kỳ sự việc nào

có thể ảnh hưởng đến sự vô tư và khách quan của mình Với nguyên tắc này, trọng tài viên phải đáp ứng được các điều kiện về trình độ, năng lực, kinh nghiệm và phẩm chất đạo đức Theo Luật Trọng tài thương mại năm 2010, các trọng tài viên phải là những người có đủ năng lực hành vi dân sự; có trình độ đại học và kinh nghiệm thực tế công tác từ 05 năm trở lên hoặc là những chuyên gia có nhiều kinh nghiệm thực tiễn7

Nguyên tắc trọng tài viên căn cứ vào pháp luật: Là hình thức tố tụng ngoài toà án,

song việc giải quyết tranh chấp của trọng tài thương mại không được phép vượt quá giới hạn các quy định pháp luật Trọng tài viên không chỉ cần xem xét các tình tiết, chứng cứ trong vụ việc mà còn phải căn cứ vào các quy định pháp luật để đưa ra quyết định một cách công bằng nhất, hợp lý nhất Nếu có dấu hiệu cho thấy trọng tài viên không căn cứ vào các quy định pháp luật hoặc vi phạm đạo đức nghề nghiệp trong quá trình giải quyết tranh chấp, các bên có quyền yêu cầu thay đổi trọng tài và trọng tài viên vi phạm các quy định pháp luật có thể phải chịu những trách nhiệm pháp lý nhất định

Nguyên tắc tôn trọng sự thoả thuận của các bên: Trong quá trình trọng tài viên xem

xét và giải quyết vụ việc, các bên tranh chấp vẫn được đảm bảo quyền tự định đoạt Trên

cơ sở đồng thuận, các bên có thể quyết định lựa chọn trung tâm trọng tài, trọng tài viên, thời gian, địa điểm giải quyết tranh chấp, có quyền thoả thuận để giải quyết tranh chấp và được trọng tài công nhận sự thoả thuận đó Như vậy, trong tố tụng trọng tài các bên tranh chấp có quyền thoả thuận để quyết định những vấn đề liên quan đến thủ tục tiến hành và cơ

quan trọng tài có nghĩa vụ phải tôn trọng và tuân theo những quyết định đó

Nguyên tắc giải quyết một lần: Thủ tục tố tụng trọng tài đơn giản hơn rất nhiều so

với toà án Việc giải quyết tranh chấp thông qua trọng tài vì vậy thường diễn ra rất nhanh chóng và dứt điểm Ngoài ra, trọng tài là các tổ chức độc lập, không chịu sự chi phối, chỉ đạo của bất kỳ cơ quan nào và không tổ chức theo cấp xét xử như toà án Do đó, phán quyết

7 Điều 20, Luật Trọng tài thương mại năm 2010

của trọng tài là phán quyết cuối cùng, có hiệu lực pháp luật ngay lập tức tại thời điểm ban hành, không thể bị kháng cáo, kháng nghị Phán quyết này có giá trị ràng buộc, các bên có trách nhiệm tôn trọng và thực thi Nếu một bên không tự nguyện, bên còn lại có quyền yêu

cầu cơ quan nhà nước có thẩm quyền cưỡng chế thi hành

2.2 Thẩm quyền giải quyết tranh chấp thương mại của trọng tài thương mại

Trọng tài thương mại “không có thẩm quyền đương nhiên như Toà án”8 mà chỉ có với những tranh chấp nhất định và các bên phải có thoả thuận trọng tài Theo Luật Trọng tài thương mại năm 2010, cơ quan trọng tài có thẩm quyền giải quyết các tranh chấp sau:

- Tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại: Trong những tranh chấp này, các

bên tranh chấp đều phải có hoạt động thương mại Chủ thể tranh chấp có thể là những thương nhân (tổ chức) được thành lập hợp pháp, có đăng ký kinh doanh hoặc có thể là những cá nhân tự mình hàng ngày thực hiện các hoạt động thương mại được pháp luật cho phép nhưng không thuộc đối tượng phải đăng ký kinh doanh

- Tranh chấp có ít nhất một bên có hoạt động thương mại: Trong những vụ việc này,

chỉ cần ít nhất một bên tranh chấp là thương nhân hoặc cá nhân thực hiện hành vi thương mại, bên còn lại có thể là những cá nhân, tổ chức không kinh doanh thương mại, không vì mục đích lợi nhuận như người tiêu dùng, các cơ quan nhà nước, đơn vị sự nghiệp công lập,… Tuy nhiên, đối với loại tranh chấp này, hành vi trong giao dịch phải là hành vi thương mại hoặc tranh chấp “liên quan đến hoạt động thương mại của một bên”9 thì trọng tài mới

có thẩm quyền giải quyết

- Tranh chấp khác mà pháp luật quy định được giải quyết bằng trọng tài: Đây là

những tranh chấp thuộc phạm vi điều chỉnh của pháp luật chuyên ngành mà được quy định

có thể giải quyết thông qua trọng tài thương mại như: tranh chấp trong hoạt động đầu tư theo quy định của Luật Đầu tư; tranh chấp giữa những thành viên trong nội bộ công ty theo Luật Doanh nghiệp

8 PGS.TS Ngô Quốc Chiến, Nguyễn Hoàng Anh (2021), Trọng tài thương mại quốc tế và vấn đề luật áp dụng, Tạp

chí Nghiên cứu Lập pháp, ấn phẩm số 04 (425), phát hành tháng 01/2021

9 Bàn về thẩm quyền của trọng tài thương mại, Trung tâm Trọng tài Thương mại Phía Nam (STAC), stac.com.vn