Đồ họa trong tác phẩm báo chí trên báo mạng điện tử việt nam hiện nay

Nhận thức được điều này, các cơ quan báo chí hiện đại trên thế giới đang phát triển theo xu hướng trở thành “món ăn nhanh” với sự tích hợp nhiều yếu tố thông tin trong một tác phẩm báo

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

ĐÀO THU TRANG

ĐỒ HỌA TRONG TÁC PHẨM BÁO CHÍ TRÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

HÀ NỘI – 2013

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

ĐÀO THU TRANG

ĐỒ HỌA TRONG TÁC PHẨM BÁO CHÍ TRÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ VIỆT NAM HIỆN NAY

CHUYÊN NGÀNH: BÁO CHÍ HỌC

MÃ SỐ: 60 32 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ BÁO CHÍ HỌC

Người hướng dẫn: TS Nguyễn Thị Trường Giang

Hà Nội, 2013

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi; các số liệu nêu trong luận văn là trung thực; những kết luận khoa học của luận văn chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

LỜI CẢM ƠN

Qua thời gian học tập và nghiên cứu tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền, đến nay em đã hoàn thành luận văn thạc sĩ Báo chí học “Đồ họa trong tác phẩm báo chí trên báo mạng điện tử Việt Nam hiện nay”

Xin chân thành bày tỏ lời cảm ơn đến TS Nguyễn Thị Trường Giang - người Thày hướng dẫn khoa học đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ em trong suốt quá trình thực hiện luận văn này

Xin chân thành cảm ơn các Thày, Cô giáo trong Khoa Phát thanh - Truyền hình, Khoa Báo chí, các thày, cô giáo giảng dạy các bộ môn đã tạo điều kiện để em hoàn thành luận văn này

Quá trình thực hiện luận văn, do đối tượng nghiên cứu lớn, thời gian nghiên cứu hạn hẹp, do vậy, luận văn chắc chắn không tránh khỏi những điểm còn hạn chế, thiếu sót Em rất mong tiếp tục nhận được sự hướng dẫn của thày, cô giáo và góp ý của bạn bè, đồng nghiệp để luận văn chất lượng hơn

DANH MỤC VIẾT TẮT

CHỮ VIẾT TẮT CHỮ VIẾT ĐẦY ĐỦ

DANH MỤC BẢNG, BIỂU

Trang Bảng

2.1 Số lượng tác phẩm báo chí có sử dụng đồ họa trên các báo

thuộc diện khảo sát

40

Biểu đồ

2.1 Số lượng tác phẩm báo chí sử dụng đồ họa trong các

chuyên mục trên VnExpress

2.4 Tỉ lệ các dạng đồ họa được sử dụng trong tác phẩm báo chí

trên các báo thuộc diện khảo sát

45

DANH MụC HÌNH

Trang Hình

1.1 Đồ họa trên Báo Quân đội Nhân dân, số 4989 ra ngày

24/3/1975

19

1.2 Đồ họa diễn tả thông tin về kết quả xét xử vụ án Vinalines

trên báo Tuổi trẻ TP HCM

22

1.3 Đồ họa diễn tả vụ đắm tàu Titanic sau 100 năm nhìn lại 23

MụC LụC

MỞ ĐẦU 1 Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỒ HỌA TRONG

TÁC PHẨM BÁO CHÍ TRÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ 11 1.1 Một số khái niệm 11 1.2 Lịch sử hình thành và phát triển của đồ họa trên báo chí 18 Chương 2: THỰC TRẠNG SỬ DỤNG ĐỒ HỌA TRONG TÁC

PHẨM BÁO CHÍ TRÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ VIỆT

NAM HIỆN NAY 36 2.1 Vài nét về các báo mạng điện tử trong diện khảo sát 36 2.2 Khảo sát đồ họa trong tác phẩm báo chí trên báo VnExpess,

Dantri và VnEconomy 40 2.3 Ưu điểm và hạn chế của việc sử dụng đồ họa trong tác phẩm báo

chí trên báo mạng điện tử 49 2.4 Một số nguyên nhân dẫn tới sự hạn chế trong việc sử dụng đồ họa

trong tác phẩm báo chí trên báo mạng điện tử 75 Chương 3: NHỮNG GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO CHẤT

LƯỢNG ĐỒ HỌA TRONG TÁC PHẨM BÁO CHÍ TRÊN

BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ VIỆT NAM HIỆN NAY 78 3.1 Định hướng, nguyên tắc xây dựng các giải pháp 78 3.2 Một số giải pháp nâng cao chất lượng đồ họa trong tác phẩm báo

chí 79 KẾT LUẬN 89 TÀI LIỆU THAM KHẢO 92 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong xã hội hiện đại, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, các loại hình truyền thông mới đã ra đời và ngày càng thu hút được nhiều sự quan tâm của công chúng Theo một khảo sát mới đây của We Media/Zogby Interactive cho thấy, gần 50% trong số 1.979 người tham gia cuộc khảo sát nói nguồn tin tức và thông tin chủ yếu của họ là Internet, tăng

từ 40% so với cách đây 1 năm Chưa đến 1/3 số người được hỏi coi truyền hình là nguồn cung cấp thông tin, trong khi 11% trả lời họ thường xuyên nghe đài và chỉ 10% đọc báo Hơn một nửa số người trong độ tuổi từ 18 đến 29 lướt mạng để đọc tin, và tỷ lệ này ở những người từ 65 tuổi trở lên là 35% Người già là nhóm duy nhất không chọn Internet là nguồn tin quan trọng nhất, với 38% chọn truyền hình Điều này cho thấy những phương tiện truyền thông có lợi thế về tính nhanh nhạy như báo mạng điện tử đang ngày càng được công chúng quan tâm nhiều hơn, đặc biệt là độc giả trẻ tuổi Bởi vậy, vấn đề đặt ra với báo mạng điện tử là tìm ra các giải pháp để chiếm lĩnh độc giả và đáp ứng nhu cầu thông tin ngày càng cao của họ

Kết quả nghiên cứu công chúng của New Directions for News - một nhóm chuyên gia về nhật báo thuộc Tập đoàn báo chí Mỹ Gannett - đã chỉ ra rằng: công chúng báo chí hiện đại mong muốn đọc được những bài báo không chỉ kịp thời, chính xác về nội dung mà còn hấp dẫn về hình thức Công chúng ngày nay đã chú trọng hơn đến phương diện hình ảnh Một đòi hỏi khác của

họ là tiết kiệm thời gian: trong một khoảng thời gian tối thiểu, có thể nắm bắt được một lượng thông tin tối đa, thỏa mãn nhu cầu tiếp nhận của họ Nhóm nghiên cứu cũng đưa ra hướng đi mới cho các tác phẩm báo chí Đó là kết hợp nhiều yếu tố ngoài văn bản, như hình ảnh, đồ thị, biểu đồ, danh sách và phần tham khảo từ nhiều nguồn khác nhau…

Nhận thức được điều này, các cơ quan báo chí hiện đại trên thế giới

đang phát triển theo xu hướng trở thành “món ăn nhanh” với sự tích hợp

nhiều yếu tố thông tin trong một tác phẩm báo chí như: văn bản, hình ảnh tĩnh, hình ảnh động, box thông tin, phần trích dẫn… và đồ họa Đồ với các nền báo chí lớn trên thế giới như châu Âu, châu Mỹ, việc sử dụng đồ họa trong các tác phẩm báo chí đã trở nên phổ biến và được coi như một thứ “vũ khí” nhằm thu hút độc giả Ý nghĩa của đồ họa trong tác phẩm báo chí không chỉ dừng lại ở việc làm cho hình thức của tác phẩm trở nên bắt mắt mà còn ở những ưu điểm về mặt nội dung mà nó đem lại

Báo mạng điện tử là kết quả của sự tích hợp giữa công nghệ Internet và

ưu thế của các loại hình báo chí truyền thống, đã tạo ra bước ngoặt làm thay đổi cách thức truyền tin và tiếp nhận thông tin Ưu thế của báo mạng điện tử được thể hiện trội hơn so với các loại hình truyền thông khác ở nhiều phương diện, trong số đó có phương diện đồ họa, bao gồm các loại biểu, bảng, sơ đồ, biếm họa, biểu đồ Đồ họa trên báo mạng điện tử được xem là một yếu tố quan trọng trong tính đa phương tiện, một đặc tính nổi bật của báo mạng điện

tử, là đặc điểm mấu chốt để báo mạng điện tử thu hút được nhiều công chúng hơn so với các phương tiện truyền thông đại chúng khác

Trong một bài phỏng vấn, ông Eric Scherer - Giám đốc chiến lược kế

hoạch và hợp tác tại Agence France Presse (Pháp) đã khẳng định: “Báo chí trực quan đang là một trong những xu hướng không chỉ của các phương tiện truyền thông truyền thống mà còn của các phương tiện truyền thông mới Một bức ảnh hoặc đồ họa tốt có thể đáng giá hơn 1.000 - 2.000, thậm chí 3.000 từ”

Tuy nhiên, hiện nay việc sử dụng đồ họa trên báo mạng điện tử vẫn còn nhiều điều cần bàn tới, chưa thỏa mãn được nhu cầu tiếp nhận thông tin ngày càng cao của công chúng, cũng như chưa khai thác được hết những thế mạnh vốn có của loại hình ưu việt này Bởi vậy, chúng tôi nhận thấy tầm quan trọng

của việc nâng cao hiệu quả sử dụng đồ họa trong tác phẩm báo chí trên báo

mạng điện tử, nên đã lựa chọn và thực hiện đề tài: “Đồ họa trong tác phẩm

báo chí trên báo mạng điện tử Việt Nam hiện nay” làm đề tài luận văn

nghiên cứu của mình

2 Lịch sử nghiên cứu liên quan đến đề tài

2.1 Trên thế giới

Việc sử dụng đồ họa trong các tác phẩm báo chí từ lâu đã trở thành một vấn đề quan trọng, phổ biến và trên thế giới đã có khá nhiều công trình nghiên

cứu được công bố

“A practical guide to Graphics reporting - Information graphics for print, web, broadcast” của Jennifer George - Palilonis do NXB Linacre phát

hành năm 2006 Trong cuốn sách này, tác giả đã xem xét các vấn đề của đồ họa trong tác phẩm báo chí một cách có hệ thống, đồng thời đưa ra những lý thuyết, khái niệm cơ bản

“Thiết kế, tạo mẫu và dàn trang” của Roger C.Parkers do NXB Trẻ

phát hành năm 2003 Tác giả đã đề cập tới tầm quan trọng của đồ họa trên báo chí và những hướng đi mới nhằm phát huy tối đa hiệu quả của dạng thức đưa tin độc đáo này

Báo cáo kết quả nghiên cứu về đồ họa trên báo chí “Reporting and editing news” (Báo cáo và biên tập đồ hoa thông tin) của Kelly Barry - Phó

Tổng biên tập mảng đồ họa của tờ USA Today - đã đưa ra những con số thống kê cụ thể về tình hình phát triển của đồ họa trên báo chí, đưa ra cái nhìn tổng quan về các dạng đồ họa thường được sử dụng trên báo chí và chỉ ra những ưu điểm của dạng thức này

Bản báo cáo “Newspaper design: Inforgraphics” (Thiết kế báo: Đồ họa tin tức) của Peter Ong tại Hội thảo “Update on Communication Technology”

do Trung tâm Thông tin Truyền thông châu Á (AMIC) tổ chức năm 1994

Báo cáo đã nêu rõ sự cần thiết phải tư duy trực quan đối với các nhà báo và đề

ra hướng đổi mới hình thức đưa tin cho các tòa soạn

Về mảng kỹ thuật đồ họa, có thể kể đến giáo trình “Information visualization” (Trực quan hóa thông tin) của Tiến sỹ Keith Andrews tại Đại

học Kỹ thuật Graz (Áo) năm 2002 Tài liệu này đã cung cấp cho người đọc những khái niệm về trực quan hóa thông tin và những nguyên tắc chung của trực quan hóa thông tin

2.2 Ở Việt Nam

Đồ họa trong tác phẩm báo chí dù không còn là một khái niệm mới mẻ

ở nước ta, song cũng chưa nhận được sự quan tâm đúng mức và cũng chưa có nhiều công trình nghiên cứu, sách, tài liệu nói về vấn đề này Trong quá trình nghiên cứu, người viết đã tiếp cận được một số tác phẩm sau:

2.2.1 Về báo mạng điện tử

Luận văn “Ngôn ngữ báo chí Internet” (2001) của tác giả Phạm Thu An

bảo vệ tại Đại học Khoa học xã hội và nhân văn ngành Truyền thông đại chúng

Luận văn “Cách thức đưa tin đa phương tiện trên báo mạng điện tử ở Việt Nam hiện nay” (2010) của tác giả Phạm Thị Hồng bảo vệ tại Học viện

Báo chí và Tuyên truyền chuyên ngành Báo chí học đã nghiên cứu những lý luận cơ bản một cách hệ thống về tin đa phương tiện: lịch sử ra đời và phát triển của cách thức đưa tin đa phương tiện trên báo mạng điện tử; Sự khác biệt giữa các sản phẩm báo chí đa phương tiện trên báo mạng điện tử và các sản phẩm trên các loại hình báo chí khác; Khảo sát thực trạng của cách thức đưa tin đa phương tiện, bao gồm: quá trình thực hiện, cách thức thể hiện và hiệu quả của những tin đa phương tiện đó, thành công và hạn chế của cách thức đưa tin đa phương tiện trên các tờ báo mạng điện tử ở Việt Nam; Tìm ra những giải pháp khả thi nhằm nâng cao hiệu quả đưa tin đa phương tiện, qua

đó nâng cao chất lượng các tin đa phương tiện ở Việt Nam

Luận văn “Đặc điểm công chúng độc giả báo Internet Việt Nam”

(2002) của tác giả Hà Thu Hương bảo vệ tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền chuyên ngành Báo chí học đã trình bày một số vấn đề về báo chí Internet, so sánh sự khác biệt giữa báo Internet Việt Nam và thế giới, so sánh đặc điểm báo chí Internet và đặc điểm công chúng độc giả của loại hình này với các loại hình báo chí truyền thống; khảo sát hoạt động của các tờ báo Internet tiêu biểu của Việt Nam như Nhân dân điện tử, Lao động điện tử, Quê hương điện tử, VnExpress, VDC Media, VASC Orient: phân tích đặt điểm công chúng độc giả của các tờ báo, tìm ra những thế mạnh và hạn chế của báo Internet Việt Nam trong giai đoạn hiện nay và đề xuất một số giải pháp hướng tới sự phát triển của báo mạng phù hợp với đặc điểm của công chúng

Luận văn “Thực trạng và giải pháp xử lý thông tin trong tòa soạn báo mạng điện tử Việt Nam hiện nay (Khảo sát Vietnamnet, VnExpress, Tuổi trẻ Online, Lao động điện tử)” (2004) của tác giả Trần Hồng Vân bảo vệ tại Học

viện Báo chí và Tuyên truyền chuyên ngành Báo chí học đã trình bày vai trò của báo mạng điện tử trong hệ thống báo chí nước ta, vấn đề xử lý thông tin

và quy trình xử lý thông tin tại các tòa soạn báo mạng điện tử; khảo sát thực trạng, đưa ra những ưu điểm, hạn chế và đề xuất những kiến nghị nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả của công tác xử lý thông tin tại các tòa soạn báo mạng điện tử tại Việt Nam

Khóa luận tốt nghiệp “Tác phẩm báo chí đa phương tiện trên báo mạng điện tử ở nước ta hiện nay” (2011) của tác giả Nguyễn Hải Đăng bảo

vệ tại Học viện Báo chí và Tuyên truyền đã nghiên cứu một số vấn đề lý luận

cơ bản về tác phẩm báo chí đa phương tiện trên báo mạng điện tử, từ đó đưa

ra cái nhìn khái quát về vấn đề này

Cuốn “Báo mạng điện tử - Những vấn đề cơ bản” (2010) của TS

Nguyễn Thị Trường Giang tái bản và bổ sung năm 2011 đã đưa ra những vấn

đề cơ bản, khái quát nhất về sự ra đời, phát triển của báo mạng điện tử, cũng như những đặc điểm, đặc trưng cơ bản của báo mạng điện tử, cách viết và trình bày nội dung cho báo mạng điện tư, cũng như những vấn đề pháp lý liên quan đến loại hình báo chí này

2.2.2 Về đồ họa trong tác phẩm báo chí

Luận văn “Sử dụng thông tin đồ họa trong các chương trình truyền hình hiện nay” của tác giả Ngô Thị Yến, chuyên ngành Báo chí học: đã giải

thích các khái niệm về chương trình truyền hình, thông tin đồ họa và những thuật ngữ liên quan đến thiết kế Luận văn cung cấp lịch sử hình thành và phát triển của thông tin đồ họa nói chung và thông tin đồ họa cho lĩnh vực truyền hình nói riêng trên thế giới cũng như ở Việt Nam Luận văn chủ yếu tìm hiểu thực trạng sử dụng thông tin đồ họa của các chương trình truyền hình trong và nhóm chương trình ngoài nước bao thông qua khảo sát các bản tin Luận văn đưa ra một số ý kiến để góp phần tăng thêm hiệu quả của việc sử dụng thông tin đồ họa trong các chương trình truyền hình, tập trung vào phương thức lựa chọn nội dung để trình bày bằng đồ họa và cách lựa chọn các loại đồ họa phù hợp cho từng thông tin, vấn đề đào tạo nhân lực trong đội ngũ thiết kế báo chí nói chung và thông tin đồ họa nói riêng

Luận văn “Vấn đề sử dụng đồ họa trong thông tin báo chí ở Việt Nam hiện nay” (2011) của tác giả Nguyễn Thị Thiện đã đi sâu nghiên cứu một số

cơ quan báo chí cụ thể và đưa ra phương hướng phát triển của dạng thức sử dụng đồ họa để đưa tin trên báo chí Trong đó, tác giả đã nghiên cứu Bản tin thời sự 19h của VTV1, Bản tin thời sự 19h45 của Đài PTTH Quảng Ninh, báo Thời báo Kinh tế Việt Nam, báo điện tử VnExpress trong thời gian từ 01/01/2011 – 30/04/2011

Khóa luận tốt nghiệp “Việc sử dụng đồ họa tin tức trên báo Đầu tư”

(2011) của tác giả Trần Bích Ngân đã kế thừa hệ thống lý thuyết từ cuốn “Tổ chức nội dung và thiết kế, trình bày báo in” của TS Hà Huy Phượng, từ đó đi sâu nghiên cứu cụ thể trên một tờ báo và đề ra phương hướng phát triển cho dạng thức thông tin này trong tương lai

Khóa luận tốt nghiệp “Cải tiến việc sử dụng đồ họa thông tin trên báo

in Đầu tư” (2012) của tác giả Hạp Tiến Sơn bảo vệ tại Học viện Báo chí và

Tuyên truyền

2.2.3 Về trình bày nội dung tác phẩm báo chí

Cuốn “Tổ chức nội dung, thiết kế, trình bày báo in” (2006) của TS Hà

Huy Phượng đã nghiên cứu những vấn đề cơ bản về nguyên tắc trình bày, tổ chức thiết kế nội dung tác phẩm báo chí, cũng như nghiên cứu về đặc điểm và thói quen tiếp nhận thông tin của độc giả, qua đó đưa ra những nguyên tắc trình bày, thiết kế tác phẩm báo chí để đáp ứng tốt nhất nhu cầu của công chúng khi tiếp nhận thông tin

Cuốn “Những trang báo đẹp - Cẩm nang dành cho các nhà thiết kế” (2010) của tác giả Phạm Thị Thúy Hằng và Mats Wikman

Cuốn “Thực hành thiết kế và trình bày báo” (2007) do Hội Nhà báo

Việt Nam - Trung tâm Bồi dưỡng nghiệp vụ báo chí

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài

3.1 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở làm rõ những vấn đề lý luận về đồ họa trên báo chí nói chung và báo mạng điện tử nói riêng, đánh giá thực trạng sử dụng đồ họa trong tác phẩm báo chí trên báo mạng điện tử VnExpress, Dantri và VnEconomy từ đó đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng đồ họa trên báo mạng điện tử nói chung

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để thực hiện mục tiêu trên, luận văn xác định và giải quyết các nhiệm

- Đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao chất lượng đồ họa trên báo mạng điện tử Việt Nam hiện nay

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu của đề tài là: Đồ họa trong tác phẩm báo

chí trên báo mạng điện tử

4.2 Phạm vi nghiên cứu của đề tài là: Tác phẩm báo chí trên 3 báo

mạng điện tử VnExpress, Dantri và VnEconomy từ tháng 6/2012 đến tháng

5.2 Phương pháp cụ thể

- Phương pháp nghiên cứu tài liệu được thực hiện trong quá trình khảo sát các công trình nghiên cứu, sách lý luận, các văn bản có liên quan đến

vấn đề sử dụng đồ họa trong tác phẩm báo chí trên báo mạng điện tử Phương pháo này cũng được sử dụng để hệ thống hóa những vấn đề của lý luận báo chí, truyền thông, tạo cơ sở cho đề tài nghiên cứu

- Phương pháp khảo sát thực tế được vận dụng để làm sáng tỏ thực trạng sử dụng đồ họa trong tác phẩm báo chí trên các trang báo mạng điện tử trong diện khảo sát với những ưu điểm, hạn chế, những thành công và các vấn

đề đặt ra

- Phương pháp anket: phát phiếu điều tra với khoảng 300 phiếu tại 3 quận nội thành của Hà Nội để thu thập ý kiến của đông đảo công chúng Hà Nội về những vấn đề mà luận văn nghiên cứu

- Phương pháp phỏng vấn sâu được thực hiện với khoảng 30 đối tượng

là các phóng viên, biên tập viên đang trực tiếp làm việc tại các cơ quan báo mạng điện tử

- Phương pháp phân tích, tổng hợp được sử dụng để đánh giá các cứ liệu, kết quả điều tra và rút ra những luận điểm khoa học, từ đó đề xuất những giải pháp cần thiết nhằm phát huy ưu điểm, hạn chế nhược điểm, góp phần nâng cao chất lượng của đồ họa trong tác phẩm báo chí trên báo mạng điện tử

ở nước ta hiện nay

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận văn

Đây là một trong những công trình nghiên cứu đầu tiên đề cập tới vấn

đề sử dụng đồ họa trong tác phẩm báo chí trên báo mạng điện tử ở nước ta hiện nay Luận văn là tài liệu tham khảo về mặt lý luận tại các cơ sở đào tạo, nghiên cứu về báo chí – truyền thông, đặc biệt là nghiên cứu về việc sử dụng

đồ họa trên báo chí nói chung và sử dụng đồ họa trên báo mạng điện tử nói riêng

Luận văn là tài liệu tham khảo cho các toà soạn báo, đặc biệt là tòa soạn báo mạng điện tử, đặc biệt là đối với các phóng viên, biên tập viên

Ngoài ra, trong quá trình nghiên cứu đề tài, tác giả luận văn đã có cơ hội tích lũy kiến thức, nâng cao tầm hiểu biết và năng lực chuyên môn trong nhiệm vụ cụ thể hiện nay của mình

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, luận văn được trình bày trong 3 chương, 8 tiết

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ ĐỒ HỌA TRONG TÁC PHẨM BÁO CHÍ TRÊN BÁO MẠNG ĐIỆN TỬ 1.1 Một số khái niệm

1.1.1 Đồ họa

Đồ họa là dạng thức thể hiện các thông tin, dữ liệu hoặc kiến thức bằng hình ảnh trực quan Theo Đại từ điển tiếng Việt do tác giả Nguyễn Như Ý chủ

biên, NXB Văn hóa – Thông tin xuất bản năm 1999: “Trực quan hóa là việc

sử dụng bất kỳ kỹ thuật nào để tạo ra hình ảnh, sơ đồ hoặc hình ảnh động để truyền tải một thông điệp”

Một trong những nguyên tắc chung của trực quan hóa thông tin là tận dụng nhận thức thuộc về thị giác của con người Nếu giao diện tiếp xúc với mắt người là các văn bản, người xem sẽ cần một nỗ lực nhận thức nhất định

để hiểu được nội dung thông tin chứa đựng trong văn bản đó Thực chất của việc làm này là tìm cách trình bày thông tin một cách trực quan, dễ hiểu, nhằm giảm tải công việc nhận thức cho hệ thống nhận thức thị giác của con người

Theo Đại từ điển Tiếng Việt: “Đồ họa là nghệ thuật tạo hình lấy nét vẽ, nét khắc hoặc mảng hình tách bạch làm ngôn ngữ chính”

Trong tiếng Anh, đồ họa trong lĩnh vực báo chí, truyền thông được gọi dưới nhiều cái tên khác nhau như: informational graphic, newspaper information graphic; infographic news… nhưng nhìn chung, những thuật ngữ trên đều chứa đựng 2 yếu tố là thông tin (information) và đồ họa (graphic)

Infographics hay còn gọi là thiết kế đồ họa thông tin là dạng thức thể hiện các thông tin, dữ liệu hoặc kiến thức bằng hình ảnh trực quan Những thiết kế này cung cấp những thông tin phức tạp qua thiết kế dưới dạng ngắn

gọn, rõ ràng bằng ký hiệu, biểu tượng, bản đồ, các bài viết kỹ thuật Với thông tin dạng đồ họa, các nhà khoa học, nhà toán học, những người làm công tác thống kê có thể truyền đạt các ý tưởng, khái niệm một cách rõ ràng, hiệu quả và đầy đủ

Đồ họa sử dụng trong lĩnh vực báo chí, truyền thông (Information graphic, Newsgraphic) là dạng thức thông tin diễn tả

sự kiện, vấn đề bằng hình vẽ Hình vẽ có thể kết hợp với chữ viết hoặc hình ảnh chụp để biểu đạt các chi tiết, tình tiết sự kiện hoàn chỉnh [21,tr.96]

Đồ họa là một ngôn ngữ nghệ thuật để nhấn mạnh thông tin và chuyển tải thông tin đó một cách rõ ràng nhất tới độc giả Nói cách khác, đồ họa có thể thay thế cho rất nhiều chữ [14,tr.41]

Theo Graphic News - một công ty nổi tiếng về thiết kế và cung cấp đồ

họa cho các tờ báo, tạp chí tại Anh và trên toàn thế giới thì: “Đồ họa là hình thức đưa tin bằng cách kết hợp giữa các yếu tố văn bản, hình ảnh và hình vẽ

để thông báo về các sự kiện, vấn đề một cách ngắn gọn và trực quan”

Đồ họa là một trong những dạng thức của thông tin trực quan (cùng với video, hình ảnh động…) Người tiếp nhận dễ dàng giải mã thông điệp bằng thông tin đồ họa hơn là chữ viết Đôi khi có những sự kiện chữ viết hoặc hình ảnh chụp không diễn tả được hoặc không diễn tả hết thì đồ họa lại thể hiện rất tốt Có những sự kiện, diễn biến mang tính chất thời sự, những so sánh, đối chiếu vì những lý do nào đó không cho phép diễn tả bằng hình ảnh chụp thì

có thể sử dụng đồ họa để diễn tả một cách hiệu quả

Trong báo chí, ngay từ những năm 1990, Peter Ong, lúc đó là biên tập viên tờ The New Paper và The Straits Times, Singapore cho rằng những yếu

tố độc giả mong chờ ở một ấn phẩm báo chí hiện đại là: tin tức thời sự, sự

chính xác, độ tin cậy, tính chuyên nghiệp, tính nhất quán, tôn trọng thời gian của độc giả Trong đó, ông nhấn mạnh yếu tố tôn trọng thời gian của độc giả

như một lý do thuyết phục các tòa soạn thúc đẩy công việc trực quan hóa thông tin, cụ thể ở đây là các tin tức thời sự Tôn trọng thời gian của độc giả được thể hiện dưới nhiều dạng, như việc sử dụng những bài báo rõ ràng, súc tích; thiết kế, trình bày trang báo một cách khoa học hay thiết kế những đồ họa dễ hiểu và hấp dẫn, tạo thuận lợi cho quá trình tiếp nhận của độc giả

Có thể nói, đồ họa là một trong những yếu tố góp phần làm phong phú các hình thức thông tin báo chí Ngoài khả năng diễn tả độc lập sự kiện, đồ họa còn đóng vai trò là yếu tố minh họa cho các bài viết giống như những bức ảnh Mục đích của việc sử dụng đồ họa là thể hiện các sự kiện mà chữ viết hoặc hình ảnh chụp không thể diễn tả trọn vẹn Một bức ảnh đẹp, một đồ họa tốt, có thông tin sẽ tạo cho độc giả hứng thú tiếp tục đọc báo Ngược lại, nhiều

tờ báo, tạp chí không tạo được hứng thú cho độc giả một phần do ít ảnh, sử dụng quá nhiều chữ

1.1.2 Tác phẩm báo chí

Nhà nghiên cứu H.Haas (Cộng hòa Liên bang Đức) cho rằng: “Tác phẩm báo chí là các dạng bài viết phổ biến, thông dụng, với các chức năng khác nhau và có những đặc điểm chung về hình thức, cấu trúc và cả nội dung Tác phẩm báo chí được hình thành và được chứng minh trong lịch sử.”

[34,tr.5]

Kurt Tucholsky (Cộng hòa Liên bang Đức) lại viết: “Tác phẩm báo chí

là sự chắt lọc những điều cơ bản nhất từ những sự kiện xảy ra trong ngày Tuy nhiên, những thứ bày trên mặt báo không phải là cả thế giới” [34,tr.6]

Nhà nghiên cứu John Hohenberg (Viện đại học Columbia) thì nhấn mạnh vai trò chủ thể sáng tạo tác phẩm báo chí là nhà báo và chất liệu để tạo

ra tác phẩm báo chí là cuộc sống hiện thực khách quan: “Bổn phận căn bản

của anh (người làm ra tác phẩm báo chí) là vạch trần sự phức tạp của đời sống, cố gắng giải thích cho công chúng biết ý nghĩa của các tin tức cũng như tường thuật các biến cố” [34,tr.6]

Còn Lyle Stepencer - Trưởng khoa Viện Đại học Washington, lại xem xét tác phẩm báo chí dưới góc độ thông điệp mà nó chứa đựng, có nghĩa là một tác phẩm báo chí phải chứa đựng nội dung thông tin nóng hổi trong một

thời điểm nhất định, được nhiều người quan tâm và mang tính đại chúng: “Tin tức là một biến cố, một ý tưởng, hoặc một ý kiến có tính thời sự, liên hệ hoặc ảnh hưởng đến một số người đông đảo trong một cộng đồng, và có thể được những người này hiểu” [34,tr.6]

Theo cuốn Tác phẩm báo chí (tập 1), các tác giả quan niệm: Tác phẩm báo chí là một chỉnh thể, trong đó mối quan hệ hữu cơ giữa nội dung và hình thức là quan hệ bên trong cơ bản của nó Tính chất chỉnh thể của tác phẩm báo chí mang ý nghĩa tương đối trong mối quan hệ với sản phẩm báo chí hoàn chỉnh Trong thông tin báo chí, sản phẩm báo chí hoàn chỉnh (tờ báo, bản tin, chương trình phát thanh, truyền hình) giữ vai trò phương tiện giao tiếp giữa chủ thể và khách thể thông tin Một tác phẩm báo chí dù hay đến đâu, chất lượng thông tin cao thế nào cũng không có ý nghĩa nếu nó không được chuyển tải đến công chúng qua các sản phẩm báo chí hoàn chỉnh Tuy nhiên, trong các sản phẩm báo chí hoàn chỉnh, tác phẩm báo chí lại mang tính độc lập tương đối Công chúng tiếp nhận, đánh giá nó như một chỉnh thể tương đối độc lập và tác phẩm báo chí sẽ tác động vào xã hội tùy theo tính chất, ý nghĩa của những thông điệp được chuyển tải trong đó Chính mối quan hệ giữa tác phẩm và sản phẩm báo chí là một trong những yếu tố chi phối tính chất mối quan hệ giữa cá nhân và tập thể trong hoạt động báo chí

Khi xem xét một tác phẩm báo chí, người ta thường quan tâm đến hai phương diện chủ yếu của nó là nội dung và hình thức Hai phương diện này

gắn bó hữu cơ, chi phối lẫn nhau để tạo nên chất lượng chung của tác phẩm báo chí

Nội dung tác phẩm báo chí là một phạm vi, một bộ phận cuộc sống hiện thực được phản ánh qua sự lựa chọn, nhận thức sáng tạo của nhà báo Những tiêu chí về nội dung có ý nghĩa quyết định trong việc đánh giá chất lượng tác phẩm báo chí Trong tác phẩm báo chí có thể phân biệt các yếu tố nội dung chính sau đây: sự kiện, chi tiết, chính kiến, vấn đề, đề tài và tư tưởng

Hình thức của tác phẩm báo chí bao gồm: Kết cấu, thể loại, ngôn ngữ, các biện pháp sáng tạo tác phẩm báo chí [29, tr.7]

Ý kiến này đúng nhưng chưa đủ, vì chưa thể hiện được sự khác biệt giữa tác phẩm báo chí với các loại tác phẩm khác như tác phẩm văn học, tác phẩm khoa học… vì bất cứ một tác phẩm nào cũng đều bị ràng buộc trong mối quan hệ giữa nội dung và hình thức

Một quan điểm khác cũng định nghĩa về tác phẩm báo chí trong cuốn

“Từ lý luận đến thực tiễn báo chí”: Tác phẩm báo chí là một chỉnh thể chuyển

tải nội dung thông tin mang tính thời sự với hình thức tương ứng Nói cách khác, quan hệ hữu cơ giữa một lượng thông tin hoàn chỉnh mang tính thời sự

và trực tiếp nào đó với những hình thức biểu đạt thích hợp với nó tạo thành tác phẩm báo chí Về phương pháp luận, có thể coi yếu tố định tính đầu tiên, quan trọng nhất của tác phẩm báo chí là thông tin hoàn chỉnh mang tính thời

sự Khi nói đến lượng thông tin hoàn chỉnh là muốn nói đến khả năng cung cấp đầy đủ một phán đoán, cho phép người tiếp nhận có thể đáp ứng ở mức

độ nhất định về nhu cầu biết và hiểu [30, tr.152]

“Tác phẩm báo chí” là thuật ngữ chung được sử dụng trong Luật sửa

đổi, bổ sung một số điều của Luật Báo chí năm 1999 và các văn bản quy phạm pháp quy của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, cụ thể:

Trong nghị định 51/2002/NĐ-CP ngày 16/4/2002 của Chính phủ,

Chương 1, Điều 1 quy định: “Tác phẩm báo chí là tên gọi chung cho tất cả các thể loại tin, bài, ảnh… đã được đăng, phát trên báo chí” [23, tr.42]

Nghị định số 76/CP ngày 29/11/1996 của Chính phủ, trong Chương 1

Điều 4 về “Các loại hình tác phẩm được bảo hộ quy định tại điều 747 của Bộ luật Dân sự năm 1995” có ghi: “Tác phẩm báo chí gồm báo in, báo nói, báo hình tiếng Việt, tiếng các dân tộc thiểu số Việt Nam, tiếng nước ngoài”

[23,tr.96]

Như vậy, theo Luật Báo chí và các văn bản quy phạm pháp quy thì: Tác phẩm báo chí là những tác phẩm do nhà báo sáng tạo ra, đã được đăng tải trên các phương tiện thông tin đại chúng, được pháp luật bảo hộ bản quyền, nhà báo được trả tiền nhuận bút và phải chịu trách nhiệm trước pháp luật về tác phẩm của mình

Nhìn chung, quan niệm của các nhà nghiên cứu, nhà báo, trong Luật Báo chí và các văn bản quy phạm pháp quy về tác phẩm báo chí đều có điểm chung là: Tác phẩm báo chí phải chứa đựng thông tin thời sự, thể hiện rõ quan điểm của người cầm bút và tạo ra dư luận xã hội sau khi đăng tải trên một sản phẩm báo chí [34, tr.11]

Theo “Giáo trình Tác phẩm báo chí đại cương” của TS Nguyễn Thị

Thoa thì:

Tác phẩm báo chí là: Sản phẩm tư duy của nhà báo, lấy hiện thực khách quan (mang tính thời điểm) là đối tượng nghiên cứu và phản ánh; Có hình thức tương ứng với nội dung thông tin; Được đăng tải trên các phương tiện thông tin đại chúng và là một bộ phận cấu thành một sản phẩm báo chí; Có giá trị sử dụng; tạo dư luận xã hội (tức thời) và làm thay đổi hành vi của người tiếp nhận thông tin; Được luật pháp bảo hộ bản quyền tác giả và được trả tiền [34, tr.11]

Tóm lại, trong luận văn này, người viết sử dụng định nghĩa tác phẩm báo chí của TS Nguyễn Thị Thoa để khảo sát và đánh giá

1.1.3 Báo mạng điện tử

Theo cuốn “Báo mạng điện tử - Những vấn đề cơ bản”, trên thế giới và

ở Việt Nam đang tồn tại nhiều cách gọi khác nhau đối với loại hình báo chí này: Báo điện tử (Electronic Journal), báo trực tuyến (Online Newspaper), báo mạng (Cyber Newspaper), báo chí Internet (Internet Newspaper) và báo mạng điện tử

Báo điện tử là khái niệm thông dụng nhất ở nước ta, gắn liền với tên gọi của nhiều báo mạng điện tử thuộc cơ quan báo in Trong Nghị định 55/2001/NĐ-CP ngày 23/8/2001 của Chính phủ về Quản lý và cung cấp dịch

vụ Internet, Điều 12 có ghi: “Dịch vụ thông tin trên Internet là một loại hình dịch vụ ứng dụng Internet, bao gồm dịch vụ phát hành báo chí (báo in, báo hình, báo điện tử), phát hành xuất bản phẩm trên Internet và dịch vụ cung cấp các loại hình điện tử khác trên Internet”

Trong Điều 3, Chương 1 của Luật số 12/1999/QH10 ngày 12/6/1999 về Sửa đổi bổ sung một số điều của Luật Báo chí được Quốc hội nước Cộng hòa

xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua ngày 28/12/1989 cũng có ghi thuật ngữ:

“báo điện tử (được thực hiện trên mạng thông tin máy tính) bằng tiếng Việt, tiếng các dân tộc thiểu số Việt Nam, tiếng nước ngoài” để chỉ loại hình báo

chí này [7, tr.50]

Báo mạng điện tử là khái niệm được sử dụng sau khi Học viện Báo chí

và Tuyên truyền tuyển sinh một chuyên ngành đào tạo mới – Báo mạng điện

tử và thành lập Tổ bộ môn Báo mạng điện tử Sau đó, khái niệm “báo mạng điện tử” được hiểu là một loại hình báo chí được xây dựng dưới hình thức của

một trang web và phát hành trên mạng Internet [7, tr.53]

1.2 Lịch sử hình thành và phát triển của đồ họa trên báo chí

1.2.1 Trên thế giới

Trong cuốn “Tổ chức nội dung và thiết kế, trình bày Báo in”, TS Hà

Huy Phượng cho rằng: “Thông tin đồ họa không phải dạng thức mới trên báo chí mà nó đã xuất hiện ngay từ khi những tờ báo đầu tiên trên thế giới ra đời Bằng chứng là những sơ đồ, hình vẽ thông tin tàu thuyền buôn bán cập các cảng trên các tờ báo ra đời đầu tiên ở Italia, Đức, Pháp, Tây Ban Nha ”

Vào khoảng cuối thế kỷ XVIII cho đến giữa thế kỷ XIX, trên các tờ báo

sử dụng khá nhiều các hình ảnh minh họa, bản đồ, biểu đồ đối với các tin chính Vào năm 1886, việc phát minh ra máy in lino với chế độ sắp chữ tự động đã cho phép các nhà xuất bản và các tòa báo tiến hành in các hình họa khổ lớn hơn Năm 1875, lần đầu tiên tờ thời báo Times tại London đã sử dụng bản đồ dự báo thời tiết Tiếp theo đó, năm 1876 tờ nhật báo New York cũng

sử dụng hình thức này Đến năm 1930 hầu như tất cả các tờ báo lớn trên nước

Mỹ như Thời báo New York và diễn đàn Chicago đều sử dụng bản đồ và biểu

và sử dụng

Hiện nay, báo chí thế giới đã có đầu tư vào hình thức này một cách đúng mức và tận dụng tối đa những lợi thế của đồ họa trên mỗi trang báo Các hãng thông tấn và truyền thông như Reuters, BBC, CNN, AFP, các tờ như Telegraph, The Independent thậm chí còn có riêng một đội ngũ thiết kế và

sản xuất đồ họa Còn các tờ báo lớn tại Mỹ, Anh, Pháp như The Washington Post, Telegraph, Independent đều sử dụng một cách rộng rãi các sản phẩm đồ họa thông tin Tiêu biểu là tờ USA Today (Nước Mỹ ngày nay) còn thành lập hẳn 1 ban chuyên trách mảng đồ họa

Bên cạnh các cơ quan thông tấn và các tòa soạn, hiện nay cũng xuất hiện một số công ty chuyên thiết kế đồ họa thông tin để cung cấp cho khách hàng Graphic News của Anh là một ví dụ điển hình Công ty này được thành lập từ năm 1991, tuy có quy mô khá khiêm tốn nhưng hoạt động rất hiệu quả

1.2.2 Ở Việt Nam

Do những hạn chế về công nghệ nên tuy ra đời chậm hơn trên thế giới hàng thế kỷ nhưng những tờ báo đầu tiên của nước ta lại không sử dụng đồ họa trong các bài viết Phải đến khi các bảng biểu, đồ họa được sử dụng trên một số tờ báo Cách mạng, trong chiến tranh thì khi đó đồ họa, bảng biểu, biểu

đồ mới dần được biết đến và sử dụng Trên báo Quân đội Nhân dân, số 4989

ra ngày 24/3/1975 đăng tải một sơ đồ khu vực giúp cho trang báo trở nên sinh động chân thực và dễ hình dung hơn rất nhiều:

Hình 1.1 Đồ họa trên Báo Quân đội Nhân dân, số 4989 ra ngày 24/3/1975

Trong khoảng 20 năm trở lại đây, tình hình sử dụng đồ họa trên các tờ báo của nước ta có những bước chuyển căn bản Một số tờ báo đặc biệt chú trọng đến vấn đề này và nhờ vậy, đồ họa trên báo chí Việt Nam hiện nay cũng phát triển hơn trước

Hiện tại, ở Việt Nam, chỉ có Thông tấn xã Việt Nam là có bộ phận chuyên về thiết kế và cung cấp đồ họa thông tin cho các khách hàng có nhu cầu Dịch vụ này bắt đầu từ năm 2004, là kết quả sự hợp tác giữa Thông tấn

xã Việt Nam và công ty Graphic News của Anh Báo điện tử VnExpress.net cũng là một trong những đơn vị tiên phong xây dựng đội ngũ đồ họa viên riêng Gần đây, bộ phận này đã có những người chuyên trách giúp các ý

tưởng được triển khai một cách nhanh chóng, chuyên nghiệp

1.3 Đặc điểm của đồ họa trong tác phẩm báo chí trên báo mạng điện tử

Đồ họa là một hoạt động thiết kế thẩm mỹ mang bản chất truyền thông

Nhà thiết kế đồ họa sẽ sử dụng những yếu tốt thiết kế như con chữ, mảng màu, hình vẽ để phát đi các thông điệp cụ thể Người thiết kế sử dụng các ngôn ngữ thiết kế như hình khối, màu sắc, tương quan, bố cục, tỷ lệ, cách điệu… và các phương tiện thiết kế như máy tính… để thể hiện các thông tin,

dữ liệu báo chí bằng các sản phẩm có tính thẩm mỹ nhằm chuyển tải một nội dung hay thông điệp nào đó Như đã trình bày ở trên, ngôn ngữ báo chí bao gồm 2 loại là ngôn ngữ văn tự và ngôn ngữ phi văn tự Ngôn ngữ văn tự là lời nói, chữ viết Ngôn ngữ phi văn tự là dạng thức thông tin trực quan, tức là không dùng lời văn để biểu hiện nội dung mà dựng hình ảnh như ảnh chụp, tranh minh họa, đồ họa…

Đồ họa là một dạng ngôn ngữ phi văn tự, một dạng thức thông tin trực quan Ngôn ngữ báo chí bao gồm ngôn ngữ văn tự (chữ viết), và ngôn ngữ phi

văn tự (hình ảnh, tranh minh họa, đồ họa…) Thông điệp của đồ họa, hình ảnh

dễ được giải mã, tiếp nhận Ví dụ, người tiếp nhận dù sử dụng ngôn ngữ nào,

dù có biết chữ hay không thì chỉ cần nhìn tấm biển vẽ điếu thuốc lá có gạch chéo thì ngay lập tức hiểu rằng mình không được hút thuốc Đồ họa giúp công chúng tóm lược được thông tin chính của tác phẩm một cách nhanh nhất, trực quan và không kém phần sinh động, bắt mắt Vì thế, đây được coi là một hướng đi quan trọng cho tất cả các loại hình báo chí, bao gồm cả báo in, truyền hình hay báo mạng

Đồ họa mang tính đa dụng và phổ biến Những hình ảnh đồ họa

thường dễ hiểu do thông tin được diễn đạt một cách đơn giản hóa thông qua các hình ảnh mang tính ẩn dụ (Ví dụ: lấy hình tròn để thể hiện 100% hay sự thay đổi về độ dài để làm phép so sánh sự tăng lên hay giảm xuống)

Vì thế, thông điệp của các hình ảnh được người đọc giải mã và tiếp nhận một cách dễ dàng hơn

Đồ họa giúp diễn đạt ý tưởng bài viết một cách sinh động, ấn tượng, logic mà việc diễn đạt bằng từ ngữ hay ảnh báo chí khó đạt được, góp phần

giúp công chúng ghi nhớ thông tin lâu hơn Đồ họa làm cho bài báo trở nên bắt mắt và nổi bật, đó là một yếu tố gây chú ý cho bạn đọc và khiến họ ghi nhớ thông tin mà đồ họa mang lại Đồ họa có khả năng giải thích câu chuyện nhanh hơn, giúp người đọc tiếp cận thông tin dễ dàng và nhanh chóng hơn Điều này đặc biệt đúng với những con số, miêu tả các mốc thời gian và hình ảnh khó có thể diễn tả hết được bằng chữ

Đồ họa là một trong những yếu tố góp phần làm phong phú các hình thức thông tin báo chí Ngoài khả năng diễn tả độc lập sự kiện, đồ họa còn

đóng vai trò là yếu tố minh họa giống như những bức ảnh trong một tác phẩm báo chí

Đồ họa có tính tương tác cao, đồ họa trên báo mạng điện tử có khả

năng phóng to, thu nhỏ dễ dàng nên không làm tốn diện tích, không gian của trang báo, và thân thiện với độc giả

Đồ họa trên báo mạng điện tử có khả năng dung nạp nhiều sơ đồ trong

cùng một đồ họa, giúp biểu đạt thông tin một cách đa dạng, phong phú hơn

Bởi vậy, không cần cho đến khi cuộc cách mạng công nghệ thời kỳ hiện đại nổ ra, các tờ báo in trên thế giới đã sử dụng hình thức đưa tin bằng

các hình ảnh đồ họa ngay từ những năm đầu của thế kỷ trước

Ví dụ:

Hình 1.2 Đồ họa diễn tả thông tin về kết quả xét xử vụ án Vinalines trên báo Tuổi trẻ TP HCM

Với đồ họa trên, thông tin được diễn tả một cách có hệ thống, sinh động, hấp dẫn hơn đối với bạn đọc Các biểu đạt thông tin mang tính thẩm mỹ cao, không tốn quá nhiều chữ, giúp bạn đọc nắm bắt thông tin một cách nhanh chóng, trực quan hơn mà không phải đọc quá nhiều văn bản Đồng thời, cách

diễn đạt thông tin này khiến độc giả có được lượng thông tin phong phú hơn, bao gồm mức án dành cho các đối tượng, chân dung các đối tượng kèm theo tội danh

1.3.1 Các dạng đồ họa thường dùng

Trong cuốn “Tổ chức nội dung và thiết kế, trình bày báo in”, TS Hà

Huy Phượng cho rằng các dạng đồ họa phổ biến trên báo chí hiện nay bao gồm 2 dạng chính: dạng thứ nhất là các sơ đồ, bản đồ diễn tả sự kiện, dạng thứ hai là các biểu đồ, đồ thị diễn tả sự kiện

 Đồ họa là các sơ đồ, bản đồ diễn tả sự kiện:

Đây là dạng đồ họa phức tạp nhất, đòi hỏi các chuyên viên thiết kế phải dày công thu thập tư liệu, chụp ảnh; có bản đồ chi tiết nơi xảy ra sự kiện; có hình mẫu các chi tiết liên quan đến sự kiện… Trên thực tế, các chuyên viên thiết kế ở Graphic News và BBC cho biết họ không sử dụng các hình có sẵn mà chỉ lấy đó làm nguyên liệu để tạo nên những đồ họa của riêng mình

Đa phần những hình ảnh gốc đều được biến thành hình vẽ và lưu vào cơ sở

dữ liệu dựa trên các tiêu chí nhất định để dễ tìm kiếm Ví dụ như khi cần bản đồ Việt Nam, Graphic News sẽ tự vẽ một bản đồ khu vực và bản đồ Việt Nam riêng

Ví dụ: Đồ họa diễn giải vụ đắm tàu Titanic sau 100 năm nhìn lại

Hình 1.3 Đồ họa diễn tả vụ đắm tàu Titanic sau 100 năm nhìn lại

Nguồn: http://www.timeslive.co.za

 Đồ họa là các biểu đồ, đồ thị diễn tả sự kiện

Đây là dạng đồ họa đơn giản, thường được sử dụng nhiều trên các trang báo, tạp chí thuộc lĩnh vực kinh tế, tài chính Các số liệu thống kê, tổng kết được trình bày dưới dạng các biểu đồ, đồ thị… để giúp độc giả tiếp nhận thông tin một cách nhanh chóng, dễ dàng nhất

Ngoài các dạng biểu đồ, đồ thị như: biểu đồ cột, biểu đồ đường và điểm, biểu đồ tròn (theo phân loại của TS Hà Huy Phượng), nhà báo Kelly Barry, Phó Tổng biên tập mảng đồ họa của tờ USA Today còn bổ sung thêm bốn dạng nữa là: bản đồ định vị; bảng biểu; biểu đồ bằng hình vẽ và biểu đồ bong bóng

Ví dụ minh họa:

Biểu đồ đường và điểm:

Hình 1.4 Biểu đồ đường và điểm

Nguồn: http://www.tienphong.vn

Biểu đồ cột:

Hình 1.5 Đồ họa dạng biểu đồ cột

Nguồn: http://www.thpt-leloi-quangtri.edu.vn

Hộp thoại: Được dùng như khung chứa đựng các chú thích, diễn giải Nội dung dữ liệu: Đối với một số đồ họa, tiêu đề vẫn chưa đủ để khái quát hết nội dung chuyển tải trong đồ họa đó, bởi vậy cần có thêm một thành phần nhằm làm rõ nghĩa, bổ sung thông tin cho toàn bộ đồ họa Nội dung dữ liệu có thể được hiểu là toàn bộ phần văn bản chứa đựng trong đồ họa

Nhãn dữ liệu: được sử dụng phổ biến nhất trong các biểu đồ Thông thường, một biểu đồ sẽ có từ hai nhãn dữ liệu trở lên, mỗi nhãn dữ liệu tượng

trưng cho một yếu tố được biểu đồ hóa nên sẽ mang một màu sắc hoặc dấu hiệu khác nhau

Yếu tố minh họa/thiết kế: được sử dụng nhiều hơn cả ở dạng sơ đồ, bản

đồ diễn tả sự kiện Ở dạng này, các yếu tố hình vẽ hoặc ảnh chụp liên quan đến sự kiện sẽ được sử dụng

Nguồn khai thác: là một dòng chữ nhỏ nằm ở cuối một đồ họa, thường

đề tên các cơ quan, tổ chức là đồ họa khai thác số liệu từ đó

Tên phóng viên, chuyên viên thiết kế: giống như việc kí bút danh dưới các bài báo, các chuyên viên, phóng viên thiết kế đồ họa cũng đề tên mình để khẳng định quyền tác giả Phần này thường là một dòng chữ nhỏ nằm ở cuối của đồ họa

Hình 1.11 Các thành phần của đồ họa

Nguồn: Reuter

1.4 Vai trò chuyển tải thông tin của đồ họa trong tác phẩm báo chí trên báo mạng điện tử

“Nhờ ngôn ngữ tạo hình riêng biệt, thông tin đồ họa còn có khả năng diễn đạt chi tiết, sắp xếp hài hòa có ý đồ về nội dung và hình thức… Thông tin đồ họa giúp người tiếp nhận thông tin nhanh, dễ hiểu, dễ nhớ, ấn tượng” [22, tr.224]

Đồ họa giúp thông tin trở nên hấp dẫn hơn Không chỉ đơn giản là bằng các biểu đồ tròn hay biểu đồ tiến trình, có thể kết hợp thông tin với những thiết kế sáng tạo để tạo nên một mẫu infographics ấn tượng Đây là điều đặc biệt làm cho đồ họa thu hút và có hiệu quả tác động mạnh mẽ lên người xem hơn chỉ là sử dụng từ ngữ Hơn thế, việc dùng màu sắc, đường nét, hình khối… ở từng mẫu đồ họa cũng làm cho chúng trở nên độc đáo và khác biệt

so với các mẫu đồ họa khác, khiến người xem dễ bị ấn tượng và phân biệt rõ ràng hơn

Đồ họa giúp trình bày những số liệu quan trọng Đồ họa không chỉ đơn giản là một tác phẩm nghệ thuật Thông tin mới là điều quan trọng để người xem chú ý hơn là màu sắc Đầu tiên, độc giả có thể bị ấn tượng bởi cách trình bày thông tin, nhưng sau đó, họ sẽ bị thu hút bởi chính nội dung thông tin được truyền đạt trong đó

Đồ họa giúp thu hút sự chú ý của độc giả Độc giả sẽ chú ý vào cách trình bày ấn tượng của infographics và tự hỏi “những biểu đồ, màu sắc, đường nét, hình ảnh ấy đang nói về cái gì?” Khi đó, độc giả sẽ tập trung nhìn vào mẫu thiết kế Bằng cách đó, người xem đã tiếp thu được ít nhiều thông tin chỉ trong một thời gian rất ngắn Đồ họa làm cho tác phẩm báo chí trở nên nổi bật

và bắt mắt Đó là yếu tố gây chú ý cho bạn đọc và khuyến khích họ ghi nhớ thông tin Đồ họa có khả năng giải thích câu chuyện nhanh hơn, giúp người đọc tiếp cận thông tin dễ dàng và nhanh chóng hơn Điều này đặc biệt hiệu

quả với những con số hay các mốc thời gian, các cấu trúc phức tạp của sự vật khó có thể diễn đạt bằng những con chữ

Đồ họa giúp thông tin trở nên dễ hiểu, dễ tiếp nhận Thông tin được đơn giản hóa nên dễ hiểu hơn Tất cả những điều tác giả cần truyền đạt đã được gói gọn trong một hình ảnh Độc giả không cần mất nhiều thời gian cho việc đọc tài liệu dài dòng mà chỉ cần nhìn đồ họa và nắm bắt thông tin Việc

sử dụng những màu sắc tươi sáng, biểu đồ, hình ảnh đa dạng… làm cho người xem nhớ đến đồ họa một cách dễ dàng Con người thường lưu lại trong trí nhớ hình ảnh tốt hơn là từ ngữ Cách trình bày rõ ràng nên thông tin cũng được đưa vào mạch lạc dễ hiểu hơn Điều này hạn chế được “sự lệch hướng” mà độc giả thường mắc phải khi họ phải đọc những trang văn bản quá dài

Đồ họa giúp tránh sự nhàm chán trong cách thức thông tin báo chí Những thông tin phức tạp được trình bày qua hàng trang giấy thường làm người xem “lười” đọc và nhàm chán Sẽ không ai đủ kiên nhẫn để dành thời gian nghiền ngẫm hết các số liệu trong đó Nhưng bằng đồ họa, độc giả sẽ tiết kiệm được rất nhiều thời gian để nắm bắt được thông tin chính và cảm thấy thích thú hơn Có thể nói đồ họa đã loại bỏ những cách thức cũ kỹ, nhàm chán trong việc chuyển tải thông tin đến độc giả trước đây

Đồ họa từ lâu đã là một dạng thức quan trọng mà báo chí sử dụng để truyền tải thông tin Đồ họa giúp độc giả tóm lược được nội dung chính của tác phẩm báo chí một cách nhanh nhất, trực quan nhất và sinh động, bắt mắt nhất Vì thế, đây được coi là hướng đi quan trọng cho tất cả các loại hình báo chí, bao gồm báo in, truyền hình hay báo mạng điện tử

Đồ họa còn là một trong những yếu tố góp phần làm phong phú các hình thức thông tin trên báo chí Ngoài khả năng diễn tả độc lập sự kiện, đồ

họa còn đóng vai trò là yếu tố minh họa, có vai trò tương tự như một bức ảnh trong tác phẩm báo chí

Đồ họa có khả năng dung nạp nhiều sơ đồ, có tính tương tác cao với độc giả, có khả năng gây ấn tượng, không chỉ giúp độc giả tiếp nhận thông tin nhanh chóng hơn mà còn giúp ghi nhớ thông tin lâu hơn

Tuy nhiên, bên cạnh những ưu việt đó, đồ họa trong tác phẩm báo chí trên báo mạng điện tử có một số điểm hạn chế nhất định, đó là đòi hỏi phải có một điều kiện về cơ sở kỹ thuật đối với tòa soạn và công chúng, đáp ứng việc thiết kế, sản xuất cũng như tiếp nhận đồ họa Công chúng tiếp nhận đồ họa phải đáp ứng một số yêu cầu nhất định, đó là phải có sự am hiểu, trình độ và thích ứng tốt về công nghệ thông tin hiện đại

Để sản xuất, thiết kế đồ họa trong tác phẩm báo chí cần có nguồn nhân lực được đào tạo bài bản, chuyên nghiệp và cần có thời gian, sự đầu tư về ý tưởng cũng như nhân lực, vật lực Đồ họa là một yếu tố mới mẻ, một số tòa soạn còn chưa ý thức được tầm quan trọng và tính ưu việt của nó nên chưa có

sự đầu tư thỏa đáng, dẫn tới việc sử dụng các tranh, ảnh minh họa, không có giá trị thông tin, thiếu tính hấp dẫn đối với công chúng

Ví dụ: Trận động đất 9 độ Richter tạo ra những con sóng thần ập vào vùng ven biển Đông Bắc của Nhật Bản vào ngày 11/3/2011, kéo theo thảm họa hạt nhân tồi tệ nhất thế giới kể từ sau vụ Chernobyl năm 1986 được Reuters đưa tin dưới dạng một đồ họa Nhìn vào đồ họa trên, độc giả có thể dễ dàng nhận thấy những khu vực xảy ra thảm họa ở những vị trí nào trong bản

đồ Nhật Bản, đồng thời tiếp nhận được những thông tin về hậu quả của thảm họa đó như số người chết, số ngôi nhà bị phá hủy… Đồ họa này giúp độc giả tiết kiệm thời gian tiếp nhận thông tin, đồng thời tóm lược được thông tin chính một cách dễ dàng

Hình 1.12 Bản đồ định vị trận động đất tại Nhật Bản

Nguồn Reuters

Theo tìm hiểu của chúng tôi, hiện nay, trên thế giới có 3 nguồn chuyên thiết kế và cung cấp đồ họa cho các cơ quan báo chí, truyền thông, đó là các hãng thông tấn và truyền thông, các phòng ban thiết kế ở các tòa soạn báo và các công ty chuyên về cung cấp đồ họa cho truyền thông, báo chí

Nhiều hãng thông tấn và truyền thông lớn trên thế giới như Reuters, AFP, BBC, CNN… đều có bộ phận thiết kế đồ họa riêng để phục vụ cho hoạt động thông tin của mình, đồng thời bán cho các cơ quan báo chí khác có nhu