thực trạng áp dụng công cụ thuế bảo vệ môi trường đối với các loại sản phẩm, hàng hóa gây ô nhiễm môi trường tại việt nam

Mở đầu Trong quá trình phát triển kinh tế, sản xuất hàng hóa, con người lấy nguyên vật liệu, nhiên liệu các dữ liệu đầu vào từ thiên nhiên, môi trường để tạo ra các sản phẩm hàng hóa, dịch vụ để phục vụ nhu cầu của con người. Điều đó tác động rất lớn vào môi trường sống của chúng ta, nó gây ô nhiễm môi trường, làm cạn kiệt, suy thoái đa dạng sinh vật học. Do đó, nhà nước phải ban hành các chính sách, công cụ để bảo vệ tài nguyên, sự đa dạng sinh vật học. Trong đó, thuế là công cụ được áp dụng nhiều nhất và hiệu quả nhất.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÀI NGUYÊN VÀ MÔI TRƯỜNG HÀ NỘI

KHOA MÔI TRƯỜNG

KỲ THI KẾT THÚC HỌC PHẦN HỌC KỲ PHỤ 2 NĂM HỌC 2020 - 2021

Đề tài bài tập lớn: Phân tích thực trạng áp dụng công cụ thuế bảo vệ môi trường đối với các loại sản phẩm, hàng hóa gây ô nhiễm môi trường tại Việt Nam.

Họ và tên học viên/sinh viên: Trương Minh Hải

Mã học viên/sinh viên: 1811100278

Lớp: ĐH8QM1

Tên học phần: Kinh tế tài nguyên và môi trường

Giáo viên hướng dẫn: Nguyễn Sỹ Tĩnh

Hà Nội, ngày 22 tháng 9 năm 2021

Mục Lục

Chương I: Tổng quan về lý thuyết công cụ thuế bảo vệ môi trường đối với các sản phẩm, hàng hóa gây ô nhiễm môi trường……… 2

1.1 Khái niệm và đặc điểm của thuế bảo vệ môi trường……… 3 1.2 Mục đích và vai trò của thuế BVMT……… 4 1.3 Nguyên tắc và cơ chế đánh thuế bảo vệ môi trường đối với các loại sản phẩm, hàng hóa gây ô nhiễm môi trường……….5 1.4 Nhược điểm của công cụ thuế bảo vệ môi trường……… 6

Chương II: Thực trạng áp dụng công cụ thuế đối với các sản phẩm, hàng hóa gây ô nhiễm môi trường ở Việt Nam hiện nay……….6

2.1 Thực trạng áp dụng công cụ thuế hiện nay ở Việt Nam……… 7 2.2 Hạn chế và kết quả của áp dụng công cụ thuế vào bảo vệ môi trường…………8 2.3 Nguyên nhân……….9

Chương III: Giải pháp nâng cao áp dụng công cụ thuế bảo vệ môi

3.1 Giải pháp nâng cao……… 11 3.2 Kết luận……… 12

Mở đầu

Trong quá trình phát triển kinh tế, sản xuất hàng hóa, con người lấy nguyên vật liệu, nhiên liệu các dữ liệu đầu vào từ thiên nhiên, môi trường để tạo ra các sản phẩm hàng hóa, dịch vụ để phục vụ nhu cầu của con người Điều đó tác động rất lớn vào môi trường sống của chúng ta, nó gây ô nhiễm môi trường, làm cạn kiệt, suy thoái đa dạng sinh vật học Do đó, nhà nước phải ban hành các chính sách, công cụ

để bảo vệ tài nguyên, sự đa dạng sinh vật học Trong đó, thuế là công cụ được áp dụng nhiều nhất và hiệu quả nhất

Chương I: Tổng quan về lý thuyết công cụ thuế bảo vệ môi trường đối với các sản phẩm, hàng hóa gây ô nhiễm môi trường.

1.1 Khái niệm và đặc điểm của thuế bảo vệ môi trường.

- Khái niệm: Thuế bảo vệ môi trường là loại thuế gián thu, thu vào sản phẩm, hàng

hóa khi sử dụng gây tác động xấu đến môi trường Thuế bảo vệ môi trường được

coi là một trong những công cụ kinh tế mang lại hiệu quả cao trong quản lý và bảo

vệ môi trường Thuế bảo vệ môi trường được xây dựng dựa trên hai nguyên tắc cơ

bản là “Người gây ô nhiễm phải trả tiền” và “Người hưởng thụ phải trả tiền”

- Đặc điểm của thuế bảo vệ môi trường:

+ Đối tượng chịu thuế của thuế BVMT luôn gắn với nguy cơ gây ô nhiễm môi trường khi sử dụng

+ Tạo nguồn thu hợp lý cho ngân sách nhà nước, hạn chế sản xuất, nhập khẩu, tiêu dùng hàng hóa có nguy cơ gây tổn hại môi trường

+ Tính đặc thù trong tính thuế của thuế BVMT: thuế bảo vệ môi trường được xác định trên cơ sở khung thuế tuyệt đối

+ Thuế môi trường là một trong các công cụ kinh tế quan trọng để quản lý và

BVMT của nhà nước

+ Thuế môi trường góp phần tăng thu cho ngân sách nhà nước, làm giảm hiệu ứng tiêu cực của hệ thống thuế thu nhập hiện hành

1.2 Mục đích và vai trò của thuế BVMT.

- Mục đích của thuế môi trường:

+ Làm cho con người hạn chế sử dụng các sản phẩm có tác động xấu tới môi

trường Dần dần chuyển sang sản xuất, kinh doanh và tiêu dùng những sản phẩm an toàn, thân thiện với môi trường hơn

+ Làm con người thay đổi thái độ đối với môi trường sống Chú trọng khai thác tài nguyên một cách tiết kiệm, hiệu quả

+ Làm cho các nhà sản xuất thường xuyên cải tiến, đổi mới công nghệ để giảm thiểu ô nhiễm môi trường

+ Thuế môi trường có mục đích giúp đạt hiểu quả BVMT nhanh hơn so với công cụ pháp lý

+ Tạo nguồn lực tài chính cần thiết, tăng thu cho ngân sách nhà nước để quản lý và BVMT

- Vai trò của thuế môi trường:

+ Thuế BVMT tạo nguồn thu ổn định cho ngân sách quốc gia

+ Thông qua thuế BVMT, các quốc gia ban hành loại thuế này đều hướng tới mục đích định hướng tiêu dùng, ý thức của người dân khi sử dụng các mặt hàng

+ Thuế BVMT “gánh” trách nhiệm cho các loại thuế khác nhằm mục tiêu BVMT Trước khi ban hành thuế BVMT, các quốc gia có thể sử dụng các loại thuế gián thu khác cho mục đích này

+ Thuế môi trường góp phần làm thay đổi hành vi của các chủ thể kinh doanh và tiêu dùng theo hướng có lợi cho môi trường hay nói cách khác, thuế môi trường có vai trò và ý nghĩa trong việc định hướng sản xuất và tiêu dùng, nhập khẩu hàng hóa

“sạch”

+ Góp phần khuyến khích sự năng động, sáng tạo trong nghiên cứu và ứng dụng những quy định công nghệ phù hợp để giảm thiểu chất thải, qua đó tiết kiệm nguyên liệu và chi phí sản xuất, nâng cao hiệu quả kinh doanh

+ Giảm bớt gánh nặng quản lý cho hệ thống cơ quan quản lý nhà nước về BVMT

1.3 Nguyên tắc và cơ chế đánh thuế bảo vệ môi trường đối với các loại sản phẩm,

hàng hóa gây ô nhiễm môi trường.

- Nguyên tắc tính thuế: mức thuế ô nhiễm tính cho mỗi đơn vị sản phẩm gây ô nhiễm (t*) có giá trị bằng chi phí ngoại ứng cận biên do hoạt động sản xuất hoặc tiêu dùng gây ra tại mức sản lượng tối ưu xã hội (Qs)

- Công thức tính thuế: t*=MEC tại Qs

Trong đó:

+ t* là mức thuế tính trên mỗi đơn vị gây ô nhiễm

+ Qs là sản lượng sản phẩm, hàng hóa tối ưu xã hội

- Tổng số thuế thu được: T=t*Qs

Như vậy sau khi đánh thuế đường chi phí cận biên sẽ biến đổi thành MPCt

(MPCt=MPC+t)

Sau khi đánh thuế doanh nghiệp sẽ sản xuất tại điểm E ( giao điểm của MPCt với MPB) lúc này sản lượng của doanh nghiệp sẽ là Qs

Điểm cân bằng theo quan điểm của thị trường đã trùng với điểm cân bằng trên quan điểm xã hội, doanh nghiệp đã sản xuất tại mức sản lượng mà xã hội mong muốn (Qs)

1.4 Nhược điểm của công cụ thuế bảo vệ môi trường.

- Có quá nhiều doanh nghiệp để đánh thuế nên rất khó khăn trong quá trình tìm hiểu, tra xét thông tin về các loại hàng hóa, sản phẩm

- Thông tin thu thập không đảm bảo chính xác về số liệu và dữ liệu

- Thiếu sự đảm bảo công bằng: trong trường hợp người gây ô nhiễm không có quyền sỡ hữu môi trường thì hoàn toàn hợp lý, nhưng trường hợp có quyền sử hữu,

họ có quyền thải nhưng mà phải nộp thuế như người không có quyền sỡ hữu

- Có nhiều điều luật, chính sách, quy định của nhà nước chưa đáp ứng chưa thực tế đối các doanh nghiệp.Ví dụ doanh nghiệp đã làm công tác tốt để bảo vệ môi trường trong nhiều năm, muốn tăng mức sản lượng lên và yêu cầu giảm mức đánh thuế nhưng không được nhà nước chấp thuận

- Hằng năm, mức hỗ trợ của ngân sách nhà nước vào việc hoàn thiện về công cụ thuế là rất lớn

Chương II: Thực trạng áp dụng công cụ thuế đối với các sản phẩm, hàng hóa gây ô nhiễm môi trường ở Việt Nam hiện nay.

2.1 Thực trạng áp dụng công cụ thuế hiện nay ở Việt Nam.

- Cơ sở pháp lý quan trọng nhất cho việc áp dụng thuế bảo vệ môi trường ở nước ta,

đó là Luật Thuế bảo vệ môi trường được Quốc hội thông qua ngày 15/11/2010, trong đó quy định đối tượng chịu thuế gồm 8 nhóm: Xăng, dầu, mỡ, nhờn; than đá; dung dịch HCFC; túi ni lông; thuốc diệt cỏ (loại hạn chế sử dụng); thuốc trừ mối (hạn chế sử dụng); thuốc bảo quản lâm sản (hạn chế sử dụng); thuốc khử trùng kho (hạn chế sử dụng)

- Cùng với Luật Thuế bảo vệ môi trường là các văn bản hướng dẫn thi hành gồm nghị định và thông tư của Chính phủ và các bộ, ngành liên quan Nhà nước sử dụng

công cụ thuế và phí, trực tiếp tác động vào mặt kinh tế, nhằm mang lại hiệu quả cao trong quản lý và bảo vệ môi trường

- Thuế bảo vệ môi trường được coi là một trong những công cụ kinh tế mang lại hiệu quả cao trong quản lý và bảo vệ môi trường Thuế bảo vệ môi trường được xây dựng trên nguyên tắc người nào sử dụng sản phẩm gây ô nhiễm thì phải nộp thuế

- Phí môi trường được tính dựa vào lượng chất ô nhiễm thải ra môi trường, mức tiêu thụ nguyên nhiên liệu gây ô nhiễm, tổng doanh thu hoặc tổng sản lượng hàng hóa, lợi nhuận của doanh nghiệp

- Trước khi có thuế bảo vệ môi trường, giá bán hàng hóa, dịch vụ chưa bao gồm đầy

đủ chi phí xã hội, dễ dàng tạo kẽ hở để các cá nhân và doanh nghiệp trục lợi Với nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải chi trả”, thuế bảo vệ môi trường buộc các chủ thể gây ô nhiễm và các liên đới phải chịu trách nhiệm về chi phí do hoạt động gây ô nhiễm của họ bằng cách đưa chi phí ngoại ứng vào giá Thuế bảo vệ môi trường làm tăng giá sản phẩm, hàng hóa, điều này ảnh hưởng trực tiếp đến thu lợi nhuận, buộc doanh nghiệp phải nâng cao nhận thức đối với môi trường, góp phần hạn chế sản xuất và tiêu dùng các sản phẩm gây ô nhiễm; khuyến khích người tiêu dùng sử dụng sản phẩm thay thế hoặc hạn chế tiêu dùng một số sản phẩm nhất định

- Một công cụ điều chỉnh quan trọng khác là thuế tài nguyên, nhắm đến đối tượng là các tổ chức, cá nhân có hoạt động khai thác tài nguyên, khoáng sản Các hoạt động như khai thác khoáng sản, kim loại và không kim loại, dầu mỏ, khí đốt, sản phẩm của rừng tự nhiên và các loại tài nguyên thiên nhiên khác đều bị xem xét đánh thuế nhằm hạn chế các tổn thất tài nguyên trong quá trình khai thác và sử dụng Đồng thời tạo nguồn thu cho ngân sách Nhà nước cũng như điều hoà quyền lợi của các tầng lớp dân cư về việc sử dụng tài nguyên

- Dù cho thuế và phí là nguồn thu chủ yếu của ngân sách nhà nước, chiếm khoảng 95% tổng nguồn thu, nhưng các khoản thuế và phí liên quan đến bảo vệ môi trường chiếm tỷ trọng không nhiều Phí có tỷ trọng cao nhất là phí xăng dầu Việc đánh thuế vào các sản phẩm gây ô nhiễm môi trường giúp giảm đi những hành vi không

tốt đối với môi trường, đồng thời nâng cao ý thức bảo vệ môi trường của toàn xã hội

2.2 Hạn chế và kết quả của áp dụng công cụ thuế vào bảo vệ môi trường.

Bên cạnh những thành tựu đã đạt được, việc sử dụng các công cụ thuế, phí hiện nay còn tồn tại một số hạn chế, gây ảnh hưởng đến hiệu quả của công tác BVMT Có thể kể đến một số hạn chế sau:

- Việc quy định mặt hàng đánh thuế BVMT cho 8 loại hàng hóa hiện nay là chưa bao quát hết các loại sản phẩm, hàng hóa gây tác động tiêu cực đến môi trường Đơn cử như mặt hàng các chất tẩy rửa trong công nghiệp, thuốc lá, chất thải phóng xạ gây tác hại lớn đến môi trường lại chưa được xem xét đánh thuế

- Luật thuế BVMT hiện hành xác định tính thuế theo mức thuế tuyệt đối để đơn giản, minh bạch trong thực hiện, ổn định số thu cho ngân sách Tuy nhiên, khoảng cách giữa mức tối thiểu với mức tối đa áp dụng cho một loại hàng hóa là tương đối lớn và không có quy định về cách xác định các mức, dẫn tới khả năng việc áp dụng

sẽ không thống nhất đối với các doanh nghiệp cùng sản xuất một mặt hàng nhưng tại các địa phương khác nhau Việc không rõ ràng này dễ gây nảy sinh tiêu cực trong việc thu và nộp thuế

- Việc áp dụng mức thuế suất chung cho các mặt hàng là chưa hợp lý, nhiều khi không phản ánh đúng bản chất đối tượng gây ô nhiễm Ví dụ như đối với mặt hàng xăng trên thế giới, các nước thường phân loại xăng dựa vào mức độ ô nhiễm khác nhau (thông qua hàm lượng lưu huỳnh hoặc chỉ số octan có trong xăng) để đánh thuế

- Một số mặt hàng hiện nay đang có sự chồng chéo giữa thuế và phí BVMT như xăng, dầu, than đá, nhựa

- Ngoài ra, một số tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương vẫn chưa có quy định phân cấp nhiệm vụ chi BVMT cho các cấp ngân sách ở địa phương (tỉnh, huyện, xã), chưa có phân công trách nhiệm của các sở, ban, ngành, địa phương đối với quản lý, sử dụng kinh phí chi sự nghiệp môi trường

- Hệ thống chính sách quản lý của Nhà nước và chính sách BVMT chưa thực sự đồng bộ dẫn đến kém hiệu quả trong việc BVMT Ví dụ như việc Nhà nước tăng thuế xăng dầu nhằm mục đích khuyến khích các doanh nghiệp cải tiến công nghệ để tiết kiệm nhiên liệu, cải thiện môi trường Tuy nhiên, thực tế hiện nay là việc tăng thuế xăng chủ yếu sẽ ảnh hưởng đến người tiêu dùng do doanh nghiệp sẽ tính toán chi phí tăng thêm vào giá thành sản phẩm, hoặc việc xây dựng mới các tuyến đường theo hình thức đối tác công-tư về nguyên tắc là tăng vận tốc xe lưu thông, giảm ùn tắc và do đó giảm nhiên liệu tiêu thụ, môi trường được cải thiện hơn Tuy nhiên, nếu việc thu phí quá cao sẽ dẫn đến không có nhiều xe lưu thông trên đường, việc đầu tư sẽ lãng phí và không hiệu quả về mọi mặt

2.3 Nguyên nhân:

- Yếu tố chuyên nghiệp trong việc xác định, phân loại đối tượng chịu thuế của người thu thuế còn hạn chế Mức độ phân biệt giữa mức thuế thấp nhất và cao nhất

là rất khó, vì vậy cần đặt ra vấn đề, đội ngũ giám định phải là những người có chuyên môn và thực hiện tốt việc phân định đối tượng chịu thuế nào có mức thu bao nhiêu

- Người sản xuất các mặt hàng có đối tượng chịu thuế không chấp hành nghiêm chỉnh những quy định về chịu thuế, một số đối tượng lợi dụng quy định về hoàn thuế, đối tượng chịu thuế, biểu thuế để trốn thuế, giảm thuế chuộc lợi về mình

- Pháp luật vẫn chưa đảm bảo cơ chế phù hợp để huy động sự tham gia, đóng góp của mọi tổ chức, cá nhân tham gia BVMT Luật Thuế BVMT dường như vẫn còn chưa thu hút được sự quan tâm của người tiêu dùng Nhà nước vẫn chưa có biện pháp xử lý thích hợp đối với người có hành vi vi phạm gây ảnh hưởng xấu đến môi trường

- Các bộ ngành cũng chưa hỗ trợ trong nghiên cứu và triển khai các chính sách hạn chế ô nhiễm trong lĩnh vực chuyên ngành; nhiều quy định còn mang nặng tính hành chính trong khi các quy định mang tính kỹ thuật không nhiều và tiêu chuẩn của nước ta còn thấp hơn so với nhiều nước khác

- Việc đánh thuế ô nhiễm tại nước ta vẫn chưa bao phủ được các đối tượng gây ô

nhiễm, mức thuế áp đặt chưa được nghiên cứu theo hướng hiệu quả đề xuất trong khi vẫn còn tình trạng áp thuế theo áp lực ngân sách Các văn bản về BVMT liên quan đến từng thành phần môi trường như đất, nước, khoáng sản, không khí, rừng,

… hay điều chỉnh những hoạt động của con người lên môi trường được ban hành chưa đồng bộ, còn chậm cả về mặt thời gian lẫn nội dung của các quy định

Chương III: Giải pháp nâng cao áp dụng công cụ thuế bảo vệ môi trường

3.1 Giải pháp nâng cao.

- Rà soát, bổ sung các quy định cụ thể trong việc tính thuế, phí; các mặt hàng phải chịu thuế, phí; đối tượng nộp thuế và được hoàn thuế nhằm hoàn thiện Luật thuế BVMT

- Rà soát, điều chỉnh các chính sách hiện hành có liên quan đến BVMT để xây dựng một hệ thống pháp luật đồng bộ về BVMT; phải có sự đồng bộ giữa thuế, phí BVMT với các chế tài kiểm soát về giá, về trách nhiệm bồi thường thiệt hại, khắc phục ô nhiễm

- Bổ sung các quy định cụ thể về thưởng, phạt môi trường, đặc biệt là các vấn đề về bồi thường thiệt hại, khắc phục hậu quả để tránh trường hợp xảy ra các vụ xả thải gây ô nhiễm môi trường như Vedan hay Formosa

- Xây dựng cơ sở khoa học và phương pháp luận để xác định chính xác mức độ gây

ô nhiễm của từng loại hàng hóa, từng loại hình cơ sở sản xuất, từ đó đưa ra mức thuế, phí để khắc phục thiệt hại do ô nhiễm môi trường Nếu làm được như vậy thì

sẽ tăng tính minh bạch trong việc thu, sử dụng thuế, phí BVMT

- Các chính sách trợ cấp như trợ giá xe buýt, giảm thuế mặc dù tạo ra được các mặt tích cực nhưng còn những hạn chế và quản lý chưa hiệu quả Do vậy, nên xem xét thay vì trợ cấp trực tiếp nên chuyển sang trợ cấp gián tiếp như hỗ trợ các doanh nghiệp đầu tư nghiên cứu thay thế sử dụng các nguồn nhiên liệu gây ô nhiễm sang nguồn nhiên liệu/năng lượng sạch, công nghệ mới tiết kiệm nhiên liệu…