Với thông tin nhanh chóng, kịp thời, chi tiết, hữu ích, “Giờ cao điểm” đã tạo dựng được niềm tin trong lòng thính giả, đồng thời cũng là kênh chia sẻ thông tin tích cực của các cơ quan c
CƠ SỞ LÝ LUẬN
Một số thuật ngữ, khái niệm liên quan đến đề tài
Cuối thế kỷ XIX, nhờ các phát minh về vô tuyến điện của các nhà bác học người Nga và Mỹ, radio và báo nói ra đời mở màn cho kỷ nguyên truyền thông mới; đến thế kỷ XX, vệ tinh đã tạo ra một cuộc cách mạng lớn cho thông tin đại chúng, khi tín hiệu phát thanh và truyền hình được truyền đi khắp thế giới một cách nhanh chóng và rộng rãi; nhờ đó, con người có thể ngồi ở nhà để tiếp nhận thông tin về các sự kiện thuộc mọi lĩnh vực từ mọi nơi trên trái đất một cách trực tiếp, cùng lúc, như thể đang chứng kiến sự thật.
Trước khi có cách mạng công nghiệp, khi nông nghiệp là nền tảng của nền văn minh, thông tin bị xem như một độc quyền do một số nhóm kiểm soát; cách mạng công nghiệp đã phá bỏ độc quyền này và mở ra kỷ nguyên tự do tiếp cận thông tin Các phương tiện thông tin đại chúng phát triển như vũ bão, hàng ngày truyền tải một khối lượng thông tin khổng lồ từ các nguồn phát tới vô số điểm nhận trên toàn cầu, làm thay đổi cách con người tiếp cận, chia sẻ và sử dụng dữ liệu trong đời sống xã hội.
Cuộc cách mạng siêu công nghiệp dự báo sẽ đưa con người đến những chân trời mới của thông tin trong kỷ XXI, khi dữ liệu và nguồn lực số được kết nối và xử lý nhanh hơn bao giờ hết Nhờ sự hội tụ của trí tuệ nhân tạo, mạng lưới truyền thông tiên tiến và công nghệ kết nối toàn cầu, thông tin sẽ di chuyển với tốc độ đáng kể, mở rộng khả năng tiếp cận và kích thích đổi mới ở mọi lĩnh vực Sự phát triển của các hệ thống truyền thông đa nền tảng và mạng lưới dữ liệu sẽ làm thay đổi cách chúng ta làm việc, học tập và giao tiếp, đồng thời mang tới cơ hội và thách thức mới cho xã hội.
Trong bối cảnh phát thanh hiện đại, số đông thính giả có thể bị giảm đi, trong khi số đài phục vụ từng nhóm nhỏ người nghe như đài phát nhạc rock, đài nhạc cổ điển, đài phát CB và đài dành cho người nước ngoài ngày càng phát triển Trong cuộc cách mạng công nghiệp, người nghe, người xem chưa có điều kiện phản ứng trực tiếp hoặc tác động qua lại với người truyền tin; còn trong cuộc cách mạng siêu công nghiệp, khả năng phản hồi và tương tác giữa người nghe và người phát thanh đã trở thành hiện thực ngày càng phổ biến.
Tiến bộ của khoa học kỹ thuật đã gây ra một sự bùng nổ thông tin, đặt ra nhiều thách thức cho báo chí điện tử ngày nay Các phương tiện công nghệ mới làm đảo lộn thói quen nghe nhìn của công chúng và buộc các bên liên quan đến phát thanh phải thích nghi nhanh với các nền tảng mới, thay vì ngồi yên mong đợi người đọc xem tiếp nhận chương trình theo cách cũ Vì vậy, để duy trì sự cạnh tranh và tăng khả năng tiếp cận, đội ngũ làm báo chí cần đổi mới nội dung, tối ưu hóa cho SEO và chủ động khai thác đa kênh để cung cấp thông tin nhanh chóng, chính xác và hấp dẫn trên mọi phương tiện.
Cuộc cạnh tranh giữa các kênh phát thanh, truyền hình và nghe nhìn ngày càng gay gắt và sôi động, buộc những người làm báo phát thanh phải xem xét lại cách tiếp cận, cấu trúc lại chương trình và sáng tạo những nội dung mới để nâng cao chất lượng chương trình Để thích nghi, họ cần tập trung nâng cao trình độ trí thức và kiến thức chuyên môn, đồng thời tăng cường khả năng phân tích, tổng hợp và truyền đạt thông tin một cách trung thực, hấp dẫn và có sức thuyết phục Việc đổi mới không chỉ về hình thức mà còn ở chất lượng nội dung và ứng dụng công nghệ mới nhằm nâng cao hiệu quả tương tác với khán giả Mục tiêu cuối cùng là đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người nghe và xem, xây dựng uy tín của kênh và duy trì cạnh tranh bền vững trên thị trường truyền thông.
Từ thực tiễn hoạt động cũng như các nghiên cứu tổng kết, có thể hiểu phát thanh hiện đại qua một số khía cạnh cơ bản sau đây:
Thứ nhất, phát thanh hiện đại là thông tin có chất lượng
Nhờ định hướng thông tin đúng và nhanh nhạy, đài phát thanh có điều kiện tiếp cận nguồn tin, sản xuất chương trình và phát sóng nhanh hơn mọi phương tiện truyền thông đại chúng Có nhận định cho rằng ưu thế về tốc độ và hiệu quả của đài phát thanh giúp thông tin đến công chúng kịp thời và đáng tin cậy hơn, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao về kiểm chứng nguồn tin và tính xác thực của nội dung.
Khi sự kiện xảy ra, phát thanh, báo tin, truyền hình và báo in đều đưa tin và phân tích sự việc Trong thời đại bùng nổ thông tin, phát thanh cần phát huy thế mạnh để cạnh tranh với truyền hình đang ngày càng phát triển, nhằm duy trì lợi thế của phát thanh là thông tin nhanh nhất, phổ biến nhất và rẻ nhất.
Trong ngày diễn ra sự kiện, tin tức trong nước và thế giới được phát thanh trực tiếp trên sóng phát thanh, đồng hành với diễn biến thực tế của sự kiện đó Những sự kiện trọng đại như Đại hội Đảng, các kỳ họp Quốc hội và lễ kỷ niệm lớn được đưa tin trực tiếp và cập nhật liên tục, giúp người nghe nắm bắt nhanh nhạy diễn biến thời sự Quá trình này được hỗ trợ bởi công nghệ phát thanh hiện đại, thiết bị phát thanh tiên tiến và đội ngũ làm chương trình phát thẳng có năng lực, đảm bảo thông tin được truyền tải nhanh chóng, đầy đủ và chính xác.
Thông tin có chất lượng là thông tin chính xác và đáng tin cậy, là nền tảng của thông tin đại chúng Tính chân thực là điều kiện tiên quyết để đảm bảo sự tin cậy của công chúng đối với thông tin được lan tỏa Thêm vào đó, thông tin phải thể hiện sự khách quan trong cách tiếp cận sự kiện, trung thực ở từng chi tiết và chính xác ở từng con số được công bố.
Thứ hai, phát thanh hiện đại là sự kết hợp giữa chức năng thông tin và chức năng giải trí Nói cách khác, đó là sự kết hợp giữa thông tin hiện đại và âm nhạc hiện đại Âm nhạc chiếm vị trí khá quan trọng và thời lượng lớn trong các trường trình phát thanh ( từ 25% đến 30%) Âm nhạc trong phát thanh không chỉ đáp ứng nhu cầu giải trí mà còn nâng cao văn hoá của thính giả Âm nhạc cũng là phương tiện giao lưu với bạn bè, các nền văn hoá trên thế giới Âm nhạc trong phát thanh thường được giới trẻ yêu thích Một thính giả trung thành với một chương trình ca nhạc nào đó luôn bắt sóng để đón nghe chương trình mà họ yêu thích Thông qua các chương trình được biên tập và xử lý công phu, phát thanh giới thiệu cho thính giả những tác phẩm âm nhạc mới thuộc những dòng nhạc khác nhau, góp phần nâng cao thị hiếu của thính giả Âm nhạc trên phát thanh có thể ăn sâu vào tâm trí, cũng có thể chỉ là người bạn khiêm nhường đối với mọi người Âm nhạc xen kẽ giữa các chương trình tin tức, thời sự, chuyên đề sẽ giúp cho thính giả có một thời gian thư giãn hợp lý, đủ để tiếp nhận những thông tin nóng hổi và đầy ắp những sự kiện diễn ra trong cuộc sống hàng ngày
Việc sử dụng âm nhạc có hiệu quả phụ thuộc vào chất lượng sóng phát thanh và kỹ thuật stereo, một phần phụ thuộc vào trình độ thẩm âm của các biên tập viên không những giúp thính giả nắm bắt được bản chất của những sự kiện nóng hổi mà còn định hướng suy nghĩ và hành động của công chúng theo chiều hướng tích cực Những yêu cầu về tính hấp dẫn cho thấy người sản xuất phải thực sự nắm bắt được tâm lý đối tượng, từ đó có cách tổ chức, sắp xếp tổ chức, biết dẫn dắt người nghe từ phút đầu cho tới phút cuối của chương trình bằng việc vận dụng ba phương tiện của phát thanh là: ngôn ngữ, tiếng động và âm nhạc một cách linh hoạt
Thứ ba, phát thanh hiện đại thể hiện ở sự đổi mới phong cách diễn đạt, trình bày thông điệp
Chuyển từ đọc sang nói là xu hướng của phát thanh hiện đại, phản ánh sự chuyển dịch nội dung từ văn bản sang giọng nói sống động và tự nhiên Đây là một quá trình không dễ thực hiện ngay lập tức, đòi hỏi sự luyện tập và kiên nhẫn để đạt được sự lưu loát và thuyết phục trên sóng Trong thời kỳ đầu của phát thanh thế giới, nhiều chuẩn mực cổ điển vẫn tồn tại, đặc biệt là khái niệm “cổ họng đầy” và yêu cầu phát thanh viên có âm thanh rõ ràng, giọng dày, sâu và mang tính quyền lực Mỗi từ ngữ được phát trên sóng phải trải qua biên tập kỹ lưỡng và được trình bày một cách trau chuốt để đảm bảo nhịp điệu, ngữ điệu và độ thuyết phục của nội dung.
Ngày nay, chất giọng văn được xem như một tài sản quý giá của người dẫn chương trình, nhưng nó không còn là nhân tố quyết định đối với thành công của buổi phát thanh Phong cách đọc văn bản truyền thống đang dần bị thay thế bởi sự giao tiếp giữa phát thanh viên, phóng viên và biên tập viên với thính giả, nhằm tăng sự tự nhiên và tương tác trên sóng Hiện nay phong cách được ưa chuộng là “giao tiếp trên sóng”, nơi người dẫn thể hiện sự gần gũi, chân thành và khả năng kể chuyện để thu hút và duy trì sự chú ý của thính giả.
Thực tế cho thấy ở hầu hết ban biên tập của Đài Tiếng nói Việt Nam, chỉ khoảng một nửa số phóng viên, biên tập viên có khả năng trình bày trước máy Để có một phong cách trình bày thông điệp mới, cần thay đổi cách viết và cách đưa vấn đề, đồng thời dần thay đổi thói quen tiếp nhận thông tin của người nghe Điều quan trọng là đào tạo một đội ngũ phát thanh có đủ năng lực, trình độ, bản lĩnh nghề nghiệp và có giọng chuẩn, khả năng diễn đạt để đáp ứng các yêu cầu của phát thanh hiện đại.
Những thời cơ và thách thức của phát thanh hiện đại
- Sự bùng nổ của các phương tiện truyền thông hiện đại
Truyền hình nhanh chóng trở thành phương tiện truyền thông số một nhờ ưu thế vượt trội của hình ảnh chân thực và sống động, được bổ sung bởi sự hòa hợp của hình ảnh, màu sắc và âm thanh ở nhiều cấp độ cảm xúc Truyền hình được coi như một món quà kỳ diệu của khoa học kỹ thuật hiện đại, mang đến cho công chúng cảm giác đầy đủ, chân thực và tinh tế khi thưởng thức các chương trình Khán giả truyền hình luôn có cảm giác như đang có mặt tại hiện trường, được trực tiếp chứng kiến và tham gia vào các sự kiện Với những lợi thế đó, truyền hình ngày càng khẳng định vai trò quan trọng và vị thế nổi bật trong hệ thống truyền thông.
Theo số liệu điều tra khán giả phát thanh - truyền hình do Viện Nghiên cứu Quốc tế (Thụy Điển) thực hiện, riêng khu vực Hà Nội cho thấy truyền hình có ảnh hưởng lớn và đang vượt lên trên phát thanh Kết quả cho thấy 79% người xem ti vi, trong khi ở các huyện ngoại thành tỷ lệ này là 70%.
Ở Hà Nội, 81% hộ gia đình có máy thu hình và 73% có máy radio cassette; 96% người dân nhận tin qua truyền hình, 89% nghe qua phát thanh, 70% tiếp nhận thông tin qua báo in, và 20% nghe đài nước ngoài Không chỉ ở Hà Nội mà ở các thành phố và thị xã trên toàn quốc, tỷ lệ người nghe radio thấp hơn nhiều so với người xem truyền hình do radio còn tồn tại nhiều điểm yếu về kỹ thuật và chất lượng nội dung Vì lý do này, truyền hình đã trở thành nguồn cung cấp thông tin và giải trí quan trọng hơn phát thanh.
Sức hấp dẫn của các sản phẩm truyền hình trước hết đến từ ưu thế của hình ảnh sống động và xác thực, được xem như một bản sao chép thực tế đáng tin cậy cho phép công chúng nhìn thấy cuộc sống thật ngay trên màn hình Ngược lại, ở báo hình, chức năng giải trí được thể hiện mạnh mẽ hơn nhờ sự tác động trực tiếp của hình ảnh với màu sắc sống động, trong khi lời nói giữ vai trò thứ yếu.
Truyền hình hấp dẫn đối với khán giả nhiều hơn phát thanh, nhưng thực tế cho thấy truyền hình và phát thanh không thể loại bỏ lẫn nhau mà cùng tồn tại và phát triển Chiếc máy thu thanh vẫn không biến mất như một số người dự báo từ những năm 50, cho thấy phát thanh vẫn giữ được một vai trò riêng trong bối cảnh truyền hình ngày càng mở rộng Vì vậy, hai phương tiện này vẫn đồng hành và bổ sung cho nhau, đáp ứng nhu cầu tiếp nhận thông tin của công chúng ở nhiều bối cảnh khác nhau.
Mặc dù truyền hình có nhiều ưu thế, nó vẫn tồn tại những hạn chế do đặc điểm kỹ thuật phức tạp và thiết bị cồng kềnh, nên không phải là phương tiện nghe nhìn cá nhân thuận tiện như radio Giá thành cao là một rào cản lớn và không phải mọi sự kiện đều được truyền hình trực tiếp tức thì ở mọi nơi Không phải tất cả các đối tượng đều có điều kiện xem truyền hình: có thể thiếu ti vi hoặc không có thời gian ngồi xem vì phải làm việc khác Trong nhiều tình huống, như khi đang lái xe trên đường, việc xem truyền hình không thể thực hiện được, nhưng người ta vẫn có thể nhận thông tin qua radio.
Tiếp nhận thông tin qua radio mang lại sự thoải mái và tiện lợi, là một trong những ưu thế nổi bật của báo phát thanh Thính giả có thể vừa nghe đài vừa làm việc khác, tận dụng thời gian một cách linh hoạt Vì thời gian xem truyền hình thường tập trung vào buổi tối hoặc giờ nghỉ ngơi, họ thường tiếp nhận tin tức về các sự kiện mới trong đời sống qua radio trước khi đọc báo hoặc xem TV Trong những trường hợp đặc biệt có biến động lớn như chiến tranh, bão tố, lũ lụt, phát thanh chiếm ưu thế tuyệt đối so với bất kỳ phương tiện truyền thông hiện đại nào.
Chất lượng chủ yếu của truyền hình đến từ hình ảnh, nhưng chính hình ảnh lại là điểm yếu khi nó mê hoặc người xem đến mức ức chế khả năng tưởng tượng và tư duy của họ Sự kết hợp đồng thời giữa hình ảnh và âm thanh tác động lên mắt và tai khiến quá trình tiếp nhận không tập trung vào một yếu tố duy nhất Ngược lại, phát thanh khai thác nhược điểm thiếu hình ảnh để kích thích trí tưởng tượng của công chúng Đây là một trong những nguyên nhân góp phần tạo nên sức hấp dẫn của phát thanh, bên cạnh các yếu tố như sự tiện lợi, giá rẻ, dễ sử dụng, kỹ thuật đơn giản, thiết bị gọn nhẹ và chất lượng âm thanh cao.
Công chúng ngày nay và tương lai vẫn cần một âm thanh không hình ảnh để tự chủ mỗi sáng và để rút ra ý nghĩa từ những tin tức nghe được qua radio Đặc trưng cơ bản của báo phát thanh là âm thanh tổng hợp gồm lời nói, tiếng động và âm nhạc, đồng thời cũng là phương thức tác động duy nhất của báo phát thanh Lời nói, tiếng động và âm nhạc là ba yếu tố cơ bản của bức tranh âm thanh được kết hợp và hỗ trợ lẫn nhau một cách hài hòa để thính giả có thể liên tưởng và hình dung từ âm thanh tổng hợp Lời nói sống động, tiếng động tinh tế và âm nhạc phong phú được phối hợp một cách năng động và khoa học để tạo ra bức tranh âm thanh đặc sắc, nhằm lôi cuốn sự chú ý và duy trì sự quan tâm của người nghe.
Phát thanh có lợi thế rõ ràng so với truyền hình với chi phí đầu tư cơ sở vật chất thấp hơn, giúp giảm chi phí vận hành và cho phép phủ sóng rộng, ổn định Trong nhiều trường hợp, thính giả dễ đón nhận thông tin hơn khi được truyền tải qua phát thanh nhờ nội dung ngắn gọn, dễ hiểu và thời lượng linh hoạt Bên cạnh đó, phát thanh có thể tạo đối thoại trực tiếp với công chúng với chi phí rất thấp, đồng thời mang thông tin gần gũi và dễ tiếp cận hơn đến công chúng.
- Phát thanh luôn là kênh thông tin hữu ích
Ngành phát thanh Việt Nam đã trải qua 63 năm hình thành và phát triển, đến nay radio vẫn là kênh thông tin hữu ích và gần gũi với công chúng trên mọi mặt trận từ thành phố đến sa mạc, cho phép người dân nắm bắt thông tin dù sống trong cuộc sống bận rộn không có thời gian xem truyền hình hay đọc báo Lượng thính giả ở Việt Nam hiện không thua kém khán giả truyền hình, khi người dân trong một bản làng tập trung quanh một chiếc radio để nghe tin tức hoặc trên xe buýt có hàng trăm người cùng nghe, cho thấy radio vẫn là phương tiện thông tin thiết yếu và phổ cập Trong kỷ nguyên số, phát thanh không bị các phương tiện khác lấn lướt mà tiếp tục đóng vai trò hữu ích và không thể thay thế Năm 2007, Đài Tiếng nói Việt Nam (VOV) nhận được trung bình trên 500 thư của thính giả mỗi ngày, cùng phản hồi qua email và điện thoại, tạo căn cứ để điều chỉnh nội dung chương trình kịp thời và thúc đẩy lượng thính giả tăng trưởng đều đặn mỗi năm VOV được xem là đài phát thanh mạnh nhất khu vực với 6 hệ chương trình phát thanh phát bằng sóng ngắn, sóng trung, vệ tinh và FM, phủ sóng 100% và vượt tiến độ quy hoạch hiện nay.
Trong chiến lược chung về phát triển phát thanh truyền hình, mục tiêu là đến năm 2015 và chậm nhất năm 2020 sẽ chuyển hoàn toàn từ phát thanh analog sang phát thanh số Quá trình số hóa đòi hỏi một giai đoạn chuyển đổi để người dân và hệ thống hạ tầng có thể thích nghi Kinh nghiệm trên thế giới cho thấy quá trình chuyển đổi số thường kéo dài từ 5–10 năm Đặc biệt ở các nước nghèo như nước ta, việc chuyển đổi nên được thực hiện từ từ để người dân có thể theo kịp và hệ thống có thể bắt nhịp.
Trong tương lai, các loại hình báo chí sẽ phát triển theo mô hình tập đoàn truyền thông, và phát thanh cũng phải áp dụng cơ chế tổ chức hiện đại tương tự Sự cạnh tranh thông tin hiện nay chủ yếu diễn ra ở hình thức và cách thức mà chúng ta khó nhận ra, nhưng thực chất sự cạnh tranh ngày càng gay gắt hơn; phát thanh nếu không muốn bị tụt lại sẽ luôn phải chủ động đổi mới mọi mặt Ngân sách Nhà nước đang ngày càng cắt giảm, do đó các đơn vị phát thanh từ trung ương đến địa phương sẽ dần tự hạch toán độc lập và giải quyết bài toán kinh tế trên cơ sở thị trường và nguồn lực sẵn có.
Với những ưu thế của mình, phát thanh hiện đại vẫn là kênh thông tin không thể thiếu trong đời sống xã hội và không có loại hình truyền thông nào có thể thay thế Tuy nhiên, điều này không đồng nghĩa với việc phát thanh sẽ mãi duy trì một mô hình làm việc cũ trong việc tổ chức chương trình; nếu vẫn giữ nguyên cách làm cũ, khán giả sẽ ngày càng ít quan tâm đến loại hình báo chí này.
- Sự bùng nổ của công nghệ truyền thông và các loại hình báo chí mới
Truyền thông công nghệ ngày nay phát triển nhanh như chớp, tạo ra những siêu lộ thông tin có dung lượng lớn và tốc độ cao, mở rộng hành lang thông tin và đưa con người gần nhau hơn Mọi sự kiện ở bất cứ nơi đâu có thể lập tức trở thành vấn đề toàn cầu và ngược lại, những vấn đề toàn cầu có thể được đưa tới mọi góc nhà trên hành tinh Internet – siêu lộ cao tốc thông tin – đã mang lại cho chúng ta cơ hội mới Đó là báo mạng – Internet.