Xây dựng đời sống mới ở nông thôn hà nội hiện nay theo tư tưởng hồ chí minh

Quán triệt tư tưởng của Hồ Chí Minh, trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam, từ cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân đến cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa và đặc biệt trong thời kỳ

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

NGUYỄN TRUNG KIÊN

XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG MỚI Ở NÔNG THÔN HÀ NỘI HIỆN NAY THEO TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ HỒ CHÍ MINH HỌC

HÀ NỘI - 2019

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

NGUYỄN TRUNG KIÊN

XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG MỚI Ở NÔNG THÔN HÀ NỘI HIỆN NAY THEO TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH

Chuyên ngành : Hồ Chí Minh học

Mã số : 8 31 02 04

LUẬN VĂN THẠC SĨ HỒ CHÍ MINH HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS,TS DOÃN THỊ CHÍN

HÀ NỘI - 2019

Luận văn đã được sửa chữa theo khuyến nghị của Hội đồng chấm luận văn thạc sĩ

Hà Nội, ngày…… tháng… năm 20…

CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG

(Ký và ghi rõ họ tên)

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan những nội dung trong luận văn này là kết quả quá

trình nghiên cứu nghiêm túc của bản thân và chưa từng công bố trên bất kỳ

công trình nào khác Các thông tin, tài liệu trích dẫn trong luận văn đã được

ghi rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày tháng năm 2019

Tác giả luận văn

Nguyễn Trung Kiên

LỜI CẢM ƠN

Đầu tiên, em xin bảy tò lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới cô giáo

PGS,TS Doãn Thị Chín đã tận tình hướng dẫn, động viên, giúp đỡ em trong

suốt quá trình học tập, nghiên cứu và viết luận văn Những chỉ dẫn của cô không

chỉ là phương pháp để em nghiên cứu trong quá trình viết luận văn mà còn là

những kinh nghiệm quý báu đối với em trong hoạt động nghiên cứu khoa học

sau này

Em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy cô giáo khoa Tư tưởng Hồ

Chí Minh, các cán bộ Ban Quản lý đào tạo, học viện Báo chí và Tuyên Truyền

đã tạo những điều kiện tốt nhất để em được nghiên cứu trong suốt thời gian học

tập tại trường

Cuối cùng, em muốn cảm ơn tới những người thân trong gia đình, bạn bè

đã động viên, khích lệ tinh thần để em hoàn thành được luận văn này

Hà Nội, ngày tháng năm 2019

Tác giả luận văn

Nguyễn Trung Kiên

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG MỚI 11

1.1 Một số khái niệm 111.2 Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đời sống mới 16

Chương 2 : THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG MỚI Ở

NÔNG THÔN HÀ NỘI HIỆN NAY THEO TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH 52

2.1 Những yếu tố tác động đến việc xây dựng đời sống mới ở nông thôn

Hà Nội hiện nay 522.2 Thực trạng xây dựng đời sống mới ở nông thôn Hà Nội hiện nay 722.3 Một số giải pháp cơ bản xây dựng đời sống mới theo tư tưởng Hồ Chí Minh ở nông thôn Hà Nội hiện nay và thời gian tiếp theo 94

KẾT LUẬN 126 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 129

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Chủ tịch Hồ Chí Minh được UNESCO tôn vinh hai danh hiệu cao quý, anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa kiệt xuất của dân tộc Việt Nam Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn quan tâm đến việc xây dựng một nền văn hóa mới, đời sống mới trong sự nghiệp giải phóng dân tộc Người đã phát động phong trào xây dựng đời sống mới ngay sau Cách mạng Tháng tám

năm 1945 Từ đầu năm 1946, “Xây dựng đời sống mới” trở thành phong trào

rộng khắp ngay cả những lúc nhân dân ta phải tiến hành cuộc kháng chiến chống ngoại xâm hết sức khốc liệt, đời sống còn trăm bề thiếu thốn

Quán triệt tư tưởng của Hồ Chí Minh, trong quá trình lãnh đạo cách mạng Việt Nam, từ cuộc cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân đến cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa và đặc biệt trong thời kỳ đổi mới toàn diện đất nước hiện nay, Đảng Cộng sản Việt Nam rất quan tâm đến lĩnh vực văn hóa đặc biệt là xây dựng đời sống mới ở nông thôn Qua hơn 30 năm thực hiện đường lối đổi mới, dưới sự lãnh đạo của Đảng, nông nghiệp, nông dân, nông thôn nước ta đã đạt được thành tựu khá toàn diện và to lớn về mọi mặt, trong

đó có đời sống văn hóa mới Tư tưởng, đạo đức và lối sống, nếp sống mới ở nông thôn Việt Nam đặc biệt là các vùng nông thôn ở Hà Nội đã có những chuyển biến quan trọng Hoạt động văn hóa, văn nghệ, thông tin, thể dục thể thao ngày càng mở rộng, từng bước đáp ứng nhu cầu hưởng thụ văn hóa ngày càng cao của nhân dân Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” từng bước đi vào chiều sâu

Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực đó, môi trường đời sống văn hóa trên cả nước nói chung, ở một số vùng nông thôn, trong đó có nông thôn

Hà Nội còn có những hạn chế với những biểu hiện như: sự xuống cấp về đạo đức, lối sống, nếp sống thiếu lành mạnh, trái với thuần phong mỹ tục, các tệ

nạn xã hội, tội phạm và sự xâm nhập của các sản phẩm và dịch vụ độc hại làm suy đồi đạo đức, nhất là trong thanh thiếu niên

Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng lần thứ bảy (khóa X) ban

hành Nghị quyết số 26-NQ/TW, ngày 5/8/2008 “về nông nghiệp, nông dân,

nông thôn” Ngoài những mục tiêu về xây dựng kết cấu hạ tầng kinh tế - xã

hội , Nghị quyết còn đề cập đến mục tiêu xây dựng nông thôn mới giàu bản sắc văn hóa dân tộc Ngày 16/4/2009, Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định số

491/QĐ-TTg, về việc ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới với 19

tiêu chí cụ thể mà trong đó tiêu chí 16 có đề cập đến vấn đề văn hóa nông thôn Nhằm xây dựng đời sống mới ở nông thôn, góp phần thực hiện thành công công cuộc đổi mới đất nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa đưa đất nước ngày càng vững bước phát triển đi lên như mong muốn của Người

Thủ đô Hà Nội là vùng đất ngàn năm văn hiến, đồng thời là trung tâm chính trị – kinh tế - văn hóa lớn của cả nước Bên cạnh truyền thống văn hóa ngàn đời của đất Thăng Long, Đông Đô xưa, người dân Hà Nội nói chung, người dân sống ở các vùng nông thôn Hà Nội nói riêng, cũng là những người đón và tiếp nhận ảnh hưởng của các nền văn hóa, văn minh hiện đại sớm hơn so với các tỉnh, thành phố khác Đương nhiên, những chuyển biến mạnh mẽ của đời sống chính trị - kinh tế - văn hóa – xã hội của Thủ đô thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế cũng ảnh hưởng, tác động nhanh và sâu sắc, tạo nên những thay đổi

rõ rệt trong đời sống văn hóa nhân dân ở nông thôn Hà Nội Nghiên cứu việc xây dựng đời sống mới ở nông thôn Hà Nội trên cả hai bình diện lý luận và thực tiễn sẽ giúp chúng ta có những luận cứ khoa học và thực tiễn

để vận dụng vào xây dựng đời sống mới ở nông thôn Hà Nội hiện nay và thời gian tiếp theo là việc làm cần thiết, có ý nghĩa sâu sắc Từ nhận thức

đó, học viên chọn vấn đề: “Xây dựng đời sống mới ở nông thôn Hà Nội

hiện nay theo Tư tưởng Hồ Chí Minh” làm đề tài Luận văn Thạc sỹ

chuyên ngành Hồ Chí Minh học

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

2.1 Các công trình nghiên cứu Tư tưởng Hồ Chí Minh về đời sống mới, nông thôn mới

Phạm Văn Đồng: “Hồ Chí Minh - Quá khứ, hiện tại và tương lai”, Nxb Sự thật, H.1991, trong phần viết về Nhà văn hóa lớn có đề cập đến một

khía cạnh trong tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đời sống mới như phát động phong trào văn hóa mới, đời sống mới, nhằm đưa văn hóa vào cuộc sống của nhân dân, dùng văn hóa mới để sửa đổi những thói hư tật xấu trong

xã hội

Võ Nguyên Giáp: “Thế giới còn đổi thay nhưng tư tưởng Hồ Chí Minh

còn sống mãi”, Ban Khoa học xã hội Thành ủy Tp Hồ Chí Minh ấn hành

năm 1991, có một phần viết về xây dựng đời sống văn hóa mới Tác giả viết:

“Chủ tịch Hồ Chí Minh có cái nhìn toàn diện Trong những năm kháng chiến, Người hết sức coi trọng vấn đề kiến quốc, xây dựng đời sống mới, nền văn hóa mới Người đã chủ trương một trong những công việc phải thực hiện cấp tốc là phát triển văn hóa, nâng cao dân trí Phải chống giặc dốt đi đôi với giặc đói và chống ngoại xâm”

Nguyễn Khánh Bật (Chủ biên): “Tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề

nông dân”, Nxb Nông nghiệp, H 2001, có đề cập quan điểm của Chủ tịch

Hồ Chí Minh về xây dựng nông thôn mới Trong phần này, các tác giả trình bày và phân tích bốn nội dung: (1) Xây dựng con người mới ở nông thôn với những phẩm chất đạo đức cao đẹp (2) Xây dựng gia đình mới ở nông thôn (3) Xây dựng đời sống mới ở nông thôn (4) Xây dựng Đảng ở nông thôn Bốn khía cạnh trong dung lượng 20 trang bước đầu đề cập được những nội dung cơ bản trong tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đời sống mới

Phạm Ngọc Anh: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về kinh tế”, Nxb CTQG, H

2003, trong Chương 3 có bàn về quan điểm của Hồ Chí Minh về đẩy mạnh sản xuất, thực hành tiết kiệm, chống tham ô, lãng phí, quan liêu Nội dung phần này phân tích quan điểm Hồ Chí Minh về đẩy mạnh kinh tế Những phân tích về thực hành tiết kiệm, chống tham ô, lãng phí, quan liêu có đề cập gián tiếp đến khu vực nông thôn như là một khía cạnh của xây đời sống mới

Cao Ngọc Thắng: “Tư duy kinh tế Hồ Chí Minh”, Nxb CTQG, H

2007, có đề cập một phần thực hiện đời sống mới Tác giả nêu ý nghĩa của việc thực hiện đời sống mới theo tư tưởng Hồ Chí Minh và khái quát các nội dung đời sống mới Đó là việc thực hiện CẦN, KIỆM, LIÊM, CHÍNH; sửa đổi cách ăn, ở, mặc, đi lại, cách làm việc Nhìn chung phần này khá sơ lược, tập trung chủ yếu vào khía cạnh đạo đức của đời sống văn hóa mới

Trong kỷ yếu Hội thảo khoa học Những vấn đề kinh tế - xã hội ở nông

thôn trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa do Nxb Đại học quốc gia

Hà Nội ấn hành năm 2010 có bài của Bùi Đình Phong: “Tư tưởng Hồ Chí

Minh về nông nghiệp, nông dân, nông thôn” Bài viết nhấn mạnh mối quan

hệ giữa nông nghiệp, nông dân với nông thôn, vì nói đến nông nghiệp là nói đến nông dân là bàn tới con người Người nông dân và sản xuất nông nghiệp

là tác nhân tới sự phát triển nông nghiệp Tác giả còn nhấn mạnh phải biết vận dụng sáng tạo và phát triển các quan điểm của Hồ Chí Minh vào thực tiễn Việt Nam và tình hình thế giới thì sẽ góp phần ổn định và phát triển bền vững đất nước

Ngoài ra, còn có các cuốn sách mà trong đó ít nhiều có liên quan đến

chủ đề, như: Đặng Xuân Kỳ (Chủ biên): “Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng

con người và phát triển văn hóa”; Nxb CTQG, H 2005; Nguyễn Huy Oánh:

“Tư tưởng Hồ Chí Minh với việc xây dựng nền kinh tế định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hiện nay”, Nxb CTQG, H 2004; Nguyễn Huy Tuấn:

“Đảng, Bác Hồ với vấn đề tam nông”, Nxb CTQG, H, 2009; Thành Duy:

“Tư tưởng Hồ Chí Minh với sự nghiệp xây dựng con người phát triển toàn diện”, Nxb CTQG, H 2002

2.2 Các công trình nghiên cứu việc vận dụng Tư tưởng Hồ Chí

Minh vào xây dựng đời sống mới ở nông thôn hiện nay

Dương Thanh Tam, Lê Văn Thinh, “Toàn dân đoàn ết ây dựng đời

sống văn hoá mới ở hu dân cư”, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội xuất bản

năm 1999 Nội dung cuốn sách phản ánh về phong trào do Ủy ban Mặt trận

Tổ quốc Việt Nam chủ trì Trên cơ sở nêu bật ý nghĩa của phong trào, cuốn sách đã phân tích một cách sâu sắc về những vấn đề thuộc về nội dung của phong trào và hệ thống các giải pháp để thực hiện phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống ở khu dân cư” có hiệu quả

Văn Đức Thanh, “Về xây dựng môi trường văn hóa cơ sở”, Nxb Chính

trị Quốc gia, Hà Nội xuất bản năm 2000 Cuốn sách đã làm rõ khái niệm văn hóa, những nội dung và yếu tố cần thiết để xây dựng một môi trường văn hóa nông thôn lành mạnh Trên cơ sở đó đưa ra những giải pháp để xây dựng môi trường văn hóa nông thôn lành mạnh

Nguyễn Danh Tiên, “Đảng lãnh đạo xây dựng và phát triển văn hóa

trong thời kỳ đổi mới”, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật Hà Nội xuất bản

năm 2012 được nhìn nhận là nguồn lực nội sinh và trung tâm điều tiết sự phát triển kinh tế - xã hội, văn hóa ngày càng được coi trọng, đánh giá cao trong sự phát triển toàn diện và bền vững của xã hội, đặc biệt là nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam về vai trò, vị trí của văn hóa từng bước được nâng lên với quan niệm văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội

Luận văn Thạc sĩ Hồ Chí Minh học, Học viện Báo chí và Tuyên truyền,

Mai Thị Hồng Giang, năm 2015: Vận dụng Tư tưởng Hồ Chí Minh về đời

sống mới vào xây dựng nông thôn mới ở huyện Bắc Quang, tỉnh Hà Giang hiện nay Luận văn đã tập trung nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về đời

sống mới và thực hành đời sống mới Từ thực trạng việc xây dựng nông thôn mới hiện nay, trên cơ sở tư tưởng Hồ Chí Minh luận văn đề xuất những giải pháp để nâng cao hơn nữa chất lượng công tác thực hiện Chương trình mục tiêu Quốc gia về xây dựng nông thôn mới trên địa bàn huyện Bắc Quang, tỉnh

Hà Giang hiện nay

Trong kỷ yếu Hội thảo khoa học 60 năm giải phóng Thủ đô – Thành

tựu, thời cơ, thách thức và phát triển do Nxb Chính trị quốc gia, xuất bản

năm 2015 có bài của Đặng Kim Oanh: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng

người Hà Nội và sự vận dụng sáng tạo của Đảng bộ, chính quyền thành phố thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế” Tác

giả nhắc đến việc xây dựng lối sống mới, nếp sống mới cho người nông dân ở khu vực nông thôn ngoại thành Hà Nội và việc vận dụng sáng tạo, phát triển các quan điểm của Hồ Chí Minh về con người mới nhằm góp phần xây dựng người Hà Nội văn minh, thanh lịch, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế

Trong kỷ yếu Hội thảo khoa học cấp Quốc gia 70 năm tác phẩm Đời

sống mới của Chủ tịch Hồ Chí Minh – Giá trị lý luận và thực tiễn trong phong trào xây dựng nông thôn mới và đô thị văn minh, Nxb Chính trị quốc gia Sự

thật ấn hành năm 2017 có bài của Ngô Thị Thanh Hằng: Hà Nội xây dựng đô

thị văn minh hiện nay theo quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong tác phẩm Đời sống mới Bài viết này đã tập trung làm sáng tỏ việc Đảng bộ

Thành phố Hà Nội vận dụng, phát triển sáng tạo quan điểm của Chủ tịch Hồ

Chí Minh về xây dựng đời sống mới trong các giai đoạn lịch sử khác nhau;

khẳng định giá trị lý luận, thực tiễn và sức lan tỏa của tác phẩm đối với phong trào xây dựng đời sống văn hóa mới ở nông thôn Thủ đô ngày nay

Trên các báo, tạp chí có một số bài viết liên quan đến chủ đề này như

Lê Bàn Thạch: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển nông nghiệp và nông

thôn”, Tạp chí Lịch sử Đảng, số 5 – 1998; Nguyễn Năng Nam: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về phát triển nông nghiệp”; Vũ Quang Đạo: “Tư tưởng Hồ Chí Minh về đời sống mới”, Website Học viện Hành chính, ngày 17/7/2009; Hà

Văn Tăng: “Tư tưởng Hồ Chí Minh và vấn đề xây dựng đời sống văn hóa mới

trong tiến trình hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn”, Báo Dân tộc và phát

triển; Trung Thị Thu Thủy: “Tác phẩm Đời sống mới với vấn đề xây dựng

văn hóa gia đình hiện nay”, Tạp chí Tuyên giáo số 4 (18/7/2008), Website:

www.tuyengiao.vn; Vũ Ngọc Hòa: “Giá trị tác phẩm Đời sống mới và việc

vận dụng trong thực tiễn văn hóa hiện nay” Tạp chí Tư tưởng văn hóa số 7

(19/7/2008), Website: www.tuyengiao.vn; Nguyễn Danh Tiên: “Quan điểm

của Hồ Chí Minh về giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc”, Tạp chí

Lịch sử Đảng (7/2010); Nguyễn Liên Châu:“Tác phẩm Đời sống mới của Chủ

tịch Hồ Chí Minh với vấn đề xây dựng nông thôn mới hiện nay”, Báo Hà Tĩnh

(13/1/2012); Văn Thị Thanh Mai: “Xây dựng “Đời sống mới” theo tư tưởng

Hồ Chí Minh”, Tạp chí của Ban Tuyên giáo Trung ương (8/5/2017), Website:

www.tuyengiao.vn; Hoàng Hùng:“Tư tưởng Hồ Chí Minh với Cuộc vận động

“Toàn dân đoàn ết xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh”, Trang thông

tin điện tử Ủy ban Mặt trận Tổ quốc Việt Nam – Tỉnh Bắc Kạn (10/8/2017),

Website: ubmttq.backan.gov.vn; Nguyễn Văn Nhật: “Tác phẩm “Đời sống

mới” và những vấn đề đặt ra trong xây dựng đời sống văn hóa”, Tạp chí Mặt

trận Tổ quốc (6/2018), Website: tapchimattran.vn; Trần Thị Minh Tuyết:

“Vận dụng Tư tưởng Hồ Chí Minh xây dựng văn hóa trong inh tế hiện nay”,

Tạp chí Lý luận Chính trị (7/2018),

Như vậy, vấn đề tư tưởng Hồ chí Minh về xây dựng đời sống mới và việc vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào xây dựng đời sống mới ở nông

thôn đã được đề cập đến dưới các góc độ nghiên cứu khác nhau, những công trình kể trên đã cung cấp những tài liệu quan trọng và cách tiếp cận đối tượng nghiên cứu của luận văn Song, đến nay vẫn chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu một cách cơ bản về xây dựng đời sống mới ở nông thôn Hà Nội dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh giai đoạn hiện nay Vì vậy việc thực hiện đề tài này là cần thiết xét trên cả phương diện lý luận và thực tiễn

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Phân tích làm rõ tư tưởng Hồ Chí Minh về đời sống mới, đánh giá thực trạng xây dựng đời sống mới ở nông thôn Hà Nội hiện nay và đề xuất một số giải pháp cơ bản xây dựng đời sống mới ở nông thôn Hà Nội theo tư tưởng

Hồ Chí Minh trong giai đoạn tới

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Phân tích làm rõ các khái niệm liên quan đến đời sống mới

- Chỉ ra những quan điểm cơ bản của Hồ Chí Minh về đời sống mới

- Đánh giá thực trạng việc xây dựng đời sống mới ở nông thôn Hà Nội hiện nay

- Đề xuất các giải pháp chủ yếu nhằm xây dựng đời sống mới ở nông thôn Hà Nội hiện nay theo Tư tưởng Hồ Chí Minh

4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Quan điểm Hồ Chí Minh về xây dựng đời sống mới và việc vận dụng vào xây dựng đời sống mới ở nông thôn Hà Nội hiện nay

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về nội dung: Nghiên cứu việc xây dựng đời sống mới ở nông thôn Hà Nội hiện nay theo tư tưởng Hồ Chí Minh

- Về không gian: Nghiên cứu việc xây dựng đời sống mới ở các huyện thuộc khu vực nông thôn ngoại thành Hà Nội (Đan Phượng, Đông Anh, Thanh Trì, Hoài Đức, Gia Lâm và Quốc Oai)

- Về thời gian: Nghiên cứu thực trạng việc xây dựng đời sống mới ở nông thôn Hà Nội từ năm 2010 đến năm 2017

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

5.1 Cơ sở lý luận

Luận văn được thực hiện trên nền tảng lý luận cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm của Đảng, Nhà nước về xây dựng đời sống mới ở nông thôn Việt Nam hiện nay (Chương trình mục tiêu quốc gia về xây dựng nông thôn mới theo tinh thần của Nghị quyết Hội nghị lần thứ 7 Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam (khoá

X) về nông nghiệp, nông dân, nông thôn (ngày 5 tháng 8 năm 2008) và Quyết định số 491/QĐ-TTg, về việc ban hành Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới

với 19 tiêu chí

5.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn được thực hiện dựa trên nguyên lý, phương pháp luận của chủ nghĩa Mác-Lênin Ngoài ra, đề tài còn sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh, logic, văn bản học, tổng kết thực tiễn, tổng hợp số liệu, xử lý số liệu để nghiên cứu đề tài luận văn

6 Những đóng góp về khoa học của luận văn

- Luận văn góp phần hệ thống hóa tư liệu và luận giải quan điểm cơ bản của Hồ Chí Minh về xây dựng đời sống mới

- Đánh giá đúng thực trạng việc xây dựng đời sống mới ở nông thôn Hà Nội hiện nay

- Đề xuất giải pháp cơ bản nhằm vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào xây dựng đời sống mới ở nông thôn Hà Nội hiện nay và thời gian tiếp theo

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

- Luận văn góp phần làm rõ giá trị bền vững của tư tưởng Hồ Chí Minh

về xây dựng đời sống mới

- Luận văn cung cấp luận cứ khoa học và thực tiễn để nâng cao chất lượng vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh vào việc xây dựng đời sống mới ở nông thôn Hà Nội hiện nay

- Luận văn làm tài liệu tham khảo cho việc giảng dạy, nghiên cứu và học

tập tư tưởng Hồ Chí Minh và một số ngành khoa học xã hội – nhân văn khác

8 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm: 2 chương, 5 tiết

Chương 1

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ XÂY DỰNG ĐỜI SỐNG MỚI 1.1 Một số khái niệm

1.1.1 Khái niệm đời sống

Cho đến nay, đã có nhiều công trình của các nhà khoa học trong và ngoài nước nghiên cứu về đời sống, tiếp cận đời sống dưới nhiều góc độ khác nhau, và vì thế đã có nhiều cách định nghĩa khác nhau về đời sống Nội hàm của đời sống được xác định tùy theo mục đích và cách tiếp cận mà mỗi nhà nghiên cứu áp dụng

Theo Từ điển Tiếng Việt của trung tâm Từ điển học, đời sống nói một

cách tổng quát là toàn bộ những hiện tượng diễn ra ở cơ thể sinh vật trong suốt khoảng thời gian sống [66, tr 550] Mọi sinh vật, trong đó có con người đều có quá trình sống (tồn tại gắn liền với sự vận động tự thân từ bên trong đến bên ngoài cơ thể) trong một khoảng thời gian nhất định Quá trình ấy gọi

là đời sống, song đó chủ yếu là đời sống sinh học

Con người khác với các loài động vật ở chỗ không chỉ có đời sống sinh học, mà còn có những mối quan hệ xã hội, tức những mối quan hệ được dẫn dắt bằng ý thức Vì vậy, con người muốn tồn tại, phải tham gia vào hai loại hoạt động: hoạt động sinh học và hoạt động xã hội Con người, ngoài giao tiếp hàng ngày, còn tham gia vào các quá trình xã hội như quá trình di cư, quá trình lao động, quá trình chiến đấu v.v…, trong đó có một quá trình mà con người tham gia rất thường xuyên, đó là quá trình văn hóa (tức quá trình thỏa mãn những nhu cầu tinh thần)

Đời sống của con người là toàn bộ những hoạt động trong một lĩnh vực nào đó của con người, bao gồm rất nhiều lĩnh vực khác nhau, nhưng có liên quan mật thiết với nhau, chẳng hạn như: đời sống kinh tế, đời sống chính trị, đời sống xã hội, đời sống văn hóa [66, tr 550] Trong đó, đời sống văn hóa là

một trong những lĩnh vực quan trọng của đời sống xã hội Đời sống văn hóa thể hiện ở những điều kiện sinh hoạt vật chất lẫn tinh thần của con người, tạo ra một lối sống chung của tập thể, xã hội (đời sống xa hoa, đời sống cần kiệm )

Trong suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, Chủ tịch Hồ Chí Minh hết sức coi trọng vấn đề văn hóa, coi văn hóa là động lực tinh thần cho cuộc cách mạng Người cho rằng:

Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về mặc, ăn, ở và các phương thức sử dụng Toàn bộ những sáng tạo

và phát minh đó tức là văn hóa [31, tr 458]

Văn hóa theo quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh là toàn bộ hoạt động của con người và những gì mà các hoạt động ấy sáng tạo ra Bản chất của văn hóa có tính nhân văn và tính xã hội Văn hóa là một thực thể sống của con người Người ta có thể nhìn thấy, nghe thấy, sờ thấy và cảm nhận thấy bằng những cách khác nhau đặt trong một nền văn hóa, một thời đại văn hóa, một giá trị văn hóa cụ thể được con người tạo ra Dù là văn hóa vật chất hay văn hóa tinh thần cũng đều là sản phẩm trực tiếp hay gián tiếp của con người,

do con người sáng tạo ra vì mục đích tồn tại và hưởng thụ

Nếu như văn hóa là đời sống thì đời sống văn hóa chính là môi trường hoạt động sống của con người Môi trường văn hóa là nơi diễn ra mọi hoạt động của văn hóa cá nhân và văn hóa cộng đồng, là tổng thể của văn hóa vật thể và phi vật thể Tất cả những yếu tố đó tác động lẫn nhau, hình thành đạo đức cũng như lối sống của con người và xã hội Như vậy, có thể thấy đời sống văn hóa là một bộ phận của đời sống xã hội, được biểu hiện trong mọi hoạt động sống của con người, là khái niệm mang tính bao trùm, thể hiện cụ thể mặt giá trị của đời sống vật chất và đời sống tinh thần của con người Đời

sống văn hóa hình thành muộn hơn đời sống sinh học nhưng dần dần quan trọng không kém đời sống sinh học Thiếu đời sống sinh học, con người không thể tồn tại nhưng nếu thiếu đời sống văn hóa, con người không thể phát triển và nâng cao chất lượng sống Nhờ đó mà lối sống, đạo lý, tâm hồn, nét đẹp của con người được định hướng đúng đắn trong mối quan hệ giữa người với người, giữa người với môi trường xã hội

Xã hội phát triển thì sự đáp ứng những nhu cầu của con người cũng đạt tới trình độ phát triển tương ứng Do đó, cần xây dựng đời sống văn hóa một cách tổng thể, bao quát toàn bộ các mục tiêu, nhiệm vụ của đời sống xã hội Đời sống văn hóa chuẩn mực của toàn thể xã hội được đánh giá tồn tại thông qua đời sống văn hóa cơ sở, đời sống văn hóa của từng cá nhân và cộng đồng trong xã hội

1.1.2 Khái niệm đời sống mới

ho n đời sống sinh học nhu ng dần dần đã trở thành quan trọng kho ng kém gì đời sống sinh học Thiếu đời sống sinh học, con ngu ời kho ng thể tồn tại nhu ng nếu thiếu đời sống va n hóa mới, con ngu ời kho ng thể phát triển và

na ng cao chất lu ợng sống Đời sống mới, nếu quan ni m theo nghĩa rọ ng thì

Hiểu theo nghĩa biẹ n chứng ho n, đời sống va n hóa mới chính là sự tu o ng tác giữa va n hóa và con ngu ời (quá trình con ngu ời tác đọ ng vào va n hóa và quá trình va n hóa tác đọ ng, tha m nhạ p vào con ngu ời) Khi con ngu ời tác đọ ng vào va n hóa là lúc con ngu ời sáng tạo ra va n hóa và làm biến đổi va n hóa; khi

va n hóa tác đọ ng vào con ngu ời là lúc hình thành nha n cách Nhu vạ y, đời sống va n hóa là sự gắn bó giữa va n hóa và con ngu ời theo mối quan hẹ hai chiều Điều đó cũng có nghĩa là những yếu tố va n hóa kho ng gắn với con

ngu ời (kể cả va n hóa vạ t chất và va n hóa tinh thần) thì kho ng trở thành đời sống va n hóa Nhu vạ y, con ngu ời kho ng gắn với toàn bọ va n hóa nói chung

mà thu ờng gắn với mọ t mo i tru ờng va n hóa cụ thể

1.1.3 Khái niệm xây dựng đời sống mới

Xây dựng đời sống mới có thể hiểu là làm cho đời sống vật chất của con người trong xã hội được đầy đủ hơn, đời sống tinh thần được vui vẻ, khoẻ mạnh hơn Như vậy, xây dựng đời sống mới được hiểu theo nghĩa là xây dựng

tất cả các mặt của đời sống xã hội, trước hết là đời sống tinh thần, tập trung vào thực hành đạo đức cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; xây dựng lối sống mới văn minh, tiên tiến, kết hợp hài hoà truyền thống tốt đẹp của dân tộc

và tinh hoa văn hoá nhân loại Lối sống chính là sự thể hiện của đạo đức mới trong cuộc sống bằng những việc làm hành vi cụ thể; xây dựng nếp sống mới, xây dựng thói quen và phong tục tập quán tốt đẹp, loại bỏ dần những phong tục tập quán cũ lạc hậu, không còn phù hợp, phát huy những cái cũ nhưng tốt, những cái mới mà hay phải làm…Để xây dựng đời sống mới còn phải có nguyên tắc, bao gồm quá trình xây dựng đời sống mới trong hai mặt thống nhất biện chứng: huỷ bỏ, sửa đổi những phong tục, tập quán lỗi thời, lạc hậu;

kế thừa những truyền thống tốt đẹp của văn hoá dân tộc; xác lập giá trị tinh thần mới dựa trên phương pháp tuyên truyền, giáo dục giải thích về đời sống mới, nâng cao trình độ dân trí, ý thức cho nhân dân và sự nêu gương của cán

bộ đảng viên, cán bộ lãnh đạo, cán bộ làm công tác tuyên truyền

1.1.4 Khái niệm tư tưởng Hồ Chí Minh về đời sống mới

Chủ tịch Hồ Chí Minh không đưa ra một khái niệm cụ thể nào về đời sống mới, nhưng theo Người, “đời sống mới” bao gồm ba nội dung cơ bản: đạo đức mới, lối sống mới, và nếp sống mới Ba nội dung ấy có quan hệ mật thiết với nhau Đạo đức mới gắn liền với lối sống mới và nếp sống mới Theo Hồ Chí Minh, muốn xây dựng đời sống mới thì trước hết phải xây

dựng đạo đức mới Có dựa trên đạo đức mới thì mới xây dựng được lối sống mới, nếp sống mới Bởi lẽ, lối sống mới và nếp sống mới thực chất cũng là

sự thực hành của đạo đức mới Theo Hồ Chí Minh đời sống mới có đời sống mới riêng cho từng người và đời sống mới chung cho cộng đồng, tập thể như các gia đình, làng xã, các bộ đội, các nhà máy, trường học, các công sở Về tinh thần, đời sống mới phải Cần, Kiệm, Liêm, Chính; nếu không làm được như vậy, thì dễ trở nên hủ bại, biến thành sâu mọt của dân Phải yêu Tổ quốc, quan tâm đến lợi ích chung, không kiêu căng, không nịnh hót, không tham lam, không bủn xỉn Phải ham học, một người không biết chữ, biết tính thì như nửa mù nửa sáng, biết rồi thì học thêm nữa Về hành động để thực hành đời sống mới không ngoài năm việc là ăn, mặc, ở, đi lại, làm Đời sống mới là:

- Hăng hái, kiên quyết, không sợ khó, không sợ khổ

- Phải siêng học, phải siêng làm, phải tiết kiệm

- Việc nên làm (như ủng hộ kháng chiến, tăng gia sản xuất) thì ta không nhờ ai nhắc nhủ

- Việc nên tránh (như tự tư tự lợi) thì ta không đợi ai ngăn ngừa… [32,

tr 194]

Như vậy, hiện nay, hiểu nội dung cốt lõi của việc xây dựng đời sống mới theo quan điểm Hồ Chí Minh chính là thực hành cần, kiệm, liêm, chính với những nội hàm mới, phù hợp với tình hình, nhiệm vụ mới của đất nước, nhằm “xây dựng một nước Việt Nam mới phú cường”[33, tr 128], làm cho đời sống về vật chất và tinh thần của tất cả mọi người đều được nâng cao, vừa mang lại lợi ích chung cho đất nước, dân tộc, cộng đồng, vừa mang lại lợi ích thiết thực cho mỗi người Đó là sự kế thừa, phát huy những giá trị truyề thống văn hoá tốt đẹp của dân tộc trong bối cảnh lịch sử mới, tạo cho văn hoá Việt Nam một dòng chảy liền mạch, không bị đứt gãy, gián đoạn

Trong luận văn này, tác giả sẽ nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đời sống mới và vận dụng vào xây dựng đời sống mới ở nông thôn

Hà Nội hiện nay và sẽ sử dụng khái niệm đời sống mới theo quan niệm trên của Hồ Chí Minh

1.2 Nội dung tư tưởng Hồ Chí Minh về xây dựng đời sống mới

Trong quan niệm của Hồ Chí Minh, sự nghiệp cách mạng có giành được thắng lợi hay không chủ yếu là do sự ủng hộ, giúp đỡ của nhân dân, đồng thời thành quả của cách mạng cũng là của nhân dân và phải thuộc về nhân dân, nhằm phục vụ việc không ngừng nâng cao đời sống của nhân dân Người khẳng định ngoài lợi ích của nhân dân, Đảng và Nhà nước không có lợi ích nào khác Đó không chỉ là việc giành lại nền độc lập cho dân tộc, giải phóng nhân dân khỏi ách nô lệ lầm than, mà sâu xa hơn còn là để xây dựng một xã hội mới, để phát triển toàn diện con người, đặt nhân dân vào vị trí chủ nhân đích thực của xã hội Chính vì vậy, khi đề cập đến nhiệm vụ phát triển kinh tế và văn hóa để tiến lên chủ nghĩa xã hội, Hồ Chí Minh đặt vấn đề: Phát triển để làm gì? Và Người giải đáp: “Phát triển kinh tế và văn hóa để nâng cao đời sống vật chất và văn hóa của nhân dân ta”[40, tr 470]

Quan điểm xây dựng đời sống mới thực sự là quan điểm độc đáo của

Hồ Chí Minh về văn hóa Văn hóa là bộ mặt tinh thần của xã hội, nhưng bộ mặt tinh thần ấy không phải là cái gì cao siêu, trừu tượng, mà là được thể hiện

ra ngay trong cuộc sống hàng ngày của mỗi người, rất dễ hiểu, dễ thấy Điều

ấy đã được Hồ Chí Minh chỉ ra khi nói về nội dung của đời sống mới, cũng như cách thức xây dựng đời sống mới trong một nước Việt Nam độc lập

Chú trọng xây dựng đời sống mới ở nông thôn - nơi sinh sống của đại

bộ phận dân cư, chính là một nội dung quan trọng góp phần bồi dưỡng sức dân, huy động sức dân và thực hiện lợi ích tối cao của cách mạng là vì dân Xây dựng đời sống văn hóa mới ở nông thôn tức là tạo dựng, cung cấp những

giá trị văn hóa tiến bộ, văn minh để phục vụ ngày càng tốt hơn đời sống văn hóa tinh thần của các cư dân đang sống ở nông thôn Đó là trách nhiệm chung của cấp ủy Đảng, chính quyền, hệ thống chính trị các cấp từ Trung ương xuống đến địa phương, trong đó lực lượng chủ công là ngành văn hóa Hồ Chí Minh nhắc nhở:

Văn hóa phải thiết thực phục vụ nhân dân, góp phần vào việc nâng cao đời sống vui tươi, lành mạnh của quần chúng Vì vậy, nội dung văn hóa phải có ý nghĩa giáo dục Ví dụ: phải giáo dục thế nào là đời sống mới, thế nào là đạo đức cách mạng Văn hóa phải gắn liền với lao động sản xuất Văn hóa xa đời sống, xa lao động là văn hóa suông Nhiệm vụ của người cán bộ văn hóa là phải dùng văn hóa để tuyên truyền cho việc cần kiệm xây dựng nước nhà, xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất nước nhà.[40, tr 470]

1.2.1 Tầm quan trọng của xây dựng đời sống mới

Đổi mới được nhận định là một yêu cầu khách quan của lịch sử và mang tính quy luật đối với một cuộc cách mạng Đổi mới mang bản chất của cách mạng xã hội chủ nghĩa Trong điều kiện của cách mạng khoa học công nghệ, đặc điểm và trình độ lực lượng sản xuất thay đổi không ngừng, đòi hỏi quan hệ sản xuất luôn đổi mới phù hợp Vậy đổi mới tư duy tất yếu phải đi trước một bước, đóng vai trò dẫn dắt tiến trình đổi mới đi theo đúng hướng Nhận thức đúng, đầy đủ các quy luật tác động và vận dụng chúng một cách chủ động, sáng tạo vào hoàn cảnh, điều kiện cụ thể là một yêu cầu hết sức quan trọng

Chế độ xã hội mới văn minh được xác lập là kết quả của cuộc cách mạng xã hội mà trước hết là bước chuyển từ hình thái kinh tế - xã hội này sang hình thái kinh tế - xã hội khác tiến bộ, văn minh hơn Cách mạng xã hội chủ nghĩa là cuộc cách mạng xã hội sâu sắc nhất trong lịch sử xã hội có giai

cấp, là phương thức quá độ từ hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa sang hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa Đó là bước nhảy vọt vĩ đại trong lịch sử phát triển xã hội loài người Trong cuộc cách mạng ấy, sau khi lật đổ

bộ máy chính quyền của giai cấp bóc lột, thiết lập chính quyền nhân dân, chính quyền nhân dân cũng sẽ tiến hành hàng loạt cuộc cải cách, từng bước xóa bỏ những đối kháng giai cấp, tạo nên những bước phát triển mới trong tất

cả các lĩnh vực đời sống xã hội, trong đó có lĩnh vực văn hóa Trong toàn bộ những bước phát triển ấy đều được tiến hành với sự tham gia tích cực của quần chúng nhân dân lao động Đó chính là điểm mới trong đời sống xã hội

mà cách mạng xã hội chủ nghĩa tạo ra

Chế độ chính trị xã hội nào cũng có đời sống văn hóa tương ứng Dân tộc ta sau khi giành lại nền độc lập, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, chế độ mới - chế độ nhân dân lao động làm chủ do Đảng Cộng sản lãnh đạo, xây dựng đời sống mới là một đòi hỏi tất yếu của chế độ chính trị - xã hội mới trên đất nước ta

Những ngày sôi nổi của Tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong cách mạng Tháng Tám đã trở thành lịch sử, đất nước bước vào cuộc chiến đấu mới chống thù trong giặc ngoài cùng với chống giặc đói, giặc dốt, giặc lụt đang đe dọa chính quyền cách mạng non trẻ Những quyết sách của Đảng và Nhà nước do Chủ tịch Hồ Chí Minh đứng đầu đã in đậm dấu ấn văn hóa mới trong mọi lĩnh vực đời sống xã hội để tạo nên diện mạo của đời sống văn hóa mới, của chế độ mới

Điều dễ nhận thấy là đời sống mới của đất nước đã kế thừa những thành quả của quá trình hoạt động của Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh và Đảng ta Đó là quá trình Nguyễn Ái Quốc truyền bá chủ nghĩa Mác-Lênin về nước, thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam, là đường lối quan điểm của Đảng

về văn hóa trong cuộc vận động đấu tranh giành độc lập dân tộc Bản Tuyên

ngôn độc lập với lời khẳng định rõ ràng, đanh thép: “Nước Việt Nam có quyền hưởng tự do và độc lập, và sự thật đã thành một nước tự do độc lập Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải

để giữ quyền tự do, độc lập ấy”[34, tr 587] không chỉ là tuyên ngôn về sự ra đời của một nhà nước mới, một chế độ chính trị - xã hội mới mà cũng là Tuyên ngôn cho một nền văn hóa mới trên đất nước Việt Nam Ngay tại phiên họp đầu tiên của Hội đồng Chính phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã khái quát diện mạo của đời sống mới trên tất cả các lĩnh vực đời sống xã hội Người nói rõ:

Sau tám mươi năm bị áp bức, bóc lột và dưới chính sách ngu dân của thực dân Pháp, các bạn và tôi, chúng ta đều chưa quen với kỹ thuật hành chính Nhưng điều đó không làm cho chúng ta lo ngại Chúng ta vừa làm vừa học, vừa học vừa làm, chắc chắn rằng chúng ta sẽ phạm khuyết điểm, nhưng chúng ra sẽ sửa chữa, chúng ta có can đảm sửa chữa khuyết điểm Với lòng yêu nước và yêu nhân dân sâu sắc, tôi chắc chúng ta sẽ thành công.[32, tr 6]

Những nhiệm vụ cấp bách nhất mà Chủ tịch Hồ Chí Minh và Chính phủ quyết định triển khai thực hiện ngay như: Giải quyết nạn đói, thanh toán nạn dốt, tổ chức tổng tuyển cử, giáo dục lại nhân dân theo tinh thần: Cần, Kiệm, Liêm, Chính, bỏ ngay các thứ thuế vô nhân đạo (thuế thân, thuế chợ, thuế đò) tuyệt đối cấm hút thuốc phiện thể hiện tính nhân văn, tầm văn hóa của chế độ mới

Thực hiện những nhiệm vụ cấp bách trên đây, cả nước sôi nổi với khẩu hiệu “tất đất, tấc vàng”, “Không một tấc đất bỏ hoang”, từ nhân viên chính phủ cao cấp đến toàn dân đều tăng gia sản xuất; phong trào tương thân tương

ái với truyền thống “là lành đùm lá rách”; “những ngày đồng tâm nhịn ăn” và

“hũ gạo cứu đói” được tổ chức thực hiện; các sắc lệnh bãi bỏ các thứ thuế vô nhân đạo, luật lao động… đồng thời với các sắc lệnh thành lập Nha Bình dân

học vụ, Hội đồng cố vấn học chính… được ban hành; cuộc vận động xây dựng đời sống mới, xây dựng nền văn hóa mới được tổ chức… Những lời Chủ tịch Hồ Chí Minh căn dặn cán bộ chính quyền các cấp:

Cơ quan Chính phủ từ toàn quốc cho tới các làng đều là công bộc của dân, nghĩa là để gánh việc chung cho dân, chứ không phải để đè đầu dân như trong thời kỳ dưới quyền thống trị của Pháp, Nhật Việc gì có lợi cho dân, ta phải hết sức làm; việc gì có hại đến dân, ta phải hết sức tránh Chúng ta phải yêu dân, kính dân, thì dân mới yêu ta, kính ta.[32, tr 65] Những lỗi lầm, những căn bệnh trong cán bộ, công chức, đảng viên đảng cầm quyền, như Hồ Chí Minh đã chỉ ra như: kiêu ngạo, trái phép, cậy thế, cậy quyền, tham ô, hủ hoá, chia rẽ, mất đoàn kết, lãng phí, ăn cắp, ăn của đút … là những lỗi lầm rất nặng, là “giặc nội xâm” Người căn dặn cán bộ, công chức, đảng viên phải ghi tạc vào lòng tinh thần “công bình, chính trực”

và biểu thị thái độ rất rõ ràng: “Ai đã phạm những lỗi lầm trên này thì phải hết sức sửa chữa, nếu không tự sửa chữa thì Chính phủ sẽ không khoan dung”[32,

tr 66] Nét đặc sắc của văn hóa chính trị, trong đời sống văn hóa mới dưới chế độ mới chính là ở những điều này Chế độ mới, đời sống mới thực sự là cuộc đổi đời của dân tộc Việt Nam

Việc xây dựng đời sống mới được Hồ Chí Minh chỉ ra ngay sau khi giành được chính quyền Tháng 1-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh phát động phong trào xây dựng Đời sống mới Tháng 4-1946, Người ký Sắc lệnh thành lập Uỷ ban

Trung ương vận động đời sống mới Tháng 3-1947, Người viết tác phẩm Đời

sống mới để hướng dẫn việc xây dựng Đời sống mới trong các tầng lớp nhân

dân, trong toàn xã hội Nét nổi bật của cuộc vận động này là nó đã nhanh chóng trở thành một phong trào quần chúng sôi nổi ngay từ khi cách mạng mới thành công và nhân dân ta đã phải đi ngay vào cuộc kháng chiến chống ngoại xâm hết sức quyết liệt, cuộc sống còn trăm bề thiếu thốn Cuộc vận động đã có ý nghĩa

quan trọng trong việc thực hiện chủ trương vừa kháng chiến vừa kiến quốc, tạo nên những chuyển biến to lớn trong đời sống văn hóa của nhân dân

Việc xây dựng đời sống mới dưới chế độ mới là một đòi hỏi tất yếu, đóng một vị trí, vai trò quan trọng vì:

Thứ nhất: Đời sống mới phải nhằm mục tiêu thắng lợi của sự nghiệp

kháng chiến kiến quốc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; phải nhằm mục đích phục vụ nhân dân, vì hạnh phúc của nhân dân

Thứ hai: Xây dựng đời sống mới là cuộc đấu tranh giữa cái mới và cái

cũ, phải nhằm mục đích tiến bộ, văn minh chiến thắng thủ cựu, lạc hậu, đẩy lùi những tàn tích của chủ nghĩa thực dân, phong kiến

Thứ ba: Xây dựng đời sống mới góp phần xây dựng phẩm chất nhân

cách của con người đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp cách mạng

Thứ tư: Xây dựng đời sống mới góp phần nâng cao đời sống vật chất,

tinh thần của nhân dân, là động lực phát triển kinh tế, xã hội

Chủ tịch Hồ Chí Minh, suốt cuộc đời, sự nghiệp hoạt động cách mạng của Người chỉ với mục đích duy nhất cao cả đó là làm sao cho nước nhà hoàn toàn được độc lập, nhân dân Việt Nam được ấm no, tự do, hạnh phúc, ai cũng được học hành Để hoàn thành tâm nguyện đó, theo Người phải thực hành xây dựng đời sống mới là điều cần kíp cho công cuộc kháng chiến và kiến quốc Bởi lẽ: “Làm thế nào cho đời sống của dân ta, vật chất đầy đủ hơn, tinh thần vui mạnh hơn Đó là mục đích đời sống mới”.[33, tr 113]

Những điều lý giải trên cho thấy, Hồ Chí Minh nhận thức, đánh giá rất cao về sự cần thiết phải xây dựng đời sống mới trong công cuộc kháng chiến

và kiến quốc của dân tộc ta Từ đó Người đã chỉ ra một cách đầy đủ, cụ thể, hết sức sâu sắc cặn kẽ nội dung mà mọi người, mọi đối tượng từ trẻ em, người lớn, người giàu, người nghèo, gia đình, làng xã, trường học, xưởng máy, cả nước thi đua xây dựng đời sống mới

Tóm lại, việc xây dựng đời sống mới có ý nghĩa rất cần thiết để đưa Việt Nam từ một quốc gia nghèo nàn, lạc hậu trở thành một quốc gia văn minh phú cường Đây là một công việc lâu dài và phải có phương pháp tốt Công việc đó đòi hỏi sự quyết tâm của cả cộng đồng dân tộc, song trước hết, phải bắt đầu từ từng người, từng gia đình Bởi vì gia đình là tế bào của xã hội Mỗi một gia đình tốt thì mới có được một xã hội tốt

1.2.2 Nội dung xây dựng đời sống mới

Quan điểm về Đời sống mới được Hồ Chí Minh nêu ra bao gồm cả đạo

đức mới, lối sống mới và nếp sống mới Ba nội dung ấy có quan hệ mật thiết với nhau, trong đó đạo đức đóng vai trò chủ yếu Đạo đức gắn liền với lối sống, nếp sống và lại được thể hiện trong lối sống, nếp sống Chính vì vậy, việc xây dựng đạo đức mới phải được tiến hành đồng thời với việc xây dựng lối sống mới và nếp sống mới Có dựa trên cái nền đạo đức mới thì mới xây dựng được lối sống, nếp sống mới lành mạnh, vui tươi, hướng con người tới tầm cao của văn hóa, của một đất nước độc lập và xã hội chủ nghĩa

1.2.2.1 Xây dựng đạo đức mới

Đạo đức theo nghĩa chung nhất là một hình thái ý thức xã hội, bao gồm những nguyên tắc, chuẩn mực, định hướng giá trị được xã hội thừa nhận, có tác dụng chi phối, điều chỉnh hành vi của con người trong quan hệ với người khác và toàn xã hội Vì là một hình thái ý thức xã hội, là cái phản ánh tồn tại

xã hội nên trải qua quá trình phát triển của lịch sử, ở những giai đoạn khác nhau, các giá trị đạo đức cũng không hoàn toàn giống nhau, mà có sự thay đổi, điều chỉnh cho phù hợp với tồn tại xã hội hiện thời

Hồ Chí Minh là một trong những nhà tư tưởng, những lãnh tụ cách mạng đã bàn nhiều nhất về vấn đề đạo đức Tư tưởng đạo đức Hồ Chí Minh bắt nguồn từ truyền thống đạo đức của dân tộc Việt Nam, đã được hình thành trường kỳ lịch sử, đồng thời kế thừa tư tưởng đạo đức phương đông,

những tinh hoa đạo đức của nhân loại, đặc biệt quan trọng là những tư tưởng đạo đức của Mác - Ăngghen, Lênin Người sử dụng những khái niệm, những phạm trù đạo đức đã từng quen thuộc với dân tộc Việt Nam từ lâu đời, đưa vào đó những nội dung mới, đồng thời bổ sung những khái niệm, những phạm trù đạo đức của thời đại mới Với tư duy độc lập và sáng tạo, Hồ Chí Minh đã xuất phát từ thực tiễn Việt Nam thực hiện một công việc kế thừa có chọn lọc, thâu hóa những giá trị đạo đức của quá khứ, đề xuất những tư tưởng đạo đức mới, phù hợp với yêu cầu của cách mạng Việt Nam trong thời đại mới

Trong quá trình tổ chức, chỉ đạo sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc, Hồ Chí Minh đặc biệt coi trọng và đánh giá cao vai trò của đạo đức mới - đạo đức cách mạng, đối với sự thắng lợi của sự nghiệp cách mạng, sự tiến bộ, thành công của mỗi con người Với Người, đạo đức là gốc rễ, nền tảng của mỗi con người, là nhân tố vô cùng quan trọng góp phần hình thành nền tảng tinh thần của toàn xã hội Do đó, khi đề cập đến việc xây dựng đời sống văn hóa mới của đất nước nói chung, ở nông thôn nói riêng, Người cũng đồng thời chỉ ra trước hết phải xây dựng một nền đạo đức mới thay thế cho nền đạo đức

cũ Nền đạo đức mới được Người xác định gồm những chuẩn mực đạo đức,

trong đó cơ bản là Cần, Kiệm, Liêm, Chính Trong tác phẩm Đời sống mới

(1947), trả lời câu hỏi thực hiện đời sống mới có hợp thời không trong điều kiện vừa kháng chiến, vừa kiến quốc, Người khẳng định: “Hợp thời lắm Chính trong lúc này càng phải thực hành đời sống mới là Cần, Kiệm, Liêm, Chính”[33, tr 112] Người coi Cần, Kiệm, Liêm, Chính là nền tảng của đời sống mới[34, tr 117]và việc nêu cao và thực hành Cần, Kiệm, Liêm, Chính tức là nhen lửa cho đời sống mới.[33, tr 128]

“Cần” tức là lao động cần cù, siêng năng, chăm chỉ; lao động có kế hoạch, sáng tạo, có năng suất cao; lao động với tinh thần tự lực cánh sinh,

không lười biếng, không ỷ lại, không dựa dẫm Phải thấy rõ “lao động là nghĩa vụ thiêng liêng, là nguồn sống, nguồn hạnh phúc của chúng ta” Tất thảy mọi người ai cũng “cần” thì bản thân mới tiến bộ, gia đình mới ấm no và hạnh phúc, quê hương mới phồn thịnh, đất nước mới giàu mạnh Song, theo

Hồ Chí Minh “cần” phải đi liền với “kiệm”

“Kiệm” theo Hồ Chí Minh là tiết kiệm, sử dụng có kế hoạch và có mục đích, không xa xỉ hoang phí, phô trương hình thức Theo Người, để xây dựng cuộc sống mới, xây dựng chủ nghĩa xã hội chúng ta không những phải tiết kiệm tiền bạc, sức lực mà còn phải biết tiết kiệm cả thời gian, bởi nếu của cải

có hết thì còn làm lại được, nhưng thời gian trôi qua rồi thì không bao giờ có thể lấy lại được Khi nói đến mối quan hệ giữa “cần” và “kiệm” Hồ Chí Minh nói rằng, nếu chúng ta cần mà không kiệm thì như thùng không đáy; còn nếu kiệm mà không cần thì lấy gì mà kiệm

“Liêm” tức là luôn luôn tôn trọng giữ gìn của công và của dân, sống trong sạch, không tham lam Không tham địa vị, không tham tiền tài, không tham sung sướng, không ham người tân bốc mình Vì vậy mà quang minh chính đại, không bao giờ hủ hoá Chỉ có một thứ ham là ham học, ham làm, ham tiến bộ Như vậy để trở thành người có phẩm chất đạo đức tốt, phải hội

đủ các yếu tố: cần, kiệm, liêm, chính

“Chính” theo Hồ Chí Minh “nghĩa là không tà, thẳng thắn, đứng đắn” Đối với mình; không tự cao, tự đại, luôn chịu khó học tập cầu tiến bộ, luôn tự kiểm điểm để phát triển điều hay, sửa đổi điều dở của bản thân mình Đối với người; không nịnh hót người trên, không xem khinh người dưới; luôn giữ thái

độ chân thành, khiêm tốn, đoàn kết thật thà; không dối trá, lừa lọc Người

“chính” thấy “việc thiện dù nhỏ mấy cũng làm Việc ác dù nhỏ mấy cũng tránh Việc gì dù lợi cho mình, phải xét nó có lợi cho nước không? Nếu không

có lợi mà có hại cho nước thì quyết không làm”.[34, tr 131]

Hồ Chí Minh lý giải: Quân đội phải siêng tập, siêng đánh Nhân dân tăng gia sản xuất, phải siêng làm, thì kháng chiến chắc chắn thắng lợi, thế cho nên phải Cần

Binh sĩ phải tiết kiệm đạn dược, mỗi viên đạn một tên thù Nhân dân phải tiết kiệm vật liệu, mới giúp được bộ đội và đồng bào tản cư Thế cho nên phải Kiệm

Mọi người đều trong sạch, không tham lam, không đem của công dùng vào việc tư, thì mọi việc mới chạy Cho nên ai cũng phải Liêm

Mỗi người quốc dân đều phải vì nước quên nhà, hăng hái ủng hộ kháng chiến, ra sức tăng gia sản xuất, trừ diệt bọn bán nước hại dân quyết làm cho Tổ quốc thống nhất độc lập Thế là Chính Do đó thì biết, đời sống mới lúc này rất hợp thời.[33, tr 112]

Trong quan niệm của Hồ Chí Minh, đạo đức mới trở thành một tiêu chí

để đánh giá sự giàu mạnh, văn minh, tiến bộ của một dân tộc Người nêu rõ:

“Một dân tộc biết cần, kiệm, biết liêm, là một dân tộc giàu về vật chất, mạnh

về tinh thần, là một dân tộc văn minh tiến bộ”.[34, tr 128]

Đối với mỗi người Việt Nam nói chung, không kể giàu hay nghèo, sang hay hèn, Hồ Chí Minh yêu cầu:

Một là, sốt sắng yêu Tổ quốc Việc gì lợi cho nước, phải ra sức làm Việc gì hại đến nước, phải hết sức tránh

Hai là, sẵn lòng công ích Bất kỳ việc to việc nhỏ, có ích chung thì phải hăng hái làm Thí dụ: Thấy một ngành gai nằm giữa đường, ta lấy vất đi, cho người khác khỏi dẫm phải Thế cũng là công ích Hy sinh tài sản giúp kháng chiến, đồng bào tản cư, di cư, cũng là công ích

Ba là, mình hơn người thì chớ kiêu căng Người hơn mình, thì chớ nịnh hót Thấy của người thì chớ tham lam Đối của mình thì chớ bủn xỉn” [33, tr 117]

Phát động phong trào thực hiện đời sống mới, Hồ Chí Minh đặc biệt chú trọng đối với những người là cán bộ, đảng viên Bởi lẽ họ được coi là những người đi tiên phong, tiêu biểu cho lương tâm và trí tuệ của dân tộc và trong điều kiện Đảng trở thành đảng cầm quyền, họ thường là những người nắm giữ các cương vị quan trọng trong bộ máy chính quyền Người dẫn giải cán bộ, đảng viên muốn cho xứng đáng phải làm được việc; muốn làm được việc thì phải được dân tin, dân phục, dân yêu; muốn được dân tin, dân phục,

dân yêu, thì phải tự mình làm đúng đời sống mới Nghĩa là phải siêng năng,

tiết kiệm, trong sạch, chính đáng, hay nói cách khác là phải Cần, Kiệm, Liêm,

Chính Nếu không thực hiện được đúng bốn điều này mà muốn được lòng dân thì chẳng khác gì việc bắc giây leo trời Người phê bình những người không thực hiện đúng đạo đức Cần, Kiệm, Liêm, Chính:

Nhưng còn có một số, vẫn áo quần bảnh bao, ăn uống xa xỉ Thậm chí cờ bạc, rượu chè Họ còn "các quan" lắm! Họ mượn tiếng rằng: Phải ăn mặc bảnh mới giữ được oai tín, giữ được thể diện Nói thế hết sức sai Muốn có oai tín thể diện, thì phải làm việc cho giỏi Nếu ăn mặc bảnh, mà được oai tín thể diện, thì mấy chàng Sở Khanh chẳng nhiều thể diện oai tín lắm ư? [33, tr 241]

Trái với cả oai tín và thể diện của các bạn

Các bạn phải mau mau sửa đổi cho xứng đáng là người yêu nước, là người cán bộ

Chúng ta phải nêu ra khẩu hiệu: Cán bộ phải thực hành Đời sống mới![33, tr 241-242]

Kết hợp giữa xây và chống, trong khi khẳng định phải xây dựng một nền đạo đức mới ở nông thôn, Hồ Chí Minh cũng đồng thời chỉ ra sự cần thiết phải đấu tranh trừ bỏ những căn bệnh - kẻ thù của đạo đức mới, là quan liêu, tham ô, lãng phí và căn bệnh gốc chủ nghĩa cá nhân Người cho rằng: “Chủ nghĩa cá nhân đẻ ra trăm thứ bệnh nguy hiểm: quan liêu, mệnh lệnh, bè phái, chủ quan, tham ô, lãng phí Nó trói buộc, nó bịt mắt những nạn nhân của nó, những người này bất kỳ việc gì cũng xuất phát từ lòng tham muốn danh lợi, địa

vị cho cá nhân mình, chứ không nghĩ đến lợi ích của giai cấp, của nhân dân

Chủ nghĩa cá nhân là một kẻ địch hung ác của chủ nghĩa xã hội Người cách mạng phải tiêu diệt nó” [39, tr 611] Do đó, nâng cao đạo đức mới - đạo đức cách mạng, phải đi liền với quét sạch chủ nghĩa cá nhân, thắng lợi của việc xây dựng nền đạo đức mới, rộng hơn nữa là thắng lợi của sự nghiệp xây dựng xã hội mới - xã hội chủ nghĩa, không thể tách rời thắng lợi của cuộc đấu tranh trừ bỏ chủ nghĩa cá nhân

Đạo đức mới đã lật ngược lại các kiểu đạo đức cũ của các giai cấp thống trị, áp bức bóc lột nhân dân lao động Đạo đức mới xoá bỏ những chuẩn mực đạo đức phong kiến vẫn luôn luôn trói buộc nhân dân lao động vào những lễ giáo hủ bại, phục vụ cho chế độ đẳng cấp, tôn ti trật tự hết sức hà khắc của giai cấp phong kiến Đạo đức mới hoàn toàn trái ngược với đạo đức

cá nhân chủ nghĩa, ích kỷ cực đoan của giai cấp tư sản, kìm hãm con người trong những lợi ích riêng tư tủn mủn, cục bộ, hẹp hòi, cũng như trong vòng gia trưởng nhỏ bé Nó càng xa lạ với đạo đức tôn giáo luôn khuyên can người khắc kỷ, cam chịu, chấp nhận số phận trong chốn trần tục, để hướng về một cuộc sống tốt đẹp hơn sau khi chết ở nơi thiên đàng hay chốn niết bàn Điều này đã được Hồ Chí Minh nói rõ:

Có người cho đạo đức cũ và đạo đức mới không có gì khác nhau Nói như vậy là lầm to Đạo đức cũ và đạo đức mới khác nhau nhiều

Đạo đức cũ như người đầu ngược xuống đất chân chổng lên trời Đạo đức mới như người hai chân đứng vững được dưới đất, đầu ngẩng lên trời.[35, tr 220]

1.2.2.2 Xây dựng lối sống mới

Theo Hồ Chí Minh, muốn xây dựng đời sống mới thì phải tiến hành xây dựng lối sống mới Đó không chỉ là lối sống có lý tưởng, có đạo đức mà còn là lối sống văn minh, tiên tiến, kết hợp hài hòa truyền thống tốt đẹp của dân tộc và tinh hoa văn hóa của nhân loại Có thể nói lối sống mới là sự thể hiện của đạo đức mới trong thực tế cuộc sống bằng những việc làm, hành động cụ thể

Con người phải làm sao có ăn, mặc, ở, đi lại, có nghĩa là phải giải quyết được những nhu cầu cần thiết trước hết để tồn tại, rồi mới có thể nghĩ đến làm thơ, làm triết học , điều này đã được C.Mác nêu rõ trong học thuyết của ông Tiếp nối tư tưởng của C.Mác, Hồ Chí Minh xác định lối sống mới được biểu hiện ở việc sửa đổi 5 khía cạnh “rất cần thiết, rất phổ thông trong đời sống của mọi người” là cách ăn, cách mặc, cách ở, cách đi lại và cách làm việc Người cho rằng những việc rất cần thiết, rất phổ thông này từ trước đến hiện tại nhân dân vẫn làm nhưng “làm chưa hợp lý”, nên số đông nhân dân vẫn phải ăn đói, mặc rách Do đó phải sửa đổi theo hướng văn minh hơn, tiến bộ hơn và khoa học hơn Người chỉ rõ:

Cách ăn mặc phải sạch sẽ, giản đơn, chất phác, chớ lượt thượt, xa

xỉ, loè loẹt Cách làm việc, phải siêng năng, có ngăn nắp, có tinh thần phụ trách, đã làm việc gì, thì làm cho kỳ được, làm đến nơi đến chốn Chớ làm dối Cách cư xử, đối với đồng bào thì nên thành thực, thân ái, sẵn lòng giúp đỡ [33, tr 117]

Hồ Chí Minh cho rằng, “cách ăn mặc phải sạch sẽ, giản đơn, chất phác, chớ lượt thượt, xa xỉ, loè loẹt”[33, tr 117] không phải Người phủ nhận nhu cầu chính đáng của mỗi người trong việc cải thiện và nâng cao các điều kiện

sinh hoạt ăn, mặc, ở của mình ngày càng tốt hơn Người chỉ rõ rằng: Người ta

ai cũng muốn ăn ngon mặc đẹp, nhưng muốn phải cho đúng thời, đúng hoàn cảnh Trong lúc nhân dân ta còn thiếu thốn mà một người nào đó muốn riêng hưởng ăn ngon mặc đẹp, như vậy không có đạo đức Mặt văn hóa của ăn, mặc, ở không phụ thuộc vào những thứ dùng để ăn, mặc, ở nhiều hay ít, sang trọng hay đơn giản, mà lại phụ thuộc vào lối sống có hay không có văn hóa của con người

Hồ Chí Minh nêu những điển hình tiên tiến trong thực hiện lối sống mới:

Xuân năm nay (xuân Bính Tuất 1946 - TG), các vị kỳ lão làng Đình Bảng và làng Xuân Tảo đã đem số tiền mừng thọ (các cụ Đình Bảng 2400 đồng, các cụ Xuân Tảo 600 đồng) quyên vào quỹ Cứu quốc

và ủng hộ chiến sĩ

Các vị kỳ lão và nhân dân xã Đông Hội, huyện Gia Khánh, tỉnh Ninh Bình, thì đem ba phần tư khoản tiền tế Thành hoàng 375 đồng và

tư nhân thêm vào 116 đồng nữa để giúp các chiến sĩ ngoài mặt trận

Họ Nguyễn Thượng ở làng Thượng Phúc, phủ Thanh Oai, tỉnh

Hà Đông), cũng giảm sự ăn uống về việc cúng giỗ thường niên, để ra một nghìn đồng (1000đ) quyên vào quỹ kháng chiến” Người khẳng định: “Ba việc đó, chẳng những đã tỏ lòng vàng ngọc của đồng bào các làng xã kể trên, đồng thời cũng là một gương sáng suốt trong sự thực hành Đời sống mới cho đồng bào cả nước noi theo[32, tr 163]

Hồ Chí Minh gửi thư khen ngợi việc thực hành lối sống mới, nếp sống mới của nhân dân An Phú và Văn Giáo (Nghĩa Hưng) đã bỏ sự ăn uống hàng năm, đem ruộng hậu và huê điền đấu giá được 3000 đồng giúp quỹ Mùa đông binh sĩ [33, tr 497] Người biểu dương các cụ già không tổ chức chúc thọ linh đình, tốn kém để ủng hộ số tiền tiết kiệm được cho kháng chiến; đánh giá cao những đám cưới, đám tang tổ chức theo nếp sống mới tiết kiệm được thời

gian, sức người, sức của Đồng thời, Người nghiêm khắc phê bình các hiện tượng tổ chức ăn uống xa xỉ, linh đình, gây lãng phí, tốn kém; phê phán các tệ nạn cờ bạc, uống rượu say, trọng nam khinh nữ, bạo lực trong gia đình, Nói chuyện với đại biểu nhân dân tỉnh Thanh Hóa (ngày 13-6-1957), Người thẳng thắn góp ý:

Trong kháng chiến ta có thực hiện khá nhiều đời sống mới như lấy vợ lấy chồng rất giản đơn, thân mật Nhưng bây giờ thách cheo cưới không thách bằng xôi thịt như trước mà lại thách "văn minh" hơn như chè ngon, kẹo, thuốc lá Trước thách xôi thịt hết 50 vạn đồng thì bây giờ thách chè, kẹo tốn 49 vạn 9.999 đồng Thử hỏi có khác gì? Trước

họ nội họ ngoại ăn một bữa, rồi để cho cô dâu chú rể phải mang nợ Giờ cũng để cho cô dâu chú rể mang nợ Chúng ta làm việc suốt năm, vui ngày Tết là xứng đáng, nhưng vui một cách lành mạnh thì nên vui Tết vừa qua ta đã lãng phí nhiều, ví dụ: ngày Tết giết thịt bừa bãi, rồi không có trâu bò mà cày, như huyện Hoằng Hoá trong 3 tháng giết tới

340 con trâu bò, thế thì còn lấy gì mà tăng gia nữa? Tôi mong các cụ, các bà chống lãng phí, vì lãng phí chỉ có hại cho dân, cho nước, cho nhà, vì nó đưa đến phong tục hủ bại, rượu chè, hút xách Một dân tộc đang tiến lên chủ nghĩa xã hội, những cái đó không có thể tha thứ được

Từ Tết đến nay, chơi bời quá độ, hát chèo hát bội lung tung Như thế thời giờ sản xuất, nghỉ ngơi, học tập bị chơi bời lôi cuốn đi Chơi có nên không? Nên Nhưng phải có chừng độ Chơi quá độ, bừa bãi, không nên Nếu chơi nhiều thì không tăng gia sản xuất, học tập được

Ta có câu: "Lạc bất khả cực, lạc cực sinh ai" nghĩa là vui không nên quá mức, vui quá mức đi đến cái buồn [38, tr 601]

Đối với việc bảo vệ, rèn luyện sức khỏe, Hồ Chí Minh phát động phong trào toàn dân luyện tập thể dục để có sức khỏe tốt vừa nâng cao chất lượng

cuộc sống bản thân, vừa đóng góp xứng đáng vào công cuộc xây dựng và bảo

vệ Tổ quốc Người nêu rõ:

Giữ gìn dân chủ, xây dựng nước nhà, gây đời sống mới, việc gì cũng cần có sức khoẻ mới làm thành công Mỗi một người dân yếu ớt, tức là cả nước yếu ớt, mỗi một người dân mạnh khoẻ tức là cả nước mạnh khoẻ

Vậy nên luyện tập thể dục, bồi bổ sức khoẻ là bổn phận của mỗi một người yêu nước Việc đó không tốn kém, khó khăn gì Gái trai, già trẻ ai cũng nên làm và ai cũng làm được Mỗi ngày lúc ngủ dậy, tập một ít thể dục Ngày nào cũng tập thì khí huyết lưu thông, tinh thần đầy

đủ, như vậy là sức khoẻ [32, tr 241]

Trong quan niệm của Hồ Chí Minh, muốn bảo vệ sức khỏe tốt, cùng với việc luyện tập thể dục phải giữ gìn vệ sinh trong ăn, mặc, ở, phòng trừ bệnh tật Nói chuyện với đồng bào các dân tộc tỉnh Tuyên Quang (tháng 3-1961), Người lưu ý:

Vấn đề vệ sinh: Cũng cần đẩy mạnh hơn nữa Phải tuyên truyền một cách thiết thực và rộng khắp trong nhân dân, gây một phong trào thể dục vệ sinh, chú trọng củng cố và phát triển thêm các trạm y tế và nơi đỡ đẻ ở xã, làm cho đồng bào hiểu rõ: phải giữ gìn vệ sinh, ăn sạch, uống sạch, mặc sạch, ở sạch thì sức mới khoẻ; sức càng khoẻ thì lao động sản xuất càng tốt [39, tr 82]

Người đặt vấn đề “Bây giờ mình phải đổi mới nông thôn Nông thôn mình phải quang đãng sạch sẽ” [39, tr 255]

Riêng đối với việc xây dựng nhà ở cho nhân dân ở nông thôn vừa đảm bảo sức khỏe, vừa tạo cảnh quan thống nhất, với tầm nhìn xa trông rộng, Hồ Chí Minh chỉ ra rằng Chính phủ cần phải sớm chuẩn bị kế hoạch xây dựng nông thôn mới và kiểu mẫu xây dựng nhà cho nông dân làm theo

Người cũng phát động Tết trồng cây, kêu gọi nhân dân trồng cây vừa để bảo vệ môi trường tự nhiên, vừa thu nguồn lợi về gỗ phục vụ việc xây dựng nhà cửa

Trong xây dựng lối sống mới ở nông thôn, Hồ Chí Minh đặc biệt chú trọng đến cách thức sản xuất, canh tác của bà con nông dân Người chỉ ra khuyết điểm chủ yếu của bà con là:

Còn có tính ỷ lại, sợ khó Chờ trời mưa, chờ máy bơm Không ra sức tát nước và bón phân Không ra sức cải tiến kỹ thuật

Nói tóm lại: đồng bào nông dân còn hay ỷ lại và thiếu ý thức mình là người chủ của nông thôn [39, tr 490]

Nhận thức rõ những hạn chế của lối làm ăn cá thể, manh mún, Hồ Chí Minh chủ trương vận động nhân dân sản xuất theo phương thức mới là cùng hợp tác với nhau Theo Người, nông thôn ở miền Bắc Việt Nam đất hẹp người đông, kỹ thuật nông nghiệp lạc hậu, năng suất lao động thấp kém Chỉ riêng việc tổ chức nhau lại, cải tiến kỹ thuật, quản lý cho khéo, thì cũng đã nâng cao được năng suất lao động hơn làm ăn riêng lẻ Người xác định:

Không có con đường nào khác, chỉ có vào tổ đổi công, tiến lên hợp tác xã, nông dân ta mới có thêm sức để cải tiến kỹ thuật, đẩy mạnh sản xuất Do đó mà đưa nông thôn miền Bắc nước ta đến chỗ ấm no, sung sướng và góp phần quan trọng xây dựng công nghiệp nước nhà [40, tr 262]

và đề ra nhiệm vụ cho cấp ủy Đảng, chính quyền các cấp là phải “đẩy mạnh việc giáo dục chủ nghĩa xã hội khắp nông thôn”

Đồng thời, chú ý đến nhu cầu hưởng thụ chính đáng của cư dân nông thôn, Hồ Chí Minh yêu cầu cấp ủy Đảng và chính quyền các cấp: “Đồng bào nông dân làm ăn cả năm vất vả, khó nhọc, phải có lúc nghỉ ngơi, giải trí Cần

tổ chức những hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể dục, thể thao.”[41, tr 218]

Ngoài ra, trong xây dựng lối sống mới cần phải rèn luyện một phong cách sống khiêm tốn, giản dị, chừng mực, điều độ, ngăn nắp, vệ sinh, yêu lao động, biết quý trọng thời gian, ít lòng ham muốn về vật chất, về chức - quyền

- danh - lợi Trong quan hệ với nhân dân, bạn bè, đồng chí, anh em thì cởi mở, chân tình, ân cần, tế nhị, giàu tình yêu thương quý mến còn người, trân trọng con người, đối với mình thì chặt chẽ, đối với người thì khoan dung, độ lượng

Người chỉ rõ phong cách làm việc phải bao gồm tác phong quần chúng, tác phong tập thể - dân chủ, tác phong khoa học Ba loại tác phong đó đều có những nội dung rất cụ thể, phong phú và có quan hệ mật thiết với nhau Những tác phong ấy được thể hiện ra khi mỗi người hoàn thành nhiệm vụ được giao, nhất là đối với những người ở cương vị quản lý, lãnh đạo Phong cách làm việc đó trước kia rất cần thiết, hiện nay lại càng cần thiết hơn

Phong cách làm việc của Hồ Chí Minh đã thể hiện rất rõ những nội dung trên đây, tiêu biểu cho lãnh tụ của quần chúng Chỉ cần xem cách Người nói cho quần chúng nghe, viết cho quần chúng đọc là thấy được điều đó Là người có học vấn uyên bác cổ kim Đông Tây, thông thạo nhiều ngoại ngữ, nhưng Người luôn luôn thể hiện một cách viết, cách nói chân thật - dễ hiểu mà

tế nhị, mộc mạc-bình dân mà không thô thiển Người rất không ưa phô trương hình thức, sự cầu kỳ rắc rối trong cách biểu hiện Tư tưởng của Người đi thẳng đến quần chúng và mọi người đều có thể hiểu được, nhớ được làm được

tộc, từ bỏ dần những thói quen của lối sống cũ và xây dựng phong tục tập quán mới thay cho phong tục tập quán cũ Tất nhiên không phải cái gì cũ cũng

là xấu, là phải bỏ đi, cái gì cũng làm mới Cũ mà xấu thì mới bỏ, cũ mà không xấu nhưng phiền phức thì sửa đổi sao cho hợp lý, cũ mà tốt thì phát triển thêm

Ví dụ như tinh thần tương thân tương ái, tận trung tận hiếu chúng ta cần phát triển thêm để tốt hơn Cái mới mà hay thì phải làm Ví dụ như ăn ở cho hợp vệ sinh làm việc có ngăn nắp Có thể nói, nếp sống cũ là nền tảng, tiền đề của những nếp sống mới, nếp sống sau bổ sung, tiếp thu tinh túy của nếp sống cũ từ

đó mà hoàn thiện, phát triển Như vậy, nếp sống mới kế thừa nếp sống cũ, nếp sống mới ngày càng văn minh lịch sự, ngày càng phù hợp và tiến bộ hơn

Nếp sống mới mà chúng ta xây dựng phải kế thừa những truyền thống tinh thần tốt đẹp, những thuần phong mỹ tục lâu đời của nhân dân ta Tháng 6-1957, về thăm quê hương Nghệ Tĩnh, Hồ Chí Minh nói:

Nhân dân ta nói chung cũng như nhân dân Hà Tĩnh nói riêng, có một truyền thống tốt đẹp, nhưng hiện nay về thuần phong mỹ tục bị kém sút Vì vậy, đồng bào phải cố gắng xây dựng lại thuần phong mỹ tục để hạn chế và tiễu trừ những tệ nạn đó.[38, tr 625]

Hồ Chí Minh nhấn mạnh: chẳng những phải kế thừa mà còn phải phát triển những thuần phong mỹ tục, đồng thời phải biết cải tạo những phong tục tập quán cũ lạc hậu, bổ sung những cái mới tiến bộ mà trước chưa có Điểm đáng chú ý trong quan điểm của Hồ Chí Minh về xây dựng nếp sống mới ở nông thôn là việc nhận diện, xử lý mối quan hệ giữa truyền thống và hiện đại Với Người, xây dựng lối sống mới, nếp sống mới không có nghĩa là thay mới hoàn toàn cách ăn, cách mặc, cách ở, cách đi lại, cách làm việc Người chủ trương chỉ sửa đổi hoặc thay mới những phong tục, tập quán lạc hậu, không còn phù hợp với cuộc sống hiện tại, đồng thời hết sức trân trọng giữ gìn và phát huy các thuần phong, mỹ tục Người cũng thẳng thắn phê phán hai